Азаматтық іс жүргізу құқығы туралы ақпарат

Кіріспе
І. Азаматтық іс жүргізу құқығы, пәні және әдістері
1.1. Азаматтық іс жүргізу құқығының түсінігі,
реттеу пәні мен әдістері
1.2. Азаматтық іс жүргізудің жүйесі мен қайнар көздері
ІІ. Азаматтық іс жүргізудің қағидалары
2.1. Азаматтық іс жүргізу формаларының түсінігі, мәні ,негізгі белгілері
2.2. Азаматтық іс жүргізу формасының азаматтық істерді қарап шешудегі маңызы
2.3. Азаматтық іс жүргізу қағидаларын қолдану мәселесі
3. Азаматтық іс жүргізудегі диспозитивтік қағиданың мазмұны
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Дүние жүзілік қауымдастықта лайықты орын алуды мұрат ете отырып Қазақстан Республикасы өзінің ең қымбат қазынасы ретінде адамды, оның өмірін, құқығымен бостандықтарын атайды. Ол өз азаматын туа біткен ажырамас құқығы мен бостандығын танып, белгілі бір кепілдіктер береді. Адамды оның игіліктермен заңды мүделерін қорғау азаматтық-құқықтық міндеті деп танылған. Бұл міндетті жүзеге асыру жолында азаматтық заң адамның маңызды деген игіліктеріне нұқсан келтіретін іс - әрекеттерді сотта азаматтық іс жүргізу арқылы қарап, талдап, шешіп және қорғау мүмкіндігін көздейді.
Мұндай құқықбұзушылық сол, ол адамның ең қымбат қазынасы оның құқықтары мен мүдделеріне қол сұғады. Адам және ар-ожданы, құқықтары мен бостандығы басқа қоғамдағы игіліктерге қарағанда дәрежесі өте жоғары, оны басқа игіліктермен салыстыруға болмайды деуге болады. 1995 жылы 30 тамызда Республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының конституциясында белгіленген, әрбір азамат өзінің құқықтары мен бостандығын қорғауға құқылы
Азаматтық іс жүргізу құқық теориясындағы әлі күнге дейінгі даулы мәселелердің бірі азаматтар мен ұйымдардың бұзылған құқықтары мен заңды мүдделерін қалпына келтіруді сот арқылы анықтау болып табылады.
Мұндай кемшіліктер сот тәжірбие ісі кезінде көптеп қателіктер жіберіледі. Біздің мемлекетімізде адам құқығын қорғауға барынша мән беріледі.
Ел басы Н.Ә.Назарбаевтың жыл сайынғы Қазақстан халқына арнаған жолдауында қоғамдағы ең басты игілік – адам оның өмірі, денсаулығы, бостандығы екендігін ескере келіп мұндай асыл қазынаға құқыққа қайшы әрекет етушілерге заңды жауапкершілік қолдануы қажеттігін бірнеше рет айтқан еді. Қоғамдық қатнастарды реттеуші құралдардың бірі – заң салалары болып табылады
1. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан:В двух томах. Т. 1 Общая часть (Темы 1-15). Учебник. – Алматы: КазГЮА, 2001.
2. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан:В двух томах. Т. 2 Особенная часть (Темы 16-30). Учебник. – Алматы: КазГЮА, 2001.
3. Учебник гражданского процесса / Под ред. М.К. Треушникова. М.: Спарк, 1996.
4. Баймолдина З.Х. Исковой порядок защиты прав в суде: Научно-практическое пособие. Алматы: Жеті жарғы, 2001.
5. Баймолдина З.Х. Разбирательство гражданских дел в суде первой инстанции: Научно-практическое пособие. Алматы: Жеті жарғы, 2001.
6. Викут М.А., Зайцев И.М. Гражданский процесс России: Учебник. М.: Юристъ, 1999.
7. Гражданский процесс: Учебник / Под ред. В.А. Мусина, Н.А. Чечиной, Д.М. Чечота. М.: ТОО “Фирма ГАРДАРИКА”, 1996.
8. Гражданское процессуальное законодательство: Комментарий / Под ред. М.К. Юкова. - М.: Юрид. лит., 1991.
9. 7.Гражданское процессуальное право России: Учебник / Под ред. М.С. Шакарян. М.: Былина, 1999.
10. Касенова А.Ж. Талап қою құқығын іске асырудың шарттары (өзекті мәселелері): З.ғ.к. ... диссертациясы. – Алматы, 2006.
11. Курс советского гражданского процессуального права: Т. 1. Теоретические основы правосудия по гражданским делам / Отв. ред. А.А. Мельников. М.: Наука, 1981.
12. Курс советского гражданского процессуального права: Т. 2. Судопроизводство по гражданским делам / Отв. ред. А.А. Мельников. М.: Наука, 1981.
13. Научно-практический комментарий к ГПК Казахской ССР / Под ред. З.К. Абдулиной, В.А. Зинченко, Р.С. Тазутдинова. Алма-Ата: Казахстан, 1976.
14. Научно-практический комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу РСФСР / Под ред. М.К. Треушникова. М.: Городец, 2000.
15. Постатейный комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу РСФСР / А.П. Рыжаков, Д.А. Сергеев. - М.: Статут, 1999.
        
        Мазмұны
Кіріспе
І. Азаматтық іс жүргізу құқығы, пәні және әдістері
1. Азаматтық іс жүргізу құқығының түсінігі,
реттеу пәні мен ... ... іс ... жүйесі мен қайнар көздері
ІІ. Азаматтық іс жүргізудің қағидалары
2.1. ... іс ... ... ... ... ... ... іс жүргізу формасының азаматтық істерді қарап
шешудегі ... ... іс ... ... қолдану мәселесі
3. Азаматтық іс жүргізудегі диспозитивтік қағиданың мазмұны
Қорытынды
Қолданылған ... ... ... ... орын ... ... ете отырып
Қазақстан Республикасы өзінің ең ... ... ... адамды, оның
өмірін, құқығымен бостандықтарын атайды. Ол өз ... туа ... ... мен ... ... белгілі бір кепілдіктер береді.
Адамды оның игіліктермен заңды мүделерін қорғау азаматтық-құқықтық міндеті
деп танылған. Бұл ... ... ... ... ... заң ... ... игіліктеріне нұқсан келтіретін іс - әрекеттерді сотта
азаматтық іс жүргізу арқылы қарап, ... ... және ... ... ... сол, ол адамның ең ... ... ... мен ... қол сұғады. Адам және ар-ожданы, құқықтары мен
бостандығы басқа ... ... ... дәрежесі өте жоғары, оны
басқа игіліктермен салыстыруға болмайды деуге болады. 1995 жылы 30 ... ... ... Қазақстан Республикасының
конституциясында белгіленген, әрбір ... ... ... мен ... ... іс ... ... теориясындағы әлі күнге дейінгі ... бірі ... мен ... ... ... мен ... қалпына келтіруді сот арқылы анықтау болып табылады.
Мұндай ... сот ... ісі ... ... қателіктер
жіберіледі. Біздің мемлекетімізде адам құқығын қорғауға барынша ... басы ... жыл ... ... ... арнаған
жолдауында қоғамдағы ең басты игілік – адам оның өмірі, ... ... ... ... мұндай асыл қазынаға құқыққа қайшы әрекет
етушілерге заңды жауапкершілік қолдануы қажеттігін бірнеше рет айтқан еді.
Қоғамдық ... ... ... бірі – заң ... болып
табылады.
І. Азаматтық іс жүргізу құқығы, пәні және әдістері
1. Азаматтық іс жүргізу құқығының түсінігі, реттеу пәні мен әдістері
Азаматтық іс ... ... ... ... ... ... тәртібін
анықтайтын құқық саласы болып табылады, яғни ... іс ... ... ... ... сонымен қатар сот қаулыларын күштеп орындату
тәртібін қарастырады.
Азаматтық іс жүргізу құқығының пәні ... ... ... азаматтық сот өндірісінің, яғни соттың және басқа да іске
қатысушылардың ... ... ... іс ... құқығының әдісі: императивті, диспозитивті әдіс.
Бұл жерде басқарушылық ... ... ... ... және тек
құқықтармен ұштасып жатады.
Құқық реттеу әдісі 2 түрлі жағдаймен байланысты:
1) Азаматтық іс жүргізуді реттеу бойынша
2) ... және ... ... ретінде соттың қатысуы, мемлекет
атынан шешім қабылдауы.
Бұл, шешім ... ... ... орындауға жатады. Азаматтық іс
жүргізу құқығы ... ... ... ... қатынаста болады. Ең
алдымен ол материалдық құқықпен байланысты, яғни ... ... ... ... туындайтын дауларды күштеу арқылы орындау формасы болып
табылады. Еңбек міндеттерді орындату егер де аталған құқықтық қатынастар
бойынша ... ... ... және олар ерікті түрде орындалмаса.
Азаматтық процессуалдық құқықтың реттеу пәні ретінде соттың және іске
қатысушылардың қызметін ... ... ... субъектілердің жағдайына
басқарушылық және бағыныштылық қатынасымен реттелетінін көреміз. ... ... ... азаматтық іс жүргізу құқығының ара-қатынасы
біріншісінде құқық қорғау органының жүйесі және осы органның сот ... ... ... ... оқытады, ал 2-де осы нақты азаматтық ... ... және ... ... ... іс ... құқығымен
көптеген қағидатің ұқсастығымен дәлелдеу саласындағы ұқсастықпен, көптеген
институттың бірдейлігімен ара-қатынастарын көреміз, сонымен ... ... ... ... ... жылжып дамуына байланысты бірдей сатылардан
өтеді, яғни соттың 1-ші ... іс ... ... ... ... ... шыққанға дейін.[2]
Апелляциялық, қадағалау сияқты және тағы басқа қосымша сатылардан да
өтуінен көреміз.
Азаматтық істер бойынша сот төрелігін іске ... ... сот пен ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейтін ... ... ... ... соттық нысанының басымдылығын,
құқық нормаларының оларды ... ... ... ... ... көзқарастарды, барлық негізгі іс жүргізушілік құбылыстар:
азаматтық іс жүргізу құқығы саласының мәні, ... ... ... ... іс жүргізушілік қатынастардың ерекшелігі, іске қатысушы
тұлғалар мен соттың құқықтары мен міндеттері, процесс сатылары туралы, ... іс ... ... басшылыққа алатын құқықтық ... ... ... ... ... іс жүргізу құқығы» пәнінің негізгі
міндеттері: құқықтың қажетті қайнар ... бұл ... ... ... ... ... заң ... мен Қазақстан
қатысатын азаматтық сот ісін жүргізуді реттейтін, азаматтық іс жүргізу
нормалары бар ... ... ... ... іс ... ... оның нақты мазмұнын анық түсіндіру, сот қызметінің қағидатерін
білу, азаматтық процеске ... ... мен ... ... ... құқықтық және адамгершілік талаптар туралы нақты пікірді
орнықтыру.
Азаматтық іс жүргізу заңнамасының теориясы мен ... ... ... мен ... қорғаудың, еңбек қақтығыстарын
және басқа дауларды шешудің, моральдық және материалдық ... ... ... ... ... ... мен заңды
мүдделерін қамтамасыз етудің тиімді құралы ... ... ... ... үшін тиімді әрекет етуші жүйе құрылуы керек.
Бұл міндеттерді іске асыру судьялардың, прокурорлардың, адвокаттардың,
нотариустардың, ... ... ... талап етеді. Құқықтың
нарықтық және ... ... ... ... қоғам мен
мемлекеттің қазіргі құрылымын білетін судьялардың ... ... ... ... ... азаматтық іс жүргізу
заңнамасы саласында терең білім алуы ықпал етеді.
Азаматтық іс ... ... пәні ... ... іс ... заңнамасы дамуының негізгі кезеңдерін,
азаматтық іс жүргізу ... ... ... дамуы тарихын және қазіргі жағдайын көрсететін
азаматтық іс ... ... ... мен ... және ... ... азаматтық іс жүргізу құқық ... ... ... ... ... ... апелляциялық
сатыдағы соттарда қаралу, қадағалау тәртібімен қайта қаралу
және шешімдердің орындалу тәртібін қарастыру.
- процессуалдық мектептер мен бағыттарды ... ... іс ... ... ... ... ғылыми және өзіндік ... ... іс ... ... теориялық және тәжірибелік
мәселелеріне өз бетінше талдау жасау;
- азаматтық іс жүргізу ... ... ... ... ... іс ... ... тәжірибеде өз бетінше қолдану.
Азаматтық іс жүргізу – ... іс ... ... ... ... бір сатыдан басқа біреуіне өте отырып, соңғы мақсаты,
міндеті – заңмен ... ... мен ... ... ... болып
табылады.Мүдделі тұлға арызбен сотқа жүгіне отырып, өзінің талабын көрсетіп
негіздейді, ол арыз, талап-арыз, шағым, ерекше ... ... арыз ... Сот ... тексере отырып, оның қарауына ... ... сот бұл ... ... ... ... қажет екенін тапса, бұл істі өз
өндірісіне қабылдап, осы сәттен азаматтық іс ... ... ... ... ... (куә, ... аудармашы өкілдер) іс жүргізуде
қарауда бірқатар ... ... (сот ... қатысады,
түсініктемелер береді, дәлелдемелер тапсырады, т.б.).
а) Азаматтық іс жүргізу құқығы – құқықтың бір ... ... ... ... өзінің құрамына іс жүргізу нормаларының жүйесінен
тұратын сот пен іске ... ... ... істі сот ... ... іске қатысушылардың азаматтық іс жүргізу ... ... іс ... ... мен ... бар. Мысалы, сот істі
қарау және шешу ... ие, ол ... ... байланысты биліктік
өкілеттікке ие, сонымен ... ол іске ... ... мен ... іс ... құқығын қатал сақтау керек.
Азаматтар мен заңды ұйымдар іс жүргізуге қатысуға, өтінімдер беруге,
өздерінің ... ... ... ... сот ... ... шешімнің орындалуына қатысуға құқылы. Олар іс жүргізу құқығымен
қатар, іс ... ... ... Іс ... ... ... сот шығындарын төлеуге, сот шақыртуына келуге, дәлелдемелер
тапсыруға міндетті.
б) Азаматтық іс жүргізу пәні сот ... ... ... ... арнайы іс жүргізу формасымен атқару, ал азаматтық іс жүргізудің
құқығының пәні – құқықтық сала ... ... іс ... яғни ... ... іске ... әрекеттері мен сот актілерін орындайтын
органдардың ... ... ... ... іс ... ... қоғамдық қатынастарды диспозитивті рұқсат
етілген әдіспен реттейді.
Бұл дегеніміз азаматтық істің пайда болуы сотқа емес, мүдделі ... ... Сот ... ... азаматтық іс қозғамайды. Сот
құжаттарына шағым келтіруде іс жүргізудегі мүдделі ... еркі ... және ... ... ... ... іс қараумен байланысты,
яғни шешім шығару, оған шағым келтіру, орындау ... іс ... ... ... ... ... азаматтық іс жүргізу
негіздегендіктен, азаматтық сот өндірісі, сондай-ақ азаматтық іс ... деп ... ... ... әрекеттері, сосын іске қатысушылардың әрекеттері
ерекше формада, яғни процессуалдық, іс ... ... ... ... ... ... ала ... іс жүргізу құқық нормаларымен сот ісін қарау шешу
тәртібі;
б) іске мүдделі адамдардың сот мәжілісіне қатысу құқығы және онда ... мен ... ... ... талап ету құқығы;
в) сот шешімі міндетті түрде сот мәжілісіндегі дәлелдемелер негізінде
фактіге және заңға ... болу ... іс ... ... ... ... ... Мүдделі тараптарға дауды дұрыс шешу үшін ... ... ... іс ... ... мен ... тең екендігі.
2. Сотқа құқық туралы дауды қарағанда материалдық және іс ... ... ... ... және сот ... заңдар және басқа
нормативтік актілер негізінде іс ... ... ... ... ... ... мен ... тұлғалар өздерiне берiлген құқықтарды жүзеге
асырған кезде адал, парасатты және әдiл әрекет жасап заңдардағы талаптарды,
қоғамның ... ... ... ... адам бұзылған немесе даулы конституциялық ... ... ... ... ... қорғау үшін заңда
белгіленген тәртіппен ... ... ... ... органдар, заңды
тұлғалар немесе азаматтар заңда көзделген жағдайларда өзге адамдардың
немесе ... ... бір ... ... және заңмен қорғалатын
мүдделерін қорғау туралы сотқа арыз ... ... ... ... жүктелген міндеттерді жүзеге асыру мақсатында және
азаматтардың, заңды тұлғалардың ... ... және ... қорғау үшін талап қойып (арыз беріп) сотқа жүгінуге құқылы.
Ешкімге өзінің ... ол үшін ... ... ... болмайды. Жоғары тұрған соттың өзінен төменгі соттың жүргізетін
ісін тараптардың келісімінсіз алып қоюға және оны ... іс ... ... ... ... ... ... немесе әлдекімнің құқығын және заңмен
қорғалатын мүдделерін бұзса, сотқа жүгіну құқығынан бас ... ... іс ... іс ... ... ... процеске қатысушы
адамның ар-ожданын қорлайтын немесе қадір-қасиетін ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу барысында мемлекеттік органдар мен
лауазымды ... ... ... ... ... ... зиян
заңда белгіленген тәртіппен өтелуге тиіс.
Тараптар азаматтық сот ісін жүргізу барысында өз ... ... оны ... ... мен ... ... және соттан, басқа органдар
мен адамдардан тәуелсіз түрде таңдап ... Сот ... ... мән-жайын
анықтау мақсатында өз бастамасымен айғақтар жинаудан босатылған, алайда
тараптың ... ... ... оған осы ... көзделген тәртіппен
қажетті материалдарды алуға жәрдемдеседі.
Істі қараушы сот объективтілікті және ... ... ... ... мән-
жайын толық және объективті зерттеуге ... ... іске ... ... ... ... іске ... адамдарға олардың құқықтары
мен міндеттерін түсіндіреді, іс ... ... ... ... ... туралы ескертеді және осы Кодексте көзделген жағдайларда
олардың өз құқықтарын жүзеге ... ... Сот іс ... ... ... ... әрқайсысына бірдей негізде қамтамасыз етілген
дәлелдемелерге ғана негіздейді.
Азаматтық іс жүргізу құқығы сотпен азаматтық істерді қарау ... ... ... ... ... яғни ... іс ... сот
әділдігін жүзеге асыру, сонымен ... сот ... ... ... ... іс ... ... пәні болып процессуалдық құқықпен
реттелетін азаматтық сот ... яғни ... және ... да ... қызметі болып табылады.
Азаматтық іс жүргізу құқығының әдісі: императивті, диспозитивті әдіс.
Бұл жерде басқарушылық ... ... ... ... және ... ... ... реттеу әдісі 2 түрлі жағдаймен байланысты:
1) Азаматтық іс жүргізуді реттеу бойынша
2) Міндетті және шешуші субъектілері ретінде соттың ... ... ... ... ... қажетті жағдайларда күштеп орындауға жатады. Азаматтық ... ... ... ... салаларымен құқықтық қатынаста болады. Ең
алдымен ол материалдық құқықпен байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... ... арқылы орындау формасы болып
табылады. Еңбек міндеттерді орындату егер де аталған ... ... ... бұзулар кездессе және олар ерікті түрде орындалмаса.
Азаматтық процессуалдық құқықтың реттеу пәні ретінде соттың және іске
қатысушылардың ... ... ... ... ... жағдайына
басқарушылық және бағыныштылық ... ... ... Құқық
қорғау органдары пәнімен азаматтық іс жүргізу құқығының ара-қатынасы
біріншісінде құқық қорғау органының ... және осы ... сот ... асыру саласындағы құзыретін оқытады, ал 2-де осы нақты азаматтық ... ... және ... оқытылады. Азаматтық іс жүргізу құқығымен
көптеген қағидатің ұқсастығымен дәлелдеу саласындағы ұқсастықпен, көптеген
институттың бірдейлігімен ара-қатынастарын көреміз, ... ... ... ... ... ... ... дамуына байланысты бірдей сатылардан
өтеді, яғни соттың 1-ші ... іс ... ... ... ... ... ... дейін.[4]
Апелляциялық, қадағалау сияқты және тағы басқа қосымша ... ... ... ... ... сот ... іске асыру барысында сот пен іске
қатысушылардың арасында туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін құқық
нормаларының маңызын, ... ... ... нысанының басымдылығын,
құқық нормаларының оларды практикада қолданумен тығыз ... ... ... барлық негізгі іс жүргізушілік құбылыстар:
азаматтық іс жүргізу құқығы саласының мәні, процестің ... ... ... іс жүргізушілік қатынастардың ерекшелігі, іске қатысушы
тұлғалар мен соттың құқықтары мен ... ... ... ... ... іс ... ... басшылыққа алатын құқықтық ұғымдарды
қалыптастыру болып табылады.
«Қазақстан Республикасының ... іс ... ... пәнінің негізгі
міндеттері: құқықтың қажетті қайнар көздерімен, бұл құқық ... ... ... ... заң ... мен ... ... сот ісін жүргізуді реттейтін, азаматтық іс жүргізу
нормалары бар халықаралық шарттарды меңгеру, ... іс ... ... оның ... ... анық ... сот қызметінің қағидатерін
білу, азаматтық процеске қатысушылардың құқықтары мен міндеттері туралы,
оларға қойылатын құқықтық және ... ... ... ... ... іс жүргізу заңнамасының теориясы мен тәжірибеде қолданылуы
азаматтардың ар-намысы мен қадір-қасиетін ... ... ... ... ... ... моральдық және материалдық зиянды өндірудің,
азаматтық-құқықтық қатынастардың барлық субъектілерінің құқықтары мен заңды
мүдделерін ... ... ... ... ... ... Сот
актілерінің орындалуы үшін тиімді әрекет етуші жүйе құрылуы керек.
Бұл міндеттерді іске асыру ... ... ... ... ... ... талап етеді. Құқықтың
нарықтық және демократиялық табиғатын түсінетін, азаматтық қоғам ... ... ... ... ... ... ... студенттердің Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу
заңнамасы саласында ... ... алуы ... ... іс жүргізу құқығының пәні болып:
- азаматтық іс жүргізу заңнамасы ... ... ... іс жүргізу заңнамасын, ... ... ... ... және ... ... ... іс жүргізу заңнамасының теориясы мен тәжірибесінің
өзекті және басым мәселелерін;
- азаматтық іс ... ... ... ... ... процесі, істердің бірінші, апелляциялық
сатыдағы соттарда қаралу, қадағалау ... ... ... ... ... ... қарастыру.
- процессуалдық мектептер мен бағыттарды білу, азаматтық іс жүргізу
құқығының жекелеген ... ... ... және өзіндік ұстанымды
қалыптастыру.
- азаматтық іс жүргізу ... ... және ... өз ... ... ... ... іс жүргізу заңдарының нормаларына талдау жүргізу;
- азаматтық іс жүргізу заңнамасын тәжірибеде өз бетінше ... іс ...... іс ... ... тәртіптелген
азаматтық істердің бір сатыдан басқа біреуіне өте отырып, соңғы мақсаты,
міндеті – ... ... ... мен ... ... ... болып
табылады.Мүдделі тұлға арызбен сотқа жүгіне отырып, өзінің талабын көрсетіп
негіздейді, ол арыз, талап-арыз, ... ... ... ... арыз ... Сот ... тексере отырып, оның қарауына жататынын, жатпайтынын
қараса, сот бұл ... ... ... ... ... екенін тапса, бұл істі өз
өндірісіне қабылдап, осы ... ... іс ... ... адамдар,
басқа қатысушы тұлғалар (куә, ... ... ... іс ... бірқатар әрекеттер жасайды. (сот ... ... ... ... ... т.б.).
а) Азаматтық іс жүргізу құқығы – құқықтың бір ... ... ... ... ... ... іс жүргізу нормаларының жүйесінен
тұратын сот пен іске ... ... ... істі сот ... айтамыз.
Азаматтық іске қатысушылардың азаматтық іс ... ... ... іс ... ... мен ... бар. Мысалы, сот істі
қарау және шешу құқығына ие, ол басқа қатысушыларға байланысты ... ие, ... ... ол іске қатысушы тараптар мен ... іс ... ... ... ... керек.
Азаматтар мен заңды ұйымдар іс жүргізуге қатысуға, өтінімдер беруге,
өздерінің талаптарының негіздерін (қолдануға) дәлелдеуге сот ... ... ... ... қатысуға құқылы. Олар іс жүргізу құқығымен
қатар, іс жүргізу ... ... Іс ... ... ... сот ... ... сот шақыртуына келуге, дәлелдемелер
тапсыруға міндетті.
б) Азаматтық іс жүргізу пәні сот ... ... ... істерден
тұратын арнайы іс жүргізу формасымен атқару, ал ... іс ... пәні – ... сала ретінде азаматтық іс жүргізу, яғни ... ... іске ... ... мен сот актілерін орындайтын
органдардың әрекеті ... ... ... іс ... құқығы қоғамдық қатынастарды диспозитивті рұқсат
етілген әдіспен реттейді.
Бұл ... ... ... пайда болуы сотқа емес, мүдделі адамдарға
керек екендігі. Сот өзінің инициативасымен азаматтық іс ... ... ... келтіруде іс жүргізудегі мүдделі тұлғалардың еркі болады.
Азаматтық іс ... ... ... ... ... емес, рұқсат
етілетін нормалардан тұрады. Іске қатысушылар тек өздеріне ... ... ... ие ... да тек ... бойынша әрекет етеді, құқыққа ие
болады.
2. Азаматтық іс жүргізудің ... мен ... ... іс ... құқығы барлық құқық салалары тәрізді ... ... ... Олар ... жалпы бөлім және ерекше бөлім деп аталынады.
Олар бірнеше тарауларға бөлінеді.
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы бөлімі қарастырады:
1-тарау. Қазақстан ... ... іс ... ... Азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері мен қағидатері
3-тарау. Ведомстволық бағыныстылық және соттылық
4-тарау. Соттың құрамы, ... ... Іске ... ... ... өкілдік ету
7-тарау. Дәлелдемелер және дәлелдеу
8-тарау. Сот шығындары
9-тарау. Мәжбүрлеу шаралары
10-тарау. Іс жүргізу мерзімдері
11-тарау. Сот хабарлаулары мен шақырулары
13-тарау. Бұйрық арқылы іс жүргізу
14-тарау. ... ... ... ... ... ету
16-тарау. Істі сотта қарауға әзірлеу
17-тарау. Сотта іс ... Сот ... және оны ... ... ... сот ... ... Іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұру
20-тарау. Іс бойынша іс ... ... ... ... ... Сот ... ... Сырттай іс жүргізу және сырттай шешім шығару
Ал Ерекше ... мына ... ... ... референдумдарға қатысушы азаматтар мен қоғамдық
бірлестіктердің сайлау құқықтарын қорғау туралы арыздар бойынша іс жүргізу
26-тарау. Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... ... ... ... ... ... дау айту туралы істер
бойынша іс жүргізу
27-тарау. Мемлекеттік өкімет, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының
қоғамдық бірлестіктердің, ұйымдардың, лауазымды адамдар мен мемлекеттік
қызметшілердің шешімдері мен ... ... ... ... ... іс бойынша іс жүргізу
28-тарау. Нормативтік құқықтық актілердің заңдылығына орай даулар туралы іс
бойынша іс ... ... ... мен ... ... ... мен ... заңсыз деп тану туралы жүгінуі
30-тарау. Жалпы ережелер
31-тарау. Заңдық маңызы бар фактілерді анықтау
32-тарау. Азаматты хабар-ошарсыз кетті деп тану немесе азаматты қайтыс
болды деп ... ... ... қабілеттілігі шектеулі немесе әрекетке қабілетсіз
деп тану
34-тарау. Азаматты психиатриялық стационарға ... ... ... ... іс ... Заңды тұлғалардың және жеке кәсіпкерлердің банкроттығы туралы
істерді қарау
36-тарау. Жылжымалы мүлікті иесіз деп тану және жылжымайтын ... ... ... тану
36-1-тарау. Ұл (қыз) асырап алу туралы өтініштер бойынша іс жүргізу
36-2-тарау. Қазақстан Республикасының және (немесе) басқа мемлекеттің
аумағында экстремизмді ... ... ... ... ... ... халықаралық ұйымды экстремистік немесе террористік ұйым деп ... ... ... іс жүргізу
37-тарау. Азаматтық хал актілері жазбаларының жаңсақтықтарын анықтау
38-тарау. Нотариаттық іс-әрекеттерге немесе оларды жасаудан бас тартуға
жасалатын шағымдар
39-тарау. Көрсетушіге берілетін ... ... ... және ... ... ... құқықтарды қалпына келтіру (шақыртылып іс жүргізу)
39-1-тарау. Аралық соттардың шешімдеріне шағым ... ... ... ... ... Сот ... апелляциялық шағымдану, наразылық келтіру
41-тарау. Апелляциялық шағымдар, наразылықтар бойынша істерді қарау
43-тарау. Қадағалау тәртібімен іс жүргізу
44-тарау. Заңды ... ... ... ұйғарымдар мен қаулыларды жаңадан
анықталған мән-жайлар бойынша қайта қарау жөнінде іс жүргізу
Жоғарыда көрсетілгендерге қарап отырып, ... іс ... ... ... іс ... құқығының түсінігі,міндеттері және қағидалары
тәрізді басқа да жалпы сұрақтарға жауап берсе, ерекше бөлімінде әкімшілік-
құқықтық қатынастардан ... ... және ... іс ... оның
ішінде шетелдік тұлғалармен іс жүргізуді қарастыратынын көріп отырмыз. Енді
Азаматтық іс жүргізудің қайнар көздеріне тоқталсақ.
Қазақстан Республикасының ... іс ... ... ... іс ... туралы Кодекспен және басқа заңдармен өз құзыретіне
жатқызылған талап қою және өзге ... ... мен шешу ... ... ... ... туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейді.
Қазақстан Республикасының аумағында азаматтық істер ... сот ... ... ... заңдармен, Қазақстан Республикасының
Конституциясына және халықаралық құқықтың жалпы жұрт таныған қағидатері ... ... ... ... ... іс ... айқындалады. Азаматтық сот ісін жүргізу тәртібін реттейтін өзге
заңдардың ережелері заңға енгізілуге тиіс.
Қазақстан ... ... ... және өзге ... сондай-ақ Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен
Жоғарғы Сотының ... ... ... іс жүргізу құқығының
құрамдас бөлігі болып табылады.[5]
Азаматтық сот ісін ... ... ... азаматтық, отбасылық, еңбек,
тұрғын үй, әкімшілік, қаржы, шаруашылық, жер құқықтық ... ... ... мен қоршаған ортаны ... ... және ... да ... ... ... ... істерді, сондай-ақ ерекше жүргізілетін істерді қарау ... ... ... ... іс ... ... әкімшілік құқыққа
сәйкес шешілуге тиіс мәселені қарау қажет болса, ол заң ... ... сот ісін ... ... ... сот ісін жургізуде басым күші бар ... ... ... іс ... ... ... ... Конституциясының жоғары заң күші бар және ол
Республиканың бүкіл ... ... ... ... іс ... мен Қазақстан Республикасы Конституциясы нормаларының ... ... ... ... ережелері қолданылады.
Азаматтық іс жүргізу нормалары мен Қазақстан ... ... ... қайшылық болған жағдайда ... ... ... Іс жүргізу нормалары мен өзге ... ... ... ... Азаматтық іс жүргізу туралы ... ... ... бекіткен халықаралық шарттар осы Кодекстен
басым болады және халықаралық шартта оның ... үшін заң ... ... деп ... ... ... олар ... іс жүргізу заңының уакыт жағынан қолданылуы барлық құқық
салалары ... ... ... ... сот ісін жүргізу іс жүргізу әрекетін орындау, іс жүргізу
шешімін қабылдау кезіне қарай күшіне енген ... іс ... ... ... ... ... ... процеске қатысушыларда бар құқықтардың
күшін жоятын немесе оларды кемітетін, олардың ... ... ... ... іс жүргізу заңының кері күші болмайды.
Дәлелдемелердің жарамдылығы ... ... ... ... ... ... ... Азаматтық процессуалдық құқықтың қайнар көздері:
1) ҚР Конституция ... ҚР Сот ... және ... ... ... заң. 25.12.00ж.
3) ҚР Азаматтық іс жүргізу кодексі 13.07.99ж. және ... мен ... ... ҚР ... ... ... заң күші бар Жарлығы 21.12.95ж.
5) ҚР Неке және отбасы туралы заң
6) ҚР Нотариат туралы заң ... ҚР ... ... туралы заң 05.12.97ж.
8) ҚР Мемлекеттік баж туралы заң 31.03.96ж.
9) ҚР Атқарушылық қызмет және сот орындаушыларының құзыреті туралы ... ҚР ... ... ... және Ерекше бөлімдері
11) Халықаралық шарттар.
Сондай-ақ, Жоғарғы сот пленарлық мәжілісінің қаулылары.
Азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері азаматтардың, ... ... ... ... даулы құқықтарын, бостандықтарын және
заңмен ... ... ... ... пен ... ... ... бұзушылықтың алдын алу болып табылады.
Сот істерді азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешу ... ... ... ... , ... да ... актілердің талаптарын дәлме-дәл сақтауға міндетті.
Соттардың адам мен ... ... ... ... ... ... қысым жасайтын заңдар мен өзге де нормативтік құқықтық
актілерді қолдануға құқығы жоқ. Егер сот ... ... заң ... ... нормативтік құқықтық акт адам мен азаматтың Конституцияда баянды етілген
құқықтары мен бостандықтарына қысым жасайды деп ... ол іс ... ... тоқтата тұруға және Конституциялық Кеңеске осы ... емес деп тану ... ... ... ... ... Кеңестің шешімін алған соң іс ... іс ... ... шешу ... ... заңды бұзуына болмайды және ол заңсыз сот
актілерінің күшін жоюға әкеп соғады. Заңның бұзылуына кінәлі судья заңда
белгіленгендей ... ... істі шешу ... ... немесе өзге органның актісі заңға
сәйкес келмейді ... ол ... ... ... ... ... жағдайда одан артық заң күші бар құқықтық актілерді қолданады.
Даулы құқықтық ... ... ... ... ... сот ұқсас қатынастарды реттейтін құқық нормаларын қолданады, ал
мұндай нормалар болмаған ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып шешеді.
6. Егер заң актілерінде немесе ... ... ... ... ... шешуі көзделсе, сот бұл мәселелерді әділдік ... ... ... ала отырып шешуге міндетті.
Азаматтық істер бойынша сот ... ... іс ... ... ... ... тек қана сот жүзеге асырады. Соттың биліктік
өкілеттілігін кімнің де ... ... ... ... жауаптылыққа әкеліп
соғады.
Төтенше, сондай-ақ өзге де заңсыз құрылған соттар шешімінің заң ... және ... ... емес.
Өз қарауына жатпайтын іс бойынша азаматтық сот ісің жүргізуді жүзеге
асырған, өз өкілеттігін асыра пайдаланған немесе заңда ... ... ісін ... ... ... түрде елеулі бұзған соттың ... ... және ... күші ... ... іс ... сот шешімдерін заңда көзделген тәртіппен ... ... ғана ... ... ... ... жеке өмірі, жеке және отбасылық құпиясы заңның қорғауында
болады. Әркімнің жеке салымдар мен жинақтар, хат жазысу, телефон ... ... ... және өзге де хабарлар құпиясына құқығы бар.
Азаматтық ... ... бұл ... шектеуге заңда тікелей
белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол ... ... ... беріледі. Соттың шешімінсіз ешкімді өз
мүлкінен айыруға болмайды.
Азаматтық сот ісін ... ... ... ... салымдарын
және басқа мүлікті пайдалануға тыйым салу, сондай-ақ оны алып қою ... ... ... мен ... ... ... мүмкін.
Судья сот төрелігін атқару кезінде тәуелсіз ... және ... ... мен ... ғана ... мен соттар азаматтық істерді өздеріне сырттан ықпал ету
болмайтын жағдайларда шешеді. ... сот ... ... ... ... да болсын араласуға жол берілмейді және ол заң бойынша
жауаптылыққа әкеп соғады. Нақты істер бойынша судьялар есеп ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясымен және заңмен белгіленген.
Азаматтық істер бойынша сот төрелігі заң мен сот ... ... ... асырылады.
Азаматтық сот ісін жүргізу барысында: азаматтардың ... ... және ... ешқайсысы шыққан тегі, әлеуметтік,
лауазымдық және мүліктік ... ... ... ... ... дінге
көзқарасы, сенімдері, тұрғылықты жері жөніндегі себептермен немесе өзге де
кез келген мән-жайлар бойынша кемсітілмеуге ... ... ... артықшылық берілмейді және олардың ешқайсысы
да орналасқан жеріне, ұйымдық-құқықтық нысанына, бағыныстылығына, меншік
нысанына және басқа да ... ... ... тиіс.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктен иммунитеті бар адамдарға қатысты
азаматтық сот ісін ... ... ... ... заңдарда және Қазақстан Республикасы ... ... ... істер бойынша сот ісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал
қажет болған жағдайда сот ісін ... ... ... орыс ... ... тілдер бірдей қолданылады.
Сот ісін жүргізу тілі сотқа талап арыз (арыз) берілген тілге ... ... ... ... бір азаматтық іс бойынша іс жүргізу
бастапқы белгіленген сот ісін жүргізу тілінде жүзеге асырылады.
Іс жүргізіліп отырған ... ... ... ... ... ... адамдарға сотта ана тілінде немесе ... ... ... тілде
мәлімдеме жасау, түсініктер мен жауап беру, өтініш білдіру, шағым жасау, іс
материалдарымен танысу, ... ... ... ... ... ... тегін пайдалану құқығы түсіндіріледі және қамтамасыз
етіледі.
Азаматтық сот ісін жүргізуге қатысушы адамдарға басқа тілде жазылған
істің заң ... ... іс ... сот ісін ... ... ... аударып беруді қамтамасыз етеді. Сот процесіне ... ... ... сөздің басқа тілде айтылған бөлігін сот ісін жүргізу ... ... беру ... етіледі.
Сот құжаттары іске қатысушы адамдарға олардың ана тіліне ... ... ... тілге аударылып беріледі.
Азаматтық сот ісін жүргізу тараптардың айтысуы мен тең ... ... ... ... ... іс жургізу құқықтарын
пайдаланады және бірдей іс жургізу міндеттерін көтереді.
Сот тараптарға бірдей және құрметпен ... істе бар ... ... ... ... ... ... қарауға негізделген өзінің ішкі сенімі бойынша бағалайды, бұл
орайда ол заң мен ар-ұятты басшылыққа алады.
Сот үшін ... ... күні ... ... ... ... ... (зайыбына) және ауқымы заңмен айқындалған
жақын туыстарына қарсы куәлік беруге міндетті ... ... ... ... сенім білдірген адамға қарсы куәлік беруге міндетті емес.
Осы көзделген жағдайларда аталған адамдар жауаптар ... бас ... және бұл үшін ... да ... ... ... ... азаматтық процесс барысында заң ережелеріне ... заң ... ... ... бар.Заңда көзделген жағдайларда заң көмегі
тегін көрсетіледі.
Барлық соттар мен ... сот ... ... істі ... ашық
жүргізіледі.Мемлекеттік құпиялар болып табылатын мәліметтері бар шешімдерді
хабарлауды қоса, сондай-ақ бала ... алу ... ... ... ... өзге де ... қорғалатын құпияларды, азаматтар
өмірінің ашық айтпайтын сырлары туралы ... ... ... ... ... не істі ашық ... ... келтіретін өзге де мән-
жайларды негізге ... іске ... ... ... сот қанағаттандырған
кезде, сондай-ақ заңда көзделген жағдайда заңға сәйкес істерді қарау жабық
сот отырысында жүзеге ... жеке хат ... және жеке ... ... ашық сот
отырысында арасында осы хат алысу мен телеграф байланысы ... ... ғана ... ... ... ... ... жағдайда бұл
адамдардың жеке хат алысуы мен жеке телеграф байланысы жабық сот отырысында
жария етіліп, ... ... ... фото және кино ... ... ... ... сондай-ақ техникалық құралдардың көмегімен алынған
жеке сипаттағы мәліметтер бар хабарларды зерттеген ... де ... ... ... істі ... ... іске қатысушы адамдар,
олардың өкілдері, ал қажет болған жағдайларда куәлар, сарапшылар, мамандар,
аудармашыларда қатысады. Сот істі ... ... ... ... ... ұйғарым шығарады. Сот отырысының залына, егер іске қатыспайтын
адамдар болса немесе куә ... он алты ... ... ... Жабық сот отырысында істі қарау азаматтық сот ісін жүргізудің
барлық ережелері сақтала отырып жүргізіледі.
Іске ... ... мен ашық сот ... қатысушы азаматтардың
сотта істі қарау барысын залда отырған орындарынан жазып алуға немесе дыбыс
жазуды пайдаланып ... ... ... бар. ... істі қарау барысында киноға
және суретке тусіру, ... ... ... ... және телехабар
жүргізу соттың іске қатысушы ... ... ... ... ... ... ғана мүмкін болады. Бұл іс-әрекет сот отырысының қалыпты
жүруіне бөгет жасамауға тиіс және оның уақытын сот ... ... істі ... ... қалыпты жұмысын және процеске қатысушылардың
қауіпсіздігін қамтамасыз ететін ... ... ... мен ... залында отырған азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мақсатында төрағалық етуші істі ... ... ... ... ... жүргізу, оның ішінде олардың жеке басын куәландыратын құжаттарды
тексеру, жеке өздерін тексеру және олар алып ... ... ... ... бере ... ... істер бойынша сот актілерін шешімдер, ұйғарымдар,
қаулылар мең бұйрықтар нысанында қабылдайды.
Заңды ... ... сот ... ... ... ... ... судьялардың заңды өкімдері, талаптары,
тапсырмалары, шақырулары мен ... да ... ... ... ... ... басқару органдары, қоғамдық бірлестіктер,
басқа да заңды тұлғалар, лауазымды адамдар мен ... үшін ... және ... ... бүкіл аумағында мүлтіксіз
орындалуға тиіс.
Сот ... ... іске ... ... ... ... ... құқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын
мүдделерін қорғау үшін сотқа жүгіну мүмкіндігінен айырмайды. Сот ... сол ... ... ... өзге де ... ... ... әкеп соғады.
Соттың әрекеттері мен шешімдеріне осы кодексте белгіленген тәртіппен
шағым жасалуы мүмкін. Іске қатысушы адамдардың заңда белгіленген тәртіппен
шешімді ... ... ... ... қаратуға құқығы бар. Азаматтық сот ісін
жүргізу қағидатерін бұзу оның ... мен ... ... шығарылған
сот актілерінің күшін жоюға әкеп соғады.
Азаматтық іс ... ... ... теориясында қағидаларды
тұжырымдауға, түсіндіруге байланысты мәселелерді зерттеп дайындауға ... тән ... Бір ... ... ... ... ... ережелер
тым ұлғайтылды. Екінші жағынан – осы ережелер шеңбері ... ... ... да ... ... тірейді. Осы қайшылықты жүйе құрайтын
факторлар табылған жағдайда ғана жоюға болады. ... сот ісін ... ... алдымен өзара байланысты элементтер жүйесі. Аталған элементтердің мәні
мен орны жүйе құрайтын ... ... ... ... ... ... жүйе ... факторлар ретінде мыналар алынған:
1) мақсаттар мен міндеттер ортақтығының байланыстырылуы;
2) ішкі ... ... ... және ... ... ... ... байланыстылық және дербес те, бірге де бір мезгілде ... ... ... сот ісін жүргізу мақсаттары мен міндеттерін жетуге
бағдарлау.
"Қағида" категориясының мәніне жасалған ... ... іс ... ... ... ... маңызды деп танылуы азаматтық іс
жүргізу құқығы теориясының қазіргі жетістіктеріне неғұрлым ... сай ... ... ... сот ісін ... қағидаларын тең шамалы және тең маңызды деп
тану керек екенінің мынадай дәлелдері бар.
1. ... ... ... ... Конституциясына,
конституциялық заңдарға толық сәйкес ... ... ... және ... емес ... бөлу ... ... құқық
көзінде орналастырыдуы тұрғысынан ғана дұрыс: егер ... ... ... немесе конституциялық заңда орнықтырылған
болса, ол конституциялық қағидатерге жатады; барлық өзге ... ... оны ... конституциялық емес қағидатерге жатқызады. Бірақ
мұндай көзқарас механистілік және ... ... ... ... ... ... ... емес қағидаларға бөлінуі олардың заңды
(конституциялық) және ... ... ... ... ... ... конституциялық және конституциялық емес деп ... жолы ... ... және ... ... ... ... дәрежелі деп бөлінуіне өзінен-өзі әкеліп соғады. Қағидалардың
маңыздылық дәрежесі бойынша саралануы ... ... ету ... ... және ... кемдеу деп бөлінуіне әкеліп соғуы ... ... сот ісін ... ... ... ... ... елеулі
зардаптары болуы ықтимал. Сонымен қатар "қағида" ұғымының негіз қалаушы,
түйінді деген мәнінің өзі саралау ... ... ... механизміндегі
міндетті элемент рөлін емес, жай ғана тілек рөлін атқарады.
3. Қағидаларды конституциялық және конституциялық емес деп бөлу ... ... ... ... жол ... ... емес" қағидаларды елемеуге болатыны туралы қате ... ... ... ... ... ... бұзылуына әкеліп
соғуы мүмкін.
Сонымен, азаматтық процесс ... ... ... іс ... ... ... тең ... және тең маңызды, негізгі, түйінді
ережелердің жіктелуі деп емес, ал ... ... ... ... ... деп ... ... жүргізу нысаны жөнінде қағида үш топқа бөлінуі мүмкін:
1) сот ісін жүргізу тәртібіне, оның нысандарына қатысты ... ... сот ісін ... тәртібіне, оның нысанларына қатысты талаптар мен
тікелей сот қызметіне қатысты талаптарды ұштастыратын қағидалар;
3) тікелей сот ... оның ... ... ... ... да ... ... қатысты екеніне қарамастан оның азаматтық іс
жүргізу құқығының кез келген көзінде орнықтырылуы мүмкін, оның өзі ... ... ... мен ... заңдарына сәйкес
келуі жөніндегі талапқа қайшы келмейді.
Сонымен бірге қағидалардың топтарға бөлінуі шартты сипатта болып отыр.
Гәп бірқатар ... ... екі ... ... қатысты екенінде.
Азаматтық сот ісін жүргізу қағидаларының маңыздылығы олардың Қазақстан
Республикасының Конституциясында орнықтырылуымен айқындалады. ... ... ... мына ... орын ... ... ... айтысуы және тең құқықтылығы
- әркімнің соттағы сөз бостандығы;
- тараптардың теңдігі
- куә иммунитеті;
- дәлелдер алудың заңдылығы;
- азаматтық заңды ... ... ... ... ... ... ... атап көрсетілгендей,
Конституцияда белгіленген сот төрелігі қағидалары Республиканың ... мен ... үшін ... және ... болып табылады.
Процесс негіздері азаматтық сот ісін жүргізудің жоғарыда ... ... ... ... ... Республикасы
Конституциясының, конституциялық заңдардың, салалық құқықтық актілердің
кейбір ережелерінің мәнінен азаматтық сот ісін ... ... ... ... да ... ... көруге болады. ... ... ... ... ... ... ... ісін жүргізудің мақсаттары мен міндеттерін ескере дәйектеленгендіктен
АІЖ-де мынадай жүйе құрушы элементтермен берілген:
- заңдылық;
- сот әділдігін тек соттың ғана ... ... адам мен ... құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау;
- жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін ... ... жеке ... ... ... істер бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарын қорғау;
- адамның жеке ... қол ... хат ... телефон арқылы
сөйлесудің, почта, телеграф және өзге де хабарлардың құпиясы;
- меншікке қол сұқпаушылық;
- кінәсіздік презумпциясы;
- сот ... заң мен сот ... ... ... жүзеге асыру;
- судьялардың тәуелсіздігі;
- сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы
негізінде ... ... ... мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу;
- дәлелдемелерді ішкі сезім бойынша ... ... ... беру міндетінен босату;
- білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ету;
- жариялылық;
- азаматтық сот ісін жүргізу тілі;
- іс ... ... мен ... ... бостандығы.
Азаматтық процесс саласындағы заңдылық қағидасы – азаматтық іс жүргізу
процесіне әрбір ... ... және іс ... заңдарының барлық
талаптарын, соның ішінде осы қызмет қағидаларының ... ... ... міндетті екені. Заңдылық қағидасының мәнін терең түсіну
үшін Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... ... ... оған сәйкес мемлекеттік билік
органдары мен лауазымды адамдар "заңда тікелей көзделген ... ... ... ... ... дәйекті қатаң түрде ұстануға тиіс.
Заңдылық қағидасы Қазақстан Республикасы Конституциясының бірқатар
баптарында баянды ... ... ... ... ... ... және ... сақтауға міндетті екені
айтылған; 78-бап – Конституциямен баянды етілген адамның және ... мен ... ... ... ... мен өзге ... құқықтық актілер қолдануға жатпайды; 83-бап – прокуратура құқық
қатынастарына қатысушылардың заңдылықты сақтауын қадағалау ... ... ... ... ... аталған және өзге
нормаларында ... ... ... ... ... туралы, заң нұсқамаларын құқық қатынастарына ... ... ... ... туралы идея белгілі бір дәрежеде бар.
Адвокаттық қызметтің заңда ... ... ... және ... ... ... ... қызмет туралы" Қазақстан Республикасы
заңында баянды етілген қағиданың маңызы одан кем емес. Сонымен, заңдылық
қағидасы азаматтық іс ... ... ... өзек болған және құқық
қатынастарының бәріне өзек болған және құқық қатынастарының азаматтық сот
ісін жүргізуге ... ... ... кез ... ... қатысты.
Заңдылық қағидасын сақтау – істі сотта қарау ... әділ ... ... ... оны ... басқа қағидалармен
шектеуге мүмкіндік беретін бірқатар ерекшеліктер тән. 2.3. ... ... іс ... ... ... ... мен бостандықтарын
қорғау.Азаматтық істер бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары
мен бостандықтарын ... ... ... ... органға жүктеледі.
Осы міндетті жүзеге асыру нысандары пассив және актив ... ... ... ...... іс жүргізу заңының нұсқамаларын дәл
сақтау, бұл сот ісіне тартылатын адамдардың ... мен ... ... ... ...... ... болсын қауіп-қатер төнген жағдайда қарсы
әрекеттер жасау шараларының дер кезінде қолданылуын көздейді.
Заң нұсқамаларын ... ...... ... ... ... ... мен бостандықтарын қамтамасыз етуі үшін ... ... ... ... Мұның кепілі – сот ісіне қатысушылардың
құқықтарымен және міндеттерімен оларды міндетті ... ... ... олар ... ... ... ... сәйкес тікелей көзделген
нәрселерді ғана талап ете алады (мысалы, куә ... үшін ... ... берілуін талап ете алмайды, ал егер талап ... ... ... ол талап қанағаттандырылуға тиіс). өкілетті
органның, адамның ... да ... ... ... ... ... сот тәртібімен шағым жасау құқығы – азаматтық ... ... мен ... ... ... кепілі.
ІІ. Азаматтық іс жүргізудің қағидалары
2.1. Азаматтық іс жүргізу формаларының түсінігі, мәні ,негізгі белгілері
Соттың және ... ... ... қатысушылардың іс қараумен байланысты,
яғни шешім ... оған ... ... ... ... іс ... ... жүзеге асатындықтан, құрамын азаматтық іс ... ... сот ... ... азаматтық іс жүргізу
өндірісі деп аталады.[11]
Сондықтан, ... ... ... сосын іске қатысушылардың әрекеттері
ерекше формада, яғни процессуалдық, іс жүргізу формасында болады.
Оның ерекшеліктері мынада:
а) алдын ала анықталған іс жүргізу ... ... сот ісін ... ... іске мүдделі адамдардың сот мәжілісіне қатысу құқығы және онда өзінің
құқықтары мен мүдделерін қалпына келтіруді талап ету ... сот ... ... ... сот ... дәлелдемелер негізінде
фактіге және заңға сәйкес болу керек.
Азаматтық іс ... ... ... ... ... ... ... дауды дұрыс шешу үшін құқықтық кепілдік яғни
тараптардың іс жүргізу ... мен ... тең ... Сотқа құқық туралы дауды қарағанда материалдық және іс жүргізу құқығы
нормаларын қатаң ... және сот ... ... және ... ... ... іс ... қатысушылардың құқығын
шектемейтін шешім шығаруды міндеттейді.
Азаматтар мен заңды тұлғалар ... ... ... жүзеге
асырған кезде адал, парасатты және әдiл әрекет жасап заңдардағы ... ... ... ... ... адам ... немесе даулы конституциялық құқықтарын,
бостандықтарын немесе заңмен қорғалатын мүдделерін ... үшін ... ... ... ... ... Мемлекеттік органдар, заңды
тұлғалар немесе азаматтар заңда көзделген ... өзге ... ... ... бір тобының құқықтарын және заңмен қорғалатын
мүдделерін қорғау туралы сотқа арыз беріп жүгінуге құқылы.
Прокурор өзіне жүктелген міндеттерді ... ... ... ... ... тұлғалардың құқықтарын, қоғамдық және ... ... үшін ... ... ... ... ... жүгінуге құқылы.
Ешкімге өзінің келісімінсіз ол үшін заңда белгіленген соттылығын
өзгертуге ... ... ... соттың өзінен төменгі соттың жүргізетін
ісін тараптардың келісімінсіз алып қоюға және оны ... іс ... ... жоқ.
Егер заңға қайшы келсе немесе әлдекімнің құқығын және ... ... ... ... ... ... бас тарту жарамсыз
болады.
Азаматтық іс бойынша іс жүргізу ... ... ... ... ... қорлайтын немесе қадір-қасиетін кемсітетін шешімдер мен
іс-әрекеттерге тыйым салынады.
Азаматтық сот ісін ... ... ... органдар мен
лауазымды адамдардың заңсыз әрекеттерінен адамға келтірілген моральдық зиян
заңда белгіленген ... ... ... ... сот ісін ... барысында өз айқындамасын тандап
алады, оны қорғау ... мен ... ... және ... ... органдар
мен адамдардан тәуелсіз түрде таңдап алады. Сот істің нақты мән-жайын
анықтау мақсатында өз ... ... ... ... ... ... өтініші бойынша оған осы ... ... ... ... ... ... қараушы сот объективтілікті және әділдікті сақтай отырып, ... ... ... және ... ... тараптардың құқықтарын іске ... ... ... ... іске ... ... олардың құқықтары
мен міндеттерін түсіндіреді, іс жүргізу әрекеттерін ... ... ... ... ... және осы ... көзделген жағдайларда
олардың өз құқықтарын жүзеге асыруына ... Сот іс ... ... ... ... әрқайсысына бірдей негізде қамтамасыз етілген
дәлелдемелерге ғана негіздейді.
2.2. ... іс ... ... азаматтық істерді қарап
шешудегі маңызы
Азаматтық сот ісін жүргізудің міндеттері азаматтардың, ... ... ... ... ... ... ... және
заңмен қорғалатын мүдделерін қорғау, заңдылық пен құқық тәртібін нығайту,
құқық бұзушылықтың ... алу ... ... ... ... сот ісін ... тәртібімен шешу кезінде
Қазақстан Республикасы Конституциясының, ... , ... да ... ... ... ... сақтауға міндетті.
Соттардың адам мен азаматтың Конституцияда баянды ... ... ... ... ... ... мен өзге де нормативтік құқықтық
актілерді қолдануға құқығы жоқ. Егер сот қолданылуға тиісті заң немесе өзге
де нормативтік құқықтық акт адам мен ... ... ... етілген
құқықтары мен бостандықтарына қысым жасайды деп тапса, ол іс ... ... ... тұруға және Конституциялық Кеңеске осы ... емес деп тану ... ... ... міндетті. Сот
Конституциялық Кеңестің шешімін ... соң іс ... іс ... ... шешу ... ... заңды бұзуына болмайды және ол заңсыз сот
актілерінің күшін жоюға әкеп соғады. ... ... ... ... заңда
белгіленгендей жауапты болады.
Сот істі шешу кезінде ... ... өзге ... ... ... ... ... ол өкілеттікті асыра пайдаланып ... ... ... одан ... заң күші бар ... актілерді қолданады.
Даулы құқықтық қатынастарды реттейтін құқық ... ... сот ... қатынастарды реттейтін құқық нормаларын қолданады, ал
мұндай нормалар болмаған ... ... ... ... ... ... негізге ала отырып шешеді.
6. Егер заң актілерінде немесе дауласушы тараптардың келісімінде тиісті
мәселелерді ... ... ... сот бұл ... әділдік пен
парасаттылық өлшемдерін негізге ала отырып шешуге міндетті.
Азаматтық істер бойынша сот төрелігін азаматтық іс жүргізу ... ... ... тек қана сот ... ... Соттың биліктік
өкілеттілігін кімнің де болса иеленуі заңда көзделген жауаптылыққа әкеліп
соғады.
Төтенше, сондай-ақ өзге де ... ... ... ... заң ... және орындалуға тиісті емес.
Өз қарауына жатпайтын іс бойынша азаматтық сот ісің жүргізуді ... өз ... ... ... ... заңда көзделген азаматтық
сот ісін жүргізу ... ... ... ... бұзған соттың шешімдері
заңсыз болады және олардың күші жойылуға тиіс.
Азаматтық іс бойынша сот шешімдерін ... ... ... ... ... ғана тексеріп, қайта қарай алады.
Азаматтардың жеке өмірі, жеке және отбасылық құпиясы заңның қорғауында
болады. Әркімнің жеке салымдар мен жинақтар, хат ... ... ... ... телеграф және өзге де хабарлар құпиясына құқығы бар.
Азаматтық ... ... бұл ... ... ... тікелей
белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі.
Меншікке заңмен кепілдік беріледі. ... ... ... өз
мүлкінен айыруға болмайды.
Азаматтық сот ісін жүргізу барысында адамдардың банктегі ... ... ... ... ... ... сондай-ақ оны алып қою осы
Кодексте көзделген жағдайлар мен тәртіп бойынша жүргізілуі мүмкін.
Судья сот төрелігін ... ... ... ... және ... Конституциясы мен заңға ғана бағынады.
Судьялар мен соттар азаматтық істерді өздеріне ... ... ... ... шешеді. Соттың сот төрелігін ... ... ... да ... ... жол берілмейді және ол заң бойынша
жауаптылыққа әкеп ... ... ... ... ... есеп бермейді.
Судьялар тәуелсіздігінің кепілдігі Қазақстан Республикасының
Конституциясымен және заңмен белгіленген.
Азаматтық істер бойынша сот ... заң мен сот ... ... ... ... сот ісін ... барысында: азаматтардың ешқайсысына
артықшылық берілмейді және олардың ешқайсысы ... ... ... және мүліктік жағдайы, жынысы, нәсілі, ұлты, тілі, дінге
көзқарасы, ... ... жері ... себептермен немесе өзге де
кез келген ... ... ... ... ... ... ... берілмейді және олардың ешқайсысы
да орналасқан жеріне, ұйымдық-құқықтық нысанына, ... ... және ... да мән-жайлары себепті кемсітілмеуге тиіс.
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктен иммунитеті бар адамдарға қатысты
азаматтық сот ісін ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... сот ісі ... тілде жүргізіледі, ал
қажет болған жағдайда сот ісін ... ... ... орыс ... ... тілдер бірдей қолданылады.
Сот ісін жүргізу тілі сотқа талап арыз (арыз) ... ... ... ... ... Белгілі бір азаматтық іс бойынша іс ... ... сот ісін ... тілінде жүзеге асырылады.
Іс жүргізіліп отырған тілді білмейтін немесе жөнді ... ... ... ... ана ... ... ... білетін басқа тілде
мәлімдеме жасау, түсініктер мен жауап беру, өтініш білдіру, шағым жасау, іс
материалдарымен ... ... ... ... ... тәртіппен
аудармашының қызметін тегін пайдалану құқығы ... және ... сот ісін ... ... ... басқа тілде жазылған
істің заң бойынша қажетті іс материалдарының сот ісін жүргізу тіліне сот
тегін аударып ... ... ... Сот ... ... ... сөйленген сөздің басқа тілде айтылған бөлігін сот ісін жүргізу тіліне
тегін аударып беру қамтамасыз етіледі.
Сот құжаттары іске ... ... ... ана ... немесе олар
білетін басқа тілге аударылып беріледі.
Азаматтық сот ісін жүргізу тараптардың айтысуы мен тең ... ... ... ... ... іс ... ... және бірдей іс жургізу міндеттерін көтереді.
Сот тараптарға бірдей және құрметпен қарайды.
Судья істе бар ... ... ... ... ... ... қарауға негізделген өзінің ішкі сенімі бойынша ... ... ол заң мен ... басшылыққа алады.
Сот үшін ешқандай дәлелдеменің күні бұрын ... ... ... ... ... және ... ... айқындалған
жақын туыстарына қарсы куәлік беруге міндетті емес.Діни қызметшілер ... ... ... ... адамға қарсы куәлік беруге міндетті емес.
Осы көзделген жағдайларда аталған адамдар жауаптар беруден бас ... және бұл үшін ... да ... ... тартылмайды.
Әр адамның азаматтық процесс барысында заң ережелеріне сәйкес
білікті заң көмегін алуға ... ... ... ... заң ... көрсетіледі.
Барлық соттар мен барлық сот сатыларында ... істі ... ... құпиялар болып табылатын мәліметтері бар шешімдерді
хабарлауды қоса, сондай-ақ бала асырап алу ... ... ... немесе өзге де заңмен қорғалатын ... ... ашық ... ... ... ... сақтауды қамтамасыз ету
қажет екендігін не істі ашық ... ... ... өзге де ... ... ... іске қатысушы адамының өтінішін сот қанағаттандырған
кезде, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... жабық
сот отырысында жүзеге асырылады.[13]
Азаматтардың жеке хат ... және жеке ... ... ашық сот
отырысында арасында осы хат алысу мен телеграф ... ... ... ғана ... ... мүмкін. Бұлай болмаған ... ... жеке хат ... мен жеке ... ... ... сот отырысында
жария етіліп, зерттеледі. Аталған ережелер фото және кино кұжаттарын, дыбыс
және бейне жазбаларды, сондай-ақ техникалық құралдардың ... ... ... ... бар хабарларды зерттеген кезде де қолданылады.
Соттың жабық отырысында істі қарау кезінде іске ... ... ... ал қажет болған жағдайларда куәлар, сарапшылар, мамандар,
аудармашыларда қатысады. Сот істі соттың жабық отырысында ... ... ... ... Сот отырысының залына, егер іске қатыспайтын
адамдар болса немесе куә ... он алты ... ... азаматтар
жіберілмейді. Жабық сот отырысында істі қарау азаматтық сот ісін жүргізудің
барлық ережелері сақтала отырып жүргізіледі.
Іске қатысушы адамдар мен ашық сот ... ... ... істі ... барысын залда отырған орындарынан жазып алуға немесе дыбыс
жазуды пайдаланып ... ... ... бар. ... істі қарау барысында киноға
және суретке ... ... ... ... радио және телехабар
жүргізу соттың іске ... ... ... ... ... ... ... ғана мүмкін болады. Бұл іс-әрекет сот отырысының қалыпты
жүруіне бөгет жасамауға тиіс және оның ... сот ... ... істі ... соттың қалыпты жұмысын және процеске қатысушылардың
қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жағдайда жүргізіледі. Судьялар мен ... ... ... азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету
мақсатында төрағалық етуші істі ... ... ... ... ... ... оның ішінде олардың жеке басын куәландыратын құжаттарды
тексеру, жеке өздерін тексеру және олар алып ... ... ... ... бере ... ... істер бойынша сот актілерін шешімдер, ұйғарымдар,
қаулылар мең бұйрықтар нысанында ... ... ... сот ... ... қаулыларымен
бұйрықтары, сондай-ақ соттармен судьялардың заңды ... ... ... мен ... да ... ... мемлекеттік
органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, қоғамдық ... да ... ... ... ... мен ... үшін ... және Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында мүлтіксіз
орындалуға тиіс.
Сот ... ... іске ... ... адамдардың
бұзылған немесе даулы құқықтарын, бостандықтарын және заңмен қорғалатын
мүдделерін қорғау үшін сотқа жүгіну мүмкіндігінен айырмайды. Сот ... сол ... ... ... өзге де ... ... көзделген
жауаптылыққа әкеп соғады.
Соттың әрекеттері мен шешімдеріне осы кодексте белгіленген тәртіппен
шағым жасалуы мүмкін. Іске қатысушы ... ... ... тәртіппен
шешімді жоғары тұрған сотқа қайта қаратуға құқығы бар. ... сот ... ... бұзу оның ... мен маңыздылығына қарай, шығарылған
сот актілерінің күшін жоюға әкеп соғады.
2.3. Азаматтық іс жүргізу ... ... ... іс ... ... ... ... тұжырымдауға,
түсіндіруге байланысты мәселелерді зерттеп дайындауға екі тенденция тән
болды. Бір жағынан ... ... ... ... ... ... Екінші жағынан – осы ережелер шеңбері ... ... ... да тұйыққа апарып тірейді. Осы қайшылықты жүйе құрайтын факторлар
табылған жағдайда ғана жоюға ... ... сот ісін ...... өзара байланысты элементтер жүйесі. Аталған элементтердің мәні мен
орны жүйе ... ... ... елеулі ықтималдықпен анықталады.
Қағидаларға қатысты жүйе құрайтын факторлар ретінде мыналар алынған:
1) ... мен ... ... ... ішкі ... ... ... және субъективті бастамалар бірлігі;
4) өзара байланыстылық және дербес те, бірге де бір ... ... ... ... сот ісін ... мақсаттары мен міндеттерін жетуге
бағдарлау.
"Қағида" категориясының мәніне жасалған талдау азаматтық іс ... ... ... дәрежеде маңызды деп танылуы азаматтық ... ... ... ... ... ... толық сай келеді
деуге мүмкіндік береді.[14]
Азаматтық сот ісін жүргізу ... тең ... және тең ... ... керек екенінің мынадай дәлелдері бар.
1. Барлық заңдар Қазақстан ... ... ... ... сәйкес әзірленеді. Демек, ... және ... емес ... бөлу ... ... құқық
көзінде орналастырыдуы тұрғысынан ғана ... егер ... ... ... ... ... заңда орнықтырылған
болса, ол конституциялық қағидатерге ... ... өзге ... көздерінде
орнықтыру оны өзінен-өзі конституциялық емес қағидатерге жатқызады. Бірақ
мұндай ... ... және ... ... ... ... Мән-маңыз
тұрғысынан алғанда конституциялық емес қағидаларға бөлінуі олардың заңды
(конституциялық) және заңсыз ... ... ... саралануын
білдіреді.
2. Қағидаларды конституциялық және конституциялық емес деп ... жолы ... ... және ... ... ... ... дәрежелі деп бөлінуіне өзінен-өзі әкеліп соғады. Қағидалардың
маңыздылық дәрежесі бойынша ... ... ... ету ... да
тиімділеу және тиімділігі кемдеу деп бөлінуіне әкеліп соғуы мүмкін, оның
азаматтық сот ісін жүргізуде заңдылық ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар "қағида" ұғымының негіз қалаушы,
түйінді деген мәнінің өзі саралау ... ... ... ... элемент рөлін емес, жай ғана тілек рөлін атқарады.
3. Қағидаларды конституциялық және ... емес деп бөлу ... ... ... ... жол ... ... емес" қағидаларды елемеуге болатыны туралы қате ... ... ... ... қызметінде тәртіп бұзылуына әкеліп
соғуы мүмкін.
Сонымен, азаматтық процесс қағидалар жүйесі азаматтық іс ... ... ... тең ... және тең ... ... ... жіктелуі деп емес, ал олардың өзара байланыста, өзара қатынаста
болуы деп түсінілуге тиіс.
Іс жүргізу ... ... ... үш ... ... ... сот ісін жүргізу тәртібіне, оның ... ... ... ... сот ісін ... тәртібіне, оның нысанларына қатысты талаптар мен
тікелей сот қызметіне ... ... ... ... ... сот ... оның мазмұнына қатысты талаптарды білдіруші
қағидалар.[15]
Қандай да болсын топқа қатысты екеніне ... оның ... ... ... кез ... ... орнықтырылуы мүмкін, оның өзі олардың
Қазақстан Республикасының Конституциясы мен конституциялық заңдарына сәйкес
келуі ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінуі шартты сипатта болып отыр.
Гәп бірқатар қағидалардың шектес екі топқа бірдей қатысты екенінде.
Азаматтық сот ісін жүргізу ... ... ... ... ... орнықтырылуымен айқындалады. Мәселен,
Конституцияда азаматтық процесте мына қағидалар орын ... ... ... ... және тең құқықтылығы
- әркімнің соттағы сөз бостандығы;
- тараптардың теңдігі
- куә иммунитеті;
- дәлелдер алудың заңдылығы;
- ... ... ... қарай қолдануға тыйым салу.
Қазақстан Республикасы Конституциясында атап ... ... сот ... ... ... ... мен ... үшін ортақ және біртұтас болып табылады.
Процесс негіздері ... сот ісін ... ... ... ... мойындау қажет. ... ... ... заңдардың, салалық құқықтық актілердің
кейбір ережелерінің мәнінен азаматтық сот ісін жүргізу қағидаларының ... ... да ... ... ... болады. Қазақстан
Республикасының Конституциясында баянды ... ... ... ... ісін ... мақсаттары мен міндеттерін ескере дәйектеленгендіктен
АІЖ-де мынадай жүйе ... ... ... ... сот ... тек ... ғана жүзеге асыруы;
- адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау;
- жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін қорғау;
- адамның жеке ... ... ... ... бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарын қорғау;
- адамның жеке өміріне қол сұқпаушылық; хат жазысудың, телефон ... ... ... және өзге де ... құпиясы;
- меншікке қол сұқпаушылық;
- кінәсіздік презумпциясы;
- сот әділдігін заң мен сот алдындағы ... ... ... ... ... ... сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы
негізінде жүзеге асыру;
- істің мән-жайын ... ... және ... зерттеу;
- дәлелдемелерді ішкі сезім бойынша бағалау;
- куәлік айғақтар беру міндетінен босату;
- білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ету;
- жариялылық;
- азаматтық сот ісін ... ... іс ... ... мен ... ... ... процесс саласындағы заңдылық қағидасы – азаматтық іс жүргізу
процесіне әрбір қатысушының мтериалдық және іс жүргізу ... ... ... ... осы қызмет қағидаларының формулалары бар
нормаларды сақтауға міндетті екені. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік
бағдарламасының ... ... ... оған ... мемлекеттік билік
органдары мен лауазымды адамдар "заңда тікелей көзделген нәсрелерге ғана
рұқсат етілген"[16] деген қағиданы ... ... ... ... тиіс.
Заңдылық қағидасы Қазақстан Республикасы Конституциясының бірқатар
баптарында ... ... ... ... ... ... Конституциясын және заңдарын сақтауға ... ... ...... баянды етілген адамның және азаматтың
құқықтары мен бостандықтарына ... ... ... мен өзге де
нормативтік құқықтық актілер ... ... ...... құқық
қатынастарына қатысушылардың заңдылықты сақтауын қадағалау қызметін жүзеге
асырады. Қазақстан Республикасы Конституциясының ... және ... ... ... ... қолданылатын заңдардың
мызғымастығы туралы, заң нұсқамаларын құқық ... ... ... ... ... ... идея белгілі бір дәрежеде бар.
Адвокаттық қызметтің заңда тыйым салынбаған тәсілдермен және ... ... ... ... қызмет туралы" Қазақстан Республикасы
заңында баянды етілген қағиданың маңызы одан кем емес. Сонымен, заңдылық
қағидасы азаматтық іс ... ... ... өзек болған және құқық
қатынастарының бәріне өзек ... және ... ... ... ... ... байланысты пайда болатын кез келген бағытына қатысты.
Заңдылық қағидасын сақтау – істі ... ... ... әділ ... ... ... оны ... басқа қағидалармен
шектеуге мүмкіндік беретін бірқатар ерекшеліктер тән. 2.3. Азаматтық істер
бойынша іс ... ... ... ... мен ... істер бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары
мен бостандықтарын қорғау азаматтық ... ... ... жүктеледі.
Осы міндетті жүзеге асыру нысандары пассив және ... ... ... ... негіз – азаматтық іс ... ... ... ... бұл сот ісіне тартылатын адамдардың құқықтары мен бостандықтарының
қорғалатынын өзінен-өзі білдіреді.
Актив негіз – ... ... ... ... ... ... қарсы
әрекеттер жасау шараларының дер кезінде қолданылуын көздейді.
Заң нұсқамаларын сақтау ...... ... ... ... ... мен бостандықтарын қамтамасыз етуі үшін тиісті,
заңда көзделген жағдайлар жасау. Мұның кепілі – сот ... ... және ... ... ... ... ... содан
кейін олар өкілетті адамнан белгіленген мәртебеге ... ... ... ғана талап ете алады (мысалы, куә танысу үшін ... ... ... ... ете ... ал егер талап жауапкер
тарапынан жасалған болса, ол ... ... ... өкілетті
органның, адамның қандай да болсын заңсыз әрекетіне немесе әрекетсіздігіне
азаматтардың сот ... ... ... ...... процесте олардың
құқықтары мен бостандықтары қорғалуының маңызды кепілі.
Бұл қағида негізі Конституцияның 18-бабында қаланған, онда ... ... қол ... ... және ... ... ... жеке
салымдары мен жинаған қаражатының, ... ... ... және ... ... хабарларының құпиялылығы сақталуына; әрбір азаматтың өз
құқықтары мен мүдделеріне қатысты ... ... және ... ... ... бар ... айтылған. Жеке ... ... ...... адамның басқа адамдармен қарым-қатынас жасаудың
өзі қалайтын түрін таңдау және тәуелсіздік пен дербестілік жағдайында жеке,
достық, сырластық және ... ... ... ... ... жақсы көретін, жек көретін нәрселері, елігушілігі, дүниетанымы,
құндылықтардың қайсысын көңілі қалайтынын және т.т. оның ... ... тыс ... ... ... ... ... тінту, оның тұрғын үйін тінту, куәландыру, почта-
телеграф ... ... ... ... жол-жөнекей ұстау,
сөйлесулерді тыңдау мен жазу, сараптамалық зерттеу үшін ... ... ... және өзге де әрекеттер адамның жеке өмірі туралы ... ... ... ... іс ... ... куәнің қатысуы
адамның жеке өміріне ғана ... ... ... ... ... ... Мұндай жағдайларда іс жүргізу әрекетін жүзеге асыруға
өкілдік алған адам өзге ... ... ... ... ... болмайтынын ескертуге, ал жекелеген жағдайларда - ол ... ... ... ... кепілі – мүдделі адамның процесс жүргізуші органның іс-
әрекеттеріне ... беру ... Жеке өмір ... ... ... ... ... араласуға байланысты іс жүргізу ... ... ... ... ... санкциясын алу немесе соттың тиісті шешім ... ... ... төрелігін заң мен сот алдындағы теңдік негіздерінде жүзеге асыру
қағидаінің конституциялық сипаты ... ... ... ... "Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. ... ... және ... ... ... нәсіліне, ұлтына,
тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, ... ... ... немесе
кез келген өзге жағдайлар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды" деп
белгіленген.
Бұл қағиданың белгілеріне мыналар жатады:
- азаматтық іс ... ... ол ... ... бүкіл процесс
барысында ықпал ету;
- қағида сот ісіне тартылған адамға субъективті мінездеме беру ... және ... ... нәсілі, тілі, жынысы және т.т.) жөніндегі
пассивтігі;
- сот ісін жүргізу процедурасында тең ... бар ... ... ... ... ... куәлар, субъективті сипаттамаларына
қарамастан, процесте бірдей құқықтарға ие болып, ... ... ... ... бас ... ... ... жауап бергені үшін ... ... ... қатысы жоқ кәмелетке толмаған куәлар бұған
жатпайды; сонымен бірге, кәмелетке толмаған кез келген ... ... ... ... ... ана тілі қай тіл ... және т.т. ... жұрттың заң мен сот алдындағы теңдігі ... ... ... ... ... ететін кепілдіктер жүйесінің бар
болуынан, заңмен берілген құқықтардың ... ... ... ... заң сот алдындағы теңдігі қағидасының мәні азаматтық
процедуралар жүйесін адамның ... ... оның ... ... ... ... мен сот ... саласындағы
функцияларды орындауға байланысты берілген өкілеттіктерді ескере отырып
саралауға қайшы ... ... ... ... сондай-ақ заң
нұсқамаларын сақтауды талап етеді және ... сот ... ... дәлелдейді..
Судьялардың тәуелсіздігі туралы қағида Қазақстан Республикасы
Конституциясының ... ... ... онда ... деп ... сот ... ... асыру кезінде тәуелсіз және Конституция
мен заңға ғана бағынады.
Сот төрелігін іске асыру жөніндегі соттың қызметіне қандай да ... жол ... және ол заң ... жауапкершілікке әкеліп соғады.
Нақты істер бойынша судьялар есеп бермейді".
Негізгі заң болып табылатын Қазақстан ... ... өзге ... қарама-қарсы қоюға болмайды. Конституция мен ... ... заң ... біріншіден, Конституция нормаларының
тікелей қолданылатынын атап көрсетуге, екіншіден, барлық өзге заңдар мен
нормативтік актілердің ... ... ... ... ереженің мәнділігін
күшейтуге ұмтылғанын дәлелдейді.
Судья, заңға бағына отырып, ... ... ... ... күші
туралы мәселені шешуге тиісті. Конституция мен өзге құқықтық акті арасында
қайшылық бары анықталған жағдайда мынадай шешімдер ... ... ... Республикасы Конституциясының тиісті нормасын ... ... ... ... ... ә) іс ... ... тұрып, қолданылуға
тиісті актіні конституциялық емес деп тану ... ... ... ... заңға бағынуы қолданылуы заң талабына сәйкес келетін
құқық көзінің іріктелетіндігін білдіреді.
Судьяның тек заңға ғана бағынуы оны ... ... ету ... ... ... қорғайды. Тәуелсіздік және тек ... ғана ... ... ... ... ... болуын көздейді.
Сонымен бірге қаралып отырған қағиданы қамтамасыз ету үшін бір ... ... ... ... ... олар ... судьяның сот төрелігін іске асыру ... ... ... да
болсын араласу үшін азаматтық жауаптылық қатері;
- нақты істер бойынша судьяның есеп ... ... ... білдіру үшін негіздемелердің заң жүзінде көзделуі;
- істі қарау кезінде соттың дәлелдер жинау құқығы;
- іс бойынша үкім шығару кезінде ... ... ... болу ... судьялар кеңесінің құпиялылығы.
Іс жүргізу кепілдіктерімен қатар заң шығарушы сот ... ... және ... тек заңға ғана бағынуы қағидаінің ... ... ... ... бір ... ... (судьялар
корпусын қалыптастыру ережесі, сот органдарының құрылымы, судьялардың
өкілеттіліктерін тоқтауының ... және т.т.). Атап ... ... ... нақтыланған: "Соттар тұрақты судьялардан тұрады, олардың тәуелсіздігі
Конституциямен және заңмен қорғалады. Судьяның өкілеттігі тек ... ... ... ғана ... немесе кідіртілуі мүмкін".
Судьялар тәуелсіздігінің және олардың тек заңға ... ... ...... ... депутаттық мандатпен,
кәсіпкерлік қызметпен, коммерциялық ұйымның басшы ... ... ... ... кірумен сыйыспайтындығы.
Тәуелсіздік іс жүргізу және сот құрылысы кепілдіктері республикалық
бюджет қаражаты есебінен ... ... ... ... ... ету жөніндегі ұйымдық-басқару шараларымен баянды етілген.
Судьяның Конституция кепілдік берген ешкімнің тиіспеуі ... ... ... ... ... жеке басының бостандығына
құқығы бар екені туралы жалпы-конституциялық қағиданы күшейтіп, нақтылай
түскен.
Судьяға ... ... ... негіздер бар болған жағдайда азаматтық
жазаның іріктеп қолданылатынын ... ... ... ... оған іс жүргізушілік мәжбүрлеу шараларын ... ... ... оған ... ... ... айырудың заңдылығын қамтамасыз етуді көздейді. ... ... ете ... заң ... ... ... ... талаптарына сай келмейтін мүдделерді көздеп ... ... ... ... ... ... институты отандық азаматтық сот ісін жүргізуде
жаңа нәрсе. Сонымен бірге ол ... ... өте тән. ... ... ... қағидасы Парламент депутатына
тиіспеушілікті реттейтін нормалар ізімен ...... ... қаралуы қорғау функциясынан және істі шешу
функциясынан бөлінетіндей етіп құрылуын көздейтін сот ісін ... сот ... ... ... болады, сотта істің қаралуына
басшылық етеді және істің мән-жайын жан-жақты, толық ... ... іс ... ... анықтау үшін заңда көзделген барлық ... іс ... ... және ... шешімдер шығаруға міндетті; сотта
істің қаралуына қатысушыларға, соның ... ... мен ... тең
іс жүргізушілік құқықтар берілген.[19]
Сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең ... ... ... ... мазмұнына мыналар кіреді:
- азаматтық ізге түсуді қорғаудан және істі соттың ... ... ... ... ... процесті жүзеге асырушы түрлі органдардың
орындауымен қамтамасыз етіледі;
- қорғаудың заңда көзделген барлық ... мен ... ... ... ... ізге түсу органдарының шегінен шығару және ... ... ... білдіруге байланысты емес рөл беру;
- соттың тек құқық мүдделерін білдіруі;
- соттың объективтілігі мен бейтараптылығы;
- тараптардың өздеріне ... іс ... ... ... ... ... құқықтарын жүзеге асыруы үшін соттың қажетті жағдайлар жасауы;
- азаматтық ... ... ... өз айқындамаларын қорғауға тең
мүмкіндіктер беру;
- соттың шешімді зерттеуге қатысуы тараптардың әрқайсысына ... ... ... дәлелдер негізінде қабылдауы;
- тараптардың өз айқындамасын, сондай-ақ ... ... ... дербес таңдауы;
- АІЖК-те белгіленген тәртіппен қажетті материалдар алу мәселелері
бойынша кез ... ... ... негізінде оларға соттың жәрдем
көрсетуі;
- ... ... ... бас тарту немесе ... ... ... ... ... ... ... тараптарға бірінші және апелляциялық, кассациялық сатылар
бойынша істі қарауға қатысу құқығын қамтамасыз етуі;
- істі ... ... ... ... және ... ... ... бойынша жіберу;
- соттың әрбір қылмысты істі қарауына мемлекеттік айыптаушының немесе
жеке айыптаушының қатысуы жолымен айыптау тарабының мүдделерін ... ... ... заң жүзінде орнықтырылуы қолданылып
жүрген АІЖК қабылданғанға дейін орын алып келген қағидамен үйлеседі.
Әдетте процесс ... мына ... ... келген еді:
талапкер мен жауапкердің іс жүргізудегі тараптар ретіндегі ... іс ... тең ... ... ... ... жағдайы.[20]
Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу қағидасы –
соттың, және іске қатысушылардың іс үшін ... бар ... ... ... сол мән-жайлардың бар немесе жоқ екені туралы тұжырымдардың
дұрыстығына кепілдік беретін ... ... ... ... ... бағалау міндетін білдіретін негіз.
Бұл қағиданың құқықтық негізі Конституцияда қаланған, оның 13-бабында
Қазақстан Республикасы Конституциясында және заңдарда орнықтырылған ... мен ... сот ... ... кепілдік беретіні
айтылған.
Қаралып отырған қағиданың ... – оны ... үш ... Оған ... белгілер тән.
1) үш элемент – жан-жақтылық, толықтық және объективтілік – бәрі бірге
ғана бірыңғай қағида құрып, оның ... ашып ... ... элементтер өзара байланысты және өзара сіңіседі, бірақ бірін-
бірі ... ... ... ... ... ... белгілі бір
дербестіліктен айырмайды;
3) бұл қағиданың бір ... ... ... ... ... болмауына әкеліп соғады, оның өзі сайып келгенде іс ... қол ... ... ал ақиқатқа қол жетпеуі істің
қысқартылуына немесе үкім күшінің толық жойылуына әкеліп ... – заң ... ... ... ... тән ... ... және белгілерімен бірге ... ... ... және бір-біріне тәуелділілігінің, жасалған
қылмысқа, оның зардаптарына ... ... мен ... ... маңызы мынада: ол іс материалдарынан туындайтын барлық
ықтимал болжамдарды тізуге және мұқият тексеруге ... ... пен ... жол бермейді және барлық мән-жайлар ... ... ... ... ... және іс ... ... жеткізілуін қамтамасыз етеді.
Толықтық – азаматтық іс бойынша анықталуға тиісті барлық мән-жайларды,
айыпталушы мен оның ... ... ... ... ... ... анықтау және осы міндетті шешуге мүмкіндік беретін дәлелдер
жиынтығын іске тарту.
Толықтық мәні мынада: ол ... ... мен ... сипаттайды,
қандай мән-жайлар және қандай шектерде белгіленуге тиіс екенін, заңды және
дәлелді шешім қабылдау үшін жеткілікті қандай дәлелдер ... ... ... тиіс ... ... – нақты болмыс құбылыстарын санада ... ... ... ... де, оған ... да барлық мән-жайларды
бірдей ескеретін жол белгілеу, дәлелдер жинауға, тексеруге және бағалауға
қатысты көзқарас ... ... іс ... ... ... маңызы мынада: ол білімді фактіге айналдырудың қажетті
шарты ретінде оның нақты болуына жәрдемдеседі.
Дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша ... ... сот, ... ... Ішкі ... ... ... жиынтығына негізделуге
және қолданылып жүрген заңға сүйенуге тиіс. мұнымен қатар ... ... ... басшылыққа алады.
Азаматтық іс жүргізу заңында ешқандай дәлелдеменің күні ... күші ... ... ... ... ... ... іс бойынша жиналған дәлелдемелерді ... ... ... ... өз ... ... бағалау пікірлерімен байланысты
болмауы;
- дәлелдемелерге баға беруде негізсіздік элементіне жол ... ... ... алу ... ... ... іс бойынша жиналған дәлелдемелерді соттың бағалауы кезінде олардың
өмірлік тәжірибесін пайдалануы және мораль нормаларын ... ... ... ... бірге ар-ожданды басшылыққа алуға тиіс ... ... ... ... іс жүргізудегі диспозитивтік қағиданың мазмұны
Диспозитивтік қағиданың мазмұны іске ... ... мен ... ... ... ... кең ... анықталады. Диспозитивтік
қағиданың көрініс табу шеңберінің кеңдігі соншалықты, азаматтық іс ... бір ... ... ... ... Бұл ... жеке ... АІЖК-нің 8, 32, 49, 51, 55, 56, 140, 150, 156 және тағы басқа
да баптарында ... ... Осы ... ... іске ... ... өкілеттіктерге ие болады. Бірақ диспозитивтік ... ... ... сот ... ... және ... ... тигізетін өкілеттіктер ғана енеді.
Диспозитивтік қағиданың негізгі мазмұны тұлғаның сотпен қорғану құқығы
болып табылады. Сол сияқты диспозитивтік ... ... ... ... ... оны жалғастыру мен аяқтау және сотпен қорғану көлемін
анықтайтын құқықтарды ... ... ... ... ... ... өз құқықтарын қорғау үшін
материалдык құқықтар мен процессуалдық ... ... ... асыратын өкілеттіктері енеді. Кейбір авторлардың айтуы бойынша, бұл
процессуалдық құқықтарға мыналар енеді: талап қою және ... ... ... ... аппеляциялық шағымдар келтіру, ... ... ... ... ... өзгерту мүмкіндігі, талаптың негізін және
нысанын анықтау, өзгерту, талаптан бас ... ... ... ... келу. [1]
Осы мәселеге байланысты В.М. Семенов соттың белсенділігі туралы сөз
қозғаған. Ол диспозитивтік қағида ... ... ... ... ... ... тәртіппен келіп түскен талап-арызға байланысты
азаматтық істерді қарауға кірісу; іске қатысушы тұлғаларды анықтау; ... ... ... мақсатымен іс материалдарының толықтығын қамтамасыз
ету; іске қатысушы тұлғалардың өздерінің ... ... ... ... ... ... ... ету; іске қатысушы
тұлғалардың субъективтік материалдық құқықтары мен ... ... ... ... [2] Осы ... міндеттерді диспозитивтік қағида
мазмұнына кіргізгеніміз қате болады. Өйткені диспозитивтік қағиданың
мазмұны ... ... ... ... ... ... табылады. Ал соттың
бұл міндеттерін осы ... ... ... ... ... ... ... деп түсінуге болады.
Азаматтық іс тек заңда көрсетілген мүдделі тұлғаның ... ... ... ... айтуы бойынша мәмілелерді қорқыту, алдау,
адастыру арқылы жасаған жағдайда немесе осындай ... жеке ... ... ... келтіргенде сот өз бастамасы бойынша істі жүргізе алады
делінген. Бұл жерде олар түскен пайданы ... жеке ... ... ... мемлекетке алып қою үшін ... ... ... [3] ... ... үшін, яғни талап сотпен қабылдану үшін
талапкерде нақты іс бойынша ... ... ... ... ... ... Талапқа құқық дегеніміз, бұл мемлекетпен қамтамасыз етілген және
заңмен бекітілген талапкердің бұзылған субъективтік ... және ... ... соттан қарап және шешіп беруін ... Осы ... ... ... ... нәтижесінде іс қозғалғаннан кейін, азаматтық істің
жылжуы, оның бір сатыдан ... өтуі ... ... ... ... ... ... билік ету сипатындағы әрекеттермен
байланысты болады. Тараптар әрбір іс бойынша ... ... ... беретін кең көлемді құқықтарды иеленеді. Осы тараптардың билік
ету сипатындағы әрекеттері, яғни ... ... бас ... ... ... не ... болды, бітімгершілік келісімге
келу негізінде не жатқанын тексеруді керек ететін сот бақылауында ... ... ... ашып ... ... ... де ... алып қарауға болады. Мысалы, Чехияның азаматтық процесінде алғашқы
және маңызды диспозитивтік әрекет, ол талап қою ... іс ... ... ... Диспозитивтік тұрғыдан алғанда талап екі ... ... ие. ... ... қою іс ... ... қозғауға себеп
болады. Чехияның азаматтық іс жүргізу құқығына сәйкес іс бойынша ... ... ... ... Екіншіден, талап арызда ... ... ... пәні ... ... көрініс табады. Соттың сұрау
бөлімінен шыға алмауы, талап пәнін ... ... ... ... ... ... [4] ... талап өндірісі іс қозғау
туралы арыз берумен басталады. Чехияның азаматтық іс ... ... ... ... қозғауды қарастырған. Бірақ, бұл істер талап өндірісіне
жатпайтын талапсыз өндірістерге ғана қатысты. Міне, Чехияның іс ... ... ... деп ... болады.
Азаматтық іс жүргізу азаматтардың бұзылған немесе бұзылу ... ... ... ... ... етуде қызмет етеді. Осыған
байланысты талап қоюға өзінің ... ... ... ... кез-
келген тұлға құқылы. Бұл тұрғыда талап қою ... ... ... ... ... яғни ... ... көрсетілген.
Ендігі кезекте диспозитивтік қағида ... ... ... ... "процессуалдық легитимация" ұғымына тоқталып
өтейік.
Талап қою ... және іс ... ... ... ... деп ... ... легитимацияны тараптар өздерінің
субъективтік құқықтарын қорғау үшін жеке ... және жеке ... ... Бірақ процесуалдық легитимацияны пайдалану үшін іс бойынша
сәйкес шешім шығарғанда талапкердің заңды мүддесінің болуы ... Ол ... ... сот шешімінен құқықтық немесе нақты фактілі ... ... яғни ... ... мәселені шешуге қатысты шығады. Процессуалдық
легитимацияға ... ... ... процесіне қайта оралайық.
Чехияның АІЖК-де мойындау талабы бойынша болып жатқан сот ... ... ... болу ... ... ... ... талапкер өзінің істегі заңды мүддесін дәлелдеуі міндетті. Ал ... ... ... ... талабы бойынша заңды мүдденің нақты болуы
қажет емес. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... керек.
Процессуалдық легитимация талап қою құқығы секілді талапкердің өз
құқығын қорғауды талап ету мүддесімен байланысты. ... ... ... ... немесе бұзылу қаупі төнген құқықтарын көздейтін басқа
субъектілер де процессуалдық легитимацияны бөліседі. Чехияның азаматтық ... ... ... ... легитимацияның" екі түрі
көрсетілген. Біріншісі, ... сот ... ... мен ... араласуы. Заңдылықты сақтауды қадағалау шеңберінде прокурор
азаматтық сот ... іс ... ... арыз ... ... ие ... Осы құқыққа ұлттық комитет те ие болады. Екінші
топқа материалдық құқық субьектілерінен ... ... ... ... талап
бойынша басқа субьектілердің процессуалдық легитимацияны бөлісуі кіреді.
Диспозитивтік ... ... ... ... ... қатысты осы
субьектілерге іс бойынша өндірісте билік ету құқығы берілгенімен, осы
өндірістегі талап пәніне ... ету ... ... Сонымен қатар талап
қоюда және сот ... ... ... ... басқа
субъектілерге де берілген. Бірақ талаптан бас тарту немесе ... ... ... бұл ... процессуалдық легитимацияға ие
бола алмайды. Тағы айта кететін мәселе, құқық ... ... ... ... ... даулы қатынас субьектісі
болмағандықтан сот өндірісіндегі дау пәніне билік ете алмайды. ... ... ... ... Республикасының АІЖК
бойынша мынадай үш түрге бөлуге болады. Біріншісі, құқықтары мен ... ... ... үшін ... ... ... Бұл ... анағұрлым мүдделі болғандықтан, ... ... ие ... ... ... ... ... айтуға
болады. Ал үшіншісі, басқа біреудің құқықтарын қорғау үшін сотқа жолданған
мемлекеттік билік органдары, ... мен ... да жеке ... ... ... ... ... процессуалдық легитимацияны иеленуде
шектеулерге тап болады.
Диспозитивтік қағиданың мазмұнына қайта оралатын болсақ, осы ... ... ... ... жоқ. Сол ... ... ... А.А. Мельников диспозитивтік қағида мазмұнына ... ... ... ... ... ... және осы
құқықтарды қорғау үшін процесуалдық құралдарды пайдалануды да енгізген. [6]
Әрбір ... ... істе ... ... ... билік ету сипатындағы әрекеттер көрініс табады. Бірақ
диспозитивтік қағида мазмұнын ... ... бұл ... ... ... бұл құқықсыз процессуалдық форма мазмұнсыз және
мәнсіз ... ... ... қағида мазмұны іске қатысушы тараптарға
және ... да ... кең ... процессуалдық құқықтарды заңмен
бөліп беру арқылы анықталады. Диспозитивтік ... ... ... нақты фактілерге сілтеме жасау тараптардың құқығы. Сот ұсынылған
дәлелдемелерді негізсіз ... ... ... ... ... ... беруге міндетті. Бұл ... ... ... мазмұны
азаматтардың белсенділігі қағидасымен байланысты. Бұл қағида заңда, жаңа
оқулықтарда ... ... ... ... ... бұл қағида
азаматтық іс жүргізуде бар және бұл қағида ... ... ... ... деп ... кезекте осы авторлардың диспозитивтік қағида мазмұнына кіргізген
іске қатысушы тұлғалардың құқықтарына жекелеп тоқталып өтейік.
Талап беру ... ... ... ... ... ... ... талапты шешпейді, қарамайды. Диспозитивтік қағида ... ... ... ... ... ... бастамасымен азаматтық іс
қозғау заңмен көрсетілмеген. Заңда көрсетілген тәртіпке сәйкес қойылмаған
талаптың ... ... ... Азаматтық іс жүргізу сатыларында соттың іс
жүргізуге өкілеттігі жоқ тұлғаның берген ... бас ... ал ... қателікпен қабылдаған жағдайда соттың талапты қараусыз қалдыруынан
диспозитивтік қағида көрініс табады деп ... ... ... ... ... ... ... талап беруге тек әрекет қабілетті
талапкер ғана құқылы.
Азаматтық іс басқа тұлғаның құқықтарын және заңды ... ... ... ... ... мен өзін-өзі басқару органдары, ұйымдар
мен басқа да ... ... ... да ... ... Басқа
тұлғаның құқығын қорғау арқылы қозғалатын азаматтық істің тізімі заңда онша
көп емес.
Басқа тұлғалармен қозғалатын азаматтық істердің ... ... ... және отбасы туралы" заңда ата-аналық құқықтан айыру тәртібі
көрсетілген. Ата-аналық құқықтан айыру туралы ... ... ... ... да бере алады. Негізінен ата-аналық құқықтан айыру туралы
талапты қорғаншы және ... ... ... ... жасы ... ... комиссия да бере алады. Ата-аналық құқықтан айырмай
ақ баланы ата-анасынан алып қою туралы талапты ... ... ... ... және ... органдар береді. Өзге тұлғалардың құқығын
қорғау үшін прокурор және басқа да ... ... ... қою ... ... ... байланысты. Әрбір адам өз құқығын жүзеге
асыруда еркіндікке ие болады.
Келесі кезекте қарастыратынымыз, талап ... және ... ... ... талап қою құқығын еркін пайдалануы, талап негізін және
нысанын ... ... ... жауапкерді өз еркімен көрсетуімен
байланысты. Іс жүргізу ... ... ... ... және пәнін өзгертуі
мүмкін. Осыған ... ... ... ... және пәнін өзгертумен
қатар талап көлемін ұлғайтуға немесе азайтуға құқылы.
Мүдделі тұлғалардың дау пәнін ... ... ... негізін
және пәнін өзгерту құқығы тығыз байланысты. ... ... ... өзгерте алады. Талаптың кез-келген элементін өзгерту ... ... ... ... ... ... талаптың кез-келген элементін
өзгерткенде, процесс барысындағы талаптың екінші талапқа ауысуын білдіреді.
Бірақ, жаңа ... ... ... ... ... ... ерекшеленбейді.
Оның алғашқы талаппен байланысы, талап негізі мен ... ... ... ... ... Бір ... ... негізін және
пәнін өзгерту қате болып табылады. Бұл жерде М.Г. Авдюковтың ... ... ... ... ... немесе пәнін өзгертуге құқылы (АІЖК. 49-
б.). Ал талаптың негізін және ... бір ... ... ... ... ... жаңа ... туындауына әкеліп соғады.
Талапкермен көрсетілмеген негіздер бойынша талапты қарауға ... ... ... ... ... құқығы жоқ. Бұл
туралы ғалымдар пікірі әр ... Е.В. ... ... ... сот
талап негізін талапкерден тәуелсіз екі жағдайда өзгерте алады: біріншісі,
талапкермен ... ... ... ... ... ... ал
екіншісі, егер іс материалдарындағы көрсетілген фактілі мәліметтер талапкер
талабын негіздей алмаса. Бұл жерде Е.В. ... осы ... екі ... белсенділігі қағидасына сүйеніп айтып отыр. Диспозитивтік
қағидаға сәйкес, мүдделі тұлғалар өз ... мен ... ... ... ... ... ... кезінде процестің өзгеруіне себеп болатын
әрекеттер жасауға тек мүдделі тұлғалар ғана құқылы. ... ... ... ... ... ... Бұл ... жоғарыдағы қателіктерді
орнына келтіру үшін сот мүдделі тұлғаға заңда көрсетілген ... ... ... ... ... ... ... талаптардың іс
бойынша бітімгершілік келісімге келуі туралы сөз қозғап ... ... ... ... және ... ... ... білдіруде
ерікті. Жауапкер талапты толығымен немесе бір бөлігін ғана мойындауға
құқылы. Сонымен ... ... ... ... мойындамай, қайта
талапкерге қарсы талап қоя алады. Тағы бір айта ... ... ... ... бітімгершілік келісімге келуге құқылы. ... ... ... ... талаптан бас тартуы, жауапкердің ... ... ... ... ... басқа тұлғаның құқықтары мен мүдделерін
бұзса, сот талапкердің талаптан бас тартуын, ... ... ... бітімгершілік бітімді бекітпейді (АІЖК 42-б).
Диспозитивтік қағидаға сәйкес іске қатысушы ... ... ... құқылы, бұл жерде бірінші инстанциядағы сот шешімінің дұрыс емес деп
тапқан жерін талапкер көрсетуге ерікті. Олар шағым пәнін ... жеке ... ... ... ... ... жасауға болады.
Талапкердің талап қою, талап негізі мен ... ... ... ... ... ... ... талапты мойындау, қарсы талап ... ... ... ... және ... шағым беру құқығынан
диспозитивтік қағида көрініс ... Бұл ... ... қағида басқа
қағидалармен тығыз байланыста әрекет жасайды.
Диспозитивтік қағиданың заңдылық қағидасымен байланысын талапкердің
талаптан бас ... ... ... ... және талаптардың
бітімгершілік келісімге келуінен көрініс табады. Ал талаптардың теңдігі
қағидасымен диспозитивтік қағида ... ... ... ... ... және
пәнін өзгертуі, жауапкердің қарсы талап қоюы ... ... ... ... ... тәуелсіз, егеменді мемлекет ретінде қалыптасқан соңғы
он бес жыл ішінде, біздің қоғамымыздағы саяси, ақпараттық, ... ... ... ... ... ... және
саяси өмірді түпкілікті өзгертетін жағдайлар, маңызды мәселелер көптеп орын
алды. Мемлекетте жоғарғы маңызға ие ... ... ... қабылданды, олар: 25.10.1990жылғы «Қазақ ССР-нің ... ... ... ... ... ... жылғы
«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заңы ... ... ... ... ... «Қазақстан
Республикасындағы құқықтық мемлекеттік бағдарламасы туралы» Жарлығы ... ... ... Республикасы Конституциясы; 20.09.2002 жылғы
қабылданған №949 ... ... ... ... ... ... концепциясы туралы» Жарлығы. Жоғарыда
аталған нормативті-құқықтық актілер қазақстандық мемлекттіліктің ... мен ... ... құру ... ... ... сілтеме
жасады.
Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құру идеясы жеке тұлғаның
құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... қоғау деңгейіне
жеткізу мақсатына негізделе ... ... ... заңдылық формасын
сақтауға негізделеді, бұл мәселелер адам құқықтарын қорғау туралы жалпыға
бірдей ... ... ... нормативті- құқықтық актілерде,
халықаралық құқық нормаларында бекітіледі.
Азаматтық қоғам мен ... ... құру ... ... ... ... ... мен байланысты, атап айтқанда соңғы
уақытта заң ... ... ... ие ... ... мемлекеттегі
билікті бөлу концепциясын құқықтық талдау мен байланысты болады.
Мемлекеттік биліктің заң шығарушы, атқарушы, сот билігі тармақтарына
бөлінуі, ... ... және ... ... ... ... ... болуы, құқықтық мемлекет құру процесіндегі пайда болатын
көптеген қайшылықтарды шешуге, ... ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың №1569 12 ақпан
1994 жылғы ... ... ... ... мемлекеттік
бағдарламасы туралы» Қаулысы бойынша аталған мәселелерге сүйенетін болсақ,
Қазақстанда «кеңестік» құқықтық жүйеден мұраға қалған ... ... ... ... және ... ... ... репрессивті сипатта
болатын, идеологиялық және саяси ұрандармен ... ... ... ... ... заң шеңберін тереңірек ... ... ... ... ... ... бағыттары 30тамыз
1995 жылы қабылданған ... атап ... ... ... және ... мемлекет ретінде Қазақстанды қалыптастыру
және дамыту үшін тиісті жағдайларды жасау болып табылады.
Сот реформасы аталған құқықтық ... ... бір ... танылады. Біздің көзқарасымыз бойынша, бұл реформадағы биліктің сот
тармағы қоғам алдында адамдар мен ... ... мен ... ... ... танылады. Соттық құқықтық қолдану – қоғамдағы
объективті қажеттіліктерге сәйкес заңдардың ... баға беру ... ... ... сот ... ... ... отырып, заңдарды
қолдану және талқылау мәселелерімен, ... ... ... ... Республикасы Президенті Н.Ә.Назарбаев Қазақстан
республикасы судъяларының ІІІ-съезінде сөйлеген сөзінде «Сот ... ... ... деп ... ... ... ... осы съезде
«әділеттіліктің қалыптасу кезеңі» ретінде Елбасы өз сөзін толықтыра ... ... бойы ... орын ... ... сот ... беделі мен
күшін аңғартатын еді .
Мемлекетіміздегі сот билігінің ... ... ... ... ... ... атап айтатын болсақ, сот құрылымының ұйымдастырылуы,
соттық талап өндірісінің жүзеге асырылуы, саяси-құқықтық ... ... ... орны сот төрелігінің орындалу ... ... ... мәртебесінің мәселелерімен байланысты жүзеге асырылу болып
саналады. Осы аталған мәселелер бүгінгі күні ... әрі ... ... заңдылықтарда көрініс табады.
Қолданылған әдебиеттер
1. Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан:В
двух томах. Т. 1 Общая часть (Темы 1-15). ...... ... ... З.Х. Гражданское процессуальное право Республики Казахстан:В
двух томах. Т. 2 Особенная часть ... 16-30). ...... ... ... ... ... / Под ред. М.К. Треушникова. М.: Спарк,
1996.
4. Баймолдина З.Х. Исковой порядок защиты прав в ... ... ... Жеті ... 2001.
5. Баймолдина З.Х. Разбирательство гражданских дел в суде первой инстанции:
Научно-практическое пособие. Алматы: Жеті жарғы, ... ... М.А., ... И.М. Гражданский процесс России: Учебник. М.: Юристъ,
1999.
7. Гражданский процесс: Учебник / Под ред. В.А. Мусина, Н.А. Чечиной, ... М.: ТОО ... ... ... ... процессуальное законодательство: Комментарий / Под ред. М.К.
Юкова. - М.: Юрид. лит., 1991.
9. 7.Гражданское процессуальное право России: Учебник / Под ред. ... М.: ... ... ... А.Ж. Талап қою құқығын іске асырудың шарттары ... ... ... ...... ... Курс ... ... процессуального права: Т. 1. Теоретические
основы правосудия по гражданским делам / Отв. ред. А.А. ... ... ... Курс ... ... процессуального права: Т. ... по ... ... / Отв. ред. А.А. ... ... ... ... комментарий к ГПК Казахской ССР / Под ред. ... В.А. ... Р.С. ... ... ... ... Научно-практический комментарий к Гражданскому процессуальному кодексу
РСФСР / Под ред. М.К. Треушникова. М.: Городец, 2000.
15. Постатейный комментарий к ... ... ... ... ... Рыжаков, Д.А. Сергеев. - М.: Статут, 1999.
-----------------------
[1] ҚР Конституциясы 30.08.1995./ Жеті Жарғы 2007
[2] Баймолдина З.Х. Гражданское ... ... ... ... ... Т. 1 Общая часть (Темы 1-15). Учебник. – ... ... ... ... по гражданскому процессу: Учебное пособие / Под общей ред.
М.К. Треушникова. М.: Городец, 1996.
[4] Баймолдина З.Х. Гражданское процессуальное ... ... ... ... Т. 1 Общая часть (Темы 1-15). Учебник. – Алматы: КазГЮА, 2001.
[5] Учебник гражданского процесса / Под ред. М.К. ... М.: ... ... З.Х. ... ... ... прав в суде: Научно-
практическое пособие. Алматы: Жеті жарғы, 2001.
[7] Касенова А.Ж. Талап қою құқығын іске ... ... ... ... ... диссертациясы. – Алматы, 2006.
[8] Викут М.А., Зайцев И.М. Гражданский процесс России: Учебник. ... ... Якуб М.Л. ... ... в ... уголовном процессе. М., 1981.
Стр.53.
[10] Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 12 ақпандағы
қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасындағы құқықтық ... ... // ... ... 1994 ж. 24 наурыз.
[11] Хрестоматия по гражданскому процессу: Учебное пособие / Под общей ред.
М.К. Треушникова. М.: Городец, 1996.
[12] ... З.Х. ... ... ... прав в ... ... ... Алматы: Жеті жарғы, 2001.
[13] Касенова А.Ж. ... қою ... іске ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2006.
[14] Викут М.А., Зайцев И.М. ... ... ... Учебник. М.:
Юристъ, 1999.
[15] Якуб М.Л. Процесуальная форма в советском уголовном процессе. ... ... ... ... ... 1994 ... 12 ақпандағы
қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның
мемлекеттік бағдарламасы // Қазақстан кеңестері, 1994 ж. 24 наурыз.
[17] Баймолдина З.Х. ... ... дел в суде ... ... пособие. Алматы: Жеті жарғы, 2001.
[18] КСРО Жоғарғы Соты ... ... ... 1924-1963 жж. М. 1964.
168-169-беттер.
[19] Юридический энциклопедический словарь. М., 1984. Стр.343.
[20] Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. М., 1968. Т. ... ... ... ... ... / Под ред.
М.К. Юкова. - М.: ... лит., 1991.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық іс жүргізу құқығы5 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы жайлы9 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы туралы56 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы қағидаларының түсінігі16 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығы: пәні, әдісі, жүйесі6 бет
Азаматтық іс жүргізу құқығының жалпы сипаттамасы70 бет
Азаматтық іс жүргізудегі диспозитивтік қағида: түсінігі және мәні5 бет
Азаматтық іс-жүргізу25 бет
Азаматтық сот ісін жүргізу55 бет
Азаматық іс жүргізу құқығы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь