Алтын орда ұлыстардың құрылуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1. Алтын орда Ұлыстардың құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1 Шағатай ұлысы
1.2 Жошы ұлысы. Қазақстан Алтын Орданың құрамында

2. Саяси және мемлекеттік құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8

3. Ұлыстардың мемлекеттік.әлеуметтік құрылысы ... ... ... ... ... ... ... .12

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15

Қолданған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
Шыңғыс ұлдары өз ұлыстарын тәуелсіз иеліктерге айналдыруға тырысты. 1227 ж. Шыңғыс хан өлгеннен кейін бұл ұмтылыс күшейе түсіп, империя бірнеше тәуелсіз мемлекеттерге ыдырап кетті.
1227 ж. Батыс Дешті-Қыпшақ даласына, Еділ бұлғарлары жеріне, одан әрі батысқа шапқыншылық жорықтар ұйымдастырды. Ірі орыс княздықтары талқандалды. Польша, Венгрия, Чехия және басқа көптеген елдер тонауға ұшырады. Жеті жылға созылған жорықтарының нәтижесінде Батыйдың қол астына Қырымды қоса, Еділден Дунайға дейінгі жер, Солтүстік Кавказ, батыс қыпшақ /половецтер/ даласы қосылды. Осыдан кейін Батый Еділдің төменгі ағысында Алтын Орда атты жаңа моңғол мемлекетін құрды. Алтын Орда халқының басым көпшілігі түркі тілдес тайпалар болды. Алтын Ордаға Жошы ұлысының жері – Шығыс Дешті-Қыпшақ, Хорезм мен Батыс Сібірдің бір бөлігі және батыстағы жаңадан жаулап алынған жерлер қарады. Батый әскерінен жеңілген орыс князьдары Алтын Ордаға тәуелдіктерін мойындап, ұлы ханның қолынан князь атағын алып, алым-салық төлеп тұрды. XIV ғасырда Алтын Орда дәуірінде түркі тілінде Хұсрау және Шырын шығармасы белгілі болды.
Батый құрған мемлекет шығыс деректерінде Жошы ұлысы деп, сондай-ақ Жошы ұрпақтары – хандарының атымен /Батый ұлысы, Берке ұлысы, т.б./ аталды. Астанасы Сарай-Бату / Астрахань маңында/, кейіннен Сарай-Берке қаласында болды. Алтын Орда қыпшақ тілі негізгі тілге айналған көп ұлтты мемлекет. Көп ұлттылық діннің де көп түрін, бағытын бір аймаққа топтастырды. XIII ғасырдың аяғы мен XIV ғасырда моңғолдар толығымен түркіленіп, Алтын Орда халқы «татарлар» деп аталды. Алтын Орда мемлекеті Жошы хан әулетінің меншігі болып саналды. Маңызды мемлекеттік істі шешу үшін билік басындағы әулет мүшелері бастаған ақсүйектер жиналысы – құрылтай шақырылды. Әскерді және өзге мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарды беклербек басқарды. Қаржы, алым-салық мәселесін, мемлекеттің ішкі істерін жүргізетін орталық атқарушы орган – диванның басында уәзір тұрды. Қалалар мен бағынышты ұлыстардан алым-салық, сыбаға жинау міндетті атқаратын даруг басқақтар тағайындалды. Хан отбасының мүшелері маңызды қызметтер атқарды. Ірі нояндар, бектер, әмірлер, баһадүрлер түмендерді, мыңдық, жүздіктерді басқаратын әскербасылары сайланды.
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
........................................3
1. Алтын орда Ұлыстардың
құрылуы......................................................4
1.1 Шағатай ұлысы
1.2 Жошы ұлысы. Қазақстан ... ... ... ... және ... ... ... ... өз ... ... ... айналдыруға тырысты.
1227 ж. Шыңғыс хан өлгеннен кейін бұл ұмтылыс күшейе түсіп, империя бірнеше
тәуелсіз мемлекеттерге ыдырап кетті.
1227 ж. ... ... ... Еділ ... ... одан ... ... жорықтар ұйымдастырды. Ірі орыс княздықтары
талқандалды. ... ... ... және ... ... елдер тонауға
ұшырады. Жеті жылға созылған жорықтарының нәтижесінде Батыйдың қол астына
Қырымды қоса, Еділден Дунайға ... жер, ... ... батыс қыпшақ
/половецтер/ даласы қосылды. Осыдан кейін Батый Еділдің төменгі ағысында
Алтын Орда атты жаңа ... ... ... ... Орда ... ... ... тілдес тайпалар болды. Алтын Ордаға Жошы ұлысының жері –
Шығыс Дешті-Қыпшақ, Хорезм мен Батыс ... бір ... және ... ... ... ... қарады. Батый әскерінен жеңілген орыс
князьдары Алтын Ордаға тәуелдіктерін мойындап, ұлы ... ... ... ... ... ... тұрды. XIV ғасырда Алтын Орда дәуірінде түркі
тілінде Хұсрау және Шырын ... ... ... құрған мемлекет шығыс деректерінде Жошы ұлысы деп, ... ...... ... ... ... Берке ұлысы, т.б./ аталды.
Астанасы Сарай-Бату / Астрахань маңында/, кейіннен Сарай-Берке қаласында
болды. Алтын Орда ... тілі ... ... ... көп ... ... ... діннің де көп түрін, бағытын бір аймаққа топтастырды. XIII
ғасырдың аяғы мен XIV ... ... ... ... ... Орда
халқы «татарлар» деп аталды. Алтын Орда мемлекеті Жошы хан ... ... ... ... мемлекеттік істі шешу үшін билік басындағы
әулет мүшелері ... ... ...... ... ... өзге ... дипломатиялық қатынастарды беклербек басқарды.
Қаржы, алым-салық мәселесін, мемлекеттің ішкі ... ... ... ...... ... ... тұрды. Қалалар мен бағынышты
ұлыстардан алым-салық, сыбаға жинау ... ... ... ... Хан отбасының мүшелері маңызды ... ... ... ... ... ... түмендерді, мыңдық, жүздіктерді
басқаратын әскербасылары сайланды.
1. Алтын орда ... ... ... ... ... ... зор империя құрған Шыңғыс-
хан өзінің төрт ұлының әрқайсысына үлес ... ... кіші ұлы ... негізгі жұртын-Монғолияның өзін, сондай-ақ
монғолдың тұрақты 129 мың ... ... ... ... ... ... жаулап алынған ұлан-ғайыр аумақ үлкен ұлдарына бөлінді, бұл
орайда олардың әрқайсысына тұрақты армиядан 4 мың адамнан ... ... ... ұлы ... Батыс Монғолия мен ұлысының
орталығы орналасқан ... ... пен ... аймағы қарайтын болды.
Өзін ұлы хан деп ... ... ... ... ... тұрды.
Шыңғыс-ханның екінші ұлы Шағатайдың иелігіндегі жерлер Оңтүстік
Алтайдан Әмударияға дейінгі, "ұйғырлар өлкесінің шекарасынан ... ... ... жерлерді", яғни Шығыс Түркістанды, ... ... ... ... ... ... деректері бойынша, Шағатай
иеліктерінің негізгі бөлігін ... өлке ... елі деп ... оның басты
қаласы Алмалық болды. Шағатайдың жазғы ордасы Іле өзенінің ... ... жер ... Оның ... ... ... ... бойынша,
түрікше Ұлығ-Иф деген атпен, яғни "Үлкен үй", ал нумизматика деректері
бойынша Орду ... ... ... ... ... ... мен оның
мирасқорлары иеліктерінің құрамына Балх және Хорасан өлкелері де кірді.
Шыңғыс-ханның үлкен ұлы Жошының ... ... ... ... және
"Қойлық пен Хорезм шекарасынан Саксин мен ... ... ... ... ... дейінгі" ұшы-қиырсыз аймақты алып жатты, ... ... ... және ... Еділ ... дейінгі жерді қоса бүкіл Шығыс
Дешті Қыпшақты қамтыды. Рашид ад-Диннің деректеріне сәйкес, Жошының ордасы
Ертісте ... ... ... ... ... ол ... ... маңда,
"қыпшақтар елінде" жерленген. ... ... ... ... Карпинидің дәлелдеуі бойынша, XIII ғасырдың орта шенінде Жошының
баласы Орда Ежен ... ... ... ... ... Жошы ... өмірінің орталығы Төменгі Еділге ауысты.
Сонымен Қазақстан аумағы ... үш ... ... ... – Жошы ... ... ... және
Оңтүстік-Шығыс Қазақстан – Шағатай ұлысына, Жетісудың солтүстік-шығыс
бөлігі –Үгедей ... ... тірі ... ... ... ... ... олар үшін
тек қана пайда көзі болды, бірақ империя басшысына бағынышты болып қала
берді. Ол ... ... ... ... Монғол державасының ұлан-ғайыр
кеңдігі, ұлыстардың иелері ... ... ... жалпы империя
орталығынан шалғайлығына байланысты жергілікті жерлердегі билік қана шын
мәнінде билік болып қалды. ... ... ... ... ... ... ... ұлдары ұрпақтарына ауысуы ... ... ... күші бар ... ... өз ... ... етіп алуға, ал ұлыстарды тәуелсіз иеліктерге айналдыруға
итермеледі. Ұлыс билеушілерінің қолына ... ... ... ... ... ... ... мемлекетке ыдырады. Оның ыдырауының негізгі
себептері халық бұқарасының монғол езгісіне қарсы күресі, ... ... ... ... ... ... қаратып алған империяның іргесінің
берік еместігі, қырық құрау болып, үнемі ... ... ... ... ... дәстүрлердің болмауы еді.
1.1 Шағатай ұлысы.
Шағатай әкесі мен ағасы Жошы ... ... хан ... ... зор ... ие ... ... жылдары ол Үгедейді ұлы хан деп
жариялаған ... ... ... еді. ... ... ... ... сақтаудың амалдарын " жетік білген Шағатайдың
билігі зор болғаны соншалықты, тіпті ұлы хан Үгедейдің өзі де ... ... ... да маңызды шешімдер қабылдамайтын болған.
Ұлы ханның келісімі бойынша Шағатай тұңғыш ... ... ... ... өзінің мирасқоры етіп тағайындады. ... ... одан ... көп ... ... да ... ... империясында
патшалар арасындағы бес жылға созылған дүрбелең кезең басталды. 1246 жылы
ғана құрылтайда Үгедейдің үлкен ұлы ... ұлы хан ... ... бұйрығы бойынша Шағатай ұлысына Қара-Хулагудың орнына жаңа ханның
жақын досы ... ... ... ... ... көп ... өлгеннен кейін (1248ж.) Үгедей мен Төлей ұрпақтарының арасында
билік үшін күрес ... ... ... 1251 жылы ... ... ... империяның басшысы болып жарияланды.
Жаңа ұлы ханның билік басына келуі ... ... ... ... тұқымынан шыққан ханзадалар Мөңкеге қарсы қастандық ... ... ... ... жер ... сөйтіп Шағатай тұқымының мәні
біраз уақытқа дейін жоққа сайылды. Бірақ ұлыстар формальды түрде өмір ... ... ... оның Емелдегі ордасында қалды, ал осының алдында
қайтыс болған Қара-Хулагудың жесірі Орқына ұлы ... ... ... ... ... 1254 жылы ол Шағатай ұлысының ... ... хан ... ... ... ... бара ... әскерін Алмалықта қарсы
алды.
Іс жүзінде XIII ғасырдың ортасында империя Төлей мен ... ... ... болатын. Ұлы хан Мөңке мен Жошы ұлысының
басшысы Батыйдың ықпалы жүретін шекаралар, ... ... ... пен Шу ... арасындағы жазықта өткен. Сөйтіп Жетісу, XIII
ғасырдың 50-жылдарында ұлы ханға бағынған, ал ... ... ... ... Жошы тұқымының ықпалына кірді.
XIII ғасырдың 60-жылдарында Монғолия империясының ... ... ... 1259 жылы Мөңке өлгеннен кейін оның екі інісі Арығ-Бұға мен
Құбылай арасында ... ... ... ... ... өзара қырқысқан соғыс
басталды. 1260 жылы олардың екеуі де бір мезгілде ұлы хан деп жарияланды.
Екі хан да ... ... ... және Орта ... ... ... ... Құбылай Жетісуға өзінің қойған адамы Шағатай
ұрпағы ... ... ... Шағатай ұлысында билікті алу үшін
жіберді, алайда жол ... ... ... ... ... ... ... өз кезегінде Шағатайдың немересі Алғұйды
"Шағатай ұлысының патшасы боласың және сол ... ... ... және [Шағатай] үйінің әскерлерінен қорғайсың деген жарлық"
беріп батысқа ... ... ... ішінде атасының иелігінде болған ... өз ... ... Жошы ... ... ханнан Отырарды жеңіп алып,
ол бұрын Алтын Ордаға кірген Хорезм мен Ауғанстанның солтүстік бөлігін де
басып алады. ... ол ... ... ... ... ... кетті. 1264 жылы Арығ-Бұғаны Құбылай талқандап, империя ханы болып
жарияланды. Батыстағы ұлыстар оған ... ... ... ... ... ... және содан кейін Шағатай ұлысындағы ... ... ... ... ... өлгеннен кейін Шағатай ұлысындағы саяси жағдай тағы да
шиеленісті. Талас-тартыстар салдарынан ... ... ... ... оның ... хан ... немересі Хайдудың қолына көшеді.
Шағатай мемлекеті.
Хайду тұсында Шыңғыс ұрпақтарының Орта ... ... ... 1269 ... ... Талас жағасында құрылтай болып, онда ұлы
ханның иеліктеріне тәуелсіз Хайду билеген ... ... ... ... жері ... табыстарға немесе жеңілістерге
байланысты біресе кеңейіп, біресе ... ... Оған ... Жент пен Үзкент жазираларын қоса алғанда Сырдария бойындағы
жерлері мен Жетісу кірді. ... ... ... ... ... аумақтың бір бөлігі Құбылай иелігіне көшті. Хайдудың үлкен ұлы ... Орта ... ... ... ... ... - ... ... иеленген жерлерінде хан болып жариялануына қарағанда, Үгедей мен
Шағатай ұрпағы ұлыстарының арасындағы шекаралар анық белгіленбеген.
XIV ғасырдың ... ... ... Орта ... ... рөлі ... келді. Хайду өлгеннен кейін көп кешікпей, 1306-1307
жылдар ... ... ... ... ... ... ... Туваға ауысты. В.В. Бартольдтің бағалауы бойынша ол "Шағатай
даержавасының негізін салушы " ... ... ... ... ... ... екі ... бағыт байқалған еді. Біріншісі жаулап алушылардың көшпелі
тұрмыс пен қырдағы патриархаииық дәстүрлерді ... ... ... ... ... ... ... жыртқыштықпен тонауын және
жаулап ... ... мал ... ... жақтады. Екінші
бағыттың өкілдері жергілікті феодалдық үстем тапқа, жаулап алынған отырықшы-
егіншілікпен айналысатын елдердің дәстүріне сүйене ... хан ... ... құру ... ... Бірінші бағытты неғұрлым табандылықпен
жүргізушілер ... ал оның ...... мен ... болды, оларды Шағатай ұлысының әміршілері, Орқына-хатун,
Барақ хан және ... ... ... ... (1251-1259) хандар және ұлыс ханы
Жошы орталықта күшті билік болуын және тізе бүккен халықтармен ... ... ... ... ... ... екі бағыт өкілдерінің
арасындағы тартыстың мәні ... ... ... ... қанау
әдістері туралы мәселеге, сондай-ақ "бағындырылған елдердің феодалдық үстем
тобымен жақындасу туралы, олардың ... ... ... ... дәстүрлерін қабылдау туралы мәселеге " келіп тірелді.
Экономикалық күйзеліс, ... ... оның ... ... ... ыдырауы қалайда екінші ... ... ... ... ... XIV ғ. Шағатай ұлысы хандарының іс-әрекетінде
орталықтану және Мауреннахр халқымен жақындасу ... ... ... ... Бұл тұрғыда Туваның баласы Кебек хан (1318-1326) неғұрлым
елеулі қадам жасады. Көшпелі ... қол ... ол Іле ... ... аударды, кейбір қалаларды қалпына келтіруге жәрдемдесті.
Ол ақша ... ... ... ... ... едәуір өзгерткен
әкімшілік реформасын да жүргізген сол деп ұйғарылды.
Кебек ханның мирасқоры, оның інісі ... ... ... ... Кебек сияқты, ол да ... Ала ... ... есімге ие болып, ... ... ... ... дініне айналдырды. Алайда жоғарыда аталған бағыттарды
жақтаушылардың арасындағы ... ... ... ... қабылдауға және
көшпелі әдет-ғұрыптарды елемеуге әскери-көшпелі ... ... ... ... ашық ... ұласты. Тармашырын өлтірілді. Он жылдан астам
уақытқа созылған феодалдық әуре-сарсаң қайта жалғасты.
1346 жылы көшпелі ... ... ... ... Қазан хан қаза тапты. XIV ғасырдың 50-жылдарының ... ... ... ... бөлігі түрік-моңғол әскери-көшпелі
шонжарлары мен жергілікті феодалдырының ... ... ... ... ... ... ... алқабында - барластар, Ходжент
аймағында-жалайырлар, Солтүстік Ауғаныстанда – ... ... ... ... бұл ... ... өз ... дербес әмірші болды. Оның үстіне 1346 ... ... ... мемлекетінен Моғолстан деп аталған солтүстік-шығыстағы аумақ
бөлініп ... Жошы ... ... ... ... ... үлкен ұлы өз ұлысын тәуелсіз мемлекет етуге күш салды;
1227 жылғы қыста оның өлуі ғана ... ... ... соғысқа кедергі
болған еді. Жошының мирасқоры оның ұлы Батый болды. Батый қолының Руське
және Еділден ... ... ... жерлерге жасаған қанды жорықтары Жошы
ұлысын ... ... ... ... ... алып ... ... Төменгі
Еділде орналасқан ұлан-байтақ мемлекетке айналдырды. Тарихи әдебиетте бұл
мемлекеттің Алтын Орда деген атауы орнықты. ... ... ... ... ... ... маңында) болды, кейінірек Астана Сарай-Беркеге Еділ
бойымен (Сарай-Батудан жоғарырақ) көшірілді.
"Алтын Орда" ұғымы біртекті емес: бір ... ... Орда ... мен оның ... ... жеке ... ... яғни төменгі
Еділ бойы мен Солтүстік Кавказ, ал енді бір орайда түгелдей Жошы ... ... зор ... ие болды және іс жүзінде империяны
өзінің қолдауымен таққа отырған ұлы хан Мөңкемен ... ... ... ... оның ... да ... Орданың тағында біртұтас мемлекетті
басқарушылар ... Жошы ... ... ... ... ... Өз кезегінде Алтын Ордада ұлыс ... ... ... деректемеге сүйенбей келтірілген аңыз бойынша Батый
"солтүстік ... ... ... – жасаған ... ... ... ... ... Орда-Еженге былай деген: ... сен ... ... ... ... ... он ... тұратын халық саған беріледі"; енді бір аудармада "сол сенің әкең
тұрған жерде", яғни Ертістің жоғарғы ағысында деген сөздер ... ... ... ... ... ... бауырларына да үлес берген.
Орда-Ежен ұлысының әміршілері іс-жүзінде тәуелсіз болды және өздерін
Алтын Орда ... ... деп ... да, олардың құрылтай
жиналыстарына бармады. "Әуел бастан-ақ,- деп жазады ... ... Орда ... ... біреуінің Батый тұқымынан тараған хандарға
барған кезі болған емес, ... олар ... ... ... ... өз ... тәуелсіз патшалары болып табылады. Бірақ оларда
Батыйдың орынбасары кім болса соны ... ... әрі ... ... ... және ... есімдерін бұлар өз жарлықтарының жоғарғы жағына жазып
отырады". Орда Ежен ұлысына Жетісудың солтүстік шығыс ... ... ... кең ... ... ... мен ... жерлер кірді. Ұлыстың аумағы біртіндеп кеңейе берді. XIIIғасырдың
екінші жартысында-ақ Орда ... ... ... ... жері ... Орта ... Жент пен ... ... ... ... ... осы ... ауысқан еді.
Іс жүзінде XIII ғ. ортасынан бастап Орда-Ежен ... ... ... шығыс деректемелерінде ол Ақ Орда деп аталған. Оған ... хан ... ... ... ... хан және оның мирасқорлары ғана
емес, ... ... ... ... хандары да
санасып отырған. Рас, кейде Алтын Орданың хандары Ақ ... ... ел ... жарлық беріп отырған, бірақ мәселе осымен тынып,
мемлекет істеріне араласу болмаған. ... ... ... ... ... ... қатынаста болғанымен, Ақ Орданың хандары XIII-
XIV ғ. шебінде Хулагу ұрпақтарымен дипломатиялық байланыста болып, елшілер
алмасып отырды.
Орда-Ежен ұлысынан батысқа қарай ... ... ... ... ұлысының бөлінуі туралы: "...Шыңғыс-ханның ұлы Жошы ханның баласы
Шайбани хан жетіжылдық жорықта астар, орыстар, ... және ... ... ... кезде ептілік көрсетіп, ағасы Батый ... ... төрт омақ ... ... ... осы "омақтардың" аттары
келтірілген, олар: қосшы, найман, ... және ... ... ... ... туралы Әбілғазы былай деп хабарлайды: "Шайбани жазда
Орал бөктеріндегі, Тобыл, Жайық, ... ... ... кең-
байтақ жерлерде, ал қыста – Арал теңізі ... Шу, ... ... және ... төменгі ағысында көшіп жүрген".
XIII ғ. Екінші жартысындағы-XIV ғ. ... ... ... ... князьдықтарымен (XIII ғ. Соңғы ширегінде ғана монғолдар орыс ... ... ... 15 ... ... ... Хулагу әулеттерімен болған
үздіксіз соғыстарға толы; бұлардан Берке (1257-1266) мен оның мирасқорлары
Азербайжанға және ... ... ... ... да ... ... таласты. Меңгу-Темір тұсында (1266-1280 ) Алтын Орда монғол
империясының орталығынан біржола оқшауланып, тұңғыш реет өз ... ... ... Орта Азия мен ... ... ... билігін нығайту
үшін ұлы ханға қарсы күресінде Хайдуды қолдап отырды.
Өзбек ханның (1312-1342) және оның баласы ... ... ... ... күш-қуаты барынша кемел кезіне жетті. Өзбек хан ... ... ... ... ... ... ... өзінің баласы Тыныбекті хан тағына отырғызды; ... ол ... ... ... ... ... қайта көшті.
2. Саяси және мемлекеттік құрылысы.
Монғолдардың жаулап алуы ... ... ... әлеуметтік-
экономикалық құрылысын тұтас алғанда өзгертпегенімен, олардың қоғамдық-
саяси өмірі мен ... ... ... ... Отырықшылық-
егіншілік өңірлердегі дінбасылары, көпестер, ірі феодалдар және көшпелі
түрік шонжарлары монғол ... мен ... ... ... ал
еңбекшілер екі жақты экономикалық және саяси езгіге ұшырады.
Монғол ... ... ... ... ұрпақтарының бірлесіп
билейтін меншікті жері деп саналды. "Сырттай қарағанда басқару мен бүкіл ел
хандық дәрежесі бар бір адамға ғана ... ... ... көрінгенімен,-
деп жазды Жувейни,- шындығында бүкіл ұрпағы мен немере ... ... ... ... ортақтаса пайдаланды".
Шыңғыс ұрпақтарының басшысы державаның ең жоғарғы әміршсі ... ұлы хан ... Ол ... жоғарғы билігінің бірден-бір атрибуты
болған "қаан" ("қаған", "хақан" ) деген ... ие ... Ұлы ... басшысы ретіндегі құқықтары әскери, заң шығарушы және өмір сүрген
алғашқы ондаған жылдарда ... ... ... ... Түрлі ұлыстардың
қалаларында, оның ішінде Орта Азия қалаларында да ... ... ... ... ... ... ұлы хан есімінің немесе өзінің
таңбасының ойылып жазылуы едәуір сирек кездесетін. ... ... ... ... ... ... ... отырғанына қарағанда, шетел
мемлекеттерімен келіссөз ... ... ұлы ... ... ... ... саяси өмірінде Шыңғыс ұрпақтырының
және көшпелі моңғол шонжарларының ... ... ... – құрылтай
(хурилтай, хурилта) зор рөл атқарды.
Құрылтай ресми түрде жоғарғы өкімет билігінің ... ... ... ірі ... ... байланысты мәселелер, ішкі саясат,
Шыңғыс ұрпақтары арасында өлкелерді бөлу ... ... ... хан жариялау және оны салтанатты түрде таққа отырғызу рәсімдері
жасалды. ... ... ... ... ... ... ... рудың жасы жағынан үлкен мүшесі шақыратын. Оның ... ... ... ... ... Адам жіберілу арқылы жария етілетін.
Тағайындалған мерзімде ... ... және ... бір ... (әдетте
өзен жағасына) империя түкпір-түкпірінен "ханзадалар, күйеу балалар,
ханшалар, түмен мен мыңбасы, ... ... бұл ... ... ... ... мен сұлтандар мол-мол сыйлық пен ... ... ... іс-жүзінде Шыңғыс ұрпақтарының, әскер басыларының және
азаматтық әкімшілік қайраткерлерінің қаған мен оның ... күні ... ... ... ... әрі ... қабылдауға арналған жиналысы болды және ол империя әміршісінің
билігін ... 1259 жылы ... ... өлгеннен кейін жалпы монғолдық
құрылтайлар шақырылған жоқ.
Шыңғыс әскерінің және әскери-көшпелі ақсүйектердің ... да ... Ибн ... ... ... ... ... ұлысында "той" деген түрікше тауға ие болып, жыл ... ... ... "той" ... бас тартуы қалыптасқан дәстүрді бұзу болып
саналды және оған қарсы жасалған ... ... үшін ... болып кетуі
мүмкін еді. Ибн Баттутаның айтуы бойынша, "тойға" ... ... ... ... ... мен атақты әйелдер жиналатын болған.
Ұлыстық құрылтайлар мақсаттарының бірі өзара қырқыстарғы жол
бермеу болды (1269 ... ... ... 1309 жылғы құрылтай). ... ... ... ... ... ... ... қарекеті іс жүзінде құрылтайдың шешімімен емес, оның әскери күш-
қуатымен анықталып отырды.
Яса.
XIII ғ. Басында Моңғол ... ... ... ... ... жазбаша баянды етілген құқықтық нормалар мен заң ережелерін әзірлеу
қажеттігін туғызды. Жаңа жағдайларға сай ... ... ... ... ... құқық осы мақсатқа орайластырылды. Заңдар
мен ережелердің жиынтығы Шыңғыс-ханның "Ұлы ... деп ... ... ... ... ясак ... ... - дзасак) "қаулы",
"заң" дегенді білдіреді. Жувейнидің айтуы бойынша, Шыңғыс-ханның заңдары
мен қаулылары ... ... ... ... ... ... ... ханзадаларда сақталған. Яса түпнұсқада сақталмаған және үзінділер
мен мазмұны қысқаша баяндаулар түрінде ғана ... Яса ... ... егжей-тегжейлі мағлұматтар Жувейниде және XV ғ. Араб жазушысы
Макризиде ... ... ... басшылары үшін Яса ұзақ уақыт
бойы биік бедел болып қалды. Ясаның талабын ... хан ... ... ... ... түрік сөзімен аталған Шыңғыс-ханның нақыл
сөздеріне ... ... ... еді.
Шыңғыс-хан жасаған құқық жүйесі феодалданып келе ... ... ... мен ... сай ... Онда ... ... нормаларының феодалдық-көшпелі шонжарлардың ... ... ... ... белгіленген нормалар ғана баянды етілді.
Шыңғыс-ханның Ясасы көшпелі өмірдің нормаларын ғана ... ... ... ... оның ішінде ежелден өзінің
құқықтық дәстүрі бар Орта ... ... жаңа ... көндіру өте-мөте қиын
болды. Көшпелілердің әдеттегі ... ... әрі ... ... ... монғолдардың құқық жүйесі басқа жағдайларға мейлінше
қолайсыз болды. ... және ... ... оның ішінде
Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысының әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... әсте де ... жоқ, ал
оның жеклеген қағидалары мұсылманның діни құқығына және жергілікті халықтың
әдет-ғұрпына қайшы келіп отырды. ... ... Яса ... ... ... халықтың арасында қақтығыстар болып тұрды, ал бұл ... ... ... ... ... ... уақыт өткен сайын Шынғыс ұрпақтары мен көшпелі-әскери
үстем тап мұсылман мәдениеті мен ... ... ... өз өмірінде Ясаның қағидаларын орындау кеми берді. Хамдаллах
Казвинидің ... ... ... ... ... ... жоқ, ... Шыңғыс-ханның Ясасына қарсы". Солай бола тұрса да, нақ осы талапты
Шыңғыс ұрпақтарының өздері Жошы ұлысында да, ... ... да ... ... ... ... мемлекеттік-әлеуметтік құрылысы.
Жоғарыда айтылғандай, Монғол империясы бүкіл хан тұқымының ... ... ... жүріп тұрған тұқымның әрбір өкілі қолөнершілердің
белгілі бір ... және ... ... ... ... аймағын алып
отырды; олардан түскен пайда сарай мен әскердің қажетін қанағаттандыру үшін
пайдаланылды. Бұл орайда Шыңғыс ... ... ... ... және қысқы көшім-қонымға арналған аумағында өз ... ... ... тиіс ... Олар отырықшы өлкелерді басқаруға және халықтан
салық жинауға араласа алмайтын; бұл міндет ұлы хан, ал сонан соң ... ... ... адамға жүктелетін еді.
Монғолдар құрған мемлекеттердегі ... ... ... ... түрік-монғол көшпелі шонжарларынан тұрды. Бастапқыда
әскери билік ... ... ... болатын.Ұлыстардағы азаматтық өкімет,
әдетте, жергілікті ақсүйектер өкілдерінің қолында болды. Шыңғыс-ханның
тұсында да, оның ... ... да ... басқа тайпалардың
білімділерін чиновниктер ретінде пайдаланып отырды. Алтын Орда мен ... ... ... ... кіргеннен кейін де мемлекеттік кеңселердегі
іс ... ... ... ... жазуымен, дәлірек айтқанда, ... ... ... жүзеге асырылды. Шағатай ұлысының отырықшы
өлкелерін азаматтық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... Монғолияның өзінде және Шағатай ұлысында
болған бүкіл төңкерістерге қарамастан, ... ... ... XIV ғ.
Басына дейін Орта Азиядағы отырықшы өлкелердегі ... ... ... ... тұрды. Махмұдтың ... ... ... Шағатай
ұрпақтарының мемлекетінде ақша шаруашылығын тәртіпке келтіру жөніндегі
шаралар жүзеге ... ... мен ... азаматтық басқару билігі
монғолдар жаулап алғанға дейінгі түрік әулеттерінен шыққан, арабтың "мәлік"
деген лауазымымен ... ... ... қолында болды.
Бағындырылған қалаларда мәліктермен бірге ... ... ... ... ... ... ... даруғалар жеңгендердің жергілікті жерлердегі
әскери билігін атқарды, кейіннен оларға мемлекеттік қазына мақсатында үнемі
жүргізілген халық санақтарын ... ... ... ... ... ... ... және оны сарайға жеткізіп беру сияқты міндеттер
жүктелді.
XIV ғ. Шағатай ұрпақтары мемлекетінің мемлекеттік-саяси ... ... ... ... ... орталықтандыруға бағытталған,
Кебек хан жүргізді делінетін реформалар арқылы жергілікті мәліктердің ... ... ел ... деп ... ұсақ ... бөліністерге
бөлініп, оларды көшпелі түрік-монғол шонжарларының өкілдері ... ақша ... ... ... ... ... ... Ордада ақша жүйесін ұйымдастыру тәжірибесін ескере отырып, 1321
жылы жүргізілген ақша реформасының нәтижесінде, билік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік күміс ақша "кебеки"
динарлары енгізілді. Алайда феодалдық қақтығыстар, хан ... ... хан ... ... ... ... Елді басқару іс жүзінде
жергілікті билеушілердің қолында болды, бар айырмашылығы- әкімшілік басқару
жүйесінде бұрынғы билеушілердің ... ... ... ... ... ... Жошы ұлысының мемлекеттік ... түп ... Жошы ... ... саяси құрылысы жағынан ұлыстарға
бөлінген, өз ... ... ... ұсақ үлес-иеліктерге бөлшектенген
әдеттегі көшпелі мемлекет болған еді.
Алтын Орданың ішкі ... ... ... адамдарынан, сондай-ақ
көшпелі, әскери шонжарлардан құралған әкімшілік-чиновниктік аппарат маңызды
орын алды, олардың ішінде ... ... ... ... Еділ ... ... ... рөл атқарды. Армияны
және мемлекеттің ішкі істерін ... ... үшін ... ... ... Жошы ... ... хан әдетте "жағдайдың егжей-
тегжейін байыптамай-ақ", "өзіне баяндаған мен ғана қанағаттанды, бірақ алым
жинау мен ... ... ... ... зер ... Хан ... ... істі беклер-бек басқарды, ал азаматтық биліктің басы ... ... ... өкілі ретінде "патшалар ... ...... ... ... ... тұрды; ол сондай-
ақ басқа мемлекеттермен дипломатиялық қатынастарды басқарды және негізгі
әмір ... ... ... ... ... жоғары сот билігін өз қолында
ұстаған болса ... ... ... ... басқарған
ұлыстың негізгі төрт әмірінің құрамына ... ... ... ... ... ... мемлекетті азаматтық тұрғыдан басқару ісінде
ханның кеңесшісі болды. ... ... ... ... ... ... отырған және "нағыз сұлтан сияқты ақша жағына
жеке билігін жүргізді, беклер-бектің ... істе жеке өзі ... ... ... ең маңызды істерде басқару мен ауыстырып ... ... ... ... Орда ... ... ... даруғалар мен басқақтар
маңызды орын алды. Даруғалар негізінен салық жинаумен шұғылданды, басқақтар
басқару ... де ... ... жергілікті халыққа әскери бақылауды
жүзеге асырды. Кейбір ... ... олар ... ... хакісін алушылар
ретінде де көрініп отырды.
Атқарушы өкіметтің орталық органы диуанның қаруында қаржы,
салық және ... ... ... диуанның бітікші деп аталатын
хатшылары болды.
Орасан зор аумақты басып алған ... Орда ... және ... ... ... басқару жөнінен тәжірибесі
болмады. Сондықтан Алтын Орда хандары әуел-бастан-ақ сауатты және даярлығы
бар адамдардан орасан үлкен чиновниктік ... ... ... ... ... ... ... немесе буддисттерден тұрды. Алтын Орда
бодандырының ... ... ... ... ... ... Еділ
бойы мен Қара теңіз өңірінің монғолдар бағындырып алған ... мен Еділ ... ... және орыс ... ... ... астанасы Сарай мен оның басқа да ... ... ... ... ... бәрі де дамып, ... ... онда әр ... ... мен ... тоғысты, Алтын Орда
сарайында түрлі нанымдағы миссионерлер арасында пікірсайыстар өткізіліп,
оларға ... ... ... ... ... ... ... өздері жаулап алған елдерден ... етіп ... ... ... өнер ... шебер қолөнершілер Алтын Орда қалаларын салуға және
Алтын Орданың синкретикалық мәдениетін ... ... ... империясының, атап айтқанға, Алтын Орда мен
Шағатай ұлысының мұрасы ... ғ. ... ... да, ... ... Орта ... ... Еділ бойының, Солтүстік Кавказдың,
Қырымның түрік мемлекеттерінен де көрінді. Атап ... бұл ... ... құрылысынан көрініс тапты, онда сұлтандардың
жоғарғы тобы әкеден балаға ... ... ... ... ... хан ... тек солар ғана иеленетін болды. Бұл ... ... бұл ... орын ... этникалық және мемлекеттік
шекараларға байланысты болмады: Шыңғыс-хан империясының дәстүрлері белгілі
бір дәрежеде сақталған кез ... ... хан ... дәм ете ... ... қазақ арасындағы Шыңғыс ұрпақтары ... ... ... ... ... бірде Бұхара мен Хиуа хандары рөлінде
үстемдік етіп отырды. Қазақ мемлекеттігінің өз негізінде дамығаны, ... ... ... ... ... ... Мұны Алтын Орда да
айқын дәлелдейді. Алтын Орданың, алғашқы кезекте ... мен ... ... ... сан ... екені, Орда ықпалының алуан түрлі,
қайшылықты және уақыты жағынан ұзақ ... ... ... өз ... және ... ... Алтын Орда кезеңінің аталған елдер
тарихы үшін маңызы жөнінде дау ... ... көп ... болады.
дәлелдейді.Алтын Орданың алғашқы кезекте
Қорытынды
Алтын Ордада жаулап алынған жер мен халықтарды басқару үшін ұлыс жүйесі
енгізілді. Батый хан тұсында Жошы ... ... – оң және сол ... екі ... ... Оң ... /ұлыстың / басында Батый ханның
өзі мен ізбасарлары тұрды. Ал сол қанатты ... ... ұлы Орда ... ... ... ... сол ... көп бөлігі сол қанат құрамына
кірді. Алтын Орда Батыйдың інісі Берке ... ... ж./ ... қол ... Одан ... ... хан ... ж./ өз атынан
теңге шығара бастады. Алтын Орданың XIV ғ. ... ... ... хан ... жж/ мен одан ... ... ханның /1342-1357 жж/
тұсында гүлденді. 1312 жылы Өзбек хан ислам дінін ... ... ... етіп ... XIV ғасырдың екінші жартысында Алтын Орда алаусыздықтан
әлсірей бастады. 1357 жылдан 1380 жылға дейін ... ... ... ... бірін-бірі түрлі жолдармен тақтан тайдырып ... ... ... төзе ... халық ұлт-азаттық көтеріліске шықты. Оның ішінде
Алтын Орданы әлсіреткен 1380 жылғы ... ... ... ... орыс ... Куликово даласында ойсырай жеңілуі себеп болды.
Тоқтамыс хан осы жағдайды пайдаланып, Алтын Орданың билігін тартып алды. ... ... ... бекіте түспек болған ол 1382 ж басқыншылықпен
басып кіріп, Мәскеуді өртеп жібереді, Мәуереннахр мен ... ... рет ... ... Тоқтамыстың соңына түскен Әмір Темір Алтын Ордаға
қайта-қайта көтеріле алмастай етіп ... ... ... ... Орда ... ауыр соғыс болды. Оның, әсіресе, 1389, 1391, 1395 ... ... ... ... ... ғ ... ... бірнеше үлкен ұлыстар өз алдына хан сайлап, Алтын
Орда біржола құлады. Бұл ұлыстардың ең ... XV ғ ... ... пен ... ... Ақ Орда ... ... Орданың ыдырауы нәтижесінде Ноғай
Ордасы, Сібір, Қазан, Қырым, Астрахань хандықтары бөлініп шықты.
Алтын Орда дала ... ... ... ... және ... ... саяси құрылымы жағынан басқа мемлекеттермен салыстырғанда
толық болмағанымен де бір ... ... ... ... мемлекет. Одан
былай қарайғы сол Алтын Орданың ыдырау нәтижесінде бой ... ... ... ... ... оның ... бұл ... халықпен қан араластыққа ұшыраған моңғолдар өз тілі мен ... ... Реті ... ... ... жағдай, моңғолдардың түркіленуінің
бірнеше себептері бар. Біріншіден, жойқын соғыстармен ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтардың мәдениетінің
деңгейі жоғары болды. Моңғолдардың үстемдігі мұндағы ... ... ... ... Ол тек ... қауымының экономикалық, мемлекеттік,
әлеуметтік-мәдени дамуына кері әсер етіп қана қойған жоқ, ... ... ... қалыптасуын, сол халықтың болашақ ... ... жыл ... ... ... ... ... À.Ø. ²àçàºñòàí Øû»¹ûñ õàí ìåí îíû» ì½ðàãåðëåði ä¸óiðiíäå.
ÕIII-ÕI¶¹¹. Àëìàòû,1992.
2. Àëòûí Îðäàíû» ... ... ... ... Èñëàìîâ Ð.Ô. Çîëîòàÿ Îðäà è ìàìëþêñêèé Åãèïåò. Êàçàíü,1988.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Алтын орда» мемлекетінің құрылуы туралы13 бет
Қазақстан тарихындағы Монғол мемлекеті21 бет
"Алтын орда."6 бет
VI-XII Көшпенділер мәдениеті200 бет
XIV-XV ғасырдағы Ақ Орда мемлекеті5 бет
«Алтын Орда» мемлекетінің құрылуы7 бет
Ілияс Есенберлин10 бет
Алтын Орда 6 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Алтын орда тарихы2 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь