Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. Әдебиеттерге шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5

2. Зерттеу нысандары мен әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

2.1. Шиелі суармалы алқабының физикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2.1.1. Геологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.1.2. Геоморфологиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.1.3. Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
2.1.4. Гидрографиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.1.5. Топырақ.өсімдік жамылғысының сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2.2. Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...26

3. Cu, Pb, Ni, Cr ауыр металдарының күріш алқаптарындағы топырақтардағы сандық және сапалық құбылымдары (Қызылорда облысы, Шиелі ауданының мысалында)

3.1. Топырақ құрамындағы ауыр металдардың мөлшері ... ... ... ... 28
3.2. Күріш, бидай және жоңышқа құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Тұжырымдық қорытындылар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..51

Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...53
Казақстан Республикасында шөлдену мәселесі қазіргі таңдағы ең өзекті мәселелердің бірі. Шөлдену-куаңшылық зоналарының топырақтары мен өсімдік жамылғыларының аридизациясы мен биологиялық өнімділіктерінің азаюына алып келетін қайтарымсыз үрдіс ретінде жүретін табиғи құбылысқа жатады. Бұл үрдіс экстремалды жағдайларда биосфералық әлеуеттің толығымен бұзылып, зоналардың шөлге айналуына алып келеді [1]. Шөлдену үрдісі топырақ жабындығы мен өсімдік жамылғыларының деградацияга ұшырауынан, дефляция және су эрозияларының күшеюінен, қайталама сортаңданудың дамуынан, қабыршақты сор далалар алып жатқан аумақтардың көлемінің кеңеюінен және тағы басқа құбылыстардан байқалады.
Қазіргі кезде Республика аумағының 66%-ға жуығы шөлге айналған [2]. Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді зоналардың көлемі бойынша алдыңғы қатарлы орындардың бірінде болып саналады (1089,4 мың шаршы метр). Шөлдену үрдісінің дамуы табиғи, сондай-ақ антропогендік факторлардың әсерімен де байланысты. Қолайсыз табиғи үрдістердің дамуы зоналардың зоналық және азоналық ерекшеліктеріне байланысты болады. Зоналық ерекшеліктерге, ең алдымен, ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы аридизацияның күшеюін, эолды үрдістердің жылдамдауын жатқызуға болады. Ал, антропогендік факторлар осындай зоналарға тән табиғи үрдістердің артуына ғана, сонымен бірге, белгілі бір зонаға тән емес жаңа ерекшеліктердің пайда болуына да ықпал етеді.
Экожүйелердің деградацияға ұшырауы (шөлге айналуы) Қазакстанның
барлық табиғи зоналарында кездеседі. Республиканың көптеген облыстарындағы қауіпті радиациялык жағдай шөлдену және экологиялык дағдарыс үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі көптеген материалдық шығындарға, Республика халқының әлеуметтік және санитарлык-гигиеналық жағдайының нашарлауына алып келеді. Бұл үрдістердің нәтижелерінен табиғи ахуалдың жалпы шығындары елдің жалпы ұлттык табысына да әсер етеді. Осылардың жиынтығы қазіргі кездегі Қазақстанның экологиялық ахуалын өте күрделендіріп жіберді және шөлдену үрдісінің тереңдеуі мен кеңею беталысын туындатуда. Республика территориясындағы экологиялық жағдайдың жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін ландшафттық деңгейде зерттеп, реттеуді қажет етеді. Бұл ретте ландшафттардың антропогендік әсерлерден деградацияға ұшырауының компонентаралық және ландшафтаралық байланыстарын, үрдістерін, ландшафттардың қызмет етуін (функциясын), дамуын және басқа да ерекшеліктерін зерттеу туындайды[3].
Ұсынып отырған, осы жұмыста Қазақстандағы шөлдену үрдісі жайында қолда бар мәліметтер талданып, жан-жақты талқыланды. Осының нәтижесінде Республикадағы жазықтардың шөлдену деңгейі мен үрдістеріне қарай аудандарға бөліну кестесі ұсынылып, оларды аудандарға бөліп, шөлдену үрдісінің даму, орналасу және кеңею бағытын зерттеу үшін, сондай-ақ шөлдену бұларды болдырмаудың алдын алу шараларын жүргізу үшін қажеттіліктерін көрсетуге тырыстық.
1. Розанов Б.Г., План действий по борьбе с опустыниванием в СССР.: (Оценка, мониторинг, предупреждение и борьба с ним)// Проблемы освоения пустынь. Ашхабад: Илым,1981. С. 23.
2. Курочкина Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в Центральной Азии. Международная конференция по проблемам борьбы с опустыниванием. Программа ООН по окружающей среде (ЮНЕП). Алматы, 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., Мамутов Ж.У. и др. География и экология почв Казахстана. Алматы, 2007.с.278.
4. Бельгибаев М.Е. Деградация почв и их последствия в аридной зоне Казахстана-Материалы международной конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный покров, его улучшение, использование и охрана. М., 1981, 182 с.
6. Сессия «Глобальное потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, Туркия, Адана, 1996г.
8. «World Soil Pabicy», UNEP, Nailbory,1983.
9. «Программы по выполнению Всемирной почвенной политики (задачи и ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, №1.
10. Антропогенное опустынивание почв Приаралья.-Алма-Ата: Наука, 1984.-224с.
11. Погребинский М.А. Грунтовые воды Кызылординского массива и их изменения в результате зарегулирования стока Сырдарьи – Тр. Ин-та почвоведения АН КазССР, 1969, т.17, с.32-37.
12. Боровский В.М.,Погребинский М.А. Древняя дельта Сыр-Дарьи и Северные Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. Аэроклиматические ресурсы Кзылординской области Казахской ССР. Л.:
15. Рельеф Казахстана (пояснительная записка к геоморфологической карте Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). Часть 2.АН КазССР. Институт Географии.Алма-Ата.1991.
16. Попов Ю.М., Некрасова Т.Ф., Стародубцев В.М. и др. Антропогенные изменения почв Приаралья и их эколого-хозяйственное значение. Алма-Ата, 1992. 59 с.
17. Диярова К.Ш. Развитие и размещение сельскохозяйственного производства в низовье Сырдарьи. //Сборник статей научно-практической конференции. Алма-Ата.: Наука. 1992. С.47-56
18. Стародубцев В.М. Формирование почвенного покрова в Приаралье. //Проблемы освоения пустынь. 1990. №5. С..49-54.
19. Фаизов К.Ш. Почвы пустынной зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru
        
        әл-Фараби  атындағы  Қазақ  Ұлттық  Университеті
География факультеті
Физикалық география және геоэкология кафедрасы
Курстық жұмыс
Cu, Pb, Ni, Cr ауыр ... ... ... сандық және сапалық құбылымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... - ... 3
1. ... 5
2. Зерттеу ... ... ... ... алқабының физикалық-географиялық
сипаттамасы............................................................
..........................11
1.
Геологиясы.........................................................
........................................11
2.
Геоморфологиясы....................................................
.................................14
3. ... ... ... ... ... Cu, Pb, Ni, Cr ауыр ... ... алқаптарындағы топырақтардағы
сандық және сапалық құбылымдары ... ... ... ... ... ... ауыр ... мөлшері................28
2. Күріш, бидай және жоңышқа құрамындағы ауыр металдардың мөлшері
Тұжырымдық қорытындылар..............................................51
Әдебиеттер..................................................................
.................53
КІРІСПЕ
Казақстан ... ... ... ... ... ең ... бірі. Шөлдену-куаңшылық зоналарының топырақтары мен өсімдік
жамылғыларының аридизациясы мен биологиялық өнімділіктерінің ... ... ... ... ... ... ... құбылысқа жатады. Бұл
үрдіс экстремалды жағдайларда ... ... ... ... ... ... алып ... [1]. Шөлдену үрдісі топырақ
жабындығы мен ... ... ... ... ... және
су эрозияларының күшеюінен, қайталама сортаңданудың дамуынан, қабыршақты
сор далалар алып ... ... ... ... және тағы ... ... ... Республика аумағының 66%-ға жуығы шөлге айналған [2].
Орталык Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан, шөлді ... ... ... қатарлы орындардың бірінде болып саналады (1089,4 мың
шаршы метр). Шөлдену ... ... ... ... ... ... де байланысты. Қолайсыз табиғи ... ... ... және ... ерекшеліктеріне байланысты болады. Зоналық
ерекшеліктерге, ең алдымен, ғаламдық климат жағдайларының өзгеруін, жалпы
аридизацияның ... ... ... ... жатқызуға болады. Ал,
антропогендік факторлар осындай зоналарға тән ... ... ... ... ... белгілі бір зонаға тән емес жаңа ерекшеліктердің пайда
болуына да ... ... ... ұшырауы (шөлге айналуы) Қазакстанның
барлық табиғи зоналарында ... ... ... ... радиациялык жағдай шөлдену және экологиялык дағдарыс
үрдісімен де тікелей байланысты екендігі белгілі. Шөлдену үрдісі көптеген
материалдық шығындарға, Республика ... ... және ... ... ... алып келеді. Бұл үрдістердің
нәтижелерінен табиғи ... ... ... ... ... ... да әсер ... Осылардың жиынтығы қазіргі кездегі
Қазақстанның экологиялық ахуалын өте күрделендіріп жіберді және ... ... мен ... ... ... Республика
территориясындағы экологиялық жағдайдың жылдам нашарлауы шөлдену үрдісін
ландшафттық ... ... ... ... ... Бұл ... ... әсерлерден деградацияға ұшырауының
компонентаралық және ... ... ... ... ... (функциясын), дамуын және ... ... ... ... ... осы жұмыста Қазақстандағы шөлдену үрдісі жайында
қолда бар мәліметтер талданып, жан-жақты талқыланды. ... ... ... шөлдену деңгейі мен үрдістеріне қарай аудандарға
бөліну кестесі ... ... ... бөліп, шөлдену үрдісінің даму,
орналасу және кеңею бағытын ... ... ... ... ... ... алу шараларын жүргізу үшін қажеттіліктерін ... ... ... ... ... ... қолайсыз
әрекеттерінің салдарынан пайда болатын ... ... және ... аудандардың жерлерін деградацияға ұшырауы екендігі анықталды.
Бұл тұжырымдама жер түсінігіне топырақтың, жергілікті судың, жер бедерінің,
өсімдіктердің ... мен ауыл ... ... ... ... бірге Қазакстан Республикасындағы шөлдену ... ... құру ... деректер қорын құруға мүмкіндіктер
берілді. Шөлдену үрдістерінің ... ... ... ... ... ... ету, даму үрдістерін зерттеу, бүл мәселе
бойынша ілімдерді талдап, шөлдену үрдістерінің әрі ... өсу ... үшін оның ... моделін жасап, шөлдену
үрдісінің жағымсыз салдарын түрақтандыру немесе жою жөніндегі ... ... ... ... ... ... ұсынылып отырған бакалаврлық бітіру жұмысының мақсаты-
аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі ағысындағы топырақтардың ... ... ... жету үшін ... ... ... тура ... зерттелетін нысандардың қазіргі кездегі аридтену жағдайлары мен
олардың зерттелу тарихына арналған ... ... шолу ... ... ... табиғаттық құрылымдарын сипаттау;
- топырақтардың аридтенулерінің және шөлденулерінің негізгі ... ... ... ... топырақтардың деградациялану
нәтижелерін бағалаудағы шөлдену картасын құрастыру;
- осы ... ... мен ... ... ... ... ... Әдебиеттерге шолу
1. Қазақстанның топырақтарының аридтену жағдайлары
Қазақстандағы экологиялық тепе-теңдіктің ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезде топырақ
деградациясы өлеуметтік бақылаудан тыс қалып, адам ... ... ... ... ... басқа да компоненттері сияқты,
топырақ деградациясы көптеген жағымсыз жағдай туғызады: оларды атап ... ... ... ... мен ... генофонының
азаюына, биогеохимиялық циклдың ... ... ... даму
бағытына, жер беті альбедосының көлемі және климаттың өзгерулеріне ... ... ... ... ... ... ... әкеп
соқтырады да, облыс, аудан және бүтіндей елдің әлеуметтік-экономикалық және
демографиялық жағдайларына зор әсерін тигізеді[3,4].
Топырақ ... ... ... және ... ... үрдістің негізгі факторлары мен нәтижелерін бөліп ... ... ... 1) ауыл-шаруашылық, 2) өнеркәсіп, 3) энергетика,
4) урбандалу, 5) ... 6) ... ... 7) ... ... ... және аңшылық, 8) климат пен құрлықтың аридтенуі. [5]
Жыл өткен сайын біз табиғи топырақтардан алшақтап, ... ... ... технопедогенез нәтижесінде пайда болған
топырақтарды танып, оқып үйренуге көшіп жатырмыз. В.А. Ковданың ... 50-70 жыл ... ... ... ... ... мүлдем жоқ.
Топырақ өзгерісінің дәрежесі мен сипаты және олардың ... ... және ... ... ғана ... қалды”, ал американ ғалымы Дж.А.
Джоунс (1991 ж.) атап ... ... ... ... ... ... ысырапсыз пайдалануы мен ормандардың жоғары
қарқындылықпен жойылып бара ... ... ... ... ... деградациясы ауқымды және жаhандық құбылыстықмәселеге айналуда. Бұл
туралы түрлі елдерде өтіп жатқан халықаралық форумдар мен ... ... . ... 1983 ж. ... ... ... шықты[8] .
Осындай халықаралық құжат және “Бүкіләлемдік топырақ ... ... ... 1984ж. ... ... ... Бұл бағдарламада топырақ қорларының жіктелуі, ... ... ... мен ... ... ... ... [9]
Сонымен, басылымдарда жарық көрген ... ... ... ... негізі әлі толық ашылмағанын байқауға
болады. Бұл бағыттағы ең басты мәселелердің ... ... мен ... ... ... ... ... табылады.
Ормандардың жойылуы, шөлдену мен топырақ деградациясының ... ... ... алу үшін ... (1991 ж.) 4 ... жасайды:
1) карталар; 2) өзгерістердің фиксациясы; 3) олардың пайда болуының жеке
мысалдарын зерттеу; 4) мониторинг. Жоғарыда ... ... ... және сандық қатынаста В:В: Докучаев ат. Топырақтану Институты мен
Мәскеу университетінің ... ... ... ... ... ... Олар, негізінен, Ресейдің Европа бөлігіндегі
гумидті зоналарының техногенді-қайта ... ... ... ... ... ... ... мәселелері – Ж.У. Аханов,
Э.А. Соколенко (1990), М.Е. Бельгибаев, В.Е. Минят,1995; М.Е. ... ... және т.б. ... ... ... ... негізінен, екі бағытта жүргізілген: 1) топырақтарды
жел және су эрозиясынан қорғау; 2) ... ... ... жерлерді қалпына келтіру. Бірақ та,жоғарыда көрсетілген жағдайлар
топырақты эрозия мен ... ... ... ... ... Бұл, ұзақ ... бері топырақтану және
басқа да ... ... ... ... ... ... ... геохимиясы, агроэкология және т.б.) ғылыми-
техникалық және ... ... ... табылады[10].
Дефляцияның өсу және күшею тенденциясы оңтүстік бағытта, ал, эрозия
солтүстік аудандарда, таулы және тауалды аудандарында ... ... ... антропогендік факторлардың әсерінен пайда болады.
Табиғи жағдайларда сортаң топырақтар ... ... ... ... пен ... ... ... жағдай жасайды. Бұл процесс
орманды-дала ... ... ... ... ... аудан
көлемінде байқалады. Қазіргі кезде климаттың жаhандық жылынуының орташа
жылдық көрсеткіші ... ... ... ... ... ... мәліметтерінің қорытындысы бойынша,
соңғы 60-100 жылда орташа ... ... ... ... ... 1997). Бұл ... климаттың жылынуынан орташа есеппен 4
есеге дейін жоғары.
Климаттық ... ... ... ... даму ... көрсетеді) салдары Қазақстанның табиғат
зоналарының біртіндеп солтүстік бағытқа жылжып бара ... ... ең ... ... және ... ... қатысы бар.
Дала зонасы орманды-дала зонасына, соңғысы Сібірдегі орманды зонаға қарай
ауысып ... ... пен ... аридтенуінің өсуі тұзды топырақтардың-
сор және сортаңдардың көлемінің артуына әкеп ... ... ... ... ... ауа ... ... тұздар себеп болатын
көрінеді. Дәл осындай қорытындыға жақын арада Топырақтану және ... ... ... ... олардың тұрақтылығы мен деградациясы бір-бірімен
байланысты категориялар және мәселелер екендігін атап өту ... ... ... ... ... ... ... топырақтарына тоқталайық:
1) техногенді-қайта пайда болған топырақтардың бағасы, классификациясы
және ... ... ... болған топырақтардың ұлттық
классификациясының ФАО ... (1988), ... және ... (1966)
классификацияларымен байланысты.
3) Топырақ деградация индикаторларының білінуі;
4) Топырақ деградациясының болжамы;
5) Топырақ деградациясы ... ... ... ... ... ... деградациясының уақытша және кеңістік бойынша өзгеруі;
7) Топырақ деградациясы және азық-түлік мәселесі;
8) Топырақ деградациясы және олардың экологиялық салдары;
9) ... ... ... ... қалпрына келтіру,
қорғау және өнімділігін арттырытын ... ... ... ... түрде кең ауқымда жүргізу қажет. Бұл жерде, іс-
шараларды жүргізу республика көлемінде, сондай-ақ, ... ... өзге ... яғни ... көлемде қарастырылуы жайлы
сөз болып ... ... бұл ... 1994ж., ... ... ... ... көрініс алды. Антропогендік-қайта пайда болған топырақтардың
өнімділігін қалпына келтіру жайлы материалдарды міндетті түрде ... ... ... ... ... ... ... жабындығы құрылымының өзгеруін 1952 жылы ҚазКСР ҒА Топырақтану
Институты жасаған Қызылорда гидроузелінен басталып, әрі Жусалы станциясымен
жалғасып, солтүстік және ... өзен ... ал ... ... ... ... жазығының солтүстігі арқылы өтетін
оңтүстік коллектормен ... ... ... 377,2 мың ... ... ... ... ертеректе, Сырдария өзенінің күшті
су тасқындарына байланысты жүрген. Ал, 1960 ... ... өзен ... ... ... су ... ... суға байланысты
болады. Топырақтың аридтенуі келесі стратегиялар бойыша ... ... ... топырақ пен грунт суларынна тұздар жиналуда[10].
Аллювийлі-шалғынды тоғай топырақтары трансформацияның ... ... және кей ... ... және шалғынды-сортаң
топырақтарға айналуда. Бұрынғы аллювийлі-шалғынды топырақтар әлсіз-тұзды
және грунт суларының жақын орналасқан ... ... ... ал ... ... су ... ... келуі топырақ қабатында ... ... ... ... ... кейін, мұнда стихиялық жарылымдардың болуы
тоқталды, ал ... ... ... ... кеуіп, ирригациялық
каналдарға айналды. Нәтижесінде кей ... ... ... ... бірақ Шіркейлі-Маданият салаларының арна алды зонасында олар
жердің беткі ... ... ... ... ... ... ... тұздың мөлшері барған сайын арта түсуде. ... ... ... ... ... жұмыстарын
жүргізбей, суруда. Мұның ... ... ... ... жағдайында
топырақтың қайта тұздануына әкеп соғады.
Сонымен қатар, ... кебу ... ... және ... ... ... арта түсуде.
Тақыр тәріздес топырақтар ауданының біршама азайғаны байқалады. Жусан
даласында тақыр тәріздес ... ... ... олар ... жәе аллювийлі-тұзданға топырақтарға айналуда, бірақ басым ... ... ... ... ... ... даласының қолайсыз
гидрогеологиялық-мелиоративті жағдайлары себеп болды.
Өзен ағынын Шардара су қоймасы және ... ... ... ... ... гидрологиялық режиміне айтарлықтай өзгерістер әкелді.
1947-52 және 1960-63 жж. ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша алқаптың шығыс және орталық
бөліктеріндегі грунт суларының деңгейі 0,5-0,9 м-ге дейін, ал батысында 1,1-
1,8 м-ге ... ... ... Тұзды су көлемі азайып, сәйкесінше, тұзды
грунт суларының ауданы көбеюде, ал ... ... ... ... ... ... тұз ... жағдайы да өзгерді. Сырдария суындағы тұздардың
құрамы 50-жылдары, 0,6 ... ... (ион ... ... 12 мн.т ... ... ... алқапқа 1,4 млн.т тұз жиналған.
Содан кейін болған топырақ жабындығының, мелиоративті және ... ... ... ... ... ҒА топырақтану, ботаника және зоология
институттарының мамандары сараптама жасады. ... ... ... ... іске ... Сырдария ағысының кемуі
Қызылорда облысының табиғи жағдайына үлкен өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... көлдердің жоғалуына ... ... және ... ... әкеп ... Өзен ... ... құрамының арту
процесі әлі де болса өз ... ... ... ... (Стпанов,
Чембарисов, 1978 ж.) 2000 жылы Сырдария өзеніндегі тұз мөлшері 3,5 г/л-ге
дейін ... деп ... ал ол су ... кемуіне қарамастан, топырақ
пен грунт суларына тұздың жинала беруіне ... ... ... ... сол жақ ... ... ... тұздардың тұздық балансының
сальдосы +2,01 млн.т-ны құрайды.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, грунт суларының ... қоры ... Олар ... ... ... ... қоректенеді. Қызылорда
алқабының сол жақ жағалауында соңғы 10 жыл ... ... ... 1-1,5 ... дейін төмендеп кетті.
Төменгі ағыста гидрологиялық және гидрогеологиялық жағдайлардың өзгеруіне
байланысты, топырақ жабындығының эволюциясы мен сапалық ... ... ... топырақ айтарлықтай гумустық қабатынан айрылады
және ол қайта қалпына келмейді. Шалғынды ... ... үшін ... 13-27, ... ... үшін 33-35 ... сәйкес келеді. Аридтену
үрдісі кезінде азоттың қоры да азайып кетеді. Ал, ... ... ... айтқанда, Сырдария өзенінің ... ... ... бұл ... мелиоративті іс-шаралар жүргізуді талап
етеді.
Жоғарыда атап көрсетілгеніндей, Арал теңізі деңгейінің төмендеп, түбінің
құрғау процесі ... ... ... ... топырақ жабындығының жаңа
құрылымдық ландшафтары тез қалыптасуда. Жағалаудың солтүстік-шығыс, ... ... ... ... ... тұзданған бөлігін
ауылшаруашылығы үшін пайдалануға болмайды.
Гидрологиялық жағдайдың нашарлап, тоғай, ... ... ... түрінің санының өзгеруіне әкеп соқтыруда. ... ҒА ... ... бойынша, Сырдарияның төменгі ағысының авиафаунасы
40-жылдары 319 құс ... оның ... ... ... ... және ... ұшып ... түрлерінен тұрған болатын. Олардың
ішіндегі басым түрлері: пеликандар, бакландар, аққулар және ... ... ... ... Бұрын мекендеген колониялы құстар қазір мүлдем
жоқ.
Гидроморфты топырақтың өзгеру қарқындылығы аридті климат ... ... ... ... ... ... ... автоморфты даму этапына көше отырып, өзіне тән, өнім ... ... ... Зерттеу нысандары мен әдістері
1. Сырдарияның төменгі ағысындағы алаптың физикалық-географиялық
сипаттамасы
1. Геологиясы
Солтүстік ... ... ... ... ... және жазық бетінде
палеозой жыныстарының болмауымен сипатталады. Палеозой жыныстары ... ... ... қалың жабынының астында жатыр. Мұнда төрттік
шөгінділер кең ... ... 400-2400 м ... жатыр. Бұрғылау деректері бойынша
олар құмтас, қиыршық тас қабаттары бар әктастардан ... ... ... ... және ... ... шөгінділерінен юра және бор шөгінділері кең таралған. Соңғылары
төменгі және ... ... ... Юра ... ... шектеулі түрде дамыған. Олар палеозой шөгінділеріне сәйкес.
Көбінде әр түрлі фациядағы юра шөгінділері жеке ... ... ... ... палеозой фундаментінің ойыңқы жерінде, 2000-2400 ... ... ... ... және ... ... ... 20-70 метр.
Бор жүйесі. Бор шөгінділері ауданның батыс бөлігінде кең тараған.
Төменгі бөлім. Бұл кезеңнің шөгінділері ... ... ... Ол
ара ала құла алеврит және боксит линзалары қабатшалары бар ... ... ... ... ... 40-70 метр. Бор
жүйесінің шөгінділеріне қоңыр алеврит жатады. Оларды сипаттайтын негізгі
белгісі карбонаттылығы. ... ... 40-60 ... ... ... ... әртүрлі түйірлі құмтастар мен ... көп ... ... Сырдария өзенінің сол жағында жүргізілген барлық терең
саңылауларында ашылған. Альпінің көптеген кесінділерінде екі ... ... ... және ... ... ... бума ала құла - қызыл, сары және дақты ... саз және ... жұқа ... ... ... ... бума ашық ... қызғыш майда түйірлі құмдар, құмтастар және
олардың арасында кездесетін алевролиттер мен ... ... ... ... қалыңдығы 100-150 метр.
Жоғарғы бор шөгінділері төменгі борға ... кең ... Олар ... ... жотасының оңтүстік-батыс беткейінен, солтүстік батысқа
қарай созылып жатыр. Солтүстік-батыста олар жас ... ... ал ... ... ... ... ... және жас
шөгінділермен жабылған, бірақ олар Сырдария өзенінің оң жағасында, ... ... ... ... ... бұрғылау қуыстарымен қиылысады.
Тек жеке бөліктерге ғана жоғарғы бор жыныстары жер бетінде жалаңаштанған.
Қуыстағы әр түрлі ... ... мен ... әр түрлілік
оларды стратиграфиялық түрде ярустарға бөлуге мүмкіншілік береді. Ең
ежелгі, кең ... және ... ... бор ... ... ... ... жатады. Ол трансагрессивті
түрде әр түрлі ... және юра ... ... ... Бірақ олардың астында, пенепленнің тегіс емес жерлерінде ... ... ... ала түсті олинит слюда құрамы кездеседі. ... ... ... болған бұл саздардың ең үлкен қалыңдығы 15-20 метр.
Қарастырылып отырған ауданда сеномен шөгінділері қызыл ... ... ... Қалыңдығы 70-120 метр.
Қызылқұм территориясының көп бөлігінде ... ... ... жабылған. Олар Қаратау тауында және Төртқұдық табиғи
межесінде ғана ... ... олар ... ... ... ... ... жатыр. Қалыңдығы 90-130 метрге жететін бұл ... ... ... сұр және ... ... құмдардан, саз және
алевриттерден тұрады.
Палеоген жүйесі. Палеоцен. Палеоцен шөгінділері жер бетіне батыста ... ... ... Қалған территорияларда олар тереңдігі 100
метрден 850 метрге жететін ... ... ... ... бұл шөгінділер бор және палеозойдың әр түрлі ... ... ... ... ... ... ала түсті гипс қабаттары
бар саздар, сұр ... ... ... және ... ... ... тастары
бар доломиттер түрінде берілген.
Төменгі эоцен шөгінділері барлық жерде тараған. Олар палеоцен шөгінділері
жазық ... ... ... аудандарда жалаңаштанады, ал иіліп тереңде
жатқан бөліктерде тереңдігі 820 метрге ... ... ... екі ... ... Төменгісі жасыл-сұр құмтастардан және
майда қиыршық тастардан, ал жоғарғысы – сұр саздардан құралған. ... ... ... Ауданның қалған территориясында бұл шөгінділер негізінен сұр және
қара сұр саздар ... ... ... олар ... ... ... кей кезде құмтастар және
алеврит қабаттары және өте аз әксаз және гравелиттер де кездеседі.
Жоғарғы эоцен жасының шөгінділері өте кең ... ... олар ... 740 ... ... ... саңылаулармен ашылған, тек солтүстік-
шығыста ғана жер бетіне шығады. ... ... ... құм, ... ... ... Жоғарғы эоцен шөгінділерінің жалпы қалыңдығы
кең көлемде ауытқиды. Ауданның солтүстігінде ... ... 4-6 ... ... ... түрде майысқан бөліктерінде олардың қалыңдығы 330
метрге дейін жетеді.
Олигоцен шөгінділері ... ... ... аз тараған және
қалыңдығы да маңызды емес. Қызылқұм ... бұл ... ... ... ... түрінде берілген. Олар қоңыр қызыл және ... ... және ... ... ... қалыңдығы 10
метрден 40 метрге дейін ғана жетеді.
Неоген дәуірі басында тектоникалық процестің бірден ... ... ... ... күшеюімен ерекшеленеді. Бұл шөгінділердің
литологиялық құрамының және қалыңдығының өзгеруіне ... ... ... ... көлдерде, өзен құйылымдарының кең ... ... ... болған жерлерде жинақталады.
Төменгі миоцен шөгінділері саз қабаты бар қызыл түсті карбонатты және сұр
түсті әр түрлі түйірлі құмдар мен ... ... ... Орта ... ... ... Олар көгілдір-сұр дақтары бар ... ... ... ... жүйе. Оңтүстік Қазақстанның оңтүстік-батыс бөлігі күрделі тез
өзгеретін рельефімен сипатталады, сондықтан төрттік шөгінділер мұнда құрамы
және ... ... әр ... болып келеді. Қарастырылып ... ... ... ... ... ... Олар ... төрттік
дәуірдегі борға дейінгі әр түрлі жастағы құм жыныстарының нәтижесінде пайда
болған. Генетикалық жағынан әр түрлі ... ... лёсс ... және ... ... өте кең тараған. Жасы
жағынан олар төменгі төрттік, орта төрттік, жоғарғы төрттік және ... ... ... ... ... ... ... төменгі төрттік
алювий шөгінділері жас ... ... ... Олар әр түрлі
түйірлі құмдардан, саз және ... ... ... ... ... ... оңтүстік бөлігінде жұмыр тас пен қойтастар арасында
көлемі 20 ... ... ... ... ... ... ... жыныстар кіріктіріледі. Конгломераттардың түсі сұр. Қалыңдығы ... ... сары ... 5-10 ... ... жыныстар негізінен әр түрлі түйірлі ... ... 80-100 ... жететін қиыршық-жұмыр тастармен саз ... ... орта ... аллювий төменгі төрттік шөгінділерді
жабады және ... ... ... жағалауында Қаратау жотасының
аңғарларының шығарылған ... және ... ... кезгі шөгінділерге Сырдария өзенінің биік және ... ... ... ... тас, құм, ... ал жоғары
жағында лёсс түріндегі саздардан түзілген. Олар ауданның оңтүстік бөлігінде
тараған, қалыңдығы 10-35 метр.
Аллювийлік-пролювийлік шөгінділер – ... ... ... мен ... ... ... қалыңдығы 7-10 метрге дейін жетеді және олар
уақытша су ... ... ... ... төрттік уақытының екінші жартысында басталған, пайда болуы және
жасы жағынан әр түрлі құмдардың жаңаруы қазіргі дәуірге дейін созылып ... жел ... ... ... ... құрылған. Жалдардың
биіктігі кей жерлерде 20-25 метрге ... ... ... ... көп ... хемогенді бөлшектенбеген жыныстар кғездеседі.
Сонымен, зерттеліп отырған солтүстік Қызылқұм территориясы геологиялық
қатынаста, толығымен бор және ... ... ... ... ... Юра жыныстары жеке, кішігірім аумақтарда, бор және ... ... ... ... Геоморфологиясы
Сырдария ойысының аккумулятивті жазықтары солтүстік-батысқа қарай
созылған, абсолюттік биіктігі 332 метр болатын кең ойысты ... ... ... Арал ... ... бағытталады. Аккумулятивті
жазықтардың құрылымдық сипатының сыртқы көрінісі біркелкі болғанымен, бір-
бірінен биіктігі, генезисі және жасы ... ... ... ... ... ... ... шөлі; Сырдария террасаларына сәйкес
аккумулятивті жазықтарына бөлінеді. Сырдария атырауында және ... ... ... ... антацедентті учаскелер шегінде аккумулятивтік
жазықтар құрылымдық жазықтардың шағын учаскелерімен кезектеседі. ... ... бор, ... және ... ... жеке қыраттар байқалады. Құрылымдық жазық учаскелері және ... ... және ... ... ұшырамаған көне биік тау
қалдығы), Сырдария және ... Арал ... оң ... , ... ... ... сәйкес келеді[13].
Сырдария аңғары. Сырдария Қазақстан Республикасы территориясына
Шардара суқоймасы оңтүстігінен кіреді және ... ... Арал ... ... 1000 ... ... созылады. Оның жолы
мезозой-кайнозой кезеңіндегі ұзақ төмендеуге ұшыраған Сырдария және Шығыс
Арал ойыстарының кең ... ... ... ... ... арнасы құрылымдық депрессиялармен ортақ бағытын сақтай отырып,
Сырдария синеклизасы осімен емес, оның ... ... ... ... ... ... ... солтүстік-шығысқа қарай
орын ауыстыруы төрттік кезеңде ойыстың ... ... ... ... Бұл орын ауыстыру оң ... ... ... енді болып келетін Сырдария террасасының орналасуынан ... ... өз ... оның ... кескініне әсерін тигізетін
ірі жеке құрылымдарды кесіп өтеді. Аңғардың енді бөліктері синклинальді
құрылымдарға, ал тар, ... ... ... жеке ... ... ... ... анық көрінетін құрылымдарға себепші ... және ... ... ... жекелеген учаскелер
морфологиясының қарама-қарсылығын күшейтті.
Шардара суқоймасынан Арал ... ... ... ... ... ... ... жағалы, дөңес көлденең қималы және гидрологиялық тордың
көп өзгергендігіне куә ... көп ... ... ... ... ... бойынша 6 учаскеге бөлуге болады: 1)Шардара
суқоймасынан ... ... ... ... ... ... ... 3)Түркістан қаласынан Жаңақорған кентіне дейін; 4)Жаңақорған
кентінен ... ... ... ... станциясынан Қазалы қаласына
дейін; 6) Қазалы қаласынан Арал теңізіне құяр жеріне дейін.
Сырдария өзені жоғарыда аталған бірінші ... ... ... ... ... ... өз арнасын тереңдету үстінде. Аңғар аталған
көтерілімді ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Арна барлық жерде биік (50-70м) оң беткейге ... ... ... дейін қысқарады, түбін жайылмалар алып жатыр, ал ... тура және ... ... жағалары бар.
Байырқұм кентінен Түркістан қаласына дейінгі бөлігінде Сырдария Арыс
ойысының оңтүстік-батыс ... және ... ... ... ... ... өтеді. Бұл кесіндіде аңғар сипаты айтарлықтай өзгереді, ол енді бола
бастайды, Арыс өзені сағасында 150 шақырымға ... ... ... ... ... ескі арналар мен қайраңдар түзетін кең (250-400 м) және
терең (3,5-4 ... 8 м) арна тән. ... ... ... ... ... ... төмен аз байқалады. Өзен суында аллювийдің тұрақты
жиналуынан, әсіресе арнамаңы ... ... түбі ... ... ... әкелді. Арна ... ... ... ... биік ... ... екі ... да басым ірі құм
материалдарынан құрылған арнамаңы жалдар таралған.
Түркістан қаласынан солтүстікке қарай шамамен ... ... ... ... 30-40 ... ... ... Арна Қаратау
жотасының пролювиалдық шлейфтерін басып, тау ... ... ... ... ... көрінеді.
Жаңақорған кентінен Жосалы станциясына дейінгі бөлігінде Сырдария кеш
төрттік ... ... Шу ... ... ... кең ... жазықтан ағып өтеді. Арна жеткілікті иреңі бар, көп меандрлы бола
түседі. Жағалаулық зона жыл сайын су астында қалады. Қайрақты және ... ... ... территорияның ені 60 шақырымға дейінгі ... ... Өзен ... ... ... ... көлдері, қаңғыған
тармақтардың ескі арналары молынан ... ... ... ... ... ... ... сипаты тағы да шұғыл өзгереді. Бұл
жерде өзен палеоген және бор ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде Сырдария өз бағытын ... тура ... ... өзгертеді. Оның аңғары жіңішке, арнасы
салыстырмалы тура және кей жерлері табалдырықты болып келеді. ... ені ... ... ... ... ... жоқ ... олар айтарлықтай
төмен. Түпкі жаға мұнда биіктігі 15-20 м кемерді құрайды.
Қазалыдан батысқа қарай ... ... ... ... ... ... жерде террасалар жоқ, өзен жағалаумен бірдей ... ... ... ... онша терең емес және көбіне жазық ... ... ... шөгінділер қабаты аз, тіпті көбіне байқалмайды да. Бұл
аталмыш ауданның жастығын білдіреді. Мұнда сәл ертерек көп ... ... ... ... ... ... Арал ... деңгейінің
төмендеп кетуіне байланысты Сырдария атырауы құрғап қалған десе де болады,
көлдер мен тармақтардың көп бөлігі ... ... ... ... өзен бойы ... екі жайылмалық және екі
жайылма үсті террасалар байқалады. Олардың биіктігі Сырдария сағасына қарай
төмендейді. Дегенмен өзен оң ... ... ... ... ... биіктігі жоғарылайды, ал кейде олардың біреуі екі-үш локальдық
террасаларға бөлінеді. Мысалы, Чулин көтерілімі аумағында ... ... ... ... Және керісінше, аңғар ойыстарды кесіп ... ... ... ... жайылма үсті террасасы әдебиеттерде Қызылқұм атауымен белгілі
және ... ... ... ... Ол тек сол ... ... ... Чулин көтерілімінің солтүстік батыс шетіндегі оң ... ... ... тау ... ... емес. Кейде оны
үшінші немесе төртінші террасаға жатқызады. Бірінші ... ... ... ... биік жайылма кіріктірілсе, екіншіде олар локальды
террасаларға кіріктіріледі. Екінші жайылма үсті ... ... ... 2 ... ... ... Түркістан ауданында
террасаның шеті Қызылқұм үстіртінен оны бөліп тұратын ... ... ... және ... ... ... ... бөліп тұратын
шекара басқа жерлерде құмды рельеф бейнесі мен өсімдік сипатының ... ... ... ... ... ені ... болатын Қарақтау көтерілімі тұсында байқалады.
Қазалы ауданында және батысқа қарай ол Қызылқұм үстіртінен Сырдарияның
қазіргі ... ... ... ... кең, ... түзе ... ... жүздеген шақырымға кеңейеді. Терраса арасында саз ... ... бар құм ... ... ... плиоцен шөгінділерінде,
ал кейде палеоген жыныстарында жатқан гравелиттерден тұрады. Қабаттың
төменгі төрттік, орта ... жасы оның ... ... жату және ... ... ... ... кірігуі негізі арқылы анықталады.
Бұлардан басқа соңғы шөгінділерде ежелгі төрттік-орта ... ... ... ... fluminalis mull шөгінділері табылған.
Сипатталып отырған учаскенің жоғарғы жағында терраса беті оңтүстік
шығыстан солтүстік батысқа ... ал ... ... ... ... ... ... және жоғарғы төрттік кезеңнің тар, жіңішке және кең,
енді аңғарлармен ... ... және т.б ... ... ... шөгінділер эолдық процестермен толығымен қайта ... ... ... 5-18 м ... ... және жалды-төбешікті эолды рельеф қалыптасқан. Жалдар
ендік бағытта созылған. Олардың ұзындығы 1,5-2 ... ... ... 6-15 ... ... 18 ... ... Жаларалық ойыстар диаметрі 50-
100 метрден 200-300 ... ... ... ... ұяшықтарға аласа
мойнақтармен бөлінеді. Төбешіктер биіктігі 6-7 метр, жайпақ ... ... ... мен ... тек ... ... ... жоқ. Төменгі-орта төрттік шөгінділерде дамыған эолдық
рельеф жасы жоғарғы төрттік-қазіргіге ... ... ... үсті ... ... ... солтүстік батыс
шетінен Дерментөбе қыстағына ... ... ... екі жағасын ала
созылған кең аккумулятивті жазықтар ... ... сол ... одан ... ... ... станциясына дейін созылады. Одан төмен ... ... ... биік ... (3-5 м), ... жағамен қиылысатын
жерінде 4-5 м кертпеш түзе отырып, ... ... ... ... ... (1-1,5 ... созылған. Мұндай биіктіктегі кертпеш Байырқұм кенті
тұсында да байқалады. Мұнда терраса биік ... ... 2-2,5 ... айқын бөлінген, ал оны арна ... ... ... ... 4,5-6 м ... кесіндіде терраса кең (15-25 шақырым) және оның
беті арнаға қарай ... ... ... Арыс ... ... бірінші
жайылма үсті террасасы одан да енді бола бастайды және сол ... ... ... Оның беті арна ... ... одан ... жайғасқан
және су кемерінде (судың жағалаумен қиылысатын жерінде) биіктігі 1-2,5 ... ... ... ... ... аңғардың оң
жағалауында шығыстан батысқа ... ... ... кең, енді ... ... ... ... ұласады. Сол жағалауда оңтүстігі
мен оңтүстік батысында Қызылқұм үстіртімен және Арал теңізімен шектесетін
кең аккумулятивтік ... осы ... ... ... ... беті
жайылмалардан аласа (2 м-ден биік емес) жайпақ ... ... ... ... салалары мен ескіарналары – құрғақ
арналар тілімдейді. ... ... кең (200 м-ге ... және ... ... және террасаланған беткейлі болып келсе, кейбірі ... ... ... ... ... тақыр белдеулері түрінде көрінеді. Ежелгі
арналардан басқа террасада әрекетті, ... ... ... ... торы бар. Оның ... ... ... ауданының 60 %-ын алып ... ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Террасада сондай-ақ кішігірім құм массивтері де ... ... ... ... 3-7 м-ге ... ... ... және
жалды құмдар бөлінеді. Жалдар басым солтүстік шығыс ... ... ... ... мен ... айналған көп меандрлы ескі арналар
таралады. Террасаны сирек ... ... ... ... кей жерлерде
мүлде өсімдік жамылғысы жоқ. ... ... ұсақ ... ... ұсақ ... ... кей ... қиыршық тастар
мен орташа түйірлі құм қабатшаларынан құрылған. ... ... ... ... мен ... ... ... Қиманың жоғарғы
бөлігін барлық жерде дерлік саздақтар мен құмдақтар құрайды. Қалыңдығы 6 ... 80 м-ге ... ... су ... бірге орта төрттік және одан да
көне шөгінділерде жатыр. Олардан тұщы суда ... ... ... ... Planorbis planobi L., Sussinea prefferi Rossm және ... ... ... ... ... ... төрттік
шөгінділерге тән. Бұдан бөлек, Ташкент маңында осы терраса ... ... ... және ... сүйегі табылған. Олардың
абсолюттік жасы 38 мың жыл ... Бұл ... ... ... үсті
террасасының жинақталған шөгінділердің жасы кеш төрттікке сәйкес келетінін
көрсетеді. Ол тек ... ... ... ғана ... ... Өйткені, Сырдария аңғары Қорқыт антиклиналін голоценнен бұрын
кесіп ... ... ... үсті террасасында шөгінділердің ұшырылуы
нәтижесінде қалыптасқан құмды массивтер жасы қазіргіге жатады.
Сырдария жайылмасы ені біраз ұзындығында 10 ... ... ... тек Шиелі мен Жосалы темір жол станциялары арасында ғана оның ені 20-
40 ... ... ... тар ... ... ал кең, енді ... ... байқалатын жайылмалар биік және аласа болып бөлінеді.
Чулин көтерілімі ауданында ... шегі үш ... ... ... ... ... маңы ... Абай террасасы деп аталатын биік
жайылмаға сәйкес келеді [16] . Ал ... екі ... ... ... ... ... биік ... аласа жайылма үстінен 4-5 м-ге биік
жайғасқан. ... ... ... 2-3 ... ... ... ... барлық дерлік жайылма (20-40 шақырым) ... ... ... және сулы арналармен тілімденген. Жайылманың айтарлықтай
бөлігі әсіресе су ... ... ... су ... ... суға ... Биік жайылма морфологиялық әлсіз байқалады.
Сырдария аңғарының антецедентті учаске шегінде ені 300-500 м ... 1-1,5 м ... ... ... ... ... ... іздері
– құрғақ арналармен тілімденген. Төмен учаскелерді көптеген көлшіктер ... ... ... ... ... ... тереңдігі 2-4 м ұсақ
төбешікті және майда қырқалы құмды массивтер кездеседі. Олардың ... ... ... ... Жайылма беті ирригациялық құрылыстармен (дамба,
канал, бөгеттер) аздап ... ... ... ... ... ... су ... каналдарға айналған. Биік жайылма ... ... ... оны ... жайылма деп атайды.
3. Агроклиматтық жағдайының ерекшеліктері
Климат – бедер құратын ... ... ең ... ... пен
бедердің өзара байланысы әр түрлі. Мысалы, үгілу процестерінің қарқындылығы
климатқа тікелей байланысты, ол белгілі мөлшерде үгілу құбылысының ... ... ... ... ... ... ... Әр түрлі климат жағдайларында өздеріне тән ... ... ... ... ... ... табылатын өсімдік жамылғысының өзі бедер
құратын процестерге ... ... ... жер ... ... ... болып кеткен жағдайда су торларының ағуы бірден азайып, мүлде тоқтап
қалуы ықтимал. Ал, өсімдіктер сирек ... ... ... түгел
жалаңаштанып қалған аймақтарда ... ... және ... сондай-ақ эрозиялық процестердің дамуына әкеп соғады. Пайда болған
борпылдақ түйірлер мен шаң-тозаң шөлді жерлерде желдің әрекетіне ілісіпәр
түрлі ... ... ... ... маңының климаты еуроазиялық құрлықтың ішкі оңтүстік
жағында атмосфералық ауаның жылжу (циркуляция) ерекшеліктерінің ... ... ... жазы ... ... әрі ұзақ, қысы -
қарсыз қысқа, бірақ суық. Континенттік белгілері тәулік, ай, жыл ... ... ... ... ... ... байқалмайды. Ежелгі
және қазіргі атыраудың барлық жерінде шілде айының орта температурасы ... ... ... ... ең жоғарғы абсолюттік температура +44-
470. Қыста территорияның солтүстік және оңтүстік бөлігінің ... ... ... ... ... территорияның оңтүстік жағы ашық ... ... ... ауа ... еш ... келіп тұрады. Қыстың
қысқа болса да суық болатыны ... Қыс ... ... ең ... ... ... дейін төмендейді. Темератураның жылдық
абсолюттік тербелеу, яғни жоғары ең ... ... ... – 85-
900С.
Ауаның тәуліктік орташа температурасы 00-тан жоғары болатын күннің
саны - 235-275. Ол 23 ... ... ... ... ... ... егінді пісіріп жинау суық ұрмайтын кезең 160-205 ... ... ... тән ерекшелігі - құрғақшылық. Жауын-шашын өте
аз. Оның ... орта ... 100-150 ... ... және әр ... ... 60 %-ті ... айларында жауады. Жазда жауған қар жабындысы
жарымсыз және тұрақты ... ... қар ... ... ... жауады, қалындығы 10-25 см, 2,5 ай бойы жатады. Кей жылдары
қардың жатысы 4 айға созылады. ... 1993-94 ... ... ... басынан бастап қыс бойы 14 рет жауған қалың қар ... ... ... жатқан.
Территорияға солтүстік-шығыстан қатты жел соғып тұрады. Желдің жылдық
орта жылдамдығы 3,1-ден 6,0 ... ... ... ... ... жел Арал теңізінің төңірегінде жиі болады. Қыс ... ... ... беті ... ... ... да алай-түлей жел жиі
соғады, облыс жері шаңдатып жатады.
Аккумулятивті-атыраулық жазықтың басым дені ... ... шөл ... оның ... ... ... ... Вегетация кезіндегі
жылу мен ылғалдың көрсеткіштеріне орай, территориясы бірнеше агроклиматтық
аудандарға бөлінеді:
1.Ыстық аудан-жылудың (+100-тан жоғары) жинағы - ... Өте ... - ... ... ... Тау ... ... және құрғақ ауданға кіретіндер: ... ... ... ... ... ... Аталмыш ауданда
температураның жинағы 3400-40000С. Ауаның ... ... ... ... 175-195 күн. Суық ... ... ... бірінші
онкүндігінің аяғында және үшінші онкүндікте басталып, 160-205 ... ... ... орта температура +25-270С. Қаңтар айында -–,9-130.
Жылына жауатын жауын-шашынның мөлшері - 115-130 мм. Қардың қалындығы ... ... ... ... ... де ауа райы ... арнасы өңіріндегі агроклиматтық аудан - негізгі егіншілік
аймақ. Ол, ... ... ... ... орналастырылған. Бұл
Қармақшы, Жалағаш, Сырдария, ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы температурасының жинағы 3600-42000, ... ... 180-200 күн. Жазы ... ... ... орта ... ... Жауын-шашын аз, жылына - 36-75 мм. Желтоқсанның екінші-үшінші
онкүндігінде ... 10-15 см қар ... ол 1,5-2,5 ай бойы ... ... ... дақылдардың көбі егіледі (күріш, жеміс-жидек, жүзім,
көкөніс, бақша).
Өте құрғақ, әрі ыстық агроклиматтық аудан Қазалы, ... ... ... ... ... ... оңтүстік жағын алып
жатыр. Ауаның температурасы +100-тан жоғары болатын жылу жинағы - ... Осы ... ... 195-205 күн. Суық ... ... ... ... кіреді, оның ұзақтылығы - 180-190 күн. Күзде қазанның
бірінші жартысында егінді суық ... Жазы өте ... ... ... ... Жаз айларында Иран жақтан оқта-текте өте ыстық ауа
массасы келіп тұрады, ... ... ... +450-қа дейін
көтеріледі. Ондай ыстық егінге өте зиян, дақыл ауып кетеді, ыстықты көкөніс-
бақша да көтере ... өсуі ... ... өте аз, ... ... нормасы - 35-60 мм. Қыста қар жоқ, жауса да тез еріп ... ... соң егін ... Бұл ауданға кіретін жерлер малдың жайылымы
ретінде пайдаланылады.
Тау бөктеріндегі ... ... ... ... ... ... ... 3700-35000С. Бұл агроклиматтық ауданға Жаңақорған
мен Шиелі ... ... ... ... ... ... бөліктері
кіреді. Ауаның температурасы +100С-тан жоғары ... ... ... 185-188 күнге созылады. Жылдық жауын-шашын- 75-125 мм.
Қыста жауатын қардың ... 20-25 см, ол 65-70 күн ... ... жылусүйгіш дақылдар егуге қолайлы. Бұл аудан суармалы егіншілікке
пайдаланылады.
4. Гидрографиясы
Сырдария өзені Қазақстаннан тыс Ферғана аңғарынан Нарын және ... ... ... ... ... ... сағаға дейін жалпы
ұзындығы 2212 км.
Қазақстан Республикасы аумағында өзен жоғарғы бөлігінде үш сағаны
(Келес, Күрік-Келес және Арыс ... ... Әрі ... ... ... бөлігі аймақпен ағып отырып, сағалық облыспен үлкен атырау
қалыптастырып, Арал теңізіне құяды[18].
Сырдария алабының ... ... ... ... су ... ... ішіндегі ең бастысы Тоқтағұл су қоймасы, ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасының энергетикасы мен ирригациясы үшін пайдалы
көлемі 4,2 км³ ... су ... ... ... ... ... суару үшін ирригациялық
каналдар қамтылған үлкен жүйе бар. Сырдарияға және оның сағаларына, ... ... ... және рельефтің төмендеу жерлеріне ... ... ... ... ... де дамыған. Арал теңізі бұрын
ішкі материктік ең ірі су ... ... ал ... кезде прогрессивті
кебу мен тұзданудың салдарынан ең қолайсыз жағдайда. Арал ... ... ... деңгейі 53 метр болған. Соңғы 35жылда оның тереңдігі 16 метрге
азайды. Қазіргі кезде Арал теңізі екі ... ... : ... ... және ... Кіші ... Квазистационды режиммен салыстырғанда
теңіздің тұздылығы үш есе өсті.
Сырдария өзенінің Тартоғай стансасынан Қазалыға ... ... жоқ. ... ... ... қарай жайылымның тереңдеуі азаяды
және ол қоршаған жазықтыққа ... ... ... ... ... оңға және солға қарай алыстап азаяды. Берік
жағалаудың болмауы салдарынан және кіші ... өзен ... ... жағаларды бұзып төмен жерлерді су басады, ескі арна ... ... ... ... таяз сулы көл ... ауысады.
Сырдария өзенінің су алуы он төрт ірі ... ... ... ... су ... 1990 жылы шамамен 100м³/c болатын тасынды
құрылғылармен жүреді.
Қызылорда қаласынан 12 км жоғары ... су ... ... жұмыс
істейді. Ол суды каналдарға жүйелі ... ... ... ... Су
өткізу қабілеті 220м³/c солжағалық канал Сырдарияның сол ... ... ... дейінгі аумақты суару үшін арналған. Сол жақтан
шығатын су өткізу қабілеті 50м³/c ... ... ... ... ... үшін ... Төменарық бекетінен Жосалы бекетіне дейінгі бөлікте көп
тармақтар бөлініп ... өз ... олар ... ... ... ... жайылуынан көлдер мен батпақтар қалыптасады. Тармақтың бір
бөлігі ұзындығы мен кескіні жөнінен жоғары көрсеткіштерге ие. Олардың көп
бөлігі ... ... ... ... уақытта Арал теңізіне жететіндері
де болған. Ұзындығы 170 шақырым болатын Қараөзек тармағы ең ұзын ... ... Бұл ... ... кіші ... ... Жосалы
бекетінің жанында қайтадан Сырдарияға құяды. Кейінгі жылдары ... ... су көп ... ... да ... ... – Сырдария арнасының сол жағалық ең ірісі, оның ұзындығы 600
шақырымнан астам. Жаңадария арнасы гидроторабымен жоғарыдан ... ... пен ... ... ... шекарасына дейін өтеді.
Жаңадариядан 210 шақырым батысқа қарай Қуаңдария тармағы кетеді ... ... ... және Қуаңдария өзендері тікелей байланысты
жоғалтқан соң ұзақ уақыт бойы ірі су тасу ... ғана ... ... мен ... ... ... ... өзеннен 50 м/с
суды суару мақсатында алу мүмкіндігі туды. Қуаңдарияға су ... ... ... ... ... ... үшін ... солжағалық қашыртқы сулар алқабы пайдаланылады.
Сырдарияның төменгі ағысында бұл тармақтардың маңызы зор, себебі олар
суландыру көзі болып ... және ұсақ ... ... ... қоректендіреді. Жосалы станциянан төмен Қазалы қаласына дейін
Сырдария құмды-шөлді кеңістіктен тармақтарсыз ... жылы ... ... жоғары Қазалы гидроторабы пайдалануға
берілді. Оның жоғарғы бьефінен алынған сумен оңжағалық және ... ... ... асырылады.
Сырдария өзені сағада тағы да тасуы мүмкін, су ... ... ... және ... кең төмендеулермен жинақталады.
Тармақтың азаюы салдарынан өзен ... ... саға ... ... ... ... және бұл процесс өзен сағасының
теңізге қарай орын ауыстыруымен түсіндіріледі.
Көптеген ірі және ... ... ... ... кездері көлемі
жағынан тез азайды және өзінің ... ... ... ... ... өзен ... ... міндетті. Кейбір көлдер Қазалы
ирригационды каналдың оң жағалық ... су ... ... ... су ағымдары табиғи кешенді атырауға Аманкөл
ғимаратынан ... ... де ... ... ... сипаттамасы
Сырдария атыраулы-аллювиальды және тау жұрнақтық тақыр тәріздес ... ... пен ... ... ... ... ... аллювиальды-
аккумулятивті және эолды жазықтар кіреді. Қабатты жазықтар жоғарғы бор және
үштік (палеоген) ... және ... ... құрылған
Құланкеткен, Саралан және Қаракемір аридті-денудациялық үстірттерінен
құралған. Олар үсті гравелитті-малтатасты және ... ... ... жабылған әктас, конгломерат, әксаз (мергель), құмтас
және саздармен сипатталады. Үстірт – абсолютті биіктігі 150-200 м ... жер ... ... мен үштік-бор тау жұрнақтарының топырақ жамылғысының
негізгі ... сұр құба ... ... ... және құмды
топырақтар құрайды. Бұл топырақтар көбіне ... ... ... ... өте ... ... ... атырауында топырақ жамылғысының негізін тақыр тәріздес
топырақтар мен тақырлар құрайды.Олар ауыр саздақты механикалық ... ... мен ... ... тұздалған, сортаңданған,
төмен суөткізгіштігімен және ... ... ... ... ... ... ... кедей.
Сырдарияның қазіргі атырауында көп жерлерді су өткізбейтін палеогендік
саздардың үстіндегі қабатты аллювиальдық ... ... алып ... Бұл ... ... ... ... (0,5 м
қабатта 50-180 т/га), азотқа (3-10 т), фосфор (8-10 т) мн калийге ... бай. Бұл ... ... пен ... егістеріне кең
қолданылады. Гидроморфты топырақтарда суармалы егіншіліктің ... ... және ауа ... ... ... және шаю ... отыруды талап етеді.
Биік жазықтар мен тау жұрнақтарында сұр құба ... және ... ... кең ... ... ... ... комплексті
түрде кездеседі. Аласа жазықта сорлы-сортаңды, тақырлар мен ... ... ... айналасында шымтезекті-батпақты, шалғынды-батпақты
тұзданған ... мен ... ... ...... ... топырақтар мен тақырлардың жазықты
ауданы. Қаратау жотасының етегі мен Сарысу өзенінің ... ... ... Сырдария өзенін бойлай Аралмаңы Қарақұмының шетіне дейін 250
км-ге ... ... Ені 30-90 ... ... ... ... ... кезінде бұзылғанжәне қайта өңделген құмды жалдардың қалдығымен
сипатталатын беті тақыр тәрізді ... (0,5-1 м) ... ... ... ... жазық тақырлықойыстар, ... ... мен ... ... ... ... қиыр батыс
бөлігінде жайпақ ... ... ... үштік-бортау жұрнақтары
кездеседі.Саздақ пен саз қабатшалары басым ... ... ... ... ... ... ... тақыр тәрізді сорлы сортаңды топырақтар мен ... ... ... ... ... ... сұр құба ... саздақты
топырақтар менсорлар кездеседі. Суармалы егіншілікте аудан топырағын кең
пайдалану минералданған суларды ... ... ... шаю, ... ... ... жұмыстарынжүргізуді талап етеді.
Қызылқұм-Шардара төбешікті-қырқалы құмдар мен ... ... ... ... ... ... сол ... теңізінен шығысқа қарай 400-450 км және солтүстіктен оңтүстікке ... ... кең ... алып жатыр.Провинция палеозойда құрылып, ... ... ... және эолдық шөгінділермен жамылған бор-
палеоген континентальды және теңіздік шөгінділермен толтырылған тұйық
Сырдария ... ... ... орта және ... ... ... ежелгі құмды (келтеминар және ... ... ... ... ... ... ... түзуші жыныстар болып
негізінен жоғарғы ... ... ұсақ ... ... ... ... тән аллювийлік шөгінділер табылады.
Грунтты сулар аллювийлік, теңіздік және эолдық шөгінділерде ... 1 метр ... ... ... ... 200 метр және одан ... – биік ... топырақ жамылғысында субаэральді (құрғатылған) бөлігінде
тақыр тәрізді топырақтар (сорлы, сорлы-сортаңды, құмданған) және ... ... ... ... ... ... мен ... құмдар
таралған. Сырдария өзенінің аңғарының суландырылған бөлігінде әр ... ... ... ...... ... ... батпақты топырақтар мен сорлар басым. Провинцияның топырақ
жамылғысының ... ... ... ... ... ... және ... аллювийлік (басым ежелгі гидроморфты)
топырақтардың көп таралуы табылады. ... ... ... ... ... орта ... ал ... топырақтарда
беткі бөлігінде кездеседі.
Сырдария жайылмалық шалғындық топырақтардың интразональдық аңғарлық
ауданы Тартоғай станциясынан Қазалы атырауына ... ... ... ... ... Бұл ... бірақ айналадағы ортадан біршама
көтерілген, көптеген жылғалармен, өзен ... ... ... ... ... ... екі ... да арнаралық
ойыстармен ауысып келетін кең аккумлятивті арна бойы жалдар ... ... ... пәрмені әдетте 3-5 метрден аспайды. Аудан арнаралық
ойыстарда саздақты және саз қабатшалары, арна бойы ... мен ... ... жеңіл (құм, құмдақ) қабатшалар басым қабатты аллювиальдіқ
шөгінділерден ... 3-5 метр ... олар ... ежелгі аллювидің
ұсақ түйірлі құмдарын төсейді. Тұщы және тұзды грунт сулары 0,5-3,5 ... ... ... арна ... ... ... ... үйеңкі, жиде, шеңгел, жыңғыл т.б.) сипатталады. Ол арнааралық
ойыстарда ауданы кең ... ... ... ажырық, мия), галофитті-
дәнді (қарабарақ, ... ... ... Бұл – ... өнімділігі жоғары жайылымдар мен шабындықтар.
Енді жайпақ арнаралық ... ... ... ... шалғынды-батпақты және басым тұзданған (хлоридті, сульфат)
жайылмалық тоғайлар жамылғысының астында ... ... ... ал ... ... ... сулы беттерде тақыр тәрізді сорлы
топырақтар құрылады. ... және ... ... ... ... ... ... және төбешікті құмдар кең таралған.
Өсімдік жамылғысы. Аудан аумағы шөлдің аңызақ және құрғақ зонасында
жатыр және де ... ... ... ... тән. Жауын-шашын аз, жазы
ыстық, қары аз, суық қыс осының бәрі өсімдік жамылғысының ... ... ... жамылғысы алуан және құрылымдары да өзгеше. Жалпы аймақтың
өсімдіктерін үш ... ... ... құмды жазықтардың өсімдіктері; ... ... өзен арна ... ... ... өсімдіктер қауымдастығы қалыптасқан[19].
Құмды алқаптардың өсімдіктері: бұталы, бұта ... және ... ... ... т.б. ... ... мен құм төбелерді жиектеп
аралас өсетін түйесүйер, еркекшөп, жусан шөптерінің өнімділігі ... 7-
8 ... ... Құм ... жазықтарда гектарлық өнімі 3-8 центнердей
болатын еркекшөппен аралас ... бар. ... шөл ... ерте
заманнан қалған бұйрат және жал бұйрат құмдарына тән өсімдіктері жүзгін,
баялыш, қара сексеуіл аралас шығатын ... мен ... мен ... ... қара ... ... ... мен
жусан, кейде оларға сораң мен жантақ аралас ... Құм ... ... ... ... қара сексеуіл, күйреуік бой салады.
Осы заманғы алюювийден тұратын құмдарда шөптің аталмыш топтарында жыңғыл,
шеңгел, баялыш, теріскен ... ... ... осы ... ... Қаратаудың батыс
бөліктерінде кездеседі. Мал жайылымы жерлері. Өсімдіктерінің түрлері астық
тұқымдас ... ... ... мен сұр ... ... екінші
жартысында аралас шөптер тығыз болып тұрады. ... жаз шыға ... ... ... ... ... де, бірыңғай жусан қалады. Бұл шөптердің
өнімділігі әр жылы гектарына 1,9-7,2 центнерге дейін болады. Тау ... ... ... сайын (400-500 метр биікте) әртүрлі шөптер
жусан, баялыш, теріскен, қияқ, тағы ... ... ... ... ... мол ... мұндай шөптердің гектарлық өнімі 5,7 центнерге
дейін барады.
Өзен арнасы бойы ... ... ... ... мен ... сулы ... ... жақын жатқан ылғалды жерлерде ... ... мен ... ... Бұл ... ... айрауық, аздап
қамыс және шалғынды аллювий топырақтарға тән ... ... - ... ... мия, ... айбатмия т.б.
Сырдарияның арна бойы жалдарында ағаштар сирек. ... ... ... жиде мен тал ... ... тоғайлар кездеседі. Қалың өскен нағыз
тоғай ені 1-3 км, ескі атырау мен атырау басында суға ... ... ... ... ... ағаштар жиде, терек, тал, тораңғы. Екінші белдікте
қалың шеңғыл, жыңғыл. Ағаштар мен бұталарды шырмауық орап ... ... ит ... ... ... ... ... төменгі үшінші
белдікте бидайық, айрауық, ... ... ... ... ... ... ... жалбызтікен, кендір, миялар өседі.
Өзен арнасынан шеттеу дарияның тасқын суы оқтын-оқтын басатын ойлау
жерлерде ну қалың қамыс. Кейбір суы ... ... ... ... қоға да бар. Су ... ... суы ұзақ ... ылғалды жерлерде
бірыңғай таза қамыс өседі, ал ылғалы ... ... ... сиреп, оған
аралас жыңғыл, қарабарқын, кейде сораң өседі. Мұндай әртүрлі ... ... ... өскен жерлер атыраудың едәуір территориясын алып ... таза ... ... әр ... 50 центнерге дейін пішін береді.
Мұндай өсімдіктер формацияларының арасында ... ... ... ... ... жұтандау өскіні ойдым-ойдым болып
кездеседі.
Сор жерлердің ... дені ... ... болып келеді.
Шалғынды тұзы аздау сорларда сиректеу өскен ... ал ... ... ... ... ... ... Сорлардағы өсімдіктердің
өнімділігі әр гектардан 1,0 центнерден аспайды, онда да ... ... ... қуаң ... ... ескі арналарды жағалай және жазық
жерде шоғырланып өскен сексеуіл ... ... ... арасында
сиректеу болып өсетін күйреуік, жусан, торғай оты, раң, балықкөз. Едәуір
кеңістікті ... ... алып ... Онда жоғарғы айтылған өсімдіктер
өспейді. Тек көктемде және күзде жаңбырдан кейін ... ... ... ... балдырлар басып кетеді. Тақырлау жерлерде өсетін ... ... ... да ... ... ... әдістері
Зеттеу әдістерінің негізін жарық көрген ғылыми ... ... ... ... ішінен Сырдария өзенінің төменгі ағысына қатысы бар
мәліметтерді ... ... ... ... ... шолуға арналған тарауына жататын қазіргі кездегі Қазақстандағы
жайғасқан топырақтардың аридтену жағдайларына сипаттама беріп, мүмкіндігі
және Қылылорда облысындағы ... ... ... ... ... іске ... ұстаныммен зерттеу нысандарының табиғатына қатысты физикалық-
географиялық жағдайлары туралы ғылыми мәліметтерді ... ... ... ... ... агроклиматтық, су қорлары
және топырақтары мен өсімдіктер туралы топтастырмалар жасадық. Бұл істелген
жұмыстар тақырыптың ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға дерлік көмегін тигізді.
Аридтену үрдісінің Сырдарияның төменгі ағысындағы ... ... ... ... осы ... ... ... зерттеу
жұмыстарының ішінен, топырақ жабындығына арналған жұмыстарды ... ... ... ... ... ... ... беруге тура келді.
Осыдан кейін, топырақтардың аридтенулерінің және шөлденулерінің ... ... ... ... ... ... ... қорытындыларын жасадық.
Тұжырымдық қорытындылар
Жазықтықты Қазақстанның ландшафттары түрлі ... ... ... Жер бедерінің сипатына қарай Қазақстан территориясы 3
облысқа бөлінеді: жазықтық, ұсақ шоқы және ... ... ... ... ... ... ... да кездеседі.
1994 жылы Қазақстан Республикасы БҰҰ-ның Шөлденумен күрес жөніндегі
конвенциясына қол ... Бұл біз ... ... бар ... ... ... болуы, даму заңдылықтарын анықтау бұл күбылыстың алдын
алу немесе оның қолайсыз салдарын жоюда, ... ... ... мен ... ... және олардың табиғи
әлеуетін қайта өрбітуде белгілі бір дәрежеде өз ... ... ... динамикасы, ландшафттык ерекшеліктерімен жері ... ... ... ... eric ... кұрылымы,
жерлерді суару жүйелері мен тағы басқалары қатаң байланыстырылуы ... ... бірі 1996 жылы ... ... орта туралы
бағдарламасының қаржылай қолдауымен (ЮНЕП) ... ... ... ... мен ... (ШКҰБ) әзірлене бастады. Конвенцияны
1997 жылы 25 маусымда Қазақстан Республикасының Мәжілісі және Парламент
сенаты 30 маусымда ... ... ... ... біз ... және ... ... сипаттайтын территорияның ландшафттық талдауын
пайдаландық. Құрылым қалыптастыру, ... ... ... ... ... беталысы жағдайындағы геожүйелердің дамуы үрдістерінің
заңдылықтарын белгілеу. Жаңа ГАЖ технологиясының көмегімен едәуір тиімді
ғарыштық мониторинг ... ... ... ... ... ... егін шаруашылығы оңтүстік зоналарда кең тараған.
Суармалы егін ... ... ірі ... ... Тасөткел, Талас, Ақдала массивтері жатады.
Ландшафттардың су шаруашылық модификациясы ... ... ... ... ... ... ... Орталык Қазақстан үшін бүл ... ... ... ... ... ... ең алдымен гидротехникалық
кұрылыстардың айналасындағы жер асты ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығы да жан-
жақты әсер етеді. Малдарды шектен тыс жайғанда табиғи өсімдіктер ... ... ... ... ... ... ... топырақтардың
тығыздалуы және жайылымдық өсімдіктердің жойылуы, жер бетіндегі ... ... ... ... ... алып ... Ірі ... елді мекендер өздері дамитын ландшафттардың ... ... ... әсер ... Әсіресе гидроклиматтық және биогенді
компоненттеріне күшті әсер етіп, атмосфера ауасының ластануы, жер беті ... асты су ... ... ... ... үрдістерінің баяулауы және
қалпына келуі, табиғи өсімдік ... және ... ... ... жойылуынан көрінеді. Бұл жағдайларды ескере отырып сөз аяғын ... ... ... ... ... шөлді жазықты, таулы-кыратты
шөлейтті жерлері басым Орта Азиядағы ерекше бір орналасу реті ... ... ... кең ... ... Біздің міндет-парызымыз: отан өз алдына,
туған ... ... біле ... оны терең зерттей келе әрбір
жаңалығын ғылымға енгізіп, әлемдік деңгейде ... ... ... ... еншісінде. Басты айта кететіні, бұл атқарған жұмысымыздың ... жету ... ... ... ... ... су эрозиясы, дефляция, химиялық
(топырақтың химиялық қасиетінің нашарлауы, екінші қайта тұздануы, екінші
қайта сортаңдану, ксенобиотиктермен ластану), физикалық ... ... ... ... профилінің бұзылуы). Мұнда
биологиялық процесті де жатқызуға болады (түрлердің әртүрлілігінің
төмендеуі, топырақтың мезофауна мен микроағзалардың түрлері арасындағы
оптималдық қатынастың бұзылуы, топырақтың патологиялықзаттармен ... ... ... ... негізгі себептері: малды шектен тыс жаю,
ормандарды кесу, ауылшаруашылық іс-әрекеттер және т.б. Алғашқы шөлдену
үрдісіне жататындар: өсімдіктер жамылғысының деградациясы; су ... ... ... ... ... жататындар:
құрамындағы органикалық заттардың (гумустың) төмендеуі; топырақ құрамында
өсімдіктер мен жануарлар үшін улы ... ... ... орта мен оның ... ... ... БҰҰ конференциясында
(1992 ж.) бекіткен құжаттарда көрсеткеніндей («Повестка дня на ХХІ ... өте ... ... ... ... бүкіл аудан бойынша-1%-
ға байқалса, күшті-15%, ... және ... ... ... ... ... ... 56%-су эрозиясына, 28%-жел
эрозиясына , 12%-химиялық деградацияға және ... ... ... ... ауылшаруашылық мақсатта қолданылып жүрген
жерлердің тек 34%-ы ғана ... ... ... ішінде дегумификация әсерінен болатын топырақ жабындығының
деградациясы өте қауіпті болады.
Жұмыста бірнеше әдебиеттер мен ғылыми зерттеулерге сүйене отырып,
жалпы Сырдарияның ... ... ... бірнеше кезеңге бөлінген
даму ерекшеліктері мен қалыптасуы адам әрекетінің әсері, алдағы ... ... ... ... ... зор өзгерістер мен
құбылыстардың басты себепкерлері антропогендік әсерлер ... ... ... ... жағымсыз тұрғыдан тұрады. Бұл тақырыпта оның зиянды
әсерлерінің зардаптары, жасалған жолдары мен келешектегі нәтижесі және
ондай қатерлерді ... ... ... ... ... мен
ұсыныс пікірлер реті қарастырылды.
Әдебиеттер
1. Розанов Б.Г., План действий по борьбе с ... в ... ... предупреждение и борьба с ним)// ... ... ... ... С. ... ... Л.Я. Тенденции и следствия опустынивания в Центральной
Азии. Международная ... по ... ... с опустыниванием.
Программа ООН по окружающей ... ... ... 15 июня 1995 года.
3. Фаизов К.Ш., Мамутов Ж.У. и др. ... и ... почв ... ... ... М.Е. Деградация почв и их последствия в ... ... ... конференции. Изд «Тетис», 1998.-с.180
5. Ковда В.А. Почвенный покров, его ... ... и ... 1981, 182 ... ... ... потепление климата»-штат Колорадо, США, 1991г.
7. Международная конференция по борьбе с опустыниванием, Туркия, Адана,
1996г.
8. «World Soil Pabicy», UNEP, ... ... по ... ... ... политики (задачи и
ожидаемые результаты)»-ж-л «Почвоведение», 1984, ... ... ... почв ... Наука, 1984.-
224с.
11. Погребинский М.А. ... воды ... ... и ... в ... ... ... Сырдарьи – Тр. Ин-та
почвоведения АН КазССР, 1969, т.17, с.32-37.
12. ... ... М.А. ... ... Сыр-Дарьи и Северные
Кызыл-кумы. Том I. Алма-Ата.1958.
13. Сваричевская З.А. Геоморфология Средней Азии и Казахстана. Л.1965.
14. Аэроклиматические ресурсы Кзылординской ... ... ССР. ... ... ... (пояснительная записка к геоморфологической карте
Казахской ССР масштаба 1:1 500 000). ... 2.АН ... ... ... Ю.М., ... Т.Ф., ... В.М. и др. ... почв Приаралья и их эколого-хозяйственное значение. Алма-Ата,
1992. 59 с.
17. Диярова К.Ш. Развитие и ... ... ... ... Сырдарьи. //Сборник статей научно-практической конференции. Алма-
Ата.: Наука. 1992. С.47-56
18. Стародубцев В.М. Формирование почвенного ... в ... ... ... 1990. №5. ... ... К.Ш. ... пустынной зоны Казахстана. Алма-Ата.1983.
20. www.rambler.ru

Пән: Геология, Геофизика, Геодезия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауданындағы тарихы, мәдени ескерткіштердің қысқаша анықтамасы18 бет
Шөгінді лес топырақтардағы құрылыс13 бет
Әлеуметтік шиеліністер туралы түсінік10 бет
1946-1970 жылдардағы Қазақстан ауыр өнеркәсібіне инженер кардларды даярлау63 бет
«Сандық талшықты оптикалық беру жүйелері» пәні бойынша тест сұрақтар17 бет
«Қараарна мұнай кен орындарының топырағының ауыр металдармен ластануы»51 бет
ААҚ Алматы ауыр машина жасау зауытында өткен өндірістік практика туралы есеп беру14 бет
Адам капиталы теориясы – білім роліне деген сапалық жаңа тәсілдің бастамасы12 бет
Адам үшін қауіпті улы ауыр металдар12 бет
Аймақтың әлеуметтік-экономикалық дамуында жергілікті бюджеттің әсерін талдау (Қызылорда облысы Қармақшы ауданы әкімдігінің экономика және бюджеттік жоспарлау бөлімі мысалында)33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь