Ғұн және Усун мемлекеттері

Ғұндар. Б. з. б. I мың жылдықта қазіргі Монғолияның оңтүстігіндегі Ордостан Каспий өңіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі мен этникалық кұрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, тұрмыстың біршама ортақтығы, этникалық жақындық, саяси тәртіп факторы Орталык Азияда ертедегі таптық ірі бірлестіктердің құрылуына әкеп соқты. Олардың уакыты жағынан адғашқылары сюнну (ғұндар) болды. Б. з. б. III ғасырдың аяғында қытай деректемелерінде пайда болған сюнну (ғұн) атауы тегі әр түрлі тайпаларды біріктірген және Тынық мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аумақта, ал кейіннен одан әрі батысқа да ара-тұра таралып отырған саяси құрылымға қатысты болды.
Зерттеулердің көрсетіп отырғанындай, оның ежелгі қытайлық трапскрипциясы гректер мен ертедегі орыс шежірелерінің фруна (труна) деген түріне тіреліп жатыр. Орыс шежірссі Еділ мен Дунайдағы өздерінің сюннуларға сабақтастығын сақтап қалған ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай келіп, оларды трунове, яғни трундар деп атайды. Егер осылайша, «трун» деген сөз бастапқыда «ғұн» тайпаларынын аксүйектеріне арналып айтылса, сюнну (хунну), яғни трундар ғұндар деп саналмағанын білдірмейді. Трун және ғұн терминдері бір ғана этникалық-саяси қауым жөнінде қолданылған.
Ғұндардың жоғарғы билеушісін қытай авторлары шаныой деп атайды. Б. з. б. 206 жылы ғұн тайпаларын Мөде шаньюй баскарды. Мөде билік еткен алғашқы жылдардың өзінде-ақ Қытайдың шекаралық аудандарына жорықтар жасап оған күйрете соққы берді. Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси қуаты басым Хань әулетін сюнну-ғұндардың Ордостағы көшіп жүретін жерлерінен дәме етуден бас тартуға мәжбур етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында бас иіп, онымен «тыныштық және туыстық туралы шартқа» қол қоюға мәжбүр болды, бұл шарт бойынша ол шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беруге және жыл сайьш «сыйлық» ретінде салық төлеп тұруға міндеттенді, кейін ол салықты үнемі төлеп тұрды.
        
        ҒҰН ЖӘНЕ УСУН МЕМЛЕКЕТТЕРІ
ЭТНИКАЛЫҚ ЖӘНЕ САЯСИ ТАРИХЫ
Ғұндар. Б. з. б. I мың жылдықта қазіргі ... ... ... өңіріне дейінгі Орталық Азияның ұлан-байтақ кеңістігін тегі
мен этникалық кұрамы жөнінен әр түрлі тайпалар мекендеген.
Шаруашылықтың біртіндеп дамуы, ... ... ... ... ... тәртіп факторы Орталык Азияда ... ... ... ... әкеп ... ... ... жағынан адғашқылары
сюнну (ғұндар) болды. Б. з. б. III ғасырдың аяғында ... ... ... ... (ғұн) ... тегі әр ... ... біріктірген және
Тынық мұхит пен Солтүстік Қытайдан Алтай мен Жетісуға дейінгі аумақта, ал
кейіннен одан әрі ... да ... ... ... саяси құрылымға
қатысты болды.
Зерттеулердің көрсетіп отырғанындай, оның ... ... ... мен ертедегі орыс шежірелерінің фруна (труна) деген
түріне тіреліп ... Орыс ... Еділ мен ... ... ... ... ... ғұн-болғар ақсүйектерін сипаттай келіп, оларды
трунове, яғни трундар деп ... Егер ... ... ... ... «ғұн» тайпаларынын аксүйектеріне арналып айтылса, сюнну (хунну),
яғни трундар ... деп ... ... Трун және ғұн ... ғана этникалық-саяси қауым жөнінде қолданылған.
Ғұндардың жоғарғы билеушісін ... ... ... деп ... Б. з.
б. 206 жылы ғұн тайпаларын Мөде шаньюй ... Мөде ... ... ... ... ... шекаралық аудандарына жорықтар жасап оған
күйрете соққы берді. Кескілескен күресте Мөде әскери-саяси қуаты басым ... ... ... ... ... ... дәме етуден бас
тартуға мәжбур етті. Хань императоры Гаоцзу Мөденің алдында бас иіп, ... және ... ... ... қол ... ... ... бұл шарт
бойынша ол шаньюйге өзінің ханшасын әйелдікке беруге және жыл ... ... ... ... тұруға міндеттенді, кейін ол салықты үнемі
төлеп тұрды.
Шығыста Мөде ... ху» ... ... ал оның ... ... ... және Онон ... мекендеген сяньби және
ухуань тайпалары кіретін еді. Мөде ... юеди ... ... ... жасады. Бұл кезде қазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс ... орта ... ... созылып жатқан аумақ ғун шаньюйлерінің ... ... ал ... ғұн ... ... тайпалар
Байкалдан арғы оңтүстік аудандарға дейінгі аумақты алып жатты.
Б. з. б. 201 ... ... ... Алтай тайпаларын түгелдей дерлік
бағындырды, бірақ олар бұл аумақты толық қоластына қаратқан ... б. з. б. 177 жылы ... ... мухиттан Каспий теңізінің
жағалауына дейінгі барлық елдерді бір князьдің атты ... ... ... ... деп ... ... ... де, шығыстан
юедилердің бағындырылғанына күмән жоқ, нақ сол сияқты Лоулан, Усун ... ... ... тәуелді болғаны туралы хабар да рас. ... ... ... орны онша айқын емес.
Ғұндар бірлестігіне шықкан тегі әр түрлі тайпалар немесе ... ... ... ... қоғамдық өміріне бір орталыққа
бағынғысы келмейтін қуатты күштер, кең-байтақ жердің әр ... ... ... ... және ... ... болмауы зор ықпал
жасады.
Б. з. б. І ғасырдың орташенінде-ақ сюнну қоғамі өзінің ... ... ... «байырғы» құрамында екі топқа – Хуханьешаньюй
бастаған оңтүстік және Чжичжи басшылық ... ... ... ... ... ... аумағында мекендеп қалды да, солтүстік сюннулер
өзтайпаластарының қысымымен Саян мен Байкал өңіріне ... яғни ... ... ... ... з. б. 49 жылы ... көрші князьдікке дипломатиялық сапарға кеткен
Хуханьенің аз уақыт болмауын пайдаланып, оның жерін басып алып, сол арқылы
конфедерацияның бірлігін ... ... ... ... ... оның ... еді. Ол усун гуньмосы Уцзютудан көмек сұрады, бірақ ... ... ... алып, Чжичжиге шабуыл жасауға 8000 атты ... ... атты ... усундердің отряд талқандады, бірақ одақтассыз қалан
Чжичжи оңтүстік ғундардың жерінен ... ... ... ... ... Чжичжи өз ордасын құрып, сол жерден батысқа
беттеген қозғалысын ... ... ... армиясы ол кезге қарай
қарақшы күшке айналып, оның қиратқыш күші «бағындырылған» князьдіктерге де,
қатардағы қауым ... ... де ... ... ... Оңтүстік
сюниулер саны Чжичжиден бөлініп шықкан ... және ... ... ... ... жасауы есебінен өсті.
Енді құдіретті Хуханьенің кенеттен шабуыл жасауынан ... ... ... ... ... ... оған ... жол Усундер жерінен
өтетін еді. Ол соларға қарсы күресу үшін күш ... одан соң ... ... ... ... болды. Кангюйлер князінің кангюйлермен араз
усуңдерге қарсы күресу үшін кенеттен Чжичжимен бірігуді ұсынуы оның ... ...... Азия ... ... ... ... бірі. Егер VIII ғасырдағы жазушылардың Бесбалықты «Усун
князінің шекарасы» деп атайтынын ... ... ... шегі ... Бесбалық ауданы арқылы өткен деген қорытынды жасау керек. Усундер
иеліктерінің шекарасы ... Шу және ... ... ... ... шығыс беткейлеріне дейін созылып ... ... ... ... – Іле ... ... олардың ордасы – «Қызыл Аңғар
қаласы» Ыстықкөл мен Іле өзенінің оңтүстік жағалауы аралығында орналасты.
«Усун» терминінің ... осы ... ... ... отыр. Ол қытайдың
иероглифтік жазбаларынан ғана мәлім, оның ... ... ... бірі – Ұлы жүз ... ... ... компоненті болып
табылатын тайпаның өзін атайтынындай «үйсін» сөзіне сәйкес келеді. Бірқатар
зерттеушілер бұл ... Орта Азия ... ... ... ... ... бейім.
Усун терминінің транскрипциясын түсіндірудің тағы бір ... ... ... деп айтылатын екі иероглиф ертедегі қытай тілінде а-сман,
яғни асман, «аспан» делініп айтылған деп ... ... ... ... б. з. б. II ... ... ... Қытай императорының сарайындағылар сюннуларға қарсы күресте одақтас
іздеп, елшлік жіберген. Чжан Цяньды сюнну-ғұнар ... ... ... ... жылдай болады.
Қазіргі деректер бойынша, усудер Жетісуды қосқанда неғұрлым ... алып ... ... ... жүие болса керек. Сюннулер сияқты, олар да үш
бөлікке: сол ... ... және оң ... ... ... (олардың
әқайсысында он мыңнан жауынгер болған).
Усундер бірсыпыра уақыт бойы сюнну-ғүңдарға саяси жағынан тәуелді
болған. ... ... ... ... ... жәпе ... ... авторлары енді «ғун-усуңдер» жайында айтады.
Ғұндар атауының усундергеде таралғанына қарамастан, олардың этникалық
туыстығы ... ... ... ... жоқ, дегенмен мұны толық бекерге
шығаруға болмайды. ... тілі ... ... ... ... сюннулер тілін ежелгі түрік тіліне бәрінен де жақын «алтай» тобының
тіліне ... ... ... ... ... ... ... даму ерекшелгі не көбіне-көп
Жетісудың географиялық жағдайы себеп болды. Мұдағы ... ... ... ... ... мал ... ... өзгеше
мұнда мал шаруашылығы егіншілікпен ұштастырыла жүргізіледі, ал ... ... ... ... пен ұштасты.
Усундердің шаруашылығы туралы жазбаша деректемелердің мәліметтері үздік-
создық және олардың шаруашылығының бағытын бір жағынан ғана ... ... ... ... шаруашылығы мен тұрмысына берген
сипаттамасы малға азық пен су іздеп, бір жерден екінші ... ... ... барынша қысқа қайырылады. Бұл – ... және мал ... ... ... үшін ... және ... ... Алайда
ол усундер жөнінде онша дәл емес.
Ертедегі Қазақстан ... мал ... ... ... ... ... ... б. з. б. II мыңжылдықтың бірінші жартысынан бастап қола
дәуіріндегі ... үй ... ... мал ... болды. Б.
з. б. IX-VIII ғасырларда ғана ол көшпелі мал шаруашылығына айналды. ... ... мен су ... ... ... ... табында
алысқа көшуге және қыс кезінде тебіндеп ... ... ... ... ... басым болды. Мұндай жайылымдық-көшпелі жүйе тұрақты сипат алды.
Ғасырлар бойы қоныстардың, қыстаулардың және жерлеу ... ... ... ... нақ ... ... Сан алуан үлгідегі
ескерткіштердең тұратын үлкен зираттар мен көп ... ... ... болды. Атап айтқанда, усундер заманынан бастау алған ... ... ... ... ... көп кездеседі.
Ежегі усундердің қоныстары мен қабірлерінен табылған мал сүйектерінің
қалдықтарына жасалған статистикалық талдау оларда қандай мал табындары ... ... ... болғанын айырып білуге мүмкіндік береді. Өз
кезегінде, мал ... ... ... ... мал шаруашылығының
формасы туралы және тайпалардың тұрмыс салты туралы қорытынды шығаруға
болады.
Бүкіл ... ... мал ... үй ... барлық түрлері:
қой, жылқы, сиыр, қос өркешті түйе, ешкі, есек болғанын статистика көрсетіп
отыр.
Хань әулеттік хроникаларында ... ... ... дамығаны
атап өтілген. Жартылай көшпелі мал ... ... ... түрі ... Кейінгі кезде де ол экономикада өзінің ... ... ... ... ... және ... пайдалану жүйесі
жетілдіріліп отырылды.
Егіншілік және отырықшылық. Ақтас ... ... ... ... ... ... ... олжалар табылды. Бұл жер
өндеу құралы – тас ... және егін ... ... – қола орақ ... ... ... өсімдік тағамының тұрақты тамақ құрамына
кіргенін айқын көрсетті.
Өңделген ... су ... ағып ... ... орналасқан;
арықтардың арнасы жердің табиғи көлбеулігін есепке ала отырып жүргізілген.
Усундерде бақша егу егіншіліктің бір түрі ғана ... ... Егер ... ... ... күтуге жұмсалса, қола орақтар дәнді дақылдарды
оруға пайдаланады
Жетісуда ... ... қана ... ... ... ... ... дамыған деп топшылауға болады. Жауын-шашынның біршама көп болуы,
топырақтың табиғи ... ... ... жағдайында төлімі егіншіліктің өнімі
түсімді болған.
Меншік қатынастары. Бұдан бұрын атап өтілгеніндей, ... ... көшу ... өндіргіш күштері дамуында ілгері басқан қадам
болды. Осы негізде малға жеке ... ... ... ... ... ... ... үстем топтарының озбырлықпен иемденіп алу
процссі жеделдеп, тайпааралық айырбас өрістеді.
Сол кездің өзінде-ақ әлі аз ... да ... ... ... тобы ... даусыз. Археологиялық материалдардың көретіп
отырғанындай, рулық ... ... ... және ... ... қайран қалдыратын ақсүйектер зираттарының табылуы
кездейсоқ емес.
Қандай формада болса да – рулық па, қауымдық па, ... жеке ... бір ... оның ... бір ... оның ... ... ойлап тауып, оларды пайдалану ең алдымен әлеуметтік-экономикалық
себептерге байланысты болды, мұның өзі ... ... ... ... меншік белгісіне дейінгі эволюциясын жоққа шығармайды.
Қоғамдық байлықты қозғалмалы және қозғалмайтын мүлік деп ... ... ... біріншісінде – мал, қолөнер өнімдері мен тұрғын
үйлер, екіншісіне жер жатқызылады. ... ... ... жеке ... ... ... оны ... беруге болатын еді.
Шаруашылығының негізі мал шаруашылығы болған көшпелі тайпалар көшіп ... ... ... ... ... үнемі араласып жүрді. Мұның
өзі отырықшы халықтарға қарағанда ... ... ... ... сол
арқылы байлықтың жинақталып, мүліктік теңсіздігінің дамуына себепші болды.
Жетісудың ертедегі усундерінде нақ ... ... ... б. з. б. I ... ежелгі усун қоғамында шұрайлы жайылымдарды
басып алу үрдісі басталған болуы керек. Көшпелі қоғамдардың бәрінде де ... ... заң – ... малы ... іс ... ... де ... сол
болуы – усундердің де нақты әлеуметтік өмірін бейнелейді.
Бертін келе, біздің заманымыздың ... ... усун ... ... қозғалмалы мүліктер қорлана берді де мүліктік
теңсіздік ... ... мен ... ... күшейте
түсті.
Құлдық және әлуметтік қатынастар. Ежелгі усун қоғамында кұлдық ... құл ... ... негізі болған жоқ. Сол кездегі ... ... ... ... де ... ... көздерінін бірі
соғыс тұтқындары болды.
Халықтың едәуір бөлігінде қару ... ... ... ... қаруланған халықтың орнына ұлы және кіші гуньмолардың жасақтары
пайда ... Бұл ... ... билігіне сыртқы соғыстар кезінде ғана
емес, халық толқулары кезінде де тірек болып ... Ал ... өзі ... өкімет элементтерінің айқын дәлелі болатын.
Көрші халықтармсн қарым-қатынастары. Усундер ерте замандағы Орталық
Азиядағы ... ... бірі деп ... Усун
мәдениетінің ескерткіштері ұлан-байтақ Жетісу, Ферғана ... ... ... Шығыс Түркістанның солтүстік бөлігіне де таралған.
Ертедегі усундер мәдениеті ... ... ... олар ... бақылауында болғанымен, одан әрі дами берген. Тіпті біздің
заманымыздағы X ғасыдың өзінде ... ... усун ... қайтадан
пайда болады. Сонымен, ежелгі усундердің қазақ және қырғыз халықтарының
құрамына кірген ... жәпе ... ... ... ... ... деп айтуға толық негіз бар.
ҒҰНДАРДЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ. ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ... ... мал ... ... рөл ... ... ... ерекше маңызды рөл атқарды. Ал қойдың етін, ... ... Қой ... мен жүннен киім, аяқ киім жасады, жүннен киіз
басылды.
Малының бәрі ... ... жыл ... жайып бағылды. Сондықтан жазда
куаңшылық немесе қыста көктайғақ болуы, мал індеті ... ... ... ... мұны да жиі ... отырықшылық пен егіншілікті де білген. Тары дәндері, ... ... ... тас ... және астық сақтайтын ұралар шықты.
Адам ... ағаш ... да ... ... ... ... өмірінде аң аулау маңызды рөл атқарды. Ғұндардың ... ... ... қабанның, құланнын, бұғының, таутекенің, еліктің,
қоян мен түлкінің сүйектері табылды.
Қабірлерде керамика – құмыралар, көзелер, ... аз ... ... ... және ... ... ... мұның өзі қыш-
құмырашылықтың дамығанын дәлелдейді. Басқа жақтан әкелінген ... ... ... көз ... ... ... әскердің негізі тез орын ауыстыра алатын атты әскер болған.
Салт атты жауынгердің қару-жарағы – садақ пен жебелер.
Деректемелерге ... ... 24 руға ... ... ... басқарған. Рулық құрылыстың аксақалдар кеңесі және халық
жиналысы сияқты инстнтуттары сақталды.
Қабірлерден шыққан ... ғұн ... ... ... ... сипаттайды.
Ғұндарда соғыс тұтқындарынан және бағынышты өңірлердің халқынан тұратын
құлдар ... Олар үй ... ... ... және ... ... пайдаланылды.
Елді шаньгой басқарды оның қолында шексіз дерлік билік болды. Одан
кейін түмен басылар деп аталатын ... ... Олар ... ... ... ... туысқандары болатын. Барлығы 24 түмен басы ... ... ... ... өз жері ... ... өз
иеліктерінде мыңбасылар, жүзбасылар тағайындай алатын еді.
Сонымен усун және ғұн қоғамдарындағы әлеуметтік-экономикалық қатынастар
шамамен алғанда бірдей даму деңгейінде болды. Усундер, ... ... ... ... ... таптық бірлестіктердің басқа бір
сипатты белгісі өзінше бір ... мен ... ... ... ... ... табылады, олар рулық-тайпалық құрылыс
органдарын сол ... ... ... ішінара солардың бейнесін алып,
оларды жаңа жағдайларға бейімдеді.
УСУНДЕР МЕН ... ... ... ... ... мәдениеті жеткілікті дәрежеде толық
зерттелген. Жетісудағы, негізінен ... Іле ... ... ... қазу ... да ... ... берді, олар усундердің тұрғын
жайларының сипатын, ... ішкі ... ... ... мен ... ... зерделеуге, усун тайпаларының еңбек
құралдары мен қаруларын білуге ... ... ... мен олардың хронологиясы
Ертедегі усундердің олар қоныстанған бүкіл кең-байтақ ... ... ... екі ... үйілген обалар және
жалпақ қоршаулар түріндегі құрылыстар болып табылады. Әдетте, құрылыстарді
екі үлгісі де бір қорымның ... ... ... қоршаулар жеке қорым
құрайды, бірақ мұндай ... ... ... ... ... тұратын қорымдар усундердің жерлеу құры-
лыстарын сипаттайтын есі ... ... ... ... ... ... ... жергілікті материалдан үйілген. Обалар
жазықдалаларда – топырақтан, өзен анғарларында – сары ... ... ... ... тау етектерінде тас араластырылған топырақтан,
қиыршақ тастан, тастардан тұрғызылған.
Дербес топ ретінде немесе ... ... ... ... қабір құрылыстары көпшілік жағдайда – дөңгелек, кейде төрт
бұрыш (шаршы, тік ... ... ... да ... ... ... келеді.
Усун ескерткіштерін археологиялық зерттеу мәдени дамудың хронологиялық
үш кезеңін бөліп ... ... ... ... ... жоспарлану ерекшеліктері, қабір құрылыстарының өзгешелігі және
кұрал-саймандардың, қару-жарақтың, ... ... ... ... мен үлгілері тән.
Усун мәдениеті әр түрлі даму сатыларында сабақтастық ... ... бұл – 600-700 жыл бойы ... ... ... ҮЙ, ... ЖӘНЕ ҮЙДЕГІ ӨНДІРІС
Ежелгі усундердің материалдық мәдениеті әжептәуір Жетісудағы, негізінен
алғанда Іле, ... және Шу ... ... мен ... ... да ... материалдар берді, олар ... ... ... ... ішкі көріністерін елестетуге, еңбек құралдары мен қару-
жарағын ... ... оның ... ... ... мүмкіндік
туғызды.
Усундердің отырықшы қоныстарының қалдықтары Шу және Кеген өзендерінің
аңғарларында зерттелді. Шу аңғарларындағы ... ... ... ... ... болған, шикі кірпіштен салынып, балшықтан соғылған таға тәрізді
ошақтармен ... ... усун ... екі ... ... ... ... және
тас үйлерде тұрған. Қыскы үйлер шикі кірпіштен және тақтатастан ... ... ... ... үйде ... ... ұсақ қосалқы жайлар және
мал қамайтын қашалар ... ... бәрі ... ... ... едендері балшықпен сыланған жер еден ... ... ... айнала тас қаланған ашық шаршы жерошақтар болды.
Жерошақтар үйді ... ... ... және ... ... ... Кыс
кезінде үй ішінің тіршілігі ошақтың айналасында өткен, оның маңынан ас
құйылған қыш ыдыстар, ұн ... тас қол ... ... ... үй бір ауыл болды. Қонысқа жақын жерде ру және
әулет зираттары орналастырылды. Зираттардың үстіне топырақ және тас ... тас ... ... ... ... кезінде, көшіп жүргенде, ежелгі авторлардың жазуына Караганда, усун
отбасылары «киізбен жабылған дөнгелек жайда» - киіз үйде ... ... ... ет, сүт және ... ... болған. Ерлер, әйелдер және
балалар жүннен, теріден және жібектен тігілген киім киген. ... және ... ел ... не ... ... ... не усун ... соғыс
шапқыншылықтары кезінде қолға түсірген.
Мал шаруашылығымен және егін ... ... ... үй ... колөнер
дамыған.
Усундерде кұмырашылық кәсібі барынша ... ... ... ... ... түрі ... да, ... жағынан да
алуан түрлі болды.
Ас пісіретін керамикадан табылғаны – жентектелген ... ... ... ... ... және тік ... ... калың, жайпақ
қазандар.
Ежелгі усундердің шаруашылығында темір, мыс және асыл ... ... ... және ... ... орын алды. Темірден, мыс пен қоладан еңбек
құралдары, тұрмыс және табыну заттары – ... мен ... ... ... біз бен ... ... мен құрбан шалатын ыдыстар, кішкене
мехраптар мен шырағдандар, қару-жарақ, қанжарлар мен ... ... ... ...... ... мен сақиналар жасалды. Алтыннан ерлер
мен әйелдер киімінің, бас ... және ... ... ... ... әр ... ... жасалды.
Жұқа жапырақша алтынан сақиналар мен қаптырмалар жасалды. Соңғы усун
дәуірі кезінде ... ... ... ... көз салу ... ... мұндай ескерткіштерінің тамаша үлгілері қызыл тастан
түйірлеп көз салған, бедерленген алтын салпыншақтар
Усун қоғамында тоқыма, жіп ... тері ... ... ... ... ісі де дамыған. Жіп иіру мен тоқымашылық киіз басу, үйде жүннен киім
тоқып тігуді қамтамасыз ететіндей едәуір ... ... Мата тоқу ... ... ... ... «өрмегі» сияқты) қолданылған. Былғары
ісі – жануарлардың терісін өндеу және аяқ киім ... тері ... ... тігу үшін тері ... ... ... мен ат әбзелдерін дайындау
кеңінеп дамыды.
Тастан енбек құралдары – кетпен, диірмен, келі; ... ... ... заттар – ұршықбас, мұсат, қайрақ тас, түрлі-түсті асыл ... ... ... ... ... ... істелді,
сүйек түймелер мен басқа да ұсақ заттар шаруашылық пен ... және ... ... ... ... тілі ... жөнінде жөнді ешнәрсе жоқ. Біз руналық үлгідегі белгілер тырнап
салынған призмалық үш қырлы тас және төрт ... мен сөз ... ... усун және ... сақ ... ... б. з. б. IV-III ғғ. және б, ... ғғ.) жататын кішкене тас ыдыс табылғанын ... ... ... ... ... ... ... болжам ғана және оны
филологтар қуаттаған жоқ.
Оның есесіне усундердің этникалық-мәдени ...... ... әліпбилік жазба ескерткіштің табылғаны бұлтартпайтын факт. Бұл
жазуды сол тайпалар шығарып, ... деп ... ... ... ... ... ... мен тайпалардағы лингвистикалық жағдай
усун қоғамында да әліпбилік ... ... ... еді. ... VІ- ... ... ... жазуы қолданылған болуы ықтимал, өйткені оның
тұрғындары көлденең ... ... тілі мен ... ... әдебиетте орын алып жүрген көзқарас
негізделу дәрежесі бойынша әр түрлі, бірақ жалпы ... ... ... қала ... ғасырдың 20-жылдарында Абель Ремюза да 1809 жылы Ертістегі үңгірден
және Зыряновск руднигінің ... ... ... ... ... жазбаны
зерттей келіп, жазылуы жағынан олардың солтүстік руналарға ... ... бұл ... «қытайларға У-сунь деген атпен белгілі және Христос туғанға
дейін 100 жыл бұрын Ертіс ... ... ... ... ... ... мекендеген» тайпалардың қолданғаны күмәнсіз деп жазған еді.
А. Ремюзадан кейін ... ... ... ... ... ... ... оның көзқарасын қолдап, ертедегі усундердің түркі
тілдес болуы мүмкін екеніне қосылды.
КАНГЮЙЛЕР
Б. з. б. II ... ... ... ... ұлы ... деп аталып кеткен тарихи оқиғалардың ... ... ... ... ... соның ішінде Усун, Янцай, ... ... ... ... тарихында елеулі рөл атқарды.
Мемлекеттің аумағы ұлан-байтақ жерді: Ташкент жазирасы мен ... ... ... ... ... және ... ... белігін қоса Оңтүстік Қазақстанды алып жатты.
Орналасу мәселелері. Кангюй мемлекеті мен оның иеліктерінің орналасу
мәселелерінің тарихы И.Бичуриннен ... ол оның ... ... ... ... ... ... деп белгілеген. «ІПицзи»
тексіне «Давань туралы хикаяда» берген түсініктемесінде ол «Кангюй иелігі
қазір қазақтың Ұлы жүзі мен Орта жүзі ... ... ... ... ... алып ... деп атап өткен. 272
Алайда кангюйлердің байырғы жерлері, атап айтқанда, ... ... ... ... ... Ол ... заманындағы Сырдария алқабының
негізгі үш мәдениетін сипаттап, оларды кезеңдерге ... ... ... ... ... өзі ... ... отырар-қаратау, қауыншы
мәдениеті кангюй мемлекеті тұрғындары мәдениетінің нұсқалары болып табылады
деген қорытындыға келді.
Сонымен, Кангюйлер ... ... орта ... ... ... және ... мемлекетінің ұйытқысы болған тайпалар одағы деп
әзірше мейлінше айқын айтуға болады.
САЯСИ ... ... ... ... ... ... ... аты б. з. б.
XIV ғасырдан бастап мәлім болғанымен, Орта Азиядағы б. з. б. IV ... ... ... білетін антик авторлары кангюлерге тоқталмайды.
Сырдария бойындағы аймақта «Кан үйі» б. з. б. III, дұрысында, II ... деп ... ... Бұл сол кезеңдегі ... ... ... ... ... Орта Азиядағы қос өзен аралығында ... ... ... сол ... Бактрияға ығысуы, жерге отырықшылық
орын алып, жеке-жеке бес ... ... ... өзі ... олардың әлсіреуіне әкеп соқпай қоймағанын, ал кангюйлердің
алдынан оңтүстік пен ... ... үшін ... ашылғанын атап өткен
жөн. Сол кезде (б. з. б. II ... аяғы - I ... ... ... ... ... тәуелді бес иелігі пайда болса керек, ол өзіне
Янцайды (Арал-Каспий ... ... ... одағы), Яньды (Орал
өңіріндегі сармат тайпалары) бағындырып алды, Қытай ... ... ... ... ... ... ұстаған. Ал ертректе, Ферғана-
Қытай ... ... ... араласуы ғана ферғаналықтарды
астанасының қиратылуынан құтқарып қалды және ферғаналықтарға тиімді ... ... ... б. з. б. 47-46 ... ... ... ... күресінде солтүстік-ғұн шаньюйі Чжи Чжиді қолдады,
ал усундердің одақтасы ... ... ... ... ... ... державасы солтүстік және оңтүстік ғұндарға бөлінген еді. Оңтүстік
ғұндардың жетекшісі шаньюй Хуханье, ... ру ... мен ... ... ... бөлігінің мүдделерін білдірген болар, ... ... ... және достық туралы шарт жасасты. Солтүстік
ғұндардың ... ... Чжи Чжи ... ... ... ... жасап, император сарайымен қатынасын үзгеннен кейін байырғы ғұн
иеліктерінен ығыстырылды. Ол ... ... ... ... ... ... оның ... Қытай қолдаған усундерге қарсы тұра алмады. Өз
кезегінде усундер б. з. б. I ... орта ... ... шығыстағы
шекарасына қысым жасады. Міне, сол кезде кангюйлер усундерге де, ... ... ... тұра ... ... одақ ... ... ұйғарды.
Усун жеріне Чжи Чжи бірқатар ойдағыдай шапкыншылық жасағанымен, бұл
әскер усундерді ... жеңе ... ... ... ... ... қауіпсіздендіруді) Чжи Чжи объективті түрде орындай
алмады да, соның негізінде жанжал тұтанды. Оны Чжи ... ... ... ... ұстанғысы келмеуі ушықтыра түсті. Ол ... ... ... «атақты адамдарын және жүздеген қарапайым адамдарды
өлтірді немесе оларды Дулай (Талас) ... ... Чжи ... ... ... қуылып, Талас өзеннің бас жағына
кетті де, сонда өзіне қала сала бастады.
Көп кешікпей қытай әскері жорыққа шықты. Ол Ұлы ... ... ... екі
бағытта жүрді. Үш отряд Қашғар, Ферғана арқылы, Шатқал жотасындағы ... ... ... ... ... ... онтүстік жолмен, үш отряд
солтүстік жолмен – Шығыс Түркістаннан, сірә, ... ... ... ... ... ... Бедел асуы арқылы өткен болар, содан
соң Шу аңғарымен Таласқа беттеді. Әскерлер Чжи Чжи ... ... ... ... өзі ... ... еді, ол өз әскерлерін
қабырғаларды бойлай орналастырды, ал қала қақпаларының екі жағына «балық
қабыршағы» ... етіп ... тыс сап ... жаяу ... ... ... ... қарамастан, қытайлар сыртқы ағаш
қорғанды өртеп, топырақ дуалды опырып жіберді, ... ... ... ... кірді де, қамалды басып алды. Чжи Чжи мен ... ... ... ... балаларымен, әйелдерімен және
атақты князьдарымен бірге, 1518 адам ... ... ... ... ... Бір мың екі жүздей жауынгері Усун мен Ферғананың вассалдык
князьдарына сыйға ... ... ... ... бір жағы
Шығыс Түркістандағы оқиғаларға байланысты. Біздің заманымыздағы 78 ... Чжао ... ... ... ... ... жазирасына үстемдігін
орнатады. Алғашқыда кангюйлер император наместнигіне одақтас ... да, ... ... ... ... ... заманымыздағы 85 жылы Бань
Чжаоға қарсы көтерілген Суле (Қашғар) ... ... ... жібереді.
Біздің заманымыздағы алғашқы ғасырларда массагет конфедерациясында алан
тайпалары үстемдік ете бастады.
Біздің заманымыздағы I мыңжылдыктың орта шенінен бастап Ортаңғы ... ... ... ... жағдай өзгереді. Оған түркі
тілдес тайпалар басып кіреді.Чжан Цянь заманынан бері ... ... ... ... оның ... көшпелі сипатына баса
назар аударып, оны ... ... деп атау ... ... ... ... ... астаналық Битянь қаласы аталады, бірақ
билеушінің мұнда тұрақты тұрмағаны, ... тағы да ... ... ... ... соңғысы бас орданың маусымдық сипатта болғанын, билеуші
топтың жартылай көшпелі өмір ... ... ... жылдарда
жинақталған археологиялық деректер кангюйлердің мәдениеті, шаруашылығы,
нанымдары мең әдет-ғұрпы ... ... ... ... ... ... ... мекендеген аудандардан археологтар қоныстар мен
қорымдар тапты. Бұл ескерткіштер қауыншы, ... ... ... ...... жазирасына, екіншісі – Сырдарияның орта ағысындағы
Қаратау беткейлерінен Таласқа дейінгі аудандарға, үшіншісі – ... ... ... ... ... ... ... іргелі
архитектурасы мен қорғаныс құбылыстары, ... ... ... аздап бекініс жасалған қоныстар, қолөнердің нашар дамуы, ... ... және ... да ... тән ... ... ... белгілеу үшін күмбезді жайға жерленген адамның
табылуының принципті мәні бар. Өлік ... ... ... ... ... ... табытқа жерленген. Өлік басын батысқа қаратып,
шалқасынан ... ... да ... ... ... екі ... ... қара тас орнатылған, күміс пен алтын ... ... ... ... ... ағаш ... жасалған қап, сүйекпен әрленген
ағаш садақ, темір қанжар, екі темір айылбас ... ... ... IV-V ... шебінде жерленген деп анық айтуға болады,
демек қоныс өмірінің жоғарғы хронологиялық шегі біздің ... ... ... ... ... ... шоғырланған орталықтардың бірі
Отырар алқабы болды. Мұнда, Арыстың сол жақ ... 100 ... ... ... шағын аумақта көлемі әр түрлі жиырма ... ... ... ... орналасқан неғұрлым ертедегі қала кең көшелер мен шағын
тұйық көшелер бөліп жатқан ауқымды ... ... ... ... бір бөлмелі болған, екі бөлмелілері ... оның ... ... ... ... ... Олар жер ... дұрысырақ айтқанда, мәдени
қабатта жатыр, сондықтан көше жақтан оларға үш-бес тепкішекті баспалдақ
арқылы ... ... ... бір ... жақын орналастырылғаны
аңғарылды. Үйлердің ішкі көрінісі негізінен бір ... ... ... ... ... ненің қайда орналасқанын сеніммен айта
алғаны кездейсоқ емес. Есіктің ... ... ... ... жақын жерде
тікбұрышты жерошақ болған. Ол шет жақтары балшықтан дөңестеу ... ... Бір ... от ... да, ... ... көмір мен күл
үйілген. Үй қабырғаларының ... еден ... және одан сәл ... ... ... сопақша кертпе шығарылған. Әдетте оған саз
балшықтан жасалған пеш орнатылған. Үй ... ... ... түтін
есіктен және төбедегі тесіктен шығарылған.
Қазір Оңтүстік Қазақстанның ... орта ... ... ... ... ... дәуірінде пайда болған қоныстарға
барып тірелетіні анықталды. Б. з. б. I мыңжылдықтың орта шенінен б. з. ... ... ... ... Арал ... ... ерекшелігі бар
жетіасар мәдениеті өркендеген. Бұл мәдениеттің жүз ... ... ... ... жүздеген обалы қорымдардан тұратын ... ең ... ... ... ... ... Қуандария
бойында шоғырланған. Археологиялық зерттеулер мұнда бірқатар қала
орындарының тұрғын үй ... мен ... ... ашты.
Ертедегі кезеңдегі Жетіасардың барлық қираған қала орындары біртектес
келеді. Олар ... 10-20 м және ... 8-10 га, ... ... ... екі қабатты ортасы шымнан қаланған цоколь-стилобатқа
тұрғызылған. Барлық қалалар күшті және ... ... ... ... ... түгелдей секция-үйлер салынған.
Құрылыс салуға көлемі ... ... ... шикі ... ... пайдаланылған. Күмбездерді көтергенде трапеция сияқты
шикі кірпіш қаланып, тұрғын жайлардың төбесін жапқанда, есік жақтауларына
және ... ағаш ... ... Тұрғын жайға кіретін есік бір
қабырғаның ортасынан немесе бұрышынан шығарылған. Бұл жағдайда есік ... ... кіре ... әлдебір қалқа сияқты шағын қабырғамен
бөлінген. ... ... ... ... ... мұндай үлгісі бүкіл
Сырдария бойы аймағына тән және ... орта ... ... сақталған.
Негізгі тұрғын жайға қоса, оған қосалқы құрылыстар жапсарластыра ... ... ... үй және ... ... пайдаланылған.
Зерттеушілер бекіністер құрылысынан қоғамдық міндеттер ... ... ... ... ... да бөліп көрсетеді. Бұл
жайлар көлемімен, өзгеше сәкілері болуымен және ... ... ... ... ... жүйесінің төңірегіне ... ... ара ... 10-12 ... жетеді.
Жерлеу. Кангюйлер заманының ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі жерлеу кұрылыстары тараған.
Кангюйлерге тән ең сипаттысы үңгіп (екі ... ... ... және ... жерлеп, үстіне оба үю, сағана салу болып табылады.
Қауыншы мәдениеті таралған өңірде Шәушіқұм, Жамантоғай, Төребайтұмсық
қорымдары ... Сол ... ... ... мәдениеттеріне
жататын басқа зираттардағы сияқты, ... ... жеке ... қоса ... ... ... ... су құйылған керамика
ыдыстар бірге салынған. Еркектердің қабірлерінен қару-жарақтар (семсерлер,
қанжарлар, жебелердің ұштары, садақтардың сүйектен ... ... ... ... әшекей заттары: моншақтар, айналар,
сырғалар, киімге тігілген қалақшалар табылды. Жерлеу жарақтарынан ... ... ... жасалған талдау қабірдің мерзімін біздің
заманымыздағы І мыңжылдықтың ... ... деп ... ... ... өлік тікбұрышты етіп қазылған кабір шұңқырларына жерленген.
Шұңқырдың төменгі жағына шикі кірпіш қаланған, сағаналар да шикі ... ... ... ... ... ... екінші тобы кірпіш сағаналар болып табылады.
Жерлеу камерасына көлбеу дәліз-дролюс апарады, ол да ... ... ... ... ... ... есеппен 3,5x2 м) ішінде екі-үш
қабырғаны бойлай жататын сәкілер ... ... шиге ... ... ... ... Айналасына оған керекті заттар, тамақ салып, су құйған
керамика ыдыс ... Жер ... ... түрлері де жер астындағы
сияқты, бірақ олар күйдірілген кесектен қаланған аласа цоколь-стилобаттарға
тұрғызылып, сірә, олар да оба ... ... ... ... табылған
материалдарға талдау жасау жерден қазылған қабірлер жетіасар мәдениетінің
бүкіл бойынша болған, ал сағаналардың пайда болуы неғұрлым ... ... ... ... II-IV ... ... ... қорытындыға келуге негіз
береді.
Бұл орайда жерден қазылған ... мен ... ... ... да болсын этникалық-мәдени, антропологиялық елеулі
айырмашылықтар байқалмайды.
ШАРУАШЫЛЫҚ, ... ... ... алып ... жер ... және ... ... жөнінен мейлінше алуан түрлі болған. Мұнда тау
аңғарларындағы құнарлы тау ... ... ... кең-байтақ
дала кеңістіктері, шөлейттер мен шөлдер де бар еді. Нақты шағын аймақтардың
әрқайсысындағы тұрғындардың шаруашылық қызметінің ... ... ... орта ... Онын ... ... ... адамның игеру
дәрежесімен, шаруашылық кызметке тартылуымен, шаруашылыктың белгілі ... даму ... ... ... Арал ... ... ... алқабында ертедегі және ... ... ... ... ... ... мен ... қалыптасқан. Көшпелі
(жартылай көшпелі) мал шаруашылығы мен ... ... ... ... ... шеңберінде жарасымды біріктірілді. Бұл орайда
сол шаруашылық бағыттарының өкілдері этникалық жағынан туыс еді, ... ... бар ... ... ... шаруашылық қызметі қарапайым ... ... ... ... ... ... ... ғасырлардың
өзінде-ақ, мысалы, Шыршық өзенінің оң ... ірі Зах ... ... ... ал сол жағалауында Ханарық каналы тартылды.
Тұрғын үйлер жанындағы зат сақтайтып жайлардан қор ... ... қыш ... мен ... ... еденнен ұра- шұңқырлар қазылған.
Мәдени қабатта, тұрғын үйлердің қираған жұртында ... ... мен ... көп ... ... ... ... қоршауда ұстауға
арналғаны анық орындар кездеседі. Малдың негізгі бөлігі, сірә. қоныстан тыс
жерде, ұжымдық табында ұсталса керек. Кангюйлердің қоныстарын ... ... ... ... көп ... ... ... ең көбі қойдың,
сиырдың, ешкінің, жылқының сүйектері. Палеозоодогтар елік, таутеке, арқар,
киік, ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Басқасын былай қойғанда, мүйіздерден әр түрлі бұйымдар ... ... ... ... суда ... құстар ауланған. Балық аулау дамыған, оны
балық сүйектері мен қабыршақтарының табылуы дәлелдейді. ... ... ... да әр ... ... ... мемлекеттің билеуші тандаулы адамдары, кейініректе Орталық
Азия тарихында болғанындай, өздерінің ерте ... ... ... ... ... ... аңыздарын сақтап қалса керек.
Осыған байланысты қытай хроникаларының кангюйлер билеушілерінің жазғы және
қысқы ордаларының әр ... ... ... ... 900 ... ... ... еске сала кетейік.
Қазақстан аумағындағы көшпелі мал шаруашылығына өте ертеден бастап,
қазіргі кезге дейін жайылымдардың ... ... ... тән екенін және
көшіп-қону жолдарының меридиан бойынша болатынын ескере келіп, ... ... ... бойындағы аймақта болса, ... ... ... ... ... ... Орталық Қазақстан далаларында болуы мүмкін
деп жорамалдау әбден орынды болады.
Қолөнер. Кангюйлердің қалалары мен қоныстары жергілікті ... ... ... ... ... ... орталықтарына айналады.
Қоныстар мен қорымдарды қазғанда керамика ... көп ... ... ... ... ... ... ыдыстардың
ондаған түрін атайды. Металл ыдыспен бірге, керамика ыдыс тамақ дайындау
үшін пайдаланылған. Сүйықты тасу және ... үшін ... ... ... ... ... орнатылған үлкен ыдыстар – ... ... ... ... ас ... ... ... де болды. Әдеттегі бұйымдар ішінде зор көркемдік талғаммен
істелгендері кездеседі.
Металл ... ... мен ... ... ... салалары – темір ұсталығы, қола құю, ... ... ... ... ... қорғаныс және шабуыл жасау қарулары, ат
әбзелдерінің бөлшектері, ауыл шаруашылық құралдары, темірден соғылған
бұйымдар ... ... ... ... ... ... ... сауыт табақшалары табылады. Темір ... ... ... ... ... ... ... – сырғалар,
алқалар, білезіктер, айылбастар, инелер, біздер ... ... ... үшін ... ... жүн ... болған қазба
жұмыстары кезінде табылған нәрселедің ең ... ... ... ... ... ... станоктарына арналған ауыртпақтар болып табылады.
Жүннен иірілген жіптен жылы киім ... Қой ... киіз ... Ши
тоқылған. Сонымен қатар еден, төсеніштерінің қалдықтарын әдетте археологтар
өртеніп ... ... ... ... Біздің заманымыздағы II-V ғасырлардағы кангюйлер шаруашылығының
сипаты туралы жинақталған ... ... ... ... өнімдермен,
шикізатпен және қолөнер бұйымдарымен өзін-өзі толық ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Ең дамыған-аймақтарда
ертедегі қалалы орталықтар қалыптасып, қолөнер мен сауда ... Ішкі ... ... сол ... ... ... ... шығарыла бастауы дәлелдейді.
Қазіргі уакытта мамандарға салмағы әр түрлі, иконографиялық дәстүрі
тұрақты 1300-ден астам мыс теңгелер ... ... ...... ... ... Иконографиялық нұсқалардың өзі де әр түрлі
сериялы, бірақ оларды таңбалардың бір үлгіде бейнеленуі мен ... ... ... бейнелер біріктіреді.
Көбінесе қабірлерден, кейде қала орындарын ... ... ... ... де кангюйлердің алыс және жақын жерлермен ... ... ... бола ... Төменгі және ... ... пен ... ... ... ... келген
бұйымдар саны нақ б. з. б. I мыңжылдықтың аяғынан бастап күрт ... ... ... зерттеушілердің құрлықаралық керуен жолдарында сауда
байланыстарының жандануына орайластыруы ... ... Сол ... бастап,
көптеген зерттеушілердің есептеуінше, Евразияның аймақтық керуен жолдары
Тынық мұхиттан Жерорта теңізіне ... ... ... ... ... Ұлы Жібек жолы деп аталған құрлықаралық керуен жолдарының жүйесі
болып қалыптасады. Кангюй Ұлы ... ... ... ... ... ... және оның Сырдария ... ... ... ... ... Еділ ... және одан әрі Солтүстік Кавказ бен Қара теніз өңіріне
беттейтін маңызды ... ... ... ... бар ... ... ... қала
тұрғындарының да, көшпелі малшыларының да Ұлы Жібек жолы арқылы ... ... ... дәлелдейді.
ЕРТЕДЕГІ ТЕМІР ДӘУІРІ МЕН БІЗДІҢ ... ... ... ... бойынша палеоантропологиялық материалдар сақ және усун заманы
жөнінде біркелкі емес. Сақтардың азын-аулак ... ... ... антропологиялық кескін-кейпін елестетуге мүмкіндік береді.
Олардың бас сүйегі шағын, ми қауашағының ... ... беті ... ... ... ... ... шығыңқы, кеңсірігі дөңестеу болып келеді. Бұл
краниологиялық белгілер ... дене ... ... ... ... дәуірінің тұрғындарына тән болған андроновтық антропологиялық бітім
жатқанын дәлелдейді.
Сонымен бірге, қола дәуірімен ... ... ... ... онша ... ... да, ... ерекшеліктер
аңғарылады. Олар ертедегі темір дәуірінде сақ ... ... ... неғұрлым көмескіленуіне келіп саяды. Бас сүйек
неғұрлым аласа ... бас ... ... ... ... ... ... маңдайының тік еңісі өсе түседі, ... ... ... көз ұясы ... бола ... Бұл өзгерістер тізбесінің
монғолоидтік краниологиялық сипаттама жағына ойысуы сақ ... ... ... қоспа пайда болған деген қорытынды жасауға
мүмкіндік береді.
Орталык, Солтүстік және Шығыс Қазакстандағы сак бас ... ... ... ерекшеліктеріне талдау жасау, бір жағынан, олардың
арасындағы генетикалык ... ... ... ... ... ... бас сүйектердің әрбір сериясы ішінде ғана емес, ... ... да ... емес.
Мәселен, бұл белгілер ол Орталық Қазақстанды мекендеушілерге ... және ... ... ... ... ... Бұл
айтылғандар араласу үрдісінің біршама жақын уақытта басталғанын дәлелдейді.
Оның үстіне ертедегі темір ... ... ... ... сол
кезде-ақ белгілі бір дәрежеде араласқан топтар Қазақстан далаларына
монғолоидтар ... ... ... ... түкпірінен ғана емес,
сонымен қатар Қазақстанның ... ... ... ... жақын
жерлерден – нәсілдік жағынан краниологиялық сериялары неғұрлым алдыңғы
кезеңдерде де ... ... ... мен ... ... ... мүмкін. Сірә,
сақтардың Таулы Алтай тайпаларымен неғұрлым тығыз ... ... ... ... Молалы қорымдарынан) алынған
краниологиялық ... ... ... ... ... ... ... олардың Батыс Қазақстанның қима
халқымен генетикалық сабақтастығын көрсетті, ал оның құрамында Еділ ... ... тән ... ... компоненттері ұштасып жатқан.
Ертедегі темір дәуірінде батыс аймақ тұрғындарының Қазақстанның солтүстік,
орталық және оңтүстік ... ... ... ... да
күшейе түссе керек. Бұл олардың дене бітіміне едәуір айқын әсер еткен.
Батыс ... қима ... ... ... ... бас сүйек көрсеткіші үлкен, мезокрания жағына ойысқан, онша
биік емес және ... ... ... пішінделуі көлденеңінен
қарағанда онша айқын емес, мұрын сүйектері сәл ғана дөңестеу, кеңсірік үсті
онша биік емес, көз ұясы ... биік ... Бұл ... ... ... андронов компоненттерінің ұлғаюы жағына қарай
болғанын ескерте кеткен жөн. Ол ... ... ... ... ... ішінде савроматтардың (б. з. б. V-III ғасырлар,
Батыс Қазақстан облысындағы Солянка және ... ... ... ... ... өзінің нәсілдік тұрпаты жағынан Жетісудағы усундердің
кейбір серияларына ұқсайды деуге болады.
Савроматтардың ... ... ... ... ... ... Еділ ... Қазақстанның қалған аумағындағы сақтармен салыстыру
нәтижелері, ... ... ... ... ... өте ... екендігі туралы тезисті растайды. Бұл жақындықты
савроматтар мен ... ... ... ... арғы ... ғана ... сонымен қатар олардың ертедегі темір дәуірінде
нәсіл болып қалыптасу жолдарыныңда ... ... ... ... және ... ... тұрғындарының өздерінің алдындағы
сақ тайпаларымен мәдениет жағынан да, генетикалық жағынан да сабақтастығы
усундер заманында (б. з. б. III ғ. – б. з. III ғ.) ... ... ... бас ... ... мен биіктігі орташа, ... ені ... ... ... ... ... тайқылығы, кеңсірігінің
шығыңкы және қабақ доғасының орташа дөңес, ... ... ... ... ... ... ер адам бас ... ... ... ... ... жалпы жинақталған кескінін ... ... ... береді.
Сонымен, антропологиялық тұрпаты жағынан усундердің бас сүйегі біршама
монғолоидтік ... бар ... ... ... Сақ заманымен
салыстырғанда, усундердің бас сүйектерінде, әсіресе ... ... ... ... ... Ал ... ... алғанда, Шығыс
Қазақстанның краниологиялық серияларында олар бас сүйектердің басқа
аудандарындағы серияларындағыдан гөрі ... ... ... ... онша көп ... атап өткен жөн. Бас сүйектердің усун
сериялары Қазақстан аумағында ғана емес, Қырғызстанда да бір-бірімен едәуір
жақын. Б. з. б. III ... ... ... ... ... ... савроматтардың мирасқоры болып, олармен бірге ... ... ... мәлім.
Олардың генетикалық сабақтастығын палсоантропологиялық материалдар да
растайды. Савроматтардың дене бітімінің негізгі сипаттары қаңдай да ... ... ... жоқ. ... ... ... да сол
аймақтағы жалпы европеоидтік ... ... оған ... ... ... ертедегі Жерорта теңізі нәсілінің белгілері әлсірей
түсті.
Батыс Қазақстан ауқымында савромат-сармат дәуіріндегі дене сипатының
өзгеруіндегі белгілі бір ... ... ... ... мен ... бас сүйектерінің
серияларына салыстырмалы талдау жасаған кезде тұтас алғанда ... ... ... ... ... морфологиялық бірлігі, оған
ертедегі темір дәуірінде және ... ... ... ... ... ... енгізген монғолоид нәсілі элементтерінің қосылғаны
айқындалады. ... ... ... Қазақстаңды мекендеушілердің
бұдан кейінгі тағдыры тайпалардың біздің заманымыздағы ІІІ-IV ғасырлардағы
ұлы қоныс аудару дәуірімен аса тығыз түрде байланысты. ... ... ... ... ... басып қіруі жергілікті ... ... ... етіп қана ... сонымен қатар олардың дене
ерекшеліктерінің монғолоидтық элементтер үлесінің қөбеюі бағытыңда одан әрі
өзгеруіне ... ... ... ... ... ... антропологиялық құрамының серпінділігіне жасалған талдаудан
араласу үрдісінің күшейгені туралы ... ... ... ... Қазақстанды мекендеушілердің физикалық негізіне ғұндардың ... ... ... ... шешу ... ... болмай отыр. Мұндай зерттеу
міндетін ең алдымен ... ... мен ... аумағындағы
ескерткіштерін бағалаудың археологиялық өлшемдерін талдап жасаудың қиындығы
ғана ... ... ... ғұн ... бар қорымдардан немесе жекелеген
қабірлерден табылған палеоантропологиялық материалдардың мардымсыз ... ... Бұл ... ... ... ... үстіне, зерттеушілердің
шамалауынша, ғұн тайпалық одағы тіршілік еткен кездегі ескерткіштер мәлім
болып отырған Байкалдың арғы жағы мен ... ... ... ... ғұн ... нәсілдік құрамының күрделі әрі әр текті
екендігінде ... ... Олар ... қоныс аударған жолында ертедегі
европеоид тектес тұрғындардың жергілікті ұрпақтарымен ... ... ал ... ... да өз кезегінде сол кездің өзіңде ғұндар
шапқыншылығының ... ... ... топтармен көбінесе қан
араластыру іздері болған.
Бұрын ғұндарға ... ... бас ... ... бұзу ... ... ... болсақ, қазіргі уақытта Ферғана алқабындағы б. з. б. V-III
ғасырлардағы қорымдардың материалдарынан әлгі ... ол ... ... ... ғұн ... келуінен әлдеқайда көп уақыт бұрын пайда
болғаны мәлім болып отыр. Демек бас ... ... бұзу ... ... ... ... емес. Ол ғұрып б. з. б. алғашқы ... Орта Азия ... ғана ... ... ... ... Еділ ... Жайық өңірінде ортаңғы және соңғы сарматтар арасында да кең таралған,
тіпті Шығыс Европадағы қола ... ... ... ... бас
сүйектер сериясында да атап өтілген. Қарастырылып отырған мәдениет
ерекшелігінің ... көзі ... ... ... беймәлім күйінде қалып отыр.
Ертедегі темір дәуірінен алдыңғы орта ... ... ... тұрғындары
кеңінен және едәуір ұзақ уақыт қабылдаған бас ... ... бұзу ... және бірқатар жағдайларда әлеуметтік мақсатта жасалған деп қана
топшылауға болады, ал оның ... орта ... ... ... Орта
Азиядағы IX-XI ғасырлардағы Миздахкан ... ... ... ... ... мен ... заманымыздың шегіндегі
палеоантропологиялық материалдарды қарастырудың қорытындысын шығара келіп,
бұл кезде Қазақстан тұрғындарының нәсілдік-генетикалық үрдістің ұзақ та ... ... ... ... нәтижесінде европеоидтж-монғолоидтік
физикалық негіз қалыптасып, оның ... ... ... ... ... ... үшін ... ататегі болғанын атап өткіміз
келеді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әскери демократия және Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар36 бет
Аймақтық қауіпсіздік және орталық азия мемлекеттері халықаралық қатынастар жүйесінде72 бет
Алғашқы түркі мемлекеттері21 бет
АҚШ-тағы және Оңтүстік-Шығыс Азияның ірі мемлекеттеріндегі қытай диаспорасының мысалында Қытай Халық Ресубликасы мен шетелдік қытай диаспорасының қарым-қатынас тәжірибесін сараптау50 бет
Б.з.д. VIII ғ. және б.з. Х ғ. аралығындағы сақ, усунь, кангюй бірлестіктерінің этникалық тарихын ежелгі нарративтік деректер мен кейінгі жаңа зерттеулер негізінде жүйелілікпен негіздеп, аталмыш халықтардың этногенезін анықтау68 бет
ЕврАзЭҚ мемлекеттерінің транзиттік қуатының негізгі проблемалары және даму болашағы29 бет
Ежелгі Қосөзен қала мемлекеттерінің тарихы73 бет
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейінгі Орталық Азия мемлекеттерінің мәдени үрдістері14 бет
Латын америкасы мемлекеттерінің құрылтайшы биліктік тәжірибесі7 бет
Мұсылман мемлекеттеріндегі әйелдердің әлеуметтік портреті47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь