Несиенің қажеттелігі және оның мәні. Несие капиталы. Несиенің қажеттілігі және несие қатынастарының пайда болуы

Несие-ақша сияқты тарихи экономикалық дәреже болып табылады. «Кредит» деген сөз, «қарыз», «несие» деген «kredo»- сенемін деген мағына беретін латынша «kreditum» деген сөзден шығады. (1)Ол экономикалық дәреже ретінде әр түрлі экономикалық қоғамдарда қызмет етеді. Ол тауар өндірісінің пайда болған кезінен бастап қарапайым формаларында: бай және кедей қоғамдарда көрінеді. Несие қатынастары ақша қатынастары сияқты үнемі даму үстінде болады. Алғашқы несие табиғи түрде (астық, мал, еңбек құралдары және т.б.) қоғамның дәулетті топтарынан мүліксіз шаруалар мен кәсәпкерлерге тұтыну мұқтаждығы мен қарыздарды өтеу үшін ұсынылған. Тауар-ақша қатынастарының дамуымен несие ақша түріне көшті.
Несиенің обьективті қажеттілігі табиғи және ақшалы түрде жүзеге асатын ерекшеліктерден кеңейтілген өндірісті шығарып тастайды. Ол капитал түрлері үнім ауысып тұратынын ұйғарады, меншіктің ақшалы түрі тауарға, тауарлы меншік өндірістікке, өндірістік тауарлыға және тауарлық қайтадан ақша түріне ауысып тұрады, яғни А-Т-Ө-Т '-А' капиталдың ауыспалы айналымы жүреді. Ауыспалы айналымның бірінші кезеңінде ақша өндіріс қорына (машиналар, шикізат жабдықтары және т.б.) ауысып кетеді, екінші кезеңде-өндіріс процесінде- дайын өнім (тауар) жасалады, өндірістік тауарлыға келеді. Үшінші кезеңде тауар сатылып, бастапқы ақша түріне ауысады. Капиталдың осындай ауыспалы айналымы тұрақты түрде бөлек жеке кәсіпорындарда және жалпы халық шаруашылығында үнім жүріп жатады. Капиталдың қозғалысы – оның тек ауыспалы айнымалы емес, сондай-ақ оның айналымы да. Капиталдың айналымы дегенде оның үнемі қайталанатын ауыспалы айналымы түсіндіріледі.
Капитал түрлерінің ауысуы бір шаруашылық субьектілерінде ақша қаржысының уақытша босатылып және басқа шаруашылық жүргізуші субьектілерде ақша деген қажеттіліктің қалыптасуымен қоса жүреді. Әрбір шаруашылық субьектісінде (кәсіпорын) өзінің жеке ауыспалы айналымдағы капиталы болады.
Қызмет процесінің бағыттылығы ауыспалы айналымның әр түрлі сатыларында болатын ақша ресурстарының оларда бір мезгілде және үнемі бар болуын: материалдық өндіріс саласы үшін- өндірістік, тауарлы және ақшалы, ал айналым саласы үшін – тауарлы және ақшалай болуын талап етеді.
Өндірістік жеке шаруашылық жүргізуші субьектілері ақшаларды уақытша босатуға және оларға деген қажеттілік үшін жағдай туғызады. Мысалы, негізгі өндірістік және айналым қорларының құн қозғалысының процесінде. Негізгі қорлар өздерінің құндылығын амортизациялық тозу шамасына қарай дайын өнімдерге жекелеп аударады, ал олар негізгі қорларды модернизациялап жаңарту үшін бірнеше жылдар бойы жинақталатыны мәлім. Бұл жағдайда негізгі құрал жабдықтарды ауыстыру (айырбастау) және жөндеу үшін жұмсалатыны себепті ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы жүреді. Бірақ бұл сәтте жинақталған ақша жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл жағдайда ақшаға қажеттілік туады. Яғни, ақшалай қаражатты босату мен оған деген қажеттілік айналым қорларын пайдалануда үнемі болып тұрады.
        
        Несиенің қажеттелігі және оның мәні. Несие капиталы.
Несиенің қажеттілігі және несие қатынастарының пайда ... ... ... ... ... ... ... «Кредит»
деген сөз, «қарыз», «несие» деген «kredo»- сенемін деген мағына ... ... ... ... ... (1)Ол ... ... ретінде
әр түрлі экономикалық қоғамдарда қызмет етеді. Ол тауар өндірісінің пайда
болған кезінен бастап қарапайым ... бай және ... ... ... ... ақша қатынастары сияқты үнемі даму үстінде
болады. Алғашқы несие табиғи түрде ... мал, ... ... және ... дәулетті топтарынан мүліксіз шаруалар мен кәсәпкерлерге тұтыну
мұқтаждығы мен қарыздарды өтеу үшін ... ... ... ... ақша ... ... обьективті қажеттілігі табиғи және ақшалы түрде жүзеге асатын
ерекшеліктерден кеңейтілген өндірісті шығарып тастайды. Ол капитал ... ... ... ... ... ақшалы түрі тауарға, тауарлы
меншік өндірістікке, өндірістік тауарлыға және тауарлық ... ... ... тұрады, яғни А-Т-Ө-Т '-А' капиталдың ауыспалы ... ... ... ... ... ақша ... қорына
(машиналар, шикізат жабдықтары және т.б.) ауысып кетеді, екінші ... ... ... өнім ... ... өндірістік тауарлыға
келеді. Үшінші кезеңде тауар ... ... ақша ... ... осындай ауыспалы айналымы ... ... ... ... және жалпы халық шаруашылығында үнім жүріп жатады.
Капиталдың ... – оның тек ... ... емес, сондай-ақ оның
айналымы да. Капиталдың айналымы дегенде оның ... ... ... ... ... ... бір шаруашылық субьектілерінде ақша қаржысының
уақытша босатылып және басқа шаруашылық жүргізуші субьектілерде ақша ... ... қоса ... ... ... субьектісінде
(кәсіпорын) өзінің жеке ауыспалы айналымдағы капиталы болады.
Қызмет процесінің бағыттылығы ауыспалы айналымның әр түрлі ... ақша ... ... бір ... және ... бар ... ... саласы үшін- өндірістік, тауарлы және ақшалы, ал
айналым саласы үшін – ... және ... ... ... ... жеке ... ... субьектілері ақшаларды уақытша
босатуға және оларға ... ... үшін ... ... Мысалы, негізгі
өндірістік және айналым қорларының құн қозғалысының процесінде. Негізгі
қорлар өздерінің ... ... тозу ... қарай дайын
өнімдерге жекелеп аударады, ал олар ... ... ... үшін ... ... бойы жинақталатыны мәлім. Бұл жағдайда негізгі
құрал жабдықтарды ауыстыру (айырбастау) және ... үшін ... ... ... ... ... жүреді. Бірақ бұл ... ақша ... ... ... Бұл ... ... ... Яғни, ақшалай қаражатты босату мен оған деген қажеттілік айналым
қорларын пайдалануда ... ... ... ... ... ... түсетін түсім ақша және ... ... алу, ... ... үшін бірден бір сәтте жұмсала
қоймайды және бұл жағдайда ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы орын ... ... ... ... ... ... ... айналым ақша
қорларының жеткіліксіздігінен (шикізат, материалдар, жанар жағармай)
өндіріс пен ... ... ... ... ... және т.б. туындауы
мүмкін.
Капитал айналымында және ауыспалы айналым ... ... ... және оған ... ... ... ... былайша көрсетуге
болады.
босатылу ... ... ... және ... ... ... ... ақшалай
қаражаттың құйылуы (қажеттілік кезде) мен ... ... ... Сондықтан бір кәсіпорын басқа кәсіпорынға қарағанда бұрынырақ тауар
сатушы ретінде және оның сатып алушысы болып шығуы мүмкін.
Ақшалай қаражаттың уақытша ... және ... ... қажеттілік тек
материалдақ өндіріс саласы мен айналымда ғана туындамайыды. Ол мемлекетте,
бюджеттік және ... ... ... – ақ ... да ... ... ... салықтардың келіп түсуі мен оларды жұмсау уақыттары ұзақ
пайдаланатын заттарды сатып алуға халықтың ақша қоры және т.б. бәрі ... келе ... ... ... пен оның ... ... ... қарама-
қайшылық шаруашылық жүргізуші субьектілердің қалыпты қызметі үшін қажет
материалдық және қаржылық ... ... ... ... ғана ... ... мүмкіндігін шындыққа айналдыру ұшін белгілі бір талаптар бар.
Біріншіден, несие ... ... ... ... мен қарызға алушы
– экономикалық ... ... ... ... өз
мойнына алуға материалдық жағынан кепілдік беретін дербес заңды субьектілер
сияқты алға ... ... ... егер ... ... мен ... алушының
мүдделері бір жерден шықса, онда бұл жағдайда несие өте ... ... ... жүзеге асыру үшін оның қатысушылары міндетті түрде ... ... ... ... Ф.Энгельс: «Әрбір қоғамның экономикасы, ең
алдымен мүдде ретінде алға ... ... деп ... ... мен ... алушының арасында мүдделілік бірдей болған
кезде, бір ... ... ... қаражатты ұсынуда, екінші жағынан- оны
алуда несиелік қарым- қатынастар туындайды.
Осылайша, экономикалық негіз бен (капиталдың бірдей ... ... ... ... ... ... қажеттілігін анықтап және оның
эволюциясын түсіндіріп береді.
Шаруашылық жүргізуші ... жеке ... ... ... қажеттілік несиенің обьективті жүзеге асуын төлем қаражаттарын ... жаңа ... ... ... бөлу ... оның ... жете ... оны толық дәрежеде анықтамайды. Ақша эмиссиясының процесі формаға
тәуелді емес (қолма-қол ақша және ... ... ... ... ... ... ... несие операцияларының нәтижесі бар.
Түрліше несие қарым-қатынастарындағы несиенің мән маңызы сол немесе
басқа қоғамдық ... оның өмір ... ... ... қатынастың ерекше формасы сияқты несиенің пайда болуы шаруашылық
жүргізуші бір ... ... құн ... ... ... ... бір ... жаңа қайта өндіру цикліне ене алмайтын кезде
ғана ... ... ... ... бұл ... ... уақытша
қажеттілі туып отырған басқа субьектіге өтеді және қайта ... ... ... ... ... ... несиелік қатынастардың пайда
болуын экономикалық байланысқа ... ... ... ... сияқты бір-
біріне қарсы тұра алатын тауар иеленушілер арасында айырбас ауқымынан
іздеген жөн. ... ... ... ... ... ... айырбастау және
қызмет көрсетумен ауысу несиелік қатынастардан туындаған ... ... ... ... және ... нақты экономикалық
негізде қаражат айналымы мен ... ... яғни ... ... ... боп құн ... ... болады.
Қарызға алушы несиені кедей болғаны үшін алдмайды, ол ... ... ... ... мен ... ... ... күшіне толық
шамада жетпей тұрғандықтан өз ісін алға бастыру үшін алады.
Сонымен, несиенің обьективті өмір сүруінің негізгі талптары ... жеке ауар ... ... ... және ... ... мен жеке ... айналымдардың уақыт бойынша
сәйкес келмеуі;
• несие беруші мен қарызға алушының заңды тұрғыдан, дербестігі;
• несиелік қатынасқа несие ... мен ... ... ... ... ... туындаған және ол қоғамдық өндіріс
процесінде ... рөл ... ... ... ... ... ... етеді және несие берушілер мен ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың және кәсіпорындардың
табыстары мен бос (еркін) ақшалай ... ... ... ... аударылатын несие капиталына айналады.
Несиенің мәні
Несиенің мәнін анықтаған кезде бірқатар әдістемелік принциптерді ұстану
керек, несиелердің ... түрі ... ... оның ... ... ... ... тұтасымен алғанда несиенің мәнін ашуы керек. Егер
бір мәміледе несие қайтарылмаса, онда бұл ... ... ... ... ... ... ... несиенің құрылымын, қозғалыс сатыларын,
несиенің негізін қарастырған жөн.
Несиеде өзгермейтін, тұрақты болып ... ... ... ... ... ... ... де бір- бірімен ... ... ... ... тұрады. Ондай элементтерге ең алдымен несиелік
қатынастың барлық субьектілері, ... ... ... ... ... ... мен ... алушылар жатады. Оларды бөлуге және
бөлек қарастыруға болмайды. Оларды бірге қарастырған жағдайда ғана несиенің
мәнін анықтауға болады.
Несие беруші- ... ... ... ... жағы. Мұны іске асыру
үшін онда ... ... ... бір қоры болуы керек. Ол ақша өзінікі
болуы немесе басқа біреуден қарызға алған болуы да мүмкін.
Қазіргі уақытта қарызға ақша ... ... ... ... – банк болып
табылады. Ол кәсіпорындардың,ұйымдардың, кеңселер мен халықтың уақытша бос
қаражаттарын шоғырландырып, оларды қарызға алушыға ... ... ... ... ұсынады. Бұл ретте банктен алған несиені тек қарызға алушы
ғана емес, сондай – ақ ... да ... ... (кәсіпорынға, халыққа)
тартылған ресурстарды (ақшаларды) қайтаруға міндетті. Бұл арада банк бір
жағдайға ... ... ... ... ... – қарыз алушы боып көрінеді.
Қарыз алушы – несиелік қатынастар жағы, несие ... ... ... ... ... Қосымша ақшалай қаражатқа уақытша мұқтаждығы
туғандар қарызға ақша алушылар болып табылады. ... ... ... ... ...... ... халық, мемлекеттер мен
банктер болуы мүмкін. Алайда, қарызға алушы ... ... ... иесі ... табылмайды, өндіріс саласында, айналымда оны ол өз
қалауымен қолданады. Бұл ... ол ... ... ... ... ... ... қоры таусылғаннан кейін оны іске асырып,
пайдаланғаны үшін өсімақы төлеп, қарызды артық ... ... ... ... ... несие берушіге тәуелді, оған несие
беруші өз талаптарын қояды. Алайда, қарызға алушы мен ... ... ... ... құқықты жақтары болып табылады. Олар міндетті ... ... Және бұл ... олар ... ... ... Несие
беруші – қарызгер (кәсіпорындар мен халық бос ... есеп ... ... сақтай отырып) болуы мүмкін. Несие беруші мен ... ... іс ... ... – қайшылықтың бірлігі сипатын
көрсетеді. Несиелік мәміленің қатысушылары ... олар оның ...... ... ... ... де ... несие беруші неғұрлым жоғары
пайыздық несие бергісі келсе, қарыз алушы мүмкіндегінше ... ... ... табу ... ... ... мен қарызға алушылардан басқа несие қатынасы құрылымының
элементі алыс ... ...... негізгі бөлігі сияқты өзіндік
өтелмеген құны – ... құн ... ... ... ... құн ... ... процесін жылдамдататын ерекшелікке ие.
Себебі, ... ... ... ... ... ... ... шығындарға қажет меншікті қорларын жинақтаудың қажеттігі жоқ.
Сондықтан, бұл қосымша қажеттіліктер ... ... ... құн ... ... ауыспалы айналымының
үздіксіз болуын қамтамасыз етеді және олардың қозғалысындағы іркілістерді
жояды. Бұл жағдайда бастапқы несиеленген құн ғана ... ... ... өскен
пайызбен қоса, несиенің қайтарымдылығы қамтамасыз етіледі. ... өз ... ... ... басынан бастап, оның банкке қайтарылуына дейін
сақтайды.
Несиенің қарастырылған құрылымы оның біртұтастығын ... ... ... ... ... құн ... ... келесідей көрсетіледі:
Нo – Қан – Нп ...Рб...Нқ ... – Бқ,
мұндағы: Нo – ... ...... ... ... ...... қайтарылуы;
Рб – ресурстарды босату;
Нқ – несиенің қайтарылуы;
Бқ – банктің аталмыш қарызды ... ... ... ... ұсынылуы) Он – несие қозғалысының
алғашқы баспалдағы ... ... Оған ... ... ... бос ... себепкер болады. Несие беруші
қарыз алушыға белгенген мерзімде пайызбен төлейтініне сенімді болған ... ... бере ... алу (Қан) ... ... ... қажеттіліктерін қанағаттандырады,
өйткені несиелік қатынастың басқа тарапы оны белгілі бір ... ... ... (Нн) ... алушының оны өз шаруашылығында пайдаланып,
несие берушіге ... ... ... ету ... ... босатылуы (Бр) қарыз алушының ... ... ... ... ... актісін, несие алушының ... ... ... ... ... процесін
сипаттайды. Несие қозғалысының бұл сатысы оның келесі ... өтуі ... база ... ... ... (Нқ) уақытша пайдаланылған құнның қарыз ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір
ауыспалы айналымда жүзеге асқан құн ... ... ... ... ... ... ... кейін (Нп) құнды несие берушінің алу актісі несие
қозғалысының ... ... ... ... ... ... несиенің
қайтарылуы (Нқ) және несие берушінің алған қаражаты (несиеге бергені) Қан
сәйкес ... ... ... ... сөз ... ... сол бір ... біріктіреді: қарыз алушы ... ... бір ... ... қайтарады, ал ол дәл осы соманы алады.
Осы қарастырылған кезеңдер ... ... ... ... ... ... ... несиенің қозғаласын көруге болады, ол тек несиеге
ғана қатысты емес. Белгілі болып ... ... ... ... ғана ... сондықтан несиеге несие беруші қарыз алушыға
құнның актісінің ауысуы және керісінше деп ... ... ... тану оның негізін ашады, яғни несиелік қатынастар
туындайтын ... ... ... ... ... ашып ... ... құрайтын база неден тұрады? О.И. Лаврушкин ... ... Ол ... ... бір ... бола ... ... несиеленген құн қозғалысының ... ... ... ... ... ... алу және оны ... – қайтарым негізінде
жүзеге асады. Несиеленген құнның қайтарылуы кезеңі оның ... ... ғана ... Қайтарымдылық – несиелік қатынасқа тән белгіні
анықтайтын өзіндік ерекшелікті көрсетеді.
Несиенің қайтарылуы – ... ... ... ... ... қайтару процесі. Ол өзінен - өзі туындамайды. Ол құнның ауыспалы
айналымында ... ... ... ... ... бұл тек
қайтарымның негізін жасайды. Уақытша пайдалануға алған ақшалай қаражатты
қайтаруға босаған қаражаттар қарыз алушыға ... ... ... ... ... ... Несиенің қайтарылуы обьективті процесс болып
табылады, яғни оны мәміленің табиғатын ... ... ... Несие беруші мен қарыз алушы бекіткен келісімшартқа сәкес ол
заңды ... ... ... ... ... ... несиенің
қайтарылуы тұтас алғанда қайтарудың ... ... Бұл ... ... ... бір ғана ... ... экономикалық категория
сияқты бар несиенің тұтастығын көрсетеді.
Несиенің әлеуметтік – экономикалық негізі оның қоғамдық сипатқа ... ... ... қарыз алушының несиені қайтаруы соңғысына кез
келген сәтте өзіне несие берушілерге (өздерінің ... бос ... ... сақтаған заңды және жеке тұлғаларға) талап етуі бойынша
мүмкіндік береді. Несиенің ... ... ... ... құрылымын, қозғалыс кезеңдерін және негізін талдау нәтижесінде
оның мәнін толық емес ... ... ... болады: несие беруші мен
қарыз алушының несиелік құнның төлем мен жеделдікке негізделіп қайтарылым
қозғалысына байланысты ... ... ... тағы да көп ... бар. Мысалы, несие – бұл ... ... ... капиталы – бұл қайтару талабымен ... ... ... несиеге ұсынылатын ақша капиталы. Ал, капитал –
бұл өз-өзінен өсетін құн. Оның ... ... ... ерекшелігі сол. Ал,
капитал өз-өзінен өсетін құн, оның ақшадан ... ...... өзінен-өзі өсетін құнның бір түрі, ал ақша болса, өзінен-өзі
өсім бере ... ... ... ... ... ... ... – кеңейтілген қайта
өндіру мақсатында жеделдік, төлемдік, қайтару талаптарына сай оларды ақшаны
бөлу және ... ... бос ақша ... ... ... капиталының қозғалысы себепті экономикалық қарым-қатынасты
көрсетеді.
Несие мәні қатынастардың несиенің – қайтару, төлемдік, мерзімдік ... ... ... ... ... ... принциптерімен анықталады.
Бұл принциптер несиенің алғашқы даму кезеңдерінен бастап қалыптасты, ... ... ... ... ... принципі – қарыз алушының несиені ... ... ... ... қайтару қажеттілігімен сипатталады. Ол
банктің несие қорын жаңғыртып отыруды ... ... ... ... ... іс жүзіндегі орнын анықтайды. Бұл несие капиталының
қозғалысына қажетті талап болып ... Ол ... бір ... ... ... қайтарылуын қамтамасыз етеді.
Несиенің төлемділігі – қарыз алушыға берілген несиенің ... және одан ... ... ... ... де, оның тиімді
пайдаланылуына қарыз алушы да ынталы болады.
Несиенің ... ... ... ... кез ... ... ... несие келісімшартында белгіленген уақытта қайтару қажеттігін
көрсетеді.
Белгіленген ... бұзу – ... ... үшін ... ... ... пайызды көбейтілген түрде несиені пайызбен мерзімінен бұрын
өндіріп алуға ... ... ... ... ... ... ... Несиенің қамтамасыз етілу принципі несие келісімшартында қарыз
алушы өз мойнына алған ... ... ... ... ... ... мүддесін қозғауды қамтамасыз етудің қажеттілігін
көрсетеді. Бұл ... ... ... ... ... өзекті
мәселе болып табылады.
Несиенің мақсатты сипаты несие берушіден алынған қаражаттың мақсатқа сай
пайдалану қажеттілін білдіреді. Несие ... ... ... ... ... ... сондай-ақ банктің бақылау процесінде бұл
талапты қарыз алушының сақтауы белгіленеді.
Бұл принциптердің барлығы бір-бірімен өзара байланысты және ... ... ... етуі несиенің мәнін анықтайды. Осы ... ... онда ... ... мәні ... ... дербес экономикалық
категория сияқты өзіне тән қасиеттір жоғалады. Принциптермен қоса несиенің
мәні лоардың орындалатын ... ... ... ... және ... ... ... экономикалық теорияда қайтару талабымен пайыз түрінде
белгіленген ... ... ... ... ақша ... жиынтығы
ретінде дәстүрлі түрде қарастырылады, яғни ... ... ... ... ... көрсететін капиталдың айрықша формасы.
Несие капиталының нарығы қызмет көрсетудің көзқарасы тұрғысынан ... ... ... ... ... ету мақсатымен ақша
капиталын жинақтауға және қайта бөлуге ... ... ... ... ... ... – бұл несие ... ... ... ... ... ... ... және қор биржаларының
жиынтығы.
Несие капиталының экономикалық рөлі экономиканы дамыту мүддесімен. Ұсақ,
шашыраңқы, ... ... ... қабілетімен үйлесе,ді. Несие
капиталының мәнін анықтау үшін ең алдымен оның ... және ... ... ... ... ... алу керек.
Несие капиталының өзіндік ерекшелігі қарыз алушыдан қарыз алушыға
несиені беру және оны ... ... ... ... ... ... – бұл несие берушінің қарыз алушыға уақытша пайдалануы
үшін сататын жеке меншігі;
... ... – бұл ... ... бар ... ... құны
қарыз алушының қабілетімен, яғни оны тиімді пайдаланумен және белгілі
бір табыс, пайда алумен ... ... ... ... ... с. 57-63.
• несие капиталы – шеттетілудің өзіндік ерекшелігіне ие. ... бір ... ... мен ... мен ... алу ... орын ... ал несие мәмілесінде несие капиталы бір бағытпен
берілетіні белгілі, яғни ... ... ... ...... ... ал оны ... – қарыз алушының несие берушіге пайызбен
төленуі.Несие капиталының қозғалысы уақыт бойынша алшақтап отырады;
... ... ... ... ... ... капиталының мынадай үш: ақшалай (А), өндірістік
(Ө) және тауар (Т) ... ... Ал, ... ... Т және А
формаларын бөлінсе, ал ... ... ... ... ... ғана ... ... несие капиталы өнеркәсіп капиталының ерекшеленген ... ... ... ... мәнін толық түсіну үшін оның
қалыптасу ... шығу ... ... ... ... ... маңызды шығу көзі – ауыспалы айналымнан
босаған ақшалай қаражаттар болып ... ... ... ... ... түрінде бірнеше бөліктерге
бөліп ауыстыру барысында жинақталып ... ... ... ... ... тауарларды сату және шикізаттарды, жанар-жағармайды, және материалды
сатып алу уақытының сәйкес келмеуінен оларды өндіру мен ... ... ... ... ақшалай түрдегі бөлігі;
• жаңа жобаларды іске ... ... ... ... ... (жиналатын) пайданың бөлігі;
• нақты бөлінуі мен пайдалануына ... ... ... ... бөлігі.
Жоғарыда аталған қаражаттың барлығы шаруашылық жүргізуші субьектілерге
қызмет көрсететін банктердің ... ... ... ... ... жекелеген жағдайларда есеп айырысу түрінің қолма-
қол ... ... ... ... мекемелерінде жинақталып, несие
капиталының қоры, немесе олардың несиелік қоры ... ... ... көзінің ерекше тартымдылығы сол – ол банк ... бар ... ... есеп ... ... ... алу қажеттілігінің болмауымен, сондай-ақ бұл қаражаттардың
арзандылығымен, яғни осы ресурстардың банк үшін ... ... ... ... ... аса ... ... қымбат (зәру) көзі халықтың
жинақ ақшалары мен табыстары болады. Олардың бірсыпыра бөлігін банк ... ... ... алу үшін ... ... ... пайдалануға береді. Бұл
қаражаттар депозит пен жинақ ақша шоттардың есебіне ... ... ... ... ... жылдан жылға млрд теңге есебімен өсіп
отыр.
Несие капиталының үшінші көзі – ... ... ... ... ... барлық қызмет түрінен, мәселен, мемлекеттік меншікті жалға
беруден, акция пакеттерін сатудан, ... ... ... ... ... табысымен өлшенеді.
Несие мекемелерінде шоғырландырылған бұл қаражаттардың жиынтығы банктің
несие ресурстары ретінде ұсынылатын мемлекеттің несие қорын құрайды.
Осындай ... бос ... ... мен оның ... несие капиталының нарығы пайда болып дамыды.
Қаржы нарығының бірі ... ... ... ... ... ауыспалы айналымын қамтамасыз ету процестерімен байланысты
қаржылық қарым-қатынастың ... ... ... ... болады.
Несие мен ақшаның өзара әрекеті.
Адамдар көп жағдайда несиені ақша ретінде қабылдайды. Бір ... - ... ақша ... ... банк несиесін ақша деп ... еді. ... ... ақша және несие – түрлі ұғымдар ғана емес,
әртүрлі қарым-қатынастар да болып ... мен ақша – ... ... ... ... дербес
экономикалық категориялар.Ақшаға қарағанда несие ... ... ... ... ... ... тек несие мәмілесінің
қатысушылары ғана болса, ал ақша қарым-қатынасының ... ... ... емес және жеке ... ... ... ... несие ақша қарым-қатынасының ең бірінші ерекшелігі –
қатысушылар қрамының әр түрлі екенін атап өткенр жөн. Ақша ... ... мен ... ... ... қарым-қатынас нәтижесінде
осындай қалыпқа енеді. Бұл жағдайда тауар мен ақшаның ыңғайластық қозғалысы
жүреді.
Несие қарым-қатынасының ... ... ... мен ... алушы болып
табылады, ал несие ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл жағдайда құн ыңғайластық қозғалысқа
түспейді, өйткені ол ... ... ... алушыға өтеді және белгіленген
мерзім өткеннен кейін өз инсіне қайтады. Несиеге ... ... ... мерзімі ұзартылған төлем тән. Соған қарамастан ақша мен
несие бір-бірімен қатар болып, өзара әрекетке ... ... ... сату ... ... құралы ретінде несие мен ақша қатысады.
Несие мен ақша әр түрлі тұтыну құнына ие. Несие пайыз ... ... ақша ... де, ... ... де ұсынылуы мүмкін.
Бұл ерекшеліктерге қарамастан тауар ақша қатынасының талаптарында ақша
мен несие тығыз байланыста дамып, ұдайы ... ... ... қызмет
арқылы өзара бір-бірін толықтырады.
Банк берген несие клиенттерге банктің депозит есепшоттарына жаңа ақша
салуға ... ... ... ... төлем құралы ... ... және ... да төлемдерді өтеу үшін пайдаланады.
Банк клиенттері, яғни банк есепшотының иелері бір ... ақша ... ... ... де ... табылады. Нерық
экономикасының жағдайында несие мен ақшаның ... ... ... ... күшейе беру тенденциялары көрініс табады. Оған мына себептер бар:
• қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... жаңа ... төлем карталарының, дебет
карталарының пайда болуы, бір жағынан, банк шоттарына ақшаны тартып,
оларды ... ... ... ... ... екінші жағынан ақша
айналымын тездетеді.Сондықтан ақшаның бір бөлігі есеп айырысу үшін
керексіз ... ... және ... ... ... ... көбейтіп, тұрақталып (орнығып) қалады;
• орталық банктер несиені экономиканы ақша-несие жағынан реттеуінің
негізгі құралы ретінде ... Оның шегі ... ... ... ... ақша жиынтығына банктің эмиссиялық қызметіне әсер
етеді.
Болашықта несие мен ақшаның өзара әрекеті жалғасып, күшейе береді.
Несиенің ... ролі және оны ... ... ролін несиелік қатынастардың жұмыс істеуіне әкеліп соқтыратын
нәтижесіменр ... ... ... ... ... ... ... өндіріс
процесіне әсер етеді. Жоғарыда аталып өткендей, несиенің өз қызмет саласы
бар, ол ... ... ... ... ... айналымда
пайдаланылмай тұрған, қайта айналып құйылудың бастапқы кезінде қайта
бөлінуі ... ... ғана ... ... ... ... қоғамдық дамудың әр түрлі кезеңдерінде өзгеріп отыруы мүмкін.
Экономика дамуының сатысына қарамастан, несиенің арқасында қарыз беру
капиталы ... оның өнім ... ... ... ... Несие
ұдайы өндіріс процесінің үздіксіздігі мен тездетілуіне ... ... бос ... және ... ... ... және ... қайта бөлуді қамтамасыз етуші несие кез-келген экономикалық субьект
бойынша ағымдағы өндірістік шығындар мен ... ... ... ... мен экономика салаларында ... ... ... капиталдың жұмсауға қажетті көлемі мен қолда бар жиынтықтардың
арасында ... ... ... ... ... өндіріс процесін
несие арқылы түзету ең алдымен қоғамдық өндірістің үздіксіздігін қуаттап
отырудың арқасында қамтамасыз етіледі. ... ... ... ... ... байланысты бір полюсте бос тұрған
қаржылар пайда ... ... ... деген тапшылық орын алады.
Уақытша қаржылық қиыншылықтарға ... ... ... ... ... ... процесін жалғастыруға ТМҚ үшін ақы төлеуді қамтамасыз
етуге, еңбекақы ... және т.б. ... ... ... ашу мен ... кеңейту ісінде де несиенің атқаратын ролі
зор. Несиенің көмегімен айтарлықтай қаржы ... ... ... жаңа ... ірі жобаларын іске асыруға, жаңа
техниканы ендіруге, жоғары ... құны бар ... ... қайта
жарақтауға байланысты салынатын мол салымдарды жүзеге асыруға мүмкіндік
береді.
Қазақстанда экономиканың ... ... ... ... ... ... құру мақсатын көздейтін ҚР-ның 2003-2015 жылдарға арналған
индустриялды-инновациялық даму стратегиясы жүзеге асуда. Бұл ретте ... ... осы ... ... ... ... несие
жүйесіне үлкен үміттер артылуда. Несиені капиталдық ... ... ... ... ... қаржыландырумен айтарлықты маңызды
артықшылықтар бар. Ол капиталдық ... ... осы ... ... ... өтеудің мүмкіндіктерін анықтаумен әрі несие шараларының
өтелу мерзімі шегінде ... ... ... ... ... ... береді.
Несиенің ақша айналымы саласында да ... орны ... Ол ... ... ... ... өзінің қызметі – айналысының
құралын құруға байланысты:
• біріншіден, ақша белгілерін дайындау, ... есеп ... ... шығындарын қысқартады;
• екіншіден, несие бос ақша қаражаттарын сан рет пайдалана отырып,
қолма-қол ... ... ... ... ... ... ... шығындары маусымдық қажеттіліктерді қосымша
қаржылар есебінен көбейткенде ... ... ... мен ... ... ... ... сақтау ақша
есептерін банкінің есебінде жазу ... яғни ... бар ... жасауға мүмкіндік береді. Қолма-қол ақшасыз есеп ... ... ... ... ... ... қарыз
беру қорын арттырады.
Қолдағы ақшалардың айналымға түсуі және ... ... ... ... ... ... өзі айналыстағы ақша көлемін реттеп
және ... ... ... айтқанда валюта мен инфляцияның тұрақтылығын
ұстап тұруға мүмкіндік береді.
Экономиканың төмендеп, инфляцияның ... ... ... ... ... ... айналымдағы ақша көлемін қысу үшін экономикадағы
несиелік салымның көлемін ... Ал, ... ... ... жандандырып, әрі өсіру үшін ... ... ... яғни ... ... ... арқылы несие тасқыны көбейіп,
ақша көлемі ұлғаяды. Осылайша ақша ... ... ... ... жылдары несиелердің шектелуі, ал 1998 ... ... ... ... ... ... ... несиесі) арқасында тұрғын үй құрылысы,
пәтерлер, автокөлік және басқа да тұрмыстық машиналар мен ... ... ... қалыптастыру сияқты қоғамдағы ... ... ... қол ... ... ... ... мемлекеттермен байланыстар нығайып, әлемдік
экономикаға араласуға мүмкіндіктер туып келеді.
Сонымен, жекелеген шаруашылықпен ... ... ... ... мен ... халық шаруашылығының дамуында да, микродеңгейіне
байланыстардың дамуында, сондай-ақ халықтың әл-ауқатын ... ... ролі өте зор ... ... ... ... ... шегі қайсы деген мәселе
туындайды. Үйлесімді деңгейлерде ғана несиенің ... ... ... ... ... ... оның ролінің күшеюін экономикаға несие
салымының артуымен байланыстыруға болмайды. Мұның өзі ... ... ... ... ... көрсеткен болар еді. Несие салымдарының
ұлғайғаны жайлы мәліметтер мен қаржылардың қайнар көздеріндегі несиенің
үлесі ... ... оның ... ... осы ... несие
обьектілерінің кеңеюімен, жаңа өнімдер шығару үшін жаңа да, ... ... ... ... да белгілі болады. Бұл жағдайда
несиелік қатынастардың дамуы, жаңа салалардың пайда болуы, капиталдың ... ... ... ауысып қайта құйылатындығы жүзеге асатындықтан, несие
ролінің артқандығы туралы айтуға болады.
Әңгіме бұл жерде несие ... ... мен саны ... ... экономиканың даму процесіне, ақша айналымына кері әсерін тигізеді.
Ол қарыз алушылардың қаржыларды ... ... ... ... саласын мейлінше тарылтудың да кері әсері бар, себебі төлем
қаржыларының жеткіліксіздігінен шаруашылық субьектілері ТМҚ-ны, ... ала ... ... ... ... төлей алмайды, негізгі
қорларды жалға ала алмайды және т.б. Сайып келгенде ... бәрі ... ... өз ... ... ... ... негіздеп анықтау мен сақтаудың сұраныс пен ұсыныстың,
айналымдағы тауар мен ақша көлемдерінің, өндіріс пен ... ... ... үйлесімді тепе-теңдіктерді сақтап тұру үшін маңызы
зор.
Несиенің сандық шегі ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі, тура әдіс – Ұлттық банк ... ... ... ... ... ... ... көздерінің
көлемін азайтады, экономикалық әдіс – ... ... ... несиелеу процесін тежейді. Сапалық шектері – бұл жағдайда несие
тар ... ... де, кең ... деңгейде де кері әсер етуі мүмкін.
Несиенің экономика циклінің ... ... ... кең ... оң немесе теріс түрде әсер ететіндігі жоғарыда атап көрсетілді.
Несиенің пайдаланылуы мен оның тар көлем ... әсер етуі ... ең ... ... ... қатысушы жақтардың ықыластары
мен мүмкіндіктеріне байланысты, атап айтқанда:
• қарыз алушылардың қарыз қаржыларына деген мұқтаждығы мен несие және
пайыздық ... ... ... шығындарды азайтуға
олардың ықыласты болуы;
• банкілердің өз ... ... ... несие салымдарын
кеңейтуге ықыластылығы.
Екі жақтың несиелік танымдарға ықыластары жасалған несиелік ... ... ... – бұл ... ... сырттай нақты көрініс табуы.Ол
несие ... ... мен ... ... ... ... мен ... ажырағысыз әрі диалектикалық жағынан
біртұтас болады. ... ... ... оның ... мен дамуына
сәйкесуі керек.
Таңдап алынған жіктеу өлшеміне қарай несиенің мынадай ең ... ... ... болады (2 сурет):
• қызмет ету саласына қарай – ұлттық және халықаралық несие;
• несие мәмілесінің обьектісіне қарай – ақшалай және тауарлық ... ... ... ... ... – банктік, коммерциялық,
халықаралық, ... ... ... формасы тарихи жағынан алып қарағанда оның ақшалай
формасынан бұрын пайда ... ... ... білетініміздей, адамдар
тұтынуға қажетті артық өнімдерін (астық, мал, тері және т.б.) ... ... ... берген.
Несиенің тауарлық формасы осы заманғы іс-тәжірибеде төлемдерініңк
мерзімін ұзартумен ... ... ... мен ... ... саймандар лизингісінде қолданылады. Қазақстанда тауарлық несие
фермерлер мен шаруа қожалықтарына көктемде тұқым ... ... ... ... бұл ... ... мен қожалықтары күзде жиын-теріннен
кейін қайтарып отырады.
Несиенің тауарлы формасының негізінде ақшалай несие формасы пайда ... Ол осы ... ... ... артықшылықтарға ие, типтік
форма болып табылады. Бұл түсінікті де, өйткені ақша ... пен ... тән ... ... ... ... табылады. Несиенің бұл формасы
ұлттық және халықаралық экономикалық айналымдардың шегінде пайдаланылады.
Несиенің тауарлық және ақшалай формаларымен қатар олардың ... ... ... ... ... несие формаларының көптеген түрлері болады. Несие
түрлері – бұл оның ... ... үшін ... ... ... ... ең детальданған сипаттамасы, яғни,
несиенің іс-тәжірибеде нақты ... ... ... түрлері бойынша жіктеледі: несиелеу обьектінің
экономикалық белгілері бойынша:
• айналым қаражатын қалыптастыруға берілетін несие;
• ТМҚ ... ... ... ... нормативтен тыс қорлардың
аясында уақытша қажеттілікке берілетін несие;
... ... ... ... ... ... жол үстіндегі (жолдағы) есеп айырысу құжаттары аясында берілетін
несие, ... ... ... ... ... ... ... және жылжымайтын мүлікпен, ТМҚ-пен, кепілдікпен, сақтандыру
келісімшарттарымен толық қымтамасыз етілген;
• ішінара қамтамасыз етілген;
• қамтамасыз етілуі ... ... ... ... ... бойынша:
• қысқа мерзімді:
• орта мерзімді;
• ұзақ мерзімді.
в) өтелу тәртібі бойынша:
• бөліп-бөліп төлеу (мерзімін ... бір ... ... кезең сайын бір қалыпты (бір қалыпты емес) өтеу.
г) тәуекелді деңгейі бойынша:
• субстандартты;
... ... ... ... ұзартпалы.
ғ) ақылылығы бойынша:
• қалыпты пайыздық мөлшерлемесі (пайыз мөлшерлемесі қалыпты);
• жоғары ... ... ... ... ... ... пайыздың мөлшерлемесі (пайыз мөлшерлемесі төмен);
• пайызсыз.
д) салалық бағыты бойынша:
• сауда-саттық несиесі;
... ... ауыл ... ... ... ... ... шот түрлері бойынша:
• жай ссудалық шот бойынша несие;
• арнайы ссуда шоты бойынша ... ... шот ... ... овердрафт бойынша несие;
• несие желісі бойынша несие.
Несиенің айрықша ... ... ... жылжымалы мүлікпен немесе
құқықпен қамтамасыз етілген, ... ... әрі ... ... ... ломбардтық несие жатады.
Ломбардтық несиені негізгі әр алуанр түрлеріне құнды ... ... ... ... ... (жинақ ақша салымы, сақтандыру
келісімшарты, ипотека және т.б.) ... ... ... ... ... ... өз қалауынша, шектеусіз пайдалана алады.
Жаңартпалы несие (ағылшынша revolve – ... ... ... ... ауысып
отыру) – ссуда капиталының ұлттық және әлемдік нарықтарында қолданылатын
жаңғыртпалы ... ... ... ... ... және өтеу мерзімі
шегінде несие келісіміне қатысушы елдер арасында қосымша келісім-сөзсіз
автоматты түрде беріледі.
Несие ... ... ... ... ... ... оған ... белгіленген әрекет ету кезеңі ішінде белгілі бір мақсатқа
және келісілген мөлшерде несиені беру ... заң ... ... ... желісінің ашылуы несие беруші мен қарыз алушының ... ... ... ынтымақтастығын білдіреді.
Овердрафт (ағымдағы банк шотының келісімшарты аясында несиелеу) несие
ұйымының шот ... оның ... банк ... ... ... бойынша
төлем арқылы беріледі. Яғни, бұл төлем шотта ақшалай қаражат болмаса да, шо
иесінің несие берушінің алдында пайда болған ... ... ... ... оған ... ... келісімшарт шегінде беріледі.
Коммерциялық несие.
Несиенің басқа формаларына қарағанда коммерциялық несие олардан ... ... Оны бір ... жүргізуші субьект екіншісіне сатылған
тауарлар мен қызмет көрсетулер үшін төлем мерзімін ұзартумен ... ... ... ... ... және ... капиталының бірігу
нәтижесін білдіретін тауар капиталы жатады. Коммерциялық несие тауарларды
өндіру мен өткізу процесінен ... ... ... Ол ... ... және оның пайдалану шегі болады. Ең алдымен оның мөлшері шектеулі
болады, өйткені ... ... ... өзге ... ... несиені
өзінің ақшалай капиталының шегінде ғана бере алады. Коммерциялық несиені
тиісті тауарларды сатып алған кәсіпорындар ғана пайдалана ... ... ... ... ... ... Вексель қолма-қол ақшасыз
есеп айырысудың көлемін арттыруға және айналыс ... ... ... – бұл ... ... ... алдыңғы заңмен
қатаң белгіленген борыштық міндеттемесі. Онда борыш сомасы, несие үшін
алынатын пайыз, өтеудің ... мен ... ... Вексель несиелерге
тиесілі қаражатты алу үшін ғана емес, сонымен бірге ... ... ... ... оған өтуі барысында табыстау жазбасы – ... ... ... ... көп ... оның ортасы соғұрлым
кең әрі оның төлем кепілдігі соғұрлым жоғары болады.
Коммерциялық несиенің ... ...... ... ... және пайданың жылдам алынуын қамтамасыз ету.
Оған тән белгіге оны пайдаланғаны үшін ... ... ... ... ... әдетте, банк пайызынан төмен болатын
пайыздың қосылуы жатады.
Коммерциялық несие дамыған ... ... ... және ол өндірістің
ауқымы мен ... ... ... ... ... ... ол инфляцияның салдарынан, өндіріс пен тауар айналымының
құлдарауынан, ... ... ... және шаруашылық
жүргізуші субьектілердің ... ... ... ... ... ... несие көбінесе ауыл шаруашылығында қолданылады. Азық-түлік
корпарациясы фермерлерге, ... ... ... ... ... ... тыңайтқыштарды және өсімдікті қорғайтын
құралдарды тауарлық несие түрінде ұсынады. ҚР Азаматтық Кодексіне ... ... ... ... ... ... несиені, тауарлардың,
жұмыстың және қызмет көрсетулердің алдын-ала ... ... ... ... ... ... алушыларға жеткізілген
тауар үшін алынатын төлемнің мерзімін ... ... Бұл ... соңғысы
алғашқысына вексельді, яғни, төлем міндеттемесін табыс етеді. Бұл вексель
банкте атаулы құннан төмен баға ... ... ... ... ... ... оның ... (кепілгет салынумен) банк несиесін алуға
болады.
Дамыған нарықтық ... ... ... ... банк ... аралас болады.
Банк несиесі.
Нарықтық экономикада несиенің негізгі формасы банк несиесі.Бұл жағдайда
несие қатынасының обьектісіне ... ... ... беру ... Мұндай несие уақытша қаржылай көмекке мұқтаж мамандандырылған қаржы-
несие ұйымдарына, ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Банк несиесінің бірінші ерекшелігі – банк өз қарыз алушыларына несиені
өзінің капиталынан ғана ... ... ... тартылған ресурстардан да
(заңды және жеке тұлғалардың депозиттерінен) береді. Қазақстан ... ... ... ... ... ... алғанда 18 – 20 %
құрайды, ал, қалғаны – тартылған ресурстар (депозиттер, банкаралық қарыз
ақшалар).
Осы ... ... ... ...... ... әлі түсе
қоймаған, кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың банкке орналастырылған
уақытша бос қаражатын банк ссудаға береді.
Банк несиесінің ... ... – банк ... қаражатты ссудаға
өздігінен өсетін құн ретінде ... ... ... ... ... ... қарыз алушы бұл ссуданы пайдаланғаны үшін ... ... ... ... осы ... ... саласында пайдаланғаннан кейін
пайда алады әрі оның есебінен несиегерге пайыз төлейді. ... ... ... ... ... табылады. Банк несиесінің айналыс саласына
ған қызмет ететін коммерциялық несиеден айырмашылығы, ол, ... ... ... және ... ... да ... ... Банк несиесінің
қолданылу аясы ... ... ... әлдеқайда кең, өйткені
коммерциялық несие – ... ... ... ... және сомасымен
шектеліп қалған.
Банк несиесі банк пен қарыз ... ... ... келісімшарты немесе
несие келісімі бекітілгеннен кейін беріледі. Банк несиесінің мақсаты:
негізгі және ... ... ... ... қорларды толықтыру,
вексельдер есебі және оны қайта есептеу халықты несиелеу.
Ол материалдық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... және ақылы принциптері негізінде банктің қарызға
беретін ссудалық капиталдың қозғалысын білдіреді.
Банк несиесі берілетін мерзіміне қарай қысқа ... және ұзақ ... ... ... ... ... қарыз алушының ағымдағы және
маусымдық ТМҚ ... ... ... төлеуіне және өзге де
шығындарын өтеуіне байланысты уақытша ... ... ... ... ... ... беріледі.
Ұзақ мерзімді несие ұзақ мерзімді активтердің ұлғайттылған ұдайы
өндірісіне арналған, яғни ол бір ... да көп ... ... ... ... жарақтандыруға, ұлғайтуға әрі жаңғыртуға беріледі.
Банк несиесінің есебінен залалдардың орнын толтыруға, жарғылық капиталды
қалыптастыруға, бұрын алынған несиені ... ... ... ... және т.б. ... ... есеп айырысу құжаттарының төлеміне қолма-қол ақшасыз түрінде,
жекелеген жағжайларда, мысалы ауыл ... ... ... ... төлеуге және тұтыну қажеттіліктеріне қолма-қол ақшамен беріледі.
Несие қарыз алушыларға тек ... ... ... үшін ... Және ... қарыз алушының заң тұрғысынан құқық
қабілеттілігі болған жағдайда, несиені өтей алатын қабілеті ... ... ... ... ... ... ғана беріледі. Несие келісімшартының
шарттары әрбір қарыз алушыға жеке анықталады.
Банк несиесі маңызды ерекшеліктерін сақтай ... ... ... ... өзгарістерге ұшырады. Қазақстанда мұндай несиені тек банктік
қаржы-несие мекемелері ғана беріп ... ... ... оны ... да, ... де, ... кооперативтері де,
микронесие ұйымдары да және т.б. береді. Алайда, бұл осы несие формасының
мәнін ... ... ... ... ... да өзгереді.
Акционерлік қоғамдардан, компаниялардан, фирмалардан және халықтан өзге ... те, ... де, ... ... да және т.б. ... несие салымдарының мөлшері несие ресурстарына байланысты болады.
Бүгінгі таңда банктердің мұндай ресурстарын депозиттер ғана ... ... ... ... уақытша бос ақшалай қаражаттары, банкаралық
нарықтағы қарыз ақшалар, шетелдік қаржы-несие ... ... ... ... ... бір мезгілде ҚР Ұлттық банкі өзінің ақша-несие саясаты
арқылы экономиканы неселейтін саланы да реттеп отырады. Ол банктердің ... ... ... ... ... ... ... ең аз
шамада резервтеудің деңгейін арттыру жолымен экономиканы несиелеудің ... Бұл ... тек ... қана ... ... бірге,
әкімшілік шекарасының болатынын да көрсетеді.
Бан несиесі негізінен ... ... ... ... ... алушыларға
тікелей берілсе, ал, жанам түрі делдал арқылы беріледі, мысалы, ... ... ... ... ... желілері арқылы немесе вексельді
пайдаланумен беріледі.
Тұтыну несиесі.
Несие қатынасы банктер мен ... ... ... ... Ол, ... бір жағынан несие жүйесінің және екінші жағынан,
халықтың ... да ... ... ... ... ... ал, ... берушіге
банк жататын қатынасты тұтыну несиесінің мазмұны ... ... банк пен ... ... ... ... үшінші тарап та
болуы мүмкін, мысалы, тауарларды несиеге сататын, яғни мерзімін ... ... ... ... сауда ұйымдарын айтуға болады.
Тұтыну несиесі халыққа оның ... ... ... үшін ... Оның ішінде, жеке шаруашылықтағы өндірісті
дамытуға, құрылыс ... ... үйді ... өткізуге, ұзақ уақыт
пайдалануға жарамды заттарды сатып алуға беріледі.
Халықты несиелеу ... өмір ... ... ... несие саясатының маңызды бөлігі ... ... ... ... ... ... ... жыл сайынғы табысының 10-12 %-ын
тұтыну несиесін өтеуге жұмсайды. ... ... бұл ... ... ... десе де ... Халық борышқор болудан қорқады, оның үстіне,
тұтыну ... ... ... айтарлықтай жоғары, жылына 16-18 %-
ды құрайды.
Несие ... ... ... және ... ... ... ... формада халыққа тауарларды оның төлем мерзімін ұзартумен сатуда
қолданылады, яғни, бұл коммерциялық ... ... ... ... ... ... ... халыққа тікелей немесе сауда желісі арқылы жанама
түрде беріледі.
Тұтыну несиесінің қосарлы ... бар: бір ... ... ... ... ... ... де өседі, өйткені, тауар ... ... ... екінші жағынан, халық неғұрлым несиеленетін болса,
төлем қабілеті бар сұранысты арттырады.
Несиелеу ... ... ... ... ... ... кезек
күттірмейтін қажеттілік (шұғыл мұқтаж) несиесіне, құрылыс салу және тұрғын
үй сатып алу ... ұзақ ... ... ... ... ... ... және шаруашылықты ұйымдастырып, жүргізуге арналған несиеге
бөлінеді.
Тұтыну несиесі белгілі бір ... ... ... емес тұрғындардың
өмір дейгейін салыстырмалы түрде теңестіреді, әр түрлі әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... ұзақ пайдалануға жарамды тауарлардың салыстырмалы түрде жоғары бағасы
мен халықтың ағымдағы табысы ... және ... бір ... ... мен оны ... ... пайдалану қажеттілігі арасындағы екі қарама-
қайшылықты шешіп береді.
Тұтыну несиесі банк операцияларымен тығыз ... ... ... ... ұзақ мерзімді борыштық міндеттемесін сауда ұйымдары
банктен ссуда алу үшін пайдаланады. ... ... ... тікелей
берілетін болса, сауда фирмасы мен банктің арасындағы – ... ... ... ... ... алынған тауарлады сауда ұйымдары ... ... ... ... ... да соңғы жарна төленгенше тауардың меншік ... ... ... дамыған елдерде тұтыну несиесінің бірнеше түрі пайдаланылады.
Алайда, олардың арасында тауарларды төлем мерзімін ұзартумен сатудың үлес
салмағы басым.
Тауарларды ... ... ... сатып алушы тауардың құнын ай ... ... ... ... ... ол ... ... үшін пайыз
төлейді. Көптеген жағдайларда төлем мерзімін ұзартумен сатуда ... ... ... ... ... ... үшін алынатын пайыздан
жоғары көтеріледі.
Тұтыну несиесі көптеген елдерде маңызды роль атқарады. Осыған орай, ол
мемлекет тарапынан ... ... ... Ол қадағаланады әрі банктік
және коммерциялық несиелерге бақылау қойылады.
Экономика құлдыраған жағдайда мемлекеттің ... ... ... ... ... ынталандыруға бағыталады. Бұл үшін тұтыну
несиесін алудың, атап айтқанда қолма-қол ... ... ... ... несие мерзімін ұзарту, оның ... ... ... жеңілдікті
шартары енгізілді.
Инфляция жағдайында, керісінше, қолма-қол ақшамен төлеудің үлесі артады,
несиені пайдаланудың мерзімі ... және ... ... ... ... ... деген сұранысын ынталандырады әрі
олардың ... мен ... ... ... үй ... салуға және оны ... ... ... тұтыну несиесін беру үшін мамандандырылған ... ... ақша ... ... 2004 жылы ... ... ... несиесінің
мөлшері 122,1 млрд теңгені құрады, 2003 жылмен ... 9,4 ... ... мүлікті кепілге салу арқылы болатын ссуданы ипотека несиесі
ретінде ұғуға болады. Ол тұрғын үй құрылысын салуға және ... ... ... ... ... әрі ұзақ ... ... ие. Ипотекалық несиелеу
нарықтық экономиканың ажырағысыз ... ... ... Оның ... ... ипотекалық несие – бұл қатаң анықталған кепілзатпен берілетін ... ... ... ... салынған жылжымайтын мүлік
сатылады және одан түскен қаражатпен несиегердің алашағы өтеледі. ... де ... ... несиегер үшін ең «сенімді» несие ретінде
саналады;
• ипотекалыцқ ссуданың көбісі қатаң ... ... ие, ... ... үй мен ... ... ... сатып алу,
тұрғызу үшін және жер учаскілерін игеру үшін ... ... ... ... 10-30 ... дейін ұзақ мерзімге беріледі.
Несие алдын-ала жасалған кестеге сәйкес біртіндеп өтелетін болады.
Ипотеканың ... ... ... ... ... ... ... нақты болуы керек, яғни ... ... ... ... ... ... ... кепілдіктің жариялылығы, яғни
кепілге салынған мүліктің ауыртпалығы үшінші тұлға оңай танитындай болуы
керек.
Ипотекалық ... ... ... ... үшін ... ... Мәселен, дамыған елдерде мыналар болады:
• төлемдерді кезең сайын өсетін ссуда: алғашқы бес ... он ... ... ... ... ... төлем сомасы өзгеріп отыратын ссуда: жеңілдікті кезеңнің ... ... ... тек ... ғана ... ... мұндай тәсілі борышқорға үлкен пайда береді;
• пайыз мөлшерлемі ... ...... мөлшерлемесінің деңгейі
келісімшартта нақты шама түрінде тіркеледі әрі қандай да бір нақты
көрсеткішке немесе ... ... ... ... ... бір рет қарастырылады.
Ипотекалық несиені рәсімдеуде негізіг құжаттарға кепілхат, вексель және
өзге де ... ... ... Бұл құжаттарға ипотекалық ... ... ... секілді құнды қағаздардың қайталама
нарығында баға белгіленуі мүмкін. Бұл ... ... ... ... ... ... ... меншік құқығын несиегерге беруді ұйғаратын құжат
болып табылады. Жылжымайтын мүлік аясындағы кепілхат ипотека ... ... ... ... ... Онда несие келісімшарты бойынша
борыштарды төлеу жөніндегі ... ... ... ... ... және ... ... алынатын өзге де төлемдер нақты
көрсетіліп, сонымен бірге, оны ... ... ... ... сақтандыру, оны басқа тұлғаға ... ... ... ... және т.б. ... ... ипотекалық облигациялар және клиент шотына тартылған
ресурстар банктің несие ... ... ... ... заңы шыққаннан кейін Қазақстанда ипотекалық несиелеу
қарқынды дамыды.
Республиканың ірі ... ... ... ... асыратын
өздерінің ипотекалық компанияларын құрды.
2000 жылдан бастап ҚР Ұлттық банкісі ... ... ... ... ипотека компаниясын (ҚИК) құрды. Ол алғашқы құрылған ... ... үшін ... ... ... кеміту бағытындағы
саясатты жүргізіп келеді. 2005 жылы ҚИК толықтай ҚР Қаржы ... ... Бұл ... үшін ... ... ... ... бәсекелестік ортаның құрылуына өз ықпалын тигізді. Пайыз
мөлшерлемелері баяу ... да ... ... ... келеді. Ипотекалық
несиелеудің дамуына 2003 жылы Мемлекеттік құрылыс-жинақ ақша банкісінің
құрылуына жағымды әсер ... ... 500 млн ... ... ... екі ... ... және оларды сәтті орналастыра білді.
Қазақстанда ипотекалық ... ... ... ... үй ... ... ... болып табылады. Бұл арада
Мемлекет халықтың қамтамасыздандырылу деңгейі ... ... ... үй құрылысын салуына және сатып алуына әр түрлі ... ... ... ... ... ие болуын ынталандырады. 01.01.2005 жылы
ипотекалық қарыз 411,4 млрд теңгені, 2003 ... ... өсім 262,2 ... құрайды.
Ипотекалық несиелеудің отаны – Германия: алғашқы мемлекеттік ... ... ... аса ірі ... ... қаржылық қолдау
көрсету мақсатында құрылды.
ХІХ ғасырдың бас кезіндегі ипотекалық банктің қызметі шағын помещиктік
меншік иелеріне де ... ... ал ХІХ ... орта ... ... ... қолданылды.
Алғашқы жекеше акционерлік және «таза ипотекалық банк» 1962 жылы
Франкфуртте құрылды.
АҚШ-та ... ... ... мәні бар ... ... ... берілген, ал Канадада – ипотекалық компанияларға берілген,
Англияда ... ... ... ... ... ... ... несие жеке және заңды тұлғалардың уақытша бос ақшалай
қаражаттарының ... ... және ... ... негізінде
мемлекет тарапынан жұмылдырылу ... ... ... ... мемлекет бюджет тапшылығын жабу үшін және мемлекет өзінің ағымдағы
мүмкіндіктерінен тыс қажеттіліктерін ... ... үшін ... несие қатынасының субьектісіне, бірінші жағынан, қарыз ... ... ... ... екінші жағынан – халық, кәсіпорындар, ұйымдар,
сондай-ақ, шетелдік жеке және заңды ... ... ... ... ... несиесіне және мемлекеттік
борышқа бөлу керек.
Бірінші жағдайда мемлекеттің несие институттары ... әр ... және ... ... ... ... ... есебінен
құрылған, жарғылық капиталы 100%-ды құрайтын екі банк бар – Қазақстан даму
банкі және Мелекеттік тұрғын үй ... ... ақша ... мемлекет уақытша бос ақша ресурстарын жұмылдыру үшін, мемлекеттің
бюджет тапшылығын және қоғамның өзге де ... ... ... ... және өзге де ... ... кәсіпорындар
мен ұйымдардан, сондай-ақ, басқа ... ... ... қаржы нарығына орналастырумен) ақшалай қаражатты қарызға ... бос ... ... облигацияларды, қазынашылық міндеттемелерді
(МҚМ) және мемлекеттің өзге де ... ... ... және ... ... бүгінгі таңда әзірге мемлекеттік займ облигацияларын ... жоқ. КСРО 70 ... ... мұндай облигацияны Азаматтық соғыс пен
Ұлы Отан соғысынан кейін халық шаруашылығын қалпына ... үшін ... ... ... ... 1966 ж. Мемлкекеттік 3 % ішкі ұтыс займдарын
және 1982 жылы ... ішкі ұтыс ... ... Бұл ... қаражаты мен халықтың еңбекақысын мәжбүрлеп өндіріп алудың
формасы болып табылады.
Мемлекеттің қаржы ресурстарын қалыптастыратын маңызды арнаға банктердегі
халықтың салым ... бір ... ... ... ... ... ... және облигациясыз болуы мүмкін. Облигациясыз займ мерзімсіз
болады, оны мемлекет құнды қағаздарды шығару бойынша рәсімдейді, сондай-ақ
тиісті ... ... ... ... ... ... және мемлекеттік
борыш кітабында рәсімделеді. Мұндай займдарды өтеудің мерзімі айтылмайды,
алайда мемлекет займдарды шығарудың ... ... ... әрі ... ету кезеңі ішінде пайыз төлеуге міндеттенеді.
Бүгінгі таңда Қазақстанда айналыста мыналар бар:
• 3,6 және 12 ай мерзімдеріне шығарылған ... ... ... (МҚО);
• 5-7 жыл мерзімінде шығарылған мемлекеттік орта мерзімді облигациялар;
• 20 жылға дейінгі ... ... ... ұзақ ... ... міндеттемелерді ҚР Қаржы министрлігі шығарады
және оған мемлекет кепілдік береді.
МҚМ-мен қатар ... ҚР ... ... бар. Ол ... ... ақша массасын алу үшін шығарылады, яғни мемлекеттік несие
ақша айналысын реттеу үшін пайдаланылады.
Мемлекеттік несиенің болуы ... тиіс ... ... ... ... ... борыштың қалыптасуына әкеледі. Мемлекеттік
борыш статистикалық есеп берулерде ... ... ... ... ең ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік
борыштың шамасы қатынастың тек бір ... ... ғана ... ... ... болған мемлекеттің берешегі, ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... жылда келетін өтеу мерзімі.
Мемлекеттік қарыз ішкі және сыртқы қарыздарға бөлінеді. Мемлекеттік
қарыз МҚМ бойынша, мемлекеттік займ ... ... ... ... ақша және ... ... жұмылдырылған қаражаттан
тұрады.
Сыртқы қарыз мемлекеттің өзге мемлекеттерден қарызға алған берешегінен
пайда болады.
Мемлекеттік қарызды басқару ... ... ... ... және
қарыздарды өтеуді, шығарылған займдардың шартарын өзгертуді, эмиссия шартын
анықтауды, мемлекеттік қарызды басқару ... ... ... ... ... несие жеке және заңды тұлғалардың уақытша бос ақшалай
қаражаттарының есебінен қосымша ... ... ... ... ... табылады.
Ақшалай қаражатты жергіікті үкімет органдары да ... және ... ... ... Бұл ... әдетте, алынған қаражаттың нақты
мақсатты бағыты болады. Ол жол құрылысына, су бөгетін ... ... ... және ауылдық аудандардың жасақталуына пайдалануы мүмкін.
Халықаралық несие.
Халықаралық ... ... ... ... ... ... елдердің жеке
және заңды тұлғалары алға шығатын халықаралық экономикалық ... ... ... ... білдереді. Осылайша халықаралық
несие – қайтару, мерзімді және ақылы шарттарының негізінде елдер арасындағы
ссуда ... ... ... ... ... қатынасын әр түрлі
формалармен субьектілері бойынша біріктіретін үлкен ұғым. Халықаралық ... ... ... ... мен ... көрсету импортын ұлғайтуға
мүмкіндік береді. Ол төлем балансының тапшылығын (экспорт пен ... ... ... ... және ... ... ... айналады.
Шетелдік инвесторлар үшін халықаралық несие басқа елдерге, әсіресе,
қосымша инвестицияға мұқтаж дамушы елдерге ... ... ең ... ... табылады. Бұл несие ең сенімді несие ретінде ... ол тек ... ... және ... ғана ... ... үкімет кепілдігімен қамтамасыз етіледі.
Бүгінгі таңда Қазақстан, әсіресе, ірі компаниялар, филиалдар және ... ... жиі ... Бұл ... бір ... және
шектеуді қажет етеді. Әйтпесе өтелмеген берешектердің жинақталуы және
сыртқы қарыздың ... ... ... ... өсе түскен төлемдер
мемлекетің қаржылық-валюта жағдайын қиындатып, оны тұрақсыз ... ... яғни ... ... саяси және экономикалық қысым көрсетілуі
мүмкін.
Халықаралық несие делдалдың көмегі ... ... ... ... ... ... аса ірі ұлттық және трансұлттық банктер, ... ... ... әрі қаржы ұйымдары алға шыға алады.
Меншік формасы бойынша халықаралық ... ... жеке және ... бөлінеді. Қазақстан жеке халықаралық несиені жиі алады, ... ... ... ... ... ... Ол ... еелдің валютасында, үшінші елдің валютасында ... ... ... формасы бойынша коммерциялық (тауарлық) және ... ... ... ... ... сыртқы саудамен және
қызметкөрсетулермен тікелей байланысты болады. Оны, ... ... ... ... ... құрылымға ие компаниялар, ... ... ... ... ... ... тауарды тиегеннен кейін
аударылатын вексельді (траттаны) импорттаушыға ... ... ... ... ... оның векселін акцептейді, яғни оның
төлемін белгілі бір мерзімде төлеуге келісімін ... ... тек ... ... ... есеп ... ... банк несиесі – бұл экспорттаушы ел банкісінің импорттаушы
елдің банкісіне машина, құрал-жабдық жеткізілімін ... үшін ... Ол ... ... ... ... деп аталады, өйткені, ол тек
машина мен құрал-жабдық үшін ғана беріледі.
Импорттық банк ... – бұл ... ... ... ... тікелей берілетін несие берушінің елінде қандай да ... ... ... арналған несие. Сатып алушы несиенің бірнеше
формалары бөліп көрсетіледі: бір ... ... ... ... ... ... өнеркәсіптік және азаматтық құрылғыларға арналған несие,
оны құрал-жабдықты жеткізумен береді.
Қазақстанның халықаралық жетекші ұйымға кіруі ... ... ... ... ... жол ашты.
Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) «стенд-бай» несие ... 185,6 ... ... ... ... сомасында келісімге қол қойылды.
Бүгінгі таңда Қазақстан халықаралық қайта құру және Даму ... ... ... ... даму ... Жапонияның экспорт-импорт банкі және өзге де
халықаралық ... ... ... несиені пайдаланады.
Қазақстанның және банктердің халықаралық рейтингісі игеруі несие бағасы
бойынша да, оның мерзімі бойынша да пайдалы ... ... ... жол ашты.
Халықаралық несие арқылы ұлғайтылған ұдайы ... ... ... ... есеп ... дамытудың халықаралық есеп айырысу
саласындағы айналыс шығынын үнемдеу, сондай-ақ, капиталдың және шоғырлануын
орталықтандырылуын ... ... ... ... қайта бөлінеді.
Қазақстан 2003-2015 жылдарынан арналған ... ... ... асыруда халықаралық несиені қосымша құны жоғары
әрі бәсекеге жарамджы ғылыми сыймдылығы бар өнімдер ... ... ... және технология импорты үшін пайдалануы қажет.
Қазақстандағы компаниялар, ... және ... бір ... келісімі
аясында топтасқан банктердің несие беруін білдіретін бірлестірілген деп
аталатын несиені алады. Бұл арада банктердің біреуі ... ... ... алға шығып, несиелеуге қажетті қаражатты ... ... ... мен қаржы институттарын тартады (біріктіреді), несие береді
әрі қарыз алушылардан қайтарылған ... ... ... ... ... ... шектеулі несие мүмкіндіктері мен бірінші
класты қарыз алушылардың ауқымды қажеттіліктері арасындағы қайшылықты жоюға
мүмкіндік береді.
Лизингтік несие.
Қазақстанда 2000 ... бері ... ... ... ... Лизинг –
бұл негізгі құрал-жабдық мүлкін сатып алу және оны жеке заңды тұлғаларға
белгілі бір ... үшін ... ... әрі лизинг алушының мүлікті сатып алу
құқығын қарастыратын келісімшарттың бекітілуіне себепкер ... ... ... ... ... негізінде ұсыну ... ... ... бұл түрі ҚР ... лизинг туралы» ... және ... ... ... ... туралы» және «Инвестиция туралы» заңдарымен реттеледі.
Лизинг бұйымына кез ... ... ... оның ... ... ... машина, құрал-жабдық, сайман, үй-ғимраты, құрылғы,
көлік құралдары жатады.
Лизинг обьектісі лизинг берушінің ... ... және ... амортизациясы жеделдетілген амортизация коэффициентіне сәйкес
«қызмет көрсет» жұмысының өзіндік құнына қатысты ... ... ... ... ... обьектісінің толық амортизациясының мерзімімен ұзақтық
бойынша өлшемделуі керек.
Лизинг – бұл ... ... иесі ... ... мен ... келісім. Бұл келісім – мүлікті делдал болып табылатын лизингілік
компания арқылы айтылған ... және ... үшін ... ... лизингілік мәмілеге лизинг беруші, ... ... және ... ... ... мазмұны бойынша несие қатынасына сәйкес келеді және ... ... ... ... осы ... ... ... берушінің
лизинг алушыға мүлікті пайдалануға беру формасында берілетін (тауарлық
несие) несиені білдіреді.
Лизингтің банк ... ... ... кепілге салынбайды, яғни мүлікті ... ... ... бизнес жоспарды ұсынудың қажеттілігі болмайды;
• лизингілік төлемнің жүйесі икемді болады және ол ... ... ... ... ... кемітуге мүмкіндік береді;
• жүз пайыздық несиелеу және төлемдерді дереу төлеуді талап етпейді.
Лизингілік несиені Қазақстанда ауыл ... ... ... және өзге де ауыл ... қажеттә машиналар үшін, ауыл
шаруашылық өнімдерін өңдейтін кәсіпорындар ... ... ... ... бизнестің субьектілері пайдаланылады.
Бүгінгі таңда лизинг кез ... ... ... ... ... ... ... салуға мүмкіндік береді.
Машинар мен ... ... ... ... ... ... ... елеулі арнтықшылықтары бар:
• лизинг кәсіпкерге – ... ... аса ірі бір ... ... мүмкіндік береді;
• өтімді қаражаттардың шектеліп қалу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... келісімшарт әрекет
ететін барлық мерзімге бірдей (біркелкі) бөлінеді;
• қарыз капиталы тартылмайды және т.б.
Лизинг беруші-банктің лизингілік қызметінің артықшылығы:
• лизинг барысында ... ... ... ... ... ... құн ... босатылады;
• лизингілік компаниялар компанияның несиелеуінен табыс және акциядан
дивиденттер ... ... ... ... ... ... ... зор
бағыты.
-----------------------
Несие беруші
Несиенің құрылымы
Несиеленген құн (несие)
Қарызға алушы
Несие формасы
Ақшалай
Тауарлық
Ұлттық
Банктік
Мемлекеттік
Ипотекалық
Тұтынушылық
Халықаралық
Ақшалай
Тауарлық
Аралас
Коммерциялық
Тұтынушылық
Лизингтік

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақшаның пайда болуы, мәні және қызметтері30 бет
Ақша нарығының қазіргі кездегі жағдайы4 бет
Кәсіпкерлік қызметтің түрлері, тәуекелділік31 бет
Негізгі өндірістік қорлар4 бет
Тас тұзының кен орнында газды жерасты сақтау қоймасын жобалау50 бет
Экономикалық өсудің мәні7 бет
Ұлттық есеп жүйесiндегi негiзгi ұғымдар мен категориялар16 бет
Мемлекеттің қаржы жүйесі және несие формалары19 бет
Қаржы ұғымы, оның мәні мен қажеттігі37 бет
"Dala Group" компаниясының қарыз капиталын тарту саясатын талдау 60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь