Ш. Уәлиханов

Ш. Ш. Уәлиханов. (1835 - 1865). Құсмұрын баурайында дүниеге келген нәрестеге Мұхамед-Қанапия деген ат қойылады. Анасы оны тым ерте көрпеге орап отырғызып қойып, қызықтап «шоқиған серігім, Шоқанжаным» деп еміреніп сөйлеп, қасында шаруасын істеп жүреді екек. Содан былай оның өз аты аталмай, Шоқан атанып кетеді. Ш. Уәлиханов.
Ол белгілі Абылайханның шөбересі, Уәлиханның немересі, одан туған Шыңғыс төренің баласы. Шыңғыс орысша білім алып, қызмет бабына орай, Шоқан бес жасқа толғанда ата мекені Сырымбетке көшіп келеді. Жеті жасқа толғаннан кейін, әкесі оны молдаға берген. Бірақ молда талантты жастың ой-өрісін кеңітерліктей білім бере алмайды.
Жас Шоқанның сана сезімін оятып, халықтың тарихымен, ауыз әдебиетімен таныстырған жыраулардын, жыры, ақындар айтысы болды. Белгілі ақын-жыраулар Шыңғыс аулына жиі келіп тұратын. Шоқан оларды әуестейтін болды. Олардың шеберлік тәсілдері бала Шоқанды таң қалдыратынды.
Сол кездері қазақ даласын зерттеп білуге шығатын орыс оқымыстылары — саяхатшылар, географтар, суретшілер, топографтар Шыңғыс аулына дамылсыз келіп, басқа жерлерге де сол ауылдан жиылып тарайтынды. Баланы осы саяхатшылардың түрлі құрал-сайман, оқалы жез киімдері қызықтырды.
Тегінде орысша орта дәрежелі білімі бар Шыңғыс Уәлиханов ертеден орыс ғалымдарымен тығыз байланыста болып, Омбыда, Мәскеуде, Петерборда өтетін көрмелерге қыр сахарасының этнографиялық бұйымдарын жинап жіберіп отыратын. Сондай-ақ, қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгісін, аңыз әңгімелерін, ертегі-фольклорын да жинап жіберетін. Кейіннен бұларды Шоқанға жазғызатын болды. Шоқан молданың оқуына қанағаттанбай, өз бетінше сурет салатын. Сырымбет тауының төбесіне шығып алып, айналаға көз жіберді, етектегі ел мен жайлау көрінісін, сағымды Сарыарқа белестерін, ағынды өзен, күміс көлдердің суретін аудармай қағазға түсіре беретін.
        
        назарын аудартуды өзімнің міндетім деп есептедім; менің ойым, Тянь-Шань
саяхатынан ... ... ... ... ... Қашқарияға
жіберу болды және оны Уәлиханов кейіннен ойдағыдай толық орындап шықты».
Бұдан кейін Семенов суыт ... ... ... ... арқылы, Ульба,
Уба, Ертіс өзендерінің, бойымен Семейге келіп, ондағы досы Федор ... ... ... 6 ... ... 31 ... ... келеді.
Саяхатшы Верныйда көп аялдамады. Ұзынағаш, Қаскелең, Талғар арқылы
жүріп, Тянь-Шаньның тау аралық ойыстарын, жоталары тізбегін, биік ... ... ... рет ... ... Дәл осы жолы ол Шу ... Ыстықкөлден басталмай, таудан басталатынын анықтады. Семенов 1856 - 57
жылдардың қысын Барнаулда өткізді де, жаз шығысымен Верныйға қайта ... да ... тау ... ... ... Ыстықкөлдің шығысында
болды. Көптеген минералды заттарды, тау жыныстарын, өсімдік ... ... ... ... ... ... ... биік
шыңы —«Хан-тәңірін» ашты, оның биіктігін 6 - 995м деп есептеді. ... ... ... ... тұңғыш рет дұрыс түсірді.
Семенов өзінің зерттеу жұмыстарының бірін ... деп ... ... тау ... ... Гумбольдтың ойлағанындай, мұнда жанар
тау (вулкан) қалдықтары жоқ. Тянь-Шаньда қар сызығы теңіз деңгейінен 4 ... ... ... бұл өңірдің ауа райы ... ... ... ... ... ... ... мұздықтарынан үлкен.
Семенов — Россия география ғылымының негізін қалаушы. Ол ... ... және ... мен шетелдердегі 73 ... ... ... мүшесі болды. Петр Петрович Семенов — ... 1914 жылы ... 87 ... ... ... көптеген географиялық жер аттары, өсімдік
пен жануарлар оның есімімен аталады. Бұл халықтың оған ... ... Ш. ... (1835 - 1865). ... ... ... ... Мұхамед-Қанапия деген ат қойылады. Анасы оны тым ерте ... ... ... қызықтап «шоқиған серігім, Шоқанжаным» деп еміреніп
сөйлеп, қасында шаруасын істеп жүреді ... ... ... оның өз аты
аталмай, Шоқан атанып кетеді. Ш. ... ... ... ... ... ... одан туған
Шыңғыс төренің баласы. Шыңғыс орысша ... ... ... ... ... Шоқан
бес жасқа толғанда ата мекені Сырымбетке көшіп келеді. Жеті жасқа толғаннан
кейін, әкесі оны молдаға берген. ... ... ... жастың ой-өрісін
кеңітерліктей білім бере алмайды.
Жас Шоқанның сана сезімін оятып, халықтың тарихымен, ауыз ... ... ... ... ... ... ... ақын-жыраулар
Шыңғыс аулына жиі келіп тұратын. Шоқан оларды ... ... ... ... бала ... таң қалдыратынды.
Сол кездері қазақ даласын зерттеп білуге шығатын орыс оқымыстылары ... ... ... ... ... ... дамылсыз
келіп, басқа жерлерге де сол ауылдан ... ... ... осы
саяхатшылардың түрлі құрал-сайман, оқалы жез киімдері қызықтырды.
Тегінде орысша орта дәрежелі білімі бар Шыңғыс Уәлиханов ... ... ... ... ... ... Мәскеуде, Петерборда өтетін
көрмелерге қыр ... ... ... ... ... ... қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгісін, аңыз әңгімелерін, ертегі-
фольклорын да ... ... ... ... ... жазғызатын болды.
Шоқан молданың оқуына қанағаттанбай, өз бетінше сурет салатын. Сырымбет
тауының төбесіне шығып ... ... көз ... ... ел мен жайлау
көрінісін, сағымды ... ... ... өзен, күміс көлдердің
суретін аудармай қағазға түсіре беретін.
Шоқанның бойына туа біткен қасиеттер ең ... ... ... ... бола ... Бір күні ... әкесі Шыңғысқа бір
ауыл адамы келіп арыз айтады. Ол ... ... ... ... ... ... Омар Есембекұлы, әйел — Теңге Ахметқызы екен. Екеуі де ... ... ... ... әдет-ғұрып бойынша мойындарына құрым ... қара ... ... ... керек» деп. Аға сұлтанның ... ... ... ... ... ... ... Шоқан өзіне
арнап тігілген үйінен шығып, неліктен бұндай үкім ... ... ... ... әке. Оларды босатыңыз. Егер қазақтың ондай ескі әдет-
ғұрпын ... ... ... өз балаңыз Жақыпты жазалаңыз. Өйткені,
Жақыптың ауыл ішінде ... көп ... осы ... пен ... ... ... келеді,— дейді Шоқан. Шыңғыс —«Ә, Жақып ... ма ... ... ... айта алмапты.
«Әке балаға сыншы» дегендей Шоқанның осындай оқыс мінездері ой салған
Шыңғыс оның ... көп үміт ... ... ... отырады екен. 1847
жылы Омбыға кадет корпусына оқуға аттандырады. Жанында тілмашы бар ... ... ... ... Оны әкесінің қаладағы достары ... ... Бұл 1813 жылы ... ... ... ... әскери училище болатын. Сол қайта ... ... ... ... ... ... оған әскери қазақ-орыс балаларымен ... ... адал ... ... ... да ... болғанды. Соған қазақ сахарасынан алғаш келген Шоқан еді. Кадетте
екі бөлім болды. Бірі — таңдаулы, ... ... ... ... ... — жалпылама бөлім. Шоқан бұратана ... ... ... ... ... жылы осы ... Г. Н. Потанин
де түсіп оқиды.
Корпус бастығы мен генерал-губернатор бұларға бірінші — әскери ... ... ... ... ... Екі-үш ай шамасында аздап
орысша сейлейтін болды. Бір жылға ... ... ... елге қайтарып
жібереді. Шоқанды кадетте оқитын дворян, помещик, ... ... ... ... ... ... Шоқанның олардың тірлігімен ісі
болмай оқуға шын ынтамен кірісті. Қала жағдайын тез ... ... ... ... соң ол жолдастарын қуып жетіп, басып озды. ... ... ... ... ... кітапханадан кітаптар алып
оқи бастады. Сахарадан ғылымға сусап келген жасөспірім ... ... ... ... университетін таяуда ғана бітірген жас мұғалім С.
Сотников ... ... ... ... ... ... ... келіп,
Шыңғыс аулымен бірге көшіп жүріп, талай-талай тамаша жерлерді аралайды. ... келе ... та ... ... ... ... ... сәла береді
екен. Кейіннен патша үкіметі бұратана халықпен тығыз байланыста болды ... ... ... ... деп айыптап, Сотниковты Шығыс Сібірге
жер аударып жібереді.
Одан ... ... ... өнері Сарыарқа, Түркістан, Қашқария
саяхаттарында іске асты. Ол ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін ... ... ... ... ... ... Ертіс жиегіндегі қара солдат семьясынан шыққан
Г. Н. Потанинмен дос болып ... ... ... сыры әлі белгісіз Омбы
маңынын, өсімдіктерін ... Азия ... адам ... ... ... ... етеді. Оқудан, сурет салудан, кітап оқудан бос уақыттарында
қазақ даласына, Орта, Орталық Азияға ... ... ... ... ... оған өз ... ... ғалымдар, білгірлер туралы
айтса, Шоқан оған көшпелі өмірдін, ... ... Оған аса ... ... ауыз ... ... жазып алады. Қажетті түсінік-
суреттерді Шоқан салып береді. ... бәрі ... ... ... ... әсіресе қазақ халқының этнографиясын зерттегенде іске
асты. Потанин кейінгі естеліктерінің ... ... деп ... ... ... бес жасқа жеткен кездің өзінде-ақ бәрімізден бір саты жоғары тұрды.
Кадет бастықтары оған болашақ зерттеуші немесе ғалым деп ... ... ... көп ... ... ... таң қалдырушы еді. Ал біз
оған қарағанда үлкен бола ... та, ... бала ... ... Ол ... ... ... мақтаныш етіп айтпайтын. Бірақ, оның бізден
білімінің артық екені сол жерде-ақ көрініп ... ... ... ... мен үшін де ... ... қараған терезе» болды».
Кадет корпусінде Шоқанға ерекше назар ... ... ...
революционер жазушы Чернышевскийдің досы, Сібірге оның идеясын таратушы В.
П. Лободовский, искусство мұғалімі Померанцев, ... ... ... рет
географиялық очеркін жазған Е. Старков, тағы басқалар болды. Померанцев
Шоқанды үйіне ... оның ... салу ... шыңдайды. Шоқанның
ұстаздарының бірі орыс әдебиетінен сабақ беретін Н. Ф. ... ... ... ... фольклорының көптеген нұсқасын жинап, Петербургтегі
Н.И.Березинге жіберіп отырды. Кейіннен патша үкіметі Н.Ф.Костылецкийді де
корпустан ... ... ... ... айдады.
Тарих пәнінің оқытушысы, саяси қауіпті адам ретінде Омбыға жер ... ... ... ... тіл табысады. Ол тарих саласынан көп білім
беріп, Шоқанға не қилы ресми емес ... ... ... ең ... ... ... ... сөзінің меніңше үлкен мәні бар.
Иә ол өзінде таныта ... ... сол ... ... ең мәдеииетті
чиновниктері К. К. Гутковский, Я. С. Капустиндердің үй-іштерімен, тағы
басқа ... ... ... ... араласа бастады. Мұның бәрі
Шоқанға көп әсер етті. Олар Россияда және шетелде ... ... ... ететін. Россия жағдайы туралы корпуста ести қоймайтын уытты сөздерді ол
солардың жиындарында, үйлерінде ... ... ... ... С. Ф. ... және ... қуғын, қорлық, көрген Ф. ... осы ... ... ... ... 1853 жылы ... ... шығып, Сібірден қазақ-орыс
әскер полкінде офицер болып қызмет атқарды. Көп ұзамай ... ... ... білімі, байқампаздығы, өте мәдениеттілігі Батыс-Сібір генерал-
губернаторы Гасфортка ұнап, генерал оны өзіне адьютант етіп ... ... ... жас ... ... ... алысқа шығатын әскери
барлауға, түрлі әскери экспедицияға қатысу еді. Кадет ... 8 ... ... Россия экономикасын, тарихын, әдебиетін өте жетік білумен
қатар Руссо, ... ... ... ... да ... оқыды.
Сонымен қатар Шоқан масынан шығыстың ... ... ... білетін
ориенталист болды. Сол үшін де Шоқанды Дуров, Семенов — Тянь-Шанский,
Потанин, ... тағы ... ... ... ... бірінші саяхаты. 1855 жылы Шоқан Шыңғысұлы Уәлихановтың
алғашқы ғылыми-зерттеу жұмысы басталып — ... ... ... ... Гасфсртты алып шықты. Саяхатшылар жолы Омбы, Семей,
Аягөз, ... Іле, ... ... ... Жоңғар қақпасы, Алакөл,
Тарбиғатай, ... ... ... ... ... өтті. Шоқан
Омбыдан шыққаннан бастап күнделігіне жолшыбай көрген-білгендерін бұлжытпай
жазып ... Оның ... ... ... ... ... халық
өмірінің, ешбір көрінісі қағыс қалған жоқ. Сөйтіп, қазақ халқының данышпан
перзенті, алғашқы ағартушы-философы, тұңғыш ... орыс және ... ... ... ... ... ... жануарлар дүниесімен,
халқының ауыз әдебиетімен, өлең-жыр, салт-санасымен ... ... ... ... ... 1856 жылы ... Шыңғысұлы Уәлиханов
Ыстықкөл, Құлжа саяхатына, ол ... ... ... ... ... ... полковник Хоментовскийдің әскери-ғылыми экспедициясынын, құрамында
шықты. Хоментовский Ыстықкөлді топографиялық картаға ... ... одан ... ... ... ... ... ауыз әдебиетін, ән-
күйін, салт-сана, ... ... ... ... ол ... ... оның ішінде сыртқы істер
министрлігінің арнайы шығарған жарлығымен осы ... ... ... ... ... Құлжаға елші болып барды.
Ш. Уәликановтың Қашқар саяхаты.
Шоқанның Ыстықкөл, Құлжа саяхаты зор табыспен аяқталды. Атап ... ... ... ... ... ... қырғыз халқы туралы бай
материал берді. Бұл халықтың, XVII ғасырға дейін ... ... ... ... ... Тянь-Шаньға дейін көшіп жүргенін, онан соң жолды
ойраттар басып алып, өткізбеген соң сол ... ... ... ... ... ... ... жазып алып, үзінділерін орысшаға аударып
жариялады, Шоқан зерттеуіне дейін қырғыз, қазақ ... ... ... ... ... деп ... ғалым: «Бұл екі халықтың тіл жағынан да, ... ... да ... бар» деп атап ... ... Құлжа саяхатының материалдары негізінде ... ... ... ... ... ... ... қаласы», «Қырғыздар
туралы», тағы басқа еңбектері бізге қолжазба түрінде жетіп, совет дәуірінде
ғана кең жарияланды. Ш. ... ... ... ... ... ... ... барып, европалықтарға қақпасы жабық болған Қытайдың
батыс провинциясы «Алты шаһарды»— алты ... ... ... ... болды. Өйткені бұл өңір бұрын ғылымға беймәлім еді.
Шоқанға дейін онда тек қана кезінде ... ... ... ... және неміс
ғалымы Шлагинвейттер болған-ды. Бірақ бұлардың бірде-бірі ... ... ... ... ғылыми деректер бере алмады.
Шоқан аса жауапты әрі қауіпті іске Азияны зерттеуге бел байлады.
«Әлімбай» ... ... ... Семей саудагері Мұсабайға еріп, ... жол ... ... ... ... ... ... өмірімен
танысып, дүние жүзіне беймәлім болып келген алты шаһарды («Кіші Бұхараны»):
Яркент пен Қашқарды, Янги-Гисар мен Котанды, Ақсу мен Турфанды ... ... ... ... тарихы бар. Мәселен сол кезде
Яркентте еркектерді құлдыққа, әйелдерді күңдікке сататын ... ... ... бір ... сахарада суалып, тынысы тарылып бара жатқан өмір
сияқты. Ондай жағдайға ұшыратушы ... ... ... деп жазды
Шоқан.
«Қашқарияда» бір орыс офицері жасырынып жүр-міс» деген лақап ... ... ... ... ол лақап Орта Азия хандығының қол ... ... да ... ... ... ... Шоқан елге оралуға
асығады. 1859 жылы 11 ... ... ... ... ... ... бұл ... алып қайтқан өте құнды этнографиялық,
экономикалық, географиялық, геологиялық тағы ... ... ... Бұл ... ұшан-теңіз материалдардын, ішінде, бұрын ешбір ... ... ... ... ... ханның «Тазкиран» деп аталатын
шежіресі, Тоғақ ... ... ... тарихнамасы», «Абумуслим
мауризи» аттас қымбатты ескі ... тағы ... ... ... ... кітаптары, қисса-хикаялары көп еді. Сондай-ақ ... ... ... ... ескі киім-кешек үлгісі,
жергілікті халықтың, ... ... ... ... ... да көп болды.
Сейтіп, Шоқан 1859 жылы 12 ... ... ... ... ... ... ол қалада біраз тынығады. Кейін ... ... ... өз ... ... есеп ... астана қауымын қазақ жерімем
таныстырды. Петербургте қызу қызмет атқарып, астана өміріне араласты,
талантты жас ... ... ... қоғам жұмысына қатысуын достары
қызу қуаттады. Ол көп уақыт орыс интеллигенттерінің арасында болды.
Шоқан Петербургте Генералдық штабтың, әскери ғылым ... ... ... қоғамында қызмет істеді. Ал қызметтен бос кезінде
университетке барып, көрнекті ғалымдардың лекциясын ... ... ... Орта Азия мен ... Түркістанның, Балқаш пен Іле Алатауы
аралығының, Ыстықкөлдің, Құлжа ... ... ... ... ... неміс географы К. Риттердің, еңбегін баспаға әзірледі.
Орта Азия мен ... ... ... ... ... бұл ... ... лекция оқыды.
П.П.Семенов Тянь-Шанский, Г.Н. Потанин, Ф. М. Достоевскийлер Шоқанды
астанада көптеген ... ... ... ... Олар
талантты жас қазақ жігітінің ғылыммен шұғылданғанын көрді. Шоқан география
қоғамында А.Н.Бекетовпен, ... ... тағы ... ... ... ... ... бірге
қызмет атқарды. Шоқанның Петербургке әкелген әр ... ... ... А. Ф. ... Д. И. ... П. П. Семенов — Тянь-
Шанский, М. И. Венюков, Ф. Р. Остен-Сакен, ... ... тағы ... ... ... ... ... екенін білген патша
Александр II оның еңбегін бағалау былай тұрсын, оны астыртын қуғын-сүргінге
ұшыратты. Оның ... ауру ... ... қызу ... жатқан ғылыми-
зерттеу жұмыстарын, сүйікті достарын қалдыруына тура келді. Сөйтіп, Шоқан
астанада не бары бір жарым жыл ... 1861 жылы ... ... ... ... таза ... ... дауа болар деп ойлаған еді.
Шоқан елге келген соң ... ... ... ғылыммен
шұғылданды, Омбыдағы, Петербургтегі достарына қазақ даласынан ... ... хат ... ... ... ... бәрі оның ... меңдете
түсті, қазақтан шыққан тұңғыш саяхатшы-ғалым 1865 жылы 25 майға Тезек төре
аулында ... ... Осы ... ... ... Панфилов ауданының
Алтынемел тауының баурайына жерленді. 1958 жылы ағартушы ... ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлихановтың
мемориалдық музей ашылды.
Өткен ... ... ... ... идеядағы орыс
интелигенттері Шоқанның мезгілсіз қайтыс болуының қатты қайғырды. ... тану ... ... ... ... ... ағып өтті...» деп
жазды академик Веселовский. Шоқанның өмірі қысқа болды, бірақ ол ... ... мол мұра ... ... ... еңбегі 120 жылдан астам
уақыт зерттеліп келеді. Шоқан мұрасын зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... Ең ... 1958 жылы белгілі ғалым Әлкей
Хақанұлы ... ... ... шығармаларын жариялады. Оның
басшылығымен (1961 —197 ) жылдары Ш. Ш. ... 5 ... ... ... Н. ... ... Григорий Николаевич Потанин белгілі
саяхатшы-географ. Ол Орталық Азияны ... ... 1876 - 1877 ... - 1880 ... Потаниннің Солтүстік-Батыс Монғолияға жасаған саяхаты
өте жемісті ... Оның ... ... 1881 жылы екі том ... 1883 жылы ... Монғолия очеркі» екі том болып
басылды. 1883-1886 жылдары Орталық Монғолияға, Қытайға, 1892 - 1893 ... ... ... ... дүние жүзілік маңызы болды.
Бұл экспедициялар мен саяхаттар кезінде Потаниннің қасында оның ... әрі ... А. В. ... ... ... оған ... Бұлар
ішкі Азияның асқар тауларын, құлазыған шөлдерін, ... ... ... ... ... ... ... ұйғыр, дүнген халықтарының әдет-
ғұрып, өмір ... ... ... Гуманист, демократ Потанин
патшаның отарлау саясатына қарсы болды. Қазақстан, Сібір, Азия халықтарының
тілін үйреніп, ... ... ... ... ... Жас ... ... туған
жері Ертіс бойындағы орыс дворяндарының қазақтарды аяусыз жұмсап, қанағанын
көріп, ... жаны ... 16 3 жылы ол ... ... ... негр
сатудан да жаман, адам баласына қарсы қылмыс»,— деп ашық жазды.
Григорий Николаевич, ... ... ұлы ... ... ... бірге зерттеді. Орыс, қазақ халықтарының достық бейнесін ... ... ... ... ... ... ... әсіресе,
Н.М.Ядринцев пен оның жұбайы Александра Викторовна ғылыми-зерттеу жұмысына
көмектесті. Р.П.Семенов — Тянь-Шанский Г. Н. Потанинді қамқорлығына ... бір ... ... алыс ... кішкене бір
қыстақта қыстап қалды. Қарапайым адамдардың ойын-сауық, ... ... ... ... ... ... тарихын, этнографиясын
зерттеді. Орталық Азия ... ... ... астам әңгіме, аңыз,
ертегі жазып алды. Академик В. А. ... ... ... ... ... ... Азияны шын мәнінде ғылми тұрғыдан зерттеу ісі, атап айтқанда,
Потаниннің, Пржевальскийдің және ... ... ... ... Ішкі ... ... бейнесін жасады, ал кейіннен әр түрлі
мамандығы бар саяхатшылар сол бейнеге өрнек жасай бастады».
Сөйтіп, ... ... ... не бары 36 жыл ... Ішкі ... ... ... экспедицияға шығып, оны шүйгін ... ... ... ... маңызы бар көптеген ғылыми еңбектер қалдырды. Осыған ... ... ... сескенген патша үкіметі Г. Н. Потанинді
соттап, ... ... жер ... ... ол еріксіздіктің, аштықтың,
жалаңаштықтың зардабын қатты тартты. Осындай өте ауыр ... ... досы ... ... оны ... ... барды. Бұл жөнінде
Г.Н.Потанин былай деп жазды.
«Бірде, қара суық күз ... ... ... ... ... бір жақтан
қоңыраулы ат-арба қатты жүріп келіп тоқтай қалды. «Е, мені тағы да ... алып ... ... екен ... деп ... Үй әйелі біреуді маған
ертіп алып келе ... ... кім ... ғой!? ... Уәлиханов. Маған
Петербордан Шоқан келіпті. Әлдеқалай жол соқты емес, мені әдейі іздеп
келіпті. Өзімнің ... ... бала ... ... жан ... қуанғанымнан тіпті есімнен адасып та қалдым.
Біз күздің ұзақ түнін көз ілмей, ... ... ... ... Ауыз жаппадың. Әңгімеміз таусылмай, бітпей қалды. Шоқанның ... ... тура ... Ол асығыс екен. Қызмет бабы ... екен ... ... ғой). ... ... қош ... ... кеткенде,
сенер болсаңыздар, мен жас балаша еңіреп, ботадай боздап жыладым. Дәл ... ... ... ... көзі ... ... жер ... караңғылың
қаптап қалғандай болды...»
Н.М.Пржевалъский (1839-1888). Николай Михайлович Пржевальский атақты
ғалым-географ, Орталық Азияны алғаш рет ... көп ... ... ... жаратылыстану, география ғылымдарына көп жаналық енгізген ғалым.
Бүкіл өмірін ғылым мен саяхат жолына бағыштаған қайраткер.
Пржезальский — Семенов—Тянь-Шанскийдің сүйікті ... Оның ... ... ... бәрі де ...... жүргізілді. Н. М. Пржевальский
Пржевальский Орталық Азияға алғашқы саяхатқа шыққан кезде Менделеев пен
Ковалевскаяның, Сеченов пен Мечниковтың, Тимирязев пен ... ... ... ... ... жүзіне әйгілене бастады. Пржевальский орыс
ғылымының дамып, дүние жүзі ғылымына түрлі жаңалықтар енгізген дауірде өмір
сүрді. Сол кезде ... ... ... жатқан Орталық Азияны зерттеу
жұмысы Николай Михайловичтің үлесіне тиді.
Пржевальскийдің экспедициялары: Уссури өлкесіне саяхат ... ... ... (1870 -1873). ......... ... Үшінші 1-Тибет экспедициясы (1879—1880). Төртінші
— 2-Тибет экспедициясы (1883—1885).
Николай Михайлович 1867 жылы өз ... ... ... ... ... ... барды. Бұл сапарында ол Орыс география қоғамына
бірқатар жаңа деректер әкелді. Осы-дан ... ғана ... 1870 ... ... ... рет ... ... мүмкіншілік туды. Осы сапар
ғалымды қатты көңілдендірді. Жол ... ауа ... ... ... ... ... шөлін зерттеп, белгі-сіз жерлерді ... ... ... ... жетті.
Саяхатшы 1870—1873 жылдардағы бірінші экспедициясында Сібірдегі ... ... ... Пекин ңалалары ар-қылы Хуанхе, Янцзы өзендеріне,
Алашань, Гоби ... ... ... ... ... ... саяхаттан Петербургке есен-сау оралған ... ... ... ... ... ... Шетел географиялық
қоғамдары оған сыйлық жіберді. Экспеди-ция қорытындысы ... ... ... ... кітап болып шықты.
1876—1877 жылдары Пржевальскийдің екінші ... ... ... ... Іле ... шығып, Тянь-Шань арқылы Лобнор көлінде,
Алтынтауда ... тағы ... ... зерттеп, Зайсан селосына оралды. Орта
жолда ғалым науқастанып, Зайсанда қыстап қалады да осы ... ... ... ... ... атты кітап жазды. ... ... ... ... Орыс ... ... оны қоғамның ңұрметті мүшесі
етіп сайлады. Лондон, Берлин географиялық қоғамдары да оны медальдармен
наград-тады. ... Орыс ... ... ... ... ... ... ұйымдастырып, оны тагы дз үлкен дайындыңпен алыс
сапаоға аттандырды. 1879—1880 жылдардағы осы ... ... ... Тянь-Шань, Нань-Шань, Тибет тауларын, Кукунор көлі мен Алашань шөлін,
Монғолия жерін басып өтіп, Отанына ... ... ... ... ... саяхаты нәтижелі болды. Ғылым 1880 жылы ... ... ... ... жгісады.
1881 жылы Москва университеті мен Петербург университеті оны ... ... етіп ... Осы жылы ... ... оның Орталық
Азиядан жинаған бай коллекциялары көрмеге қойылып, көпшілікке таныстырылды.
Еліміздің және шетелдің ғылыми орындары Пржезальскийді ... ... ... ... ... ... ... Пржевальскийдің төртінші экспедициясы
Кяхтадан шығып, Гоби шөлі Кукунорға барды. Одан әрі ... ... ... ... ... ... Такла-Макан шөлінің оңтүстігін
орай Лобнорға келді. Орталық Тянь-Шаньнан асып ... ... ... да, одан ... ... ... ... В. И.
Роборовский мен П. К. Козлов та өз ... ... ... жүргізді.
Дүние жүзінің көптеген географиялық орталықтары Прже-вальскийді Орталық
Азияның ғылыми тұрғыдан тұңғыш зерттеушісі деп ... оған ... ... Ал 1886 жылы ... генерал-майор атағы берілді.
1887 жылы ... оған ... ... ... ... саяхатшыны
наградтады. Медальдың бір бетіне Пржевальскийдің суреті салынып, ... ... Азия ... ... ... деп жазылды.
Саяхат кезінде Пржевальский жергілікті халықтармен достасып кетті. «Көп
күн ... ... ... ... адал ниет ... ақ көңіл адамдарды
қалдырып кету маған өте қиын ... ... күні ... ... ... адамдардың бәрі келіп, жол көрсетіп шығарып салмақ болды»,— деп
жазды ол Турфан ойысын мекендеген ұйғырлар туралы.
1888 жылы ... ... ... ... ... ... ... келгенде кенет ауырып, кенеттен қайтыс болды. Оның сүйегі
өзінің ... ... ... ... ... оған ... ... экспедициясы дүние жүзіне Орталық Азияны дұрыс танытты,
артында өшпес ғылыми мұра қалдырды. Орыс ... ... ... ... Қиыр ... ... ... мен Орталық Азияны 20
жылдан астам зерттеді. Ол ... ... ... 218 түрін анықтады, 720
сүт қоректі жануардың терісін, 5010 құс, 120 кесіртке, 643 балық түрін және
зерттеуге ... ... да ... ... ... Осы ... Орталық Азиядан 12 географиялық карта жасады, 120 ... ... Ауа ... аса қиын жағдайында атпен, 33 263 километр жол жүріп,
асқар-асқар тауларын, құлазыған ... ... ... ... ... О. Пеацов (1343—1902). Михайл Васильевич ... ... ... ... ... Ол ... Азияға шыққан экспедицияларды
басқарды, Кытай, Монғолия жерлерін терт жылға жуық аралап, 16 мың ... ... Оның ... байланысты жалпы географиялың зерттеулері
нәтижелі бопып. Жоңғар даласы, Гоби шөлі, ... ... ... ... ... ... Ол жүрген жерінің географиялық
жағдайын, ... ... ... өсімдігін, жануарлар
дүниесін мұқият зерттеп, күнделігіне түсіріп ... ... ... ... ... ... жазды. Оның бұл еңбегін жоғары бағалап,
Орыс география қоғамы оны өзінің кіші алтын ... ... ... ... ... ... тауы мен Гоби шөліндегі 44
шыңдар мен төбешіктердің, белең-белестердің биіктігін ... ... ... ... ... жинаған коллекциялары әрі мол, әрі
бағалы болды.
Н. М. Пржевальскийдін, жүрген ... жылы ... ... ... ... ... батысын
зерттеп қайтты. 1887 жылы ол Петербургке. ... ... Азия ... ... 1888 жылы Н.М. ... аяқтай алмаған экспедицияны
Орыс география қоғамы Певцовқа тапсырды. Оның бұл ... ... ... ... жүрген географтар — В. И. Роборовский
мен Т. К. Козлов және геолог К. И. ... ... жылы ... ... ... ... ... аттанған Певцовтың 4-
экспедициясы 1891 жылы 1 январьда шекарадағы Зайсан көлі ... ... Бұл XIX ... Орталық Азия экспедициялары ішіндегі ең
табыстыларының бірі болды. Ол жөл-жөнекей 10,5 мың ... ... ... 3335 ... биіктікті белгілеп, 47 ... ... ... ... ... ... келді, Россия шекарасындағы
Үлкен Манас дөңін тұңғыш рет (Орталық Азия) зерттеп, ... ... ... рет ... Азия ... ... П. П. Семенов — Тянь-Шанский
бастаған комплексті тәсілді қолданды.
Тибет экспедициясынан ... соң ... ... ... дейін
Петербургте тұрып күрделі ғылыми зерттеу жұмысымен ... ... ... Бұрын белгісіз бірнеше тау жоталары мен ... ... ... ... ... Такла-Макан шөлінің, Кунь-
Лунь тауының алып жатқан орнын, шекарасын белгіледі. Жалпы Орталық Азияның
географиясын, гидрографиясын анықтады.
В. И. ... ... ... ... Роборовский Орталық
Азияға 4 рет экспедицияға шығып, география ... ... ... ... ... ... екі экспедицияға өзінің ұстазы Н. ... ... ... да, ... М. В. ... бірге барды,
тертінші экспедицияны өзі басқарды. Ол ... ... ... ... Тибет тауларының солтүстігін зерттеп, картаға ... ... және ... ... ... жерінің географиялық жағдайларын
зерттеп, биіктігін ... ... ... ... ... ... терісін жинап әкелді. Өзі жақсы суретші болғандықтан Орталық
Азияның кейбір ғажайып көріністерін ... ... Оның ... ... Орталық Азияның бұрынғы карталарына түзету
енгізілді.
Роборовский Орталық Азияның табиғатын жақсы білетін, әрі ... ... еді. ... 1893 жылы Орыс ... қоғамы оны Орталық Азияны
зерттеуге арнап құрылған экспедицияға ... етіп ... ... ... ... ... ... өзенін, Үлкен Жұлдыз дөңін
басып етіп, Шығыс ... тау ... ... ... ... ... ойпаттарын зерттеді. Хами даласынан тағы түйелерді көрді. Цайдам
даласында болып, жаз бойы Нань-Шань тау ... ... ... ... ала ... ... — Сычуань провинциясына барды.
Экспедициядан оралған соң Роборовский ауру халіне қарамастан география
қоғамына есеп беріп, жұмыстарын қорытындылап, ... ... ... ... экспедициясы» деген үлкен еңбегін жариялады.
Г. Е. Грумм-Гржимайло ... ... ... Грумм-Гржимайло
Орта Азияны зерттеуші атақты саяхатшы-географ. Ол зерттеу жұмысына кіріскен
кезде Азияның биік таулары: ... ... ... ... ... ... ... олардың, әлі де көптеген ашылмаған сыры ... ... ... ... ... ... дұрыс түспеген. Сондай-
ақ Азияның құлазығын шөлдері, ... ... ... ... ... шаруашылығы, этнографиясы XIX ғасырдың батыл
зерттеушілерін күткендей еді.
1884 жылы ... ... ... соң ... ... ... Ол Ош қаласынан әрі Алай, Заалай жоталарынан ... ... мен ... ... бір ... ... 146 түрінен 1200
коллекция жинады. Мұның 30 түрі ғылымға бұрын белгісіз еді. ... ... да ... ... ол жердің ауа райын, жер бедерін, тау
тізбектерін де ... ... ... соң, Орыс география қоғамына
есеп беріп, 1885 жылы екінші рет Памир-Алай тауларының батыс жағын зерттеп
қайтты.
1886 жылы Грумм-Гржимайло ... тағы да ... ... Ол ... Орталық Тянь-Шаньнан асып түсті, Қашқарияда болып, ... ... Осы ... ... ғалым Памир-Алай, Тянь-Шань
тауларының жануарларының ерекшеліктерін анықтады. Ғалым 1887 жылы ... ... ... ... Қашцария, Карақорым, тағы ... Азия ... ... қайтты. Бұл зерттеулердің нәтижесі оның
«Памир...» деген ... ... ... Грумм-Гржимайло өз экспедициясын бастап, Орталық
Азияға аттанды. Экспедицияда бірсыпыра адамдар болды, оның ... ... ... ... та бар. ... екі ... созылған осы сапарында емірге
дүние жүзілік маңызы бар географиялық жаңалықтар әкелді. Әсіресе шығыс Тянь-
Шань тау жоталарын зерттеді. . Лукчунь ... ... ... 154 ... ... анықтап, бұрын белгісіз Байшань тауын ашты.
Батыс Европа ғалымдарына бұл үлкен жалық болып көрінді. Атақты ... Э. ... ... атты кітабында бұл жөнінде жақсы айтылған.
Грумм-Гржимайло экспедициясы осы апарында Хуанхэ өзені бойын, ... ... ... ... жануарлар коллекциясын жинап, қайтар
жолда 700' км жерді картаға түсірді. Орыс ... ... ... бұл
еңбегін бағалап, оған Н. М. Пржевальский атындағы салық берді. 1896— ... оның ... ... ... 3 ... ... ... шықты.
Грумм-Гржимайлоның бұл еңбегін шете ғалымдары жоғары бағалап, 1899 жылы
Париж ... оған П. А. ... ... ... ... де, Нидерландия
география қоғамы Грумм-Гржимайлоны өзіне құрметті мүшелікте тартты.
Қиыр Шығыстың Сібір ... ... ... орай Орыс ... ... 1891 жылы ... ... Қиыр Шығысқа жіберді
Ұлы Октябрь революциясынан кейін саяхатшы жас Совет республикасының
экономикасын нығайтуға, мәдениетін көтеруге белсене ат ... ... ... ... ... жазды. 1919 жылдан Ленинград
географиялық институтының шығыс факультетіне Азия ... ... ... оқыды. 1920—1931 жылдары СССР география ... ... ... ғылыми монография және Азия туралы аса
бағалы еңбектер жазып ... К. ... ... Петр ... ...... Азияны
зерттеуші саяхатшы, Н. М. Пржевальскийдің сүйікті шәкірті, оның ісін алға
апарушы атақты географ. Ол Монғолия, ... ... ... ... ... ... 6 рет ... шығып, 40 мың километрден астам жол жүрген.
Онын, Орталық ... ... ... ... зерттеуіне бір-қатар
жақалық қосты.
Козлов 1907 жылы Орталық Азияға бесінші саяхатын ұйымдастырды. Тарихта
бұл «Монғол-Сычуань ... деп ... ... бұл жолы ... жаратылыс байлығы, табиғатымен бірге оның ... ... ... да ... аңызы бойынша Харэ-Хото ертедо Таңгут халқының орталық қаласы
болған. Кейін ол қаланы құм басып кеткен. Ол осы ... ... ... ... ... Марко Полоның саяхат кезінде жазған күнделігінде бұл қала
туралы аздаған ескертулер бар еді. ... ол ... қай ... ... құм ... ... ... дерек жоқты. Козлов Хара-Хото қаласын
ашып, ұзақ; зерттеу нәтижесінде оның ... ... ... ... Онда XI—XII ... си-ся деген халық тұрған. ... ... хан осы ... ... ... бұл ... құртып жіберген.
Мұндай анықтама бұрын тарихқа белгісіз еді, бұл ... ... ... ... ... ғалым Гоби шөлінің солтүстігінен мүйіз-тұмсық, жираф, үш
бақайлы жылқы ... ... ... Олар қазір Ленинград эрмитажында
сақтаулы.
Жаратылыстану ғылымын қосқан мол үлесі үшін Козлов 1910 жылы ... ... ... мүше ... ... 1911 жылы ... ... қоғамдары оған медальдар тапсырды. 1913 жылы Париж академиясы
П. А. ... ... ... ... ... ... алтыншы саяхатын Октябрь революциясынан кейін
ұйымдастырды. Бұл жолғы саяхатқа Совет үкіметі 100 мың сом ... ... ... Монғолия, Тибет өлкелерін картаға түсірді. Жол-женекей Хара-
Хото қаласына екінші рет соғып, оған таяу жердегі ... ... тауы ... ... ... 212 ... ... тапты.
Козлов Орталық Азиядан әр түсті сүт қоректілердің, құстардың,
жәндіктің, балықтың мыңдаған ... ... ... ... ... Кейіннен Азиянын, атақты саяхатшысы өзінің өмір тарихында:
«Менің барлық ... ... ... ... мен ... ... өтті»,—
деп жазды.
Атақты ғалым 71 жасында Тянь-Шаньға экспедицияға шықпақ болды. ... бұл ... ... іске аспады, 1935 жылы сентябрьде Петергоф
санаториясында қайтыс болды.
Қазақстан ... ... Азия мен ... ... ... материк орталығына,
теңіздер мен мұхиттардан аулағырақ орналасқан. Батыста ... ... ... ... ... шығысқа қарай Алтай тауларына, Қытай
шекарасына дейін 3000 ... ... ... ... ... ... ... Тянь-Шань тауларына, Орта Азия республикалары
жерлеріне дейін 1800 ... ... ... ... кен, ... республика жерінің ау? райы, жер
бедері, геологиялық, ... ... ... сан ... Олар батыстан
шығысқа, солтүстіктен оңтүстікке басқан ... ... және ... ... өзгере береді: батысы мен оңтүстігі және солтүстік жағы ойпат-
жазықты, орта шені қыратты, ал оңтүстік шығысы таулы болып келеді.
Қазақ ... ... тым ... ... Ең ... жалпылама деректер
біздің заманымызға дейінгі екінші ғасырларда өмір сүрген қытайлықтардың
жазғандарында кездеседі. Сондай-ақ ол ... ... ... де ... жерінің, Орта, Орталык, Азияның, Сібірдін, зерттелуі орыс
халқының Азия, Европа ... ... ... ... ... ... ... өрістеді. Айталық, европалықтардан Азияға
бірінші болып ... ... ... ... ... қазақ жері
туралы біраз материалдар қалдырды.
Атақты ... ... Чжан Цянь ... эрамызға дейінгі екінші
ғасырда—138 жылы ... ... ... ... ... ... ол кезде
Алтай, Тямь-Шань тауларын, Жетісу өлкесін, ... ... ... ... ... ... Бірақ оны Қытай қамал-қақпасынан
шығысымен-ақ гундер тұтқынға алды. Кейін Чжан Цзянь қашып шықты да, үзақ ... жол ... ... ... ... Ыстықкөл жағзсына кепді.
Осындағы үйсін тайпасы басшыларының көмегі-Ален Ортз Азия, Қазақстанның
оңтүстігі ... ... ... ... ... ... ... 127 жылы Кытайға оралды. Ол Отанына Орта Азиядан ... мен ... ... ат ... ... ... бау-бақшаға бөленген жетпіс
шақты қала бар» деп жазды жиһанкез.
Біздін, заманымыздың VII ғасырында Қытайдан Орта ... ... ... ... еткен белгілі Қытай жиһанкез-саяхатшысы Сюан-Цзян Орта
Азия мен Қазақстанның оңтүстік өңірінің, ауа ... жол ... ... өсімдік, жануарлар дүниесін, тұрмысы мен экономикасын толығырақ
баяндады.
«Жібек ... ... ... ... ... жағасындағы Ланьчжоу қаласынан
басталып, «Қытай ұлы қамалын» жағалай жүріп, Дунь-Хуан қақпасынан өткен соң
солтүстік «жібек жолы» және ... ... ... ... ... бөпінеді.
Алдыңғысы Ланьчжоу қаласын Синьцзян арқылы Каспий, Азов, ... ... ... Орта Азия, Қазақстан жерін баса жүріп, ертедегі
Греция, Рим империясымен, ... ... ... Ал ... ... ... шөлі ... Үндістанға өтеді. Сөйтіп, Қытай жібегі
алғашқы жолмен ... ... Орта ... ... ... ... ... мен Қытайға тарайтын. Осы жолмен әрлі-берлі ағылған
елшілер, ... ... ... діншілдер Орта Азия
мен Қазақ өлкесін әлемге әйгіледі. Орта Азия мен Қазақ жері ... ... мен ... ... ... ... арасында ерте күздін, өзінде-
ақ сауда саттық, мәдени қарым-қатынас орнады. Бұл ... бір ... ... ... Арап теңіздері, Сырдария мен Амудария арқылы, екінші
жағынан Ертіс өзені бойымен жүргізіпді. Орта ... ... ... ... ... Әл Омани, Ибн Батута, Ибн
Русте, Масуди, ... ... ... және ... ... хан бастаған
қырғын соғыс салдарынан Орта Азияның, Оңтүстік Қазақстаннын, көптеген гүл
жайнаған ... ... бара ... ая-

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жабаев Жамбыл/ Мұхамбет-Салық Бабажанов/Уәлиханов Шоқан Шыңғысұлы22 бет
Орыс демократиялық мәдениеті және қазақтың ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов5 бет
Уәлиханов шоқан шыңғысұлы3 бет
Ш. Уалихановтың адам және қоғам туралы ой-пікірлері6 бет
Ш. Уәлиханов көрнекті тұлға және ғалым50 бет
Ш. Уәлихановтың Шығыс Түркістан халықтары туралы тарихи көзқарасы37 бет
Ш. ш. уәлихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары6 бет
Ш.Уалиханов өмірі мен еңбектері7 бет
Ш.Уалихановтың саяси-құқықтық көзқарасы64 бет
Ш.Уалихановтың қазақ тарихындағы орны29 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь