Арал теңізінің экологиялық ахуалы

ЖОСПАР

КІРІСПЕ

І. Арал теңізінің экологиялық ахуалы
ІІ. “Возрождение” аралы алапат апаттың араны
ІІІ. Қатерлі ауруларға шалдыққан аралдықтар

ҚОРЫТЫНДЫ

Арал проблемасы бүкіл дүние жүзі халықтарын алаңдатуда

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Кіріспе

Қазіргі таңда табиғатқа түсіп отырған ауыртпашылықтың дәрежесі орасан екендігі соншалық, егер оны қорғауға тиісінше шұғыл көңіл бөленбесе, мұның ақыры апатқа әкелуі әбден мүмкін. Өйткені қоршаған ортаның ластануы ауқымы халықтың денсаулығы мен еңбек қабілетіне қатер төндіретіндей дәрежеге жеткендігі анық.
Арал - Қазақстан жеріндегі Қызылорда және Ақтөбе облыстары мен Өзбекстан жерінде, Тұран ойпатының шөлді белдемінде, Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогондік әрекеттерге дейін ( 1960 – 70 ж. ) дүние жүзілік теңіз деңгейінен 53,0 м биіктікте жатқан. Осы деңгейдегі айдынының ауданы аралдарымен қосқанда 66,1 мың км кв, орташа тереңдігі 16,1 м, ұзындығы 428 км, ені 235 км, су жинау алабының ауданы 69 000 мың км кв. болған. Сол кездерде жылына 50 - 150 мың балық ауланса, теңіз жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Алабындағы шаруашылық мақсаттарға үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м - ге төмендеді. Аралдың ауыр ахуалын Кеңес үкіметі кезіндегі ең жоғарғы лауазымды мемлекет және партия қайраткерлері білді. Бірақ, біле тұра тақап келе жатқан апат туралы ащы шындықты халықтан жасырды. 1988 жылы Көкарал аралы Оңтүстік құлықпен қосылып кетті. Нәтижесінде теңіз 2 суқоймаға – Үлкен Арал және Кіші Аралға бөлініп қалды. Суы тайыз, тартылуы да қарқынды Кіші теңіз – Қазақстан жағында, ал Үлкен теңіз - Өзбекстан жағында қалды.
Арал теңізі көне замандардан белгілі. Ежелгі гректер мен римдіктер теңізді Каспийдің “сақ шығанағы” деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс теңізі ( Окс – Сырдарияның грекше аты ) деп атаған. Кейін Птоломей оның географиялық орнын анықтаған. Арал теңізінің Хорезм, Жент, Кердері сияқты аттары да бар. Араб саяхатшылары Әбу Али Ахмед ибн Русте, Әбу Исхақ әл - Истахри, Әбу Абдаллаһ, Мұхаммед әл - Идриси, Әбу – л - Фида, сондай - ақ Әбілғазы жазбаларында Арал туралы деректер көптеп кездеседі. Теңіз табиғатын жан - жақты зерттеу Ресей империясының шығысты отарлау саясатын жүргізу кезінде іске асырыла бастады. 1848 – 49 ж. әскери теңізші, әрі зерттеуші А. И. Бутаковтың экспедициясы Арал теңізінің су айдынын алғаш рет толық зерттеді, нәтижесінде 1850 ж. Аралдың алғашқы толық картасы жасалды. Теңіздің морфометриялық сипаттамаларын тұңғыш рет И. А Стрельбицкий анықтаған. 1874 ж. геодезист А. А. Тилло теңіз деңгейін өлшеп, солтүстік - батыс жағына қада орнатты. Теңіз суының химиялық құрамы туралы зерттеулердің нәтижесі 1870 – 73 ж. жарық көрді. 1900 – 1903 ж. теңіздегі және оның маңайындағы кешенді географиялық және гидрологиялық зерттеулер Л. С. Бергтің басшылығымен жүргізілді. Одан кеіінгі жылдары теңізді зерттеумен көптеген ғылыми - зерттеулер және жобалау институттары шұғылданды.
Қолданылған әдебиеттер

1. “Экология және табиғатты тиімді пайдалану” Ә. Бейсенова, Т. Есполов
2. Арал теңізінде орналасқан арал// “Егемен Қазақстан” 2004 жыл, 28 сәуір
3. Арал аспанындағы атом жарылыстары//“Егемен Қазақстан” 2003 жыл, 29 қазан
4. Арал өңірінің экологиялық проблемалары//”Атамекен” 2004 жыл, 24 маусым
5. “Экология және таза су проблемалары” А. Баешов, Алматы 2003 жыл
6. “Экология” Г. Оспанова, Алматы 2002
7. Арал қайта тірілді//”Егемен Қазақтан” 2004 жыл,24 қараша
8. “Экология негіздері” Ж. Жатқанбаев, Алматы 2004
9. “Қазақстан” энциклопедия 2006
10. “Экология” Байжомартов//Ақтөбе 2005
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
І. Арал теңізінің экологиялық ахуалы
ІІ. “Возрождение” аралы алапат апаттың араны
ІІІ. Қатерлі ауруларға шалдыққан аралдықтар
ҚОРЫТЫНДЫ
Арал проблемасы бүкіл дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... ауыртпашылықтың
дәрежесі орасан екендігі соншалық, егер оны қорғауға тиісінше шұғыл
көңіл бөленбесе, мұның ақыры ... ... ... ... ... ортаның ластануы ауқымы халықтың денсаулығы мен ... ... ... дәрежеге жеткендігі анық.
Арал - Қазақстан ... ... және ... мен ... ... ... ойпатының шөлді белдемінде,
Үстірттің шығыс шетінде орналасқан тұйық көл. Алабындағы қарқынды
антропогондік әрекеттерге дейін ( 1960 – 70 ж. ) ... ... ... 53,0 м ... ... Осы деңгейдегі айдынының
ауданы аралдарымен қосқанда 66,1 мың км кв, орташа тереңдігі 16,1 м,
ұзындығы 428 км, ені 235 км, су ... ... ... 69 000 мың ... ... Сол ... жылына 50 - 150 мың балық ауланса, теңіз
жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын ... ... ... ... ... су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі
18 м - ге төмендеді. Аралдың ауыр ахуалын Кеңес үкіметі кезіндегі ... ... ... және ... ... ... ... тұра тақап келе жатқан апат туралы ащы шындықты халықтан жасырды.
1988 жылы Көкарал аралы Оңтүстік құлықпен қосылып кетті. Нәтижесінде
теңіз 2 ...... Арал және Кіші ... бөлініп қалды. Суы
тайыз, тартылуы да қарқынды Кіші теңіз – ... ... ал ... - ... ... қалды.
Арал теңізі көне замандардан белгілі. Ежелгі гректер
мен римдіктер ... ... ... ... деп ... ... ... Окс теңізі ( Окс – Сырдарияның грекше
аты ) деп атаған. Кейін ... оның ... ... ... теңізінің Хорезм, Жент, Кердері ... ... да бар. ... Әбу Али ... ибн ... Әбу ... әл - Истахри, Әбу
Абдаллаһ, Мұхаммед әл - Идриси, Әбу – л - ... ... - ақ ... Арал ... ... ... ... Теңіз табиғатын
жан - жақты зерттеу ... ... ... ... ... ... іске асырыла бастады. 1848 – 49 ж. әскери теңізші, әрі
зерттеуші А. И. ... ... Арал ... су ... рет толық зерттеді, нәтижесінде 1850 ж. Аралдың алғашқы толық
картасы жасалды. Теңіздің ... ... ... рет ... ... ... 1874 ж. геодезист А. А. ... ... ... ... - ... жағына қада орнатты. Теңіз
суының химиялық құрамы туралы зерттеулердің нәтижесі 1870 – 73 ... ... 1900 – 1903 ж. ... және оның ... кешенді
географиялық және гидрологиялық зерттеулер Л. С. Бергтің басшылығымен
жүргізілді. Одан кеіінгі жылдары теңізді зерттеумен көптеген ғылыми -
зерттеулер және ... ... ... ... ... ... шет елдік ғылыми
-зерттеулер мекемелері Арал теңізін зерттеу мәселесімен ... ... ... ... ... Арал ... жоғарғы
плиоценде жер қыртысының төменге майысуы нәтижесінде қалыптасқан.
Табанының бедері жота - ... ... ... келеді. Деңгейі күрт
төмендегенге дейінгі тереңдігі 20 – 25 м, бұл ... ... ... 2235 км кв. ... 1100 ... тобы болған, кейін олардың
бірқатары ... ... ... қосылған. Кезіндегі ең ірі
аралдары: Көкарал, Барсакелмес, Возрождение, т. б. Солтүстігінде ... ... ... ... ... Олар терең шығанақтармен
тілімделген, шығыс жағасы ... және ... ... ... мен ... ... көптеп кездеседі, оңтүстіктегі жағасы Әмударияның
атырауынан тұрады, батыс жағасының ... ... бұл ... 250 ... ... ... ... қабықтарынан тұрады.
Арал теңізінде орталық Азияның 2 аса ірі өзені ... мен ... ... ... ... ... ... температурасы жазда
24 - 26 С, қыста - 7,0 – 13,5 С. Жылдық жауын ... ... ... 100 - 150 мм. Табиғи жағдайдағы ... ... ... көл ... ... ... - шашынның мөлшері 5,9
км, өзен ағындысы 54,8 км, көл ... ... ... 60,7 км. ... ... ... ... өзен ағындысы жоққа тән болатындықтан,
булануға кеткен шығынды ... ... ... ... теңіз суы
жылдан - жылға тартылып келеді. Су деңгейінің маусымдық тербелісінің
орташа мәні 25 см, көп жылдық ауытқуы 3 м - ге ... ... ... ... ... ... су ... көпжылдық ауытқуы
көрсеткіші тек ... ... ... ... ... ... 26 – 30 С, қыста 0 С - тан төмен. Қыс бойы теңіз
айдынын толығымен мұз ... ... ... ... ... 9 - 14
% ... ... он жыл ішінде 25 - 30 % - ке ... ... ... 25 м - ге ... ... ... болатын еді. Теңіздегі
ағыстар сағат тілінің бағытымен айналым жасайды.
Арал теңізінің экологиялық ахуалы
Арал теңізінің жағалауында халық аз ... ... ... ... мал ... және ... - ... өсірумен
айналысады. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік -
экономикалық тұрғыда жақсы ... ... ... ... ... елді ... 17 балық колхозы, 10 балық ... және 2 ... ... ... ... жылдырдан бастап Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы
аймақтағы игерілетін жер көлемі бұрынғыдан Өзбекстан мен ... ... 2,4, ... 1,7 есеге өсті. Ал Амудария ... ... ... саны 1960 - 1987 ... ... ... артты. Халық санының өсуіне орай суға деген қажеттілік те артты.
Осыған орай, 1970 - 1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері
азайды. Оның ... ... - ... факторлар еді. Екі
өзен бойындағы суды көп ... ... ... пен ... ... ісі
қарқындап дамыды.
Орта Азияда су баратын жердің бәріне дерлік мақта
егілді. Жердің әр гектарына ... ... ... ... ... улы ... қосылды. Әр гектардан 23 центнер
мақта алу үшін, мөлшердегіден екі есе артық су ... ... ... негізінде Аралдың табаны жалаңаштана бастады.
Жағалау, теңіз порттарынан 40 - 50 шақырымға ұзап кетті. Ауа ... жан - ... ... ... ... бастады, 178 түрлі
жануарлардың арасынан қазіргі күні 38 - і қалыпты.
Орта ғасырда Сейхун деп аталған Сыр ... ... ... ... бір ... 1948 жылы ... ГЭС - і ашылса, бертін
келе, алпысыншы жылдары, Шардары ГЭС - і, мұнан ...... ... су ... ... берілді. Бұл іс - әрекеттер
көптеген суару - суландыру жүйелерін іске қосуға ... ... ... ... суын ... әлі келгенше жарып ала берді. Ақыр аяғы
бір кездері кемерінен асып, төгіле аққан лай суының жойқын ... ... ... Мол ... ... ғана Арал ... ... Дәл осындай күйді теңіздің сыңарындай Амудария өзені де көріп
жатты. Арал теңізіне негізгі суды әкеліп жатқан екі өзен ... 60 ... ... ... 60 ... шақырым су берсе, 1980 жылдан
бастап, жылына орта есеппен, 4 текше шақырым ғана су ... ... ... ... ... беру ... кемінде жылына 40 - 45 ... су ... ... ... 66 мың ... ... су ... небәрі, шамамен 25 шаршы шақырымға жуық су айдыны қалып отыр.
Орта ... егіс ... ... жылдар бойы
мақтаның “ Солыма ” деген ауруына қарсы ДДТ химикаты ... ... үшін өте ... өзі ... ... ыдырау дегенді білмейді.
Сол ДДТ және де басқа да улы химикаттар, ... ... бойы ... ... ... ағып ... теңізге келіп қосыла берген.
Кейінгі жылдарда Арал өңірінде – малға, балыққа, құсқа қорек ... ... ... ... ... ... ... кетті.
Аралдың балық аулау ауданында Арал теңізіне құятын
өзендердің ... ... ... ... өңдеу зауыттары бұрын
Әмударияның атырауынан, Аван кентіне, Бөген ... ... ... Ұзынқайыр аралдарында орналасқан болатын. Алған Амударияның
атырау тұсы Арал теңізі аталып ( ... өте көп ... ... ),
кейін теңіз түгелдей Арал атанған.
Арал теңізі – Қазақстанның інжу - ... ... ... - бір ... су айдыны еді. Мойнақтан Аралға
дейін кемелер ерсілі - ... ... ... Енді ... ... ... 23 метрге дейін төмендеп, оның су айдыны 30 -
200 км - ге дейін ... ... ... аумағы қолдан жасалған
шөлге айналып шыға келді, оған “ Аралқұм ” ... ат та ... ... улы ... ... ... ... жатыр.
Судың тұздылығы 40 пайызға артты. Оның үстіне екі өзен бойындағы
шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен ... ... ... ... ... ... жетті. Тыңайтқыштарды қолдану 10 - 15 есеге
өскен. Осындай анропогендік факторлар Арал ... ... ... ... ... теңіз түбінен жыл сайын айналаға зиянды өте
жоғары 2 млн. тонна тұз шаңдар көтеріліп, желмен тарай бастайды.
Сонымен, Арал ... ... ... ... ... жердің тарихи - табиғи ерекшеліктерін ескермеу;
- ауыл шаруашылығын ... ... ... ... есепке
алмау;
- суды өте көп қажет ететін күріш, мақта дақылдарын барынша
көбейтіп жіберу;
- жерді игерудің агротехникалық ... ... және ... пайдаланбау;
- табиғи ресурстарын пайдалануға жіберген қателіктер мен оны
меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады;
Осы аталған фактілер Арал ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайлар адам
баласының қолдан ... ... ... ... жүзіне белгілі болды.
Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық
апаттар нышаны жыл ... ... ... суын ... Оның ... ... жойылып бітуге жақын. Топырақтың тұздалуы өте жылдам жүруде.
Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, ... 1 - 2 ... ... ... алынды. Ондағы тұрғындардың әлеуметтік ... ... ... ... көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13
- 20 млн. тонна деп есептеледі. Тіптен, тұзды шаңдар ... ... ... ... аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын
тигізуде. Шаңды бұлттар – Памирдің, Алтайдың, Тянь-Шаньға ... ... сол ... ... ... режимін де бүлдіріп отыр. Арал
өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ландшафтарын бірте
- бірте күрделі, әрі ... ... ... ... ... ... ... ондағы
тұрғындардың салт - дәстүріне, ... - ... ... әсер ... ... қалған балықшылар әлеуметтік жағынан
қорғаусыз ... ... ... ... ... ... Бір кездері
жайнап тұрған Аралдың құты қашып барады. Тұз жеп ... ... ... ... қурап кете жаздап тұрған тал-
теректер. Өлі теңіздің маңайындағы бұрынғы ... ... ... ... ... Арал маңында 29 сасық көлдер ... Ауыл ... малы ... су ... ... ... Арал - 88 ... ұйымдастырылған болатын. Олар – Арал теңізі, Сырдария ... ... 13 мың ... жер ... ... ... өз
порттарынан 60 - 70 шақырым шегініп кеткенін анықтаған. ... ... ... ... ... қайықтары мен баркастары,
қу далаға айналған, теңіз табанында суырылған құмға жонын тосып, тот
басып ... ... ... жыл ... жарты метрге төмендеп
барады, яғни қажетті шаралар қолданбаса ендігі оншақты жылда, ... ... ... әр ... ... - бөлек ластанған бірнеше су
қоймаларына айналып ... ... ... ... алапат апаттың араны
Арал теңізі және оның экологиясы ... ... ... “ аралына тоқтамай өтуге болмайды.
Возрождение аралы бұрынғы Кеңес Одағының 1992 жылға дейінгі ең ... ... ... келді. Онда орналасқан полигон 1980 - жылдардың
соңына дейін бірнеше кодты ... бар ... қару ... ... ... ... жасырын мекенге айналды. Бұлар
негізі “ Аральск – 7 ”, “ Бархан ” және “ ПНИЛ – 52 ” ( ... ... ... ... ) деп аталатын нысандар арқылы жүзеге
асып жатты.
Ертеректе Арал теңізінің алып айдынында 300 – ден ... ... ... ... ... бұлардың арасындағы ең ірілері –
Барсакелмес пен Көкарал жермен бір жағалауын ... ... ... Ал, бір кездергі Возрождение, Комсомол, Шағала,
Константин және ... ... ... бір ... ... бүгінде
Возрождение деген ортақ атқа иеленіп отыр. Бұл аралдың өзі Қарақалпақ
жеріндегі Мойнақ қаласы тұсынан құрлықпен шектесіп ... ... ... ... Арал ... мен ... ... таяу
ғасырдағы тарихына тоқталып өткеннің артықшылығы болмас. ... ... ... ... ... ... туралы
шешім шыққаннан кейін бұрын Түркістан АССР - інің ... ... ... ... Қазақ АССР – інің бағынысына ауысты.
Ал, 1936 жылғы 5 желтоқсанда Қазақтан одақтас ... ... ... ... ... ... ... Осылайша 1920 - шы жылдардан бастап 1936 жылға ... ... ... ... ... аумағына енді. Әлбетте,
Возрождение аралы да бізге қарады. 1963 жылы Л. И. ... мен ... ... аумағындағы шекарасын терістікке қарай
жылжытып, көршілерді теңіздегі үлес мөлшерін көбейте ... ... ... ... 78,97 пайыз бөлігі өзбектер жағына
қарап кетті.
Атақты аралдың қуатты әскери полигонга айналуы ... ... ... ... ... 1936 жылымен дәлме - дәл
келеді. Сол жылы Сталиннің бұйрығына сай ... ... ... ... ... Қызыл Армияның Ғылыми - ... ... үшін ... ... ... ... ... бастаған құрамы 100 кісіден тұратын бірінші ... ... ... - ақ ... ... ... Зерттеушіліер арнайы
бағыттағы кемелермен және ұшақтармен қамтамасыз етілді. Олар бастапқы
жылы туляремия мен ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, бұл экспедицияның ғұмыры ұзаққа
созылмады. 1937 жылдың күзінде зерттеу орталығының ... ... ... ... ... ... ... ұсталып, атылып кетті.
Кеңес үкіметі содан кейін Возрождениеге тек 1952 ... ... ... Алдымен ресми түрде Аральск - 7 ... ... ... ... ... қалпына келтірілді.
1954 жылы Комсомол қатарға ... ... ... ... ... тәжірибелерді жүзеге асырып тұру мақсатында құрылды. Құрамында
едәуір ... бар № 25484 - ... ... ... де ... ... жұмысқа жұмылдырылды. Зертхана кеңес
әскерлерінің биологиялық қарулардың соққысынан қорғану ... ... ... шұғылданды. Мұнда сондай - ақ әскери техника,
құрал - жабдықтар, қорғаныс киімдері үнемі сынақтан өтіп тұрды.
Возрождение аралындағы ... ... ... алаңы
оңтүстік беттегі сынақ кешені мен солтүстік шеттегі әскери қалашық
болып екі бөлікке ... ... ... ... ... ... балалар бақшасы, асхана, қоймалар және ... ... ... ... ... ... ұдайы сақтану шараларынан өтетін
болған. Оларға жұмыстарына ... ... ... келген. Тұрғын
жайларға жақын маңға қоныс тепкен ПНИЛ зерханалары қазіргі заманғы
жабдықтармен жарақтандырылып тұрған. ... ... ... ... ақ ... атты ... ... оңтүстік бөлігінің аспан астындағы сынақ алаңында
биологялық қарудың аэрозол ... ... ... ... ... ... ... биологиялық құралдары бар шағын калибрлі
аэрозол бомбалары ауқымын сынау жұмыстары жүрді. Ашық аспан астындағы
жарылыстар көбіне ... ... ... ... ... кезінде
жасалған. Зерттеушілер биологиялық қару залалы осылайша ... ... ... ... ... көздеген. Ал арнайы
бөлімшелер алдын - ала ... ... ... отырған.
Алайда, аралда құпия жасалып жатқан мұндай әрекеттер ... көп ... ... ... ... ... ... қанша
жерден сақтық шараларын қарастырып, қымтану қимылдарын жүзеге асырса
да сынақты залалды зардаптары ... ... ... еді. ... ... ала мұндағы адамдар арасында жедел бой көтеретін
түрлі ... ... ... ... ... ... ... жүрген
жануарлар мен теңізде жүзген балықтың қырылу деректері кей ... ... ... ... Арал ... бұл жағдайлардың
сырын білуге құштарлық танытулары ... ... ... ... ... ... ойнатқан тұңғыш
жарылыс 1956 жылғы 2 ақпан күні тіркелді. Сол күні Еділ ... Яр атты ... ... ... 0,3 ... Р ... баллистикалық ракета есепті уақыт ішінде Арал теңізінің солтүстік
жағалауындағы тақырдың үстінде от болып шашылды. Ядролық ... ... ... ... еткен “ ... ” атты ... ... ... ... зиян әкелгенін, қоршаған
ортаға қандайлық залалы болғанын бүгінгі күн тұрғысынан анықтау бізге
кәзір қиынға соғып тұр.
Себебі, ... ... ... өз ... табу оңай шаруалардың бірі емес. Бұдан қалды, Мәскеу
кезінде осы жойқын жарылыс зардаптарын зерттеуге ... ... ... ... бізге белгілісі, сол күндері Кремльдің Съездер
сарайында КОКП - ның ... ХХ ... өтіп ... болатын. Оқиға орын
алысымен еліміздің жоғарғы ... ... ... ... ... ... басшыларына операцияның “ ... ... ... ... жатты. Сөз ретінде айта кету керек,
алғашында ... ... да ... ... ракеталарды ұшырып
тұрды. Дәл сол 1950 жылдардың ... бұл ... ... рет
континентаралық Р - 7 ракетасы зымырай ... ... ... ... ... ... түбегіне жеткізді.
Арал аймағындағы ашық аспанның астында жүзеге
асырылған келесі ядролық жарылыстар 1961 ... ... ... ... ... келді. Әуелі қыркүйекте 50 шақырым биіктікке
қуаты 11,40 килотонналық екі атмосфералық жарылыс жасалды. Екеуі де
жерге ... ... еш ... ... мүмкін емес еді.
Бұдан кейін қазан айында болған ... екі ... ... ауа
қабатын қамтыды. Олар көк жүзіндегі 150 - 200 километр биіктікте
шашылды. Ал, қуаты 1,2 ... ... ... соңын ала қараша
айында тағы үш жарылыс сынақтан өтті. Бұлар атмосфералық аумақтың 300,
150 және 80 ... ... ... Атап өтетін бір жайт,
осынау сынақтар кездерінде ядролық ... бар екі ... ... ... Яр ... Арал мен ... ... ұшырылып тұрды. Олардың біріндегі ядролық заряд ұшып жеткен бойы
міндетті түрде ауада жарылатын. Ал, екіншісін, Байқоңырдан қарсы ұшқан
ракета қағып ... ... ... ... ... екі ... ... Бұл жарылыстардың бәрінің түпкі мақсаты Мәскеуді
ядролық шабуылдан қорғап қалуға дайындықты жетілдіру болатын. Сонымен,
бар - жоғы 3 ... ... ... ... 7 ... жол ... ... 5 жыл бұрынғы алғашқы жарылысты қоссақ, ұзын саны 8 - ге
жетеді екен.
Қырық жыл бойы ... ашық ... ... ... ... ... ... сыртына щығып
кетпегендігіне қазір ешкім ... бола ... ... сол ... жақын жерлерде, шала жансыр, ауру және өлген ... ... ... ... Возрождение ” аралында биологиялық қарулардың
қалдықтары да көмілген ... Көп ... ... ... ... әлі ... жоқ. ... күні,
бұл арал қараусыз жатыр. 1992 жылы Ресей әскерлері бұл маңнан толық
кетісімен ... мен ... ... ... ... елді
мекендерінің тұрғындары осылай қарай тал - таяғымен ағылды. ... ... ... ... ... мен тұрмысқа керекті
бұйымдарды талап алды. Жанар - жағар майдың мол қорына кездесіп, оны
сауымдап тынды. ... ... ... ... топ ... Олар ... жер шұқып, топырақ қазды. Осының бәрінің залалды болуы мүмкін
екендігі тастандыға қызыққан тобырды оншалық ойландырмады. Ал, дәрігер
- ғалымдар полигон ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деген тұжырымдама айтуда. Ол вирустардың
қайта тірілу мүмкіншілігі де бар, құстар арқылы құрлыққа да ... Оның ...... ” аралының айналасынан су кетіп, ол
бірте - бірте құрлықпен жалғанып барады. Бұл ... ... ... ... тағы ... ... сирек тараған трансмассивтік ауру түрлерінің
табиғи ошағы жанданғанын көрсететін нақты фактілер де аз емес. Мысалы,
Арал ... оба, ... ... ... ... ... ... жәндіктердің бір ерекшелігі, олар бұл аурумен өздері
ауырмайды ... Сол ... ... ... ... ... ... біразы баудай түсіп, қырылып жатқанын көргендер
осы күні де бар. Аралдың терістік қапталындағы құмды далалық ... ... ... қарап болған киіктердің де сасыған иісі алып
кеткен. ... ... ... ... 1960 жылдардың басынан кейін
тағы екі рет орын ... 1978 жылы арал ... арқа ... ақбөкеннің төсек болып жатқан сүйегінен аяқ ... ... ... сол ... ... таяу маңдарда шамамен 300 мың
қаралы киіктің белгісіз бір құбылысқа байланысты құрбан болып кетенін
айтады. Дәл ... ... 1989 жылы ... Бұл жолы ... 540
мың бас құралпындағы “ дала аруы ” ... ... ... ... Тап сол ... Арал теңізінің айдынындағы балықтардың да
қаптап су бетіне қалқып шыққанын мамандар айталы.
Жоғарыда ... Арал ... мен ... ... төбесінде 8 мәрте жарылыс болғаны жазылды. ... ... ... ... ... ... ... Ал беймәлімі қанша?
Мұны ешкім қазір дәл тауып айтып бере ... ... ... ... ... да ... бір алапат болмағанына кім кепіл?!
Қалай дегенде де, қырық жыл уақыт бойы ... ... ... ... қыру ... үздіксіз жасалып келген
Возрождение полигон - аралымен ... ... ... ... ... ... қуатты инфрақұрылым құрылған еді.
Жергілікті ... ... ... ... ... қаңқасының өзі оның
ауқымды кешен болғанын байқатады. Бұл ... ... ... есепсіз қаржының жұмсалғанын пайымдау қиын емес. 1988
жылдың көктемінде АҚШ Үкіметі Возрождениеге қарсы дау ... ... ... Кеңес Одағының 1972 жылғы Конвенцияны аяқасты
етіп, сібір жарасының ажал шашатын жауынгерлік агенті – ... ... ... ... ... жатқаны туралы мәлімет түседі. Антракс –
аса қауіпті биологиялық қару. Бұл өте ... ... ... ... тез ... ... ... қоршаған ортаның
күлпаршасын шығара алады. Ол топырақ қабатына шексіз уақыт сақталып
жатып, ақырын жан - ... ... ... ... ... ... ... антракстың түсі қызғылт ұнтақ болады.
Ең сұмдығы мынау. Америкалық “ The New York Times ”
газетінің мәліметіне ... ... ... ... ... жаңағы дауды басу үшін КСРО жағы жиналып қалған көп ... тез ... ... ... ... Екатиренбург
түбіндегі әскери кәсіпорынның мамандары айрықша құпия сақтай отырып,
бұл сібір жарасын қоздырғышты тот ... ... ... ... ... ... ... әкті төгіп тастайды. Бұдан кейін ажал
оғын сепкіш бұл ауыр жүк 24 ... ... ... Орал ... ... ... ... Антракстің ендігі аялдар ... ... ... ... ... ... жермен тасылып
әкелінген соң 11 көрге ( могильникке ) ... Енді ... ... ... ... ... тарау мүмкіндігі құпия
қалпында қалып отыр. Белгілісі, әлденеше ғасырлар бойы бойындағы
бактериясының ... сол күйі ... ... ... ... ұнтақтардан
біз құтыла алмаймыз. Және ол біздің бір бүйірімізде ... Оның ... ... ... ... Арал теңізінің аумағы биологиялық қарулардың
әлемдегі ең көп көмілген қорымы саналуда. Америкалық ... ... ... ... АҚШ жағы 1992 жылға дейін Кеңес
Одағының Орта Азияда ірі ... ... ... келгенін білмеген
көрінеді. Олар тек 1988 жылы ғана орбиталы жер серігінің ... ... ... ... ... көргенін тіркеп қоя
салған екен. Америкалықтар нағыз құжаттарды сол елең - алаң ... ... ... ... ... биотехникалық орталығын
басқарушы, әскери биолог полковник Қанатжан Әлібек арқылы қолдарына
түсіпті. Арада үш жыл ... ... 1995 жылы ... ... ... шақыруымен аралға жасырын келіп - кетеді. Олар антракс
көмілген туннельге тәжірибе жасап көреді. ... ... ... ... ... ... түйіршіктері өте қауіпті дезинфекциядан
өткізілгеніне және 10 жылдай уақыт көміліп жатқанына ... ... ... ... ... ... ... кісі Возрождениеден
сібір жарасының штампын оп - оңай алып ... ... ... аралды былай қойғанда ондағы нысандар мен түйіршіктер
көмілген ... ... ... тұрған жоқ. Мұның үстіне дәл осы
атараптан мұнайдың мол қоры табылғаны айтылып жүр. Олай болса, ... ... арғы ... өзбектер келіп, бергі беттен қазақ қауымы
барып, сол мұнайдың түбі көрінгенше жеті қат жердің қойнауынан сора
бастайды. Бұл ... ... ... соң арал ... ... табаны
тиетін үйреншікті мекенге айналады.
Қатерлі ауруларға шалдыққан аралдықтар
Қазақстан мен Өзбекстан ... ... ... ... сол жердегі зертхана сырын толық ашылмай
отыр. Ресей әскерилері осынау территорияда көмілген ... ... ... ... ... алып та отырған жоқ.
Осы жерде ойға оралатын бір жәйт, соңғы жылдары
облыстың Арал ... ... әр ... бір ... обаның ошағы
бұрқ етіп қалып жүр. Дәрігер қауым әзірге оны түйе үстіндегі бүргеден
көруде. Ал, сол бүргеге осы аса ... дерт ... ... ... Осыны
ойлаған жан бар ма? Бәленің бәрі аралда жатқан жоқ па? ... ... атом ... ... ... Сол сияқты соңғы жылдары
тайлы - таяғымен келіп, аралдан темір - терсек теріп жүрген жергілікті
тұрғындардың ауру ... ... да тым қиын емес қой. ... ... ... ... шым - шытырық жұмбақтар көп. Енді оны
түбегейлі шешу алдағы күндердің еншісінде болса ... ... ... яғни ... ... дертін
тарататын бактериядан бөлек КУ безгегі, оба, қара ... ... ... сал, ... ... бөртпе сүзегі сияқты қатерлі
аурулардың да көмілген нүктелері бар.
Жыл өткенсайын ... ... ... ... тұз, ... ... сол маңайдағы жерден өсіп шыққан
өсімдіктер мен ... кері ... ... Бұл ... ... ... ұшып жатқан зымырандардың жерге кері ... ... де ... ... ... келе ... ... өте улы гептил
қосылысы төгіліп, ауаға тарап, оны ... ... ... ол ... ... ... ... әсерінен, бұл өңірде бұрын - соңды
есітпеген ауру түрлері ... ... Арал ... де ... денсаулығы
күрт төмендеп кетті. Бұл өңірде соңғы мәліметтер бойынша туберкулез,
бүйрекке тас байлану, сарысу, өкпе - тыныс жолдарының қабынуы, ... қан ... ... ... ... ... ... жоғары көрсеткішті беріп отыр. Мысалы, Қызылорда
облысында жыл сайын 850 - 950 адам ... ... ... ... Осы ... көлемінде бір ғана туберкулез ауруымен науқастанған
адам саны 19,5 мың. Өкпе ... де ... ... 1994 - ... ... бұл жұқпалы ауру 1,5 есеге көбейген. ... - өзі қол ... да көп ... ... ... әйелдердің 70
пайзы анемия ауруына шалдыққан. Ең ... ... ... ... туылуы азаймай отыр. Қоян жырық, бес саусағы біріккен,
бітеу көтеншек, қол аяғы кеміс туғандармен бірге сиям ... ... ... ... ... ... ... рахит, жұқпалы сары
аурумен ауыруы жылдан - жылға көбейіп барады. ... ауру ... келе ... ... үшін өте ... ... ... бойынша, Арал
өңірі апат аймағының тұрғындарының 91 пайызының қанында пестицидтердің
бар екендігі, сондай - ақ ана ... ... тұз ... ... ... ... екендігі анықталды. Соған орай
бұл аймақта әлеуметтік - экономикалық және ... ... ... ... ... ... өсуі, халық
тұрмысының төмендеуі, екінші жағынан азық - ... ... күрт ... тамақтану жағдайын нашарлатты. ... ... апат ... ... ... нашарлауының негізгі
себептерінің біріне айналды.
Қорытынды
Арал проблемасы бүкіл дүние жүзі ... ... ... экологиясы, Арал қасіреті республика
аумағынан асып, ... ... бас ... ... отыр. Оны
сауықтыру бағытында Орталық Азиядағы бес ...... ... ... және ... ... рет кездесті. Оның біржола жойылып кетуі Орта Азия мен
Қазақстанды ғана ... ... ... ... ... - ... әкелмек. Ал әлемдік климаттың өзгеруі, шөлге айналу,
атмосферадағы ... ... ... ... Арал ... ... 10 ... жылда географ
және эколог ғалымдар арасында жиі - жиі пікірталастар туғызуда. Арал
мәселесі туралы ... ... ... ... ... көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия
республикалары, Ресей, АҚШ, ... т. б. ... ... шешімімен, Арал бассейнін
қалпына келтіру жобаларына қолдау білдіру туралы шаралар айқындалды.
Арал теңізі мәселелері жөніндегі келісім – ... ... Н.Ә. ... ... ... ... 1993 ... қаңтарында Ташкентте қабылдаған шешімі
бойынша 1993 жылғы 26 ... ... ... өткен Арал теңізі
мәселелері жөніндегі 1 - інші конференцияда жасалған келісім. Ол ... ... және Арал ... ... экологиялық сауықтыруды,
аймақтың әлеуметтік - экономикалық дамуын қамтамасыз етуді бірлесіп
шешетін ортақ шаралар туралы келісім ” деп ... ... ... Н. Ә. ... ... ... А. ... Тәжікстан
Жоғарғы Кеңесінің төрағасы Э. Ш. Рамонов, Өзбекстан ... И. ... ... ... С. А. Ниязов қол қойды.
Келісімнің арнайы баптарында Арал ... ... ... ... ... ... қаралды. Апаттың алдын алуға, қоршаған ортаны сауықтыруға және
арал аймағының әлеуметтік - экономикалық дамуын қамтамасыз ... ... ... қажеттіліктерді өтейтін істерге тікелей
назар аударылды. ... ... ... ... ... Арал қоры, арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекетаралық
кеңес құрылды, олардың ұйымдық мәселелері шешілді. БҰҰ - ның ... ... Азия ... ... ... жолданды. Онда
Аралды сақтап қалуға, Арал аймағының келесі ... ... ... ... ... ... назары аударылды.
Арал теңізі мәселелері жөніндегі мемлекет аралық
кеңес – Арал мәселелерімен айналысатын Орталық Азия елдері ... ... ... 1993 ... 26 наурызында Қызылорда
қаласында құрылған. Кеңеске Орталық Азияның әр ... ... ... ... 5 кісі және ... ... ... өкілдері енді. Мемлекет аралық кеңесті әр жылда
Орталық Аизя ... ... ... ... ... ... кезек
Өзбекстан Республикасына берілді. Кеңес өзінің атқарушы кеңестің, су
мәселері жөніндегі, әлеуметтік-экономикалық, ғылыми - техникалық ... даму ... ... ...... ” және ... ” бассейндік су шаруалары басқармаларын Кеңестің су
мәселелері жөніндегі ... ... ... ... өз ... Арал ... және ... банкпен бірлесе отырып
жүргізді.
Арал теңізін сақтау ... ... ... – Арал
апатынан зардап шеккен елдер басшыларының іс - қимылдарына көмектесуге
бағытталған алғашқы халықаралық келісім. 1990 жылдың 24 – ... БҰҰ - ның ... орта ... ... ... Бұл халықаралық құжат “ Арал ... ... ... іске ... ... ” деп ... 1990 ... 11 – 12
қарашада Хаттамаға қол ... ... ... ... ... келісім
бойынша оқымыстылар мен мамандардың қатысуымен “Диагностикалық құжат”
жасалды. Бұл ұлкен ғылыми -тәжірибелік зерттеу Арал ... ... ашып ... ... іске ... ... себін тигізді. “
Диагностикалық құжат ” 1992 ... 4 ... ЮНЕП - ... ... ... бекітілді, оған ҚР атынан Ұ. Қараманов,
К. Салықов, Н. Мұқитанов қол ... ... ... ... ... ЮНЕП, ПРООН, ЮНЕСКО, т. б. мекемелер қосыла отырып, орталық ... ... ... және Халықаралық Арал қорының
басшылығымен “ Арал теңізі мәселелеріне ... ... ...
іске қосты. Бұл тарапта 7 баңдарлама, 18 жоба ... ... ... ... ... ... ығыстыруға болмайтын нақты
шара – осы ... ... ... ... ... жер ... кеңінен пайдалану арқылы тұщы ауыз су жіберу, су құбырлары
құрылысын жүргізу, “Көкарал” ... ... ... Кіші ... ... тартылуы салдарынан, ауаның орташа
ылғалдылығы 18 ... ... ауа ... жылы ... бір ... Бұл өлкедегі бұрынғы 3000 - дай көлден қазіргі ... 85 - ... ... ... ... Кіші теңізді суға толтырып, оны
бұрынғы қалпына келтіру. “ Көкарал ” ... ... ... ... Егер, “ Көкарал ” бөгеті болмаса, сырдария суы
Үлкен теңіздің тереңдіктеріне ағып ... ... ... ... - ... ... ауға ұшатын еді. Кіші теңіз тола бастағаннан
бері, оның табиғи байлықтары да көбейе бастады. Оның ... ... ... Кіші теңізге Сырдарияның суын көбірек жеткізу мәселесін
түбегейлі шешу ...... ата - ... ... ... ... Арал ... экологиялық апаттан құтқару үшін көпшіліктің
күші, күресі қажет.
Қолданылған әдебиеттер
1. “Экология және табиғатты тиімді пайдалану” Ә. Бейсенова, Т. Есполов
2. Арал ... ... ... ... ... 2004 жыл, 28 ... Арал ... атом жарылыстары//“Егемен Қазақстан” 2003 жыл, 29
қазан
4. Арал өңірінің экологиялық ... 2004 ... ... ... және таза су проблемалары” А. Баешов, Алматы 2003 жыл
6. “Экология” Г. Оспанова, Алматы 2002
7. Арал қайта тірілді//”Егемен ... 2004 ... ... ... ... Ж. Жатқанбаев, Алматы 2004
9. “Қазақстан” энциклопедия 2006
10. “Экология” Байжомартов//Ақтөбе 2005

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның экологиялық проблемалары жайлы9 бет
Арал теңізі9 бет
Арал өңірінде табиғи-шаруашылық кешенді экологиялық орнықты дамытудың ғылыми негізі32 бет
Арал, Балқаш, Каспийдің экологиялық проблемалары8 бет
Аралдың экологиялық жағдайы10 бет
Агроөнеркәсіптік интеграцияның қазіргі ахуалы мен жетілдіру жолдары68 бет
Антикалық жерорта теңізінің медецинасы20 бет
Арал теңізінің жағалық сызығының өзгеруін картографиялау26 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы63 бет
Арал теңізінің зерттелу тарихы, экологиялық жағдайлары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь