Ақ боз үй трилогиясындағы тарихи шындық

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.7бет
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. «Ақ боз үй» трилогиясындағы тарихи шындық
(«Ақ боз үй», « Мінәжат» романдары бойынша) ... ... ... ... ... ... 11.40
2. «Ақ боз үй» трилогиясының философиялық астары
(«Жалған дүние» романы бойынша) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41.67
3. ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..68.69
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70.71
Тақырыптың өзектілігі. Қазақ халқы өз бостандығын алғанша басынан небір кезеңдерді өткізді. Олар осынау кең байтақ жерін сақтап қалу үшін қасықтай қаны қалғанша қақтығысып өткендері анық. Алдымен жоңғарлармен, одан қисық Гитлердің соқпағы, соңында Ресей бодандығын қабылдау болды.. Әр қилы кезеңдерді басынан кешіріп, 70 жылдан астам уақыт бойы Ресей қол астында булыққан қазақ халқы қараңғы қапастан әзер дегенде жарық күнге шықты. Сондай басынан кешірген ауыр да азапты кезеңдердің бірі - 1928-1933 жж аралығында болған, қазақты шыбынша қырған, қайғылы да қасіретті ашаршылық жылдар болды. Ата тарихымыздың қаралы беттерінің бірі-1930 жылы қазақ жеріне қырғидай тиген ашаршылық туралы сөз етсек, 1928 жылы және 1932-1933 жылдары қазақ жерінде орын алған тарихи оқиғалардың әрқайсысы саяси-әлеуметтік және экономикалық тұрғыдан бір-бірімен тарихи тамырласып, сабақтасып жатыр. Өйткені қазақ даласында кәмпеске науқаны құйындай ұйтқып өтпесе, ұжымдастырыу мен отырықшыландыру зорлықпен жедел ұйымдастырылмаса, отызыншы жылдардың басындағы сұрапыл аштық та болмас еді. Философиялық заңдылық тұрғысынан алып қарағанда, ашаршылық-әрекеттің салдары да, кәмпеске, ұжымдастыру, асыра сілтеушілік-негізгі себебі болды. Демек, бұл ірі оқиғаларды бір-бірііне байланыстыра қарамаған жағдайда, тарихи-әлеуметтік шындық, тіпті осы кезеңдегі саясат философиясы ашылмай қалар еді. С.Елубайдың «Ақ боз үй» шығармасы халқымыздың наубат кезеңдерін демек, өмір шындығын өнер шындығына айналдырған шығармасы екенін мойындауымыз керек.«1932-1933 жылдардың алапат аштығынан қазақтар шыбындай қырылып, олардың сүйектері көмусіз қалады. Күн жылынысымен, өліктер бұзылып, бүкіл атырапқа өліктің мүңкіген ауыр иісі жайылады» [1,3].
Демек, қай жағынан алып қараған күнде де бұл еңбектің көтеріп отырған тақырыбы әдебиет тарихы үшін тың әрі өзекті болып табылатыны толассыз. «Айтуын айтқан Жақан Сыздықов сындылар құрыққа ілініп, жарымжан ауру болып дүниеден өтті. Сәкен Сейфуллин «Қызыл ат» поэмасында шет жағасын айтамын деп ол да кетті атылып. Ал орыс әдебиетіне келетін болсақ, мұнда да бұл тақырып мүлде түртілмеген, сол күйі жазылмаған. Біздегі ащарщылықты зерттеген тек қана жалғыз-ақ Роберт Конгвест деген ағылшын ғалымы болды. Бүгінгі таңда енді-енді айтылып, жазылып жатыр» - дейді, жазушы Смағұл Елубаев өзінің сұхбатында [2, 5].
Осы орайда, ғұлама ғалым, саңлақ суреткеріміз Зейнолла Қабдолов қаламгер Смағұл Елубаевтың щығармашылығына арнап өзінің өте қысқа, бірақ, өте дәл төмендегідей пікірін түйіндепті: «Талантқа ең керегі екі нәрсе: еңбек және батылдық. Смағұл Елубаевта осының екеуі де түгел әрі тұтас. Өзге шығармаларын өз алдына қойғанда, Смағұл аз жылдар ішінде үш роман жазды. Бұлар – күн демей, түн демей, ұзақ сарылған үлкен еңбектің жемістері. Ал батылдыққа келсек, үш роман да («Ақ боз үй»», «Мінажат», «Жалған дүние») қаламгердің қайсар батылдығынан, керек десеңіз, тіпті батырлығынан туған.Алғашқы шығарма Кеңес кезіндегі қазақ атаулыны шыбынша қырып кеткен аштыққа, қуғын-сүргінге, ату-асуға арналған.Тоталитаризм тұсында бұл тақырыпқа бару біздің жазушылардың ішінде, жас та болса, тек Смағұлдың ғана қолынан келді».Ұстаздың пікірі қаламгердің бүкіл шығармашылығын қамтып, тоқ етерін бір-ақ айтқан.Сөйтіп, С.Елубаевтың тұтас жазушылық қасиетін, шығармашылық жетістігін бір-ақ ауыз сөзге сыйғызған. Бұл да ғалымның сөз саптау шеберлігінің зор екендігін көрсетіп тұр.
1. Әбдезұлы Қ. «Ұлт тағдырын толғаған» //жұлдыз2007ж №3
2. Елубай С. «Батыста тиын санау айып емес.»//Парасат,2007ж№5 3. Мұратбеков С. «Мінәжатқа мінәжат»//Егемен Қазақстан,1994ж, 9 желтоқсан.
4.Кекілбайұлы Ә. Ақ боз үй қонған асу бел//Егемен Қазақстан-2007, 21 наурыз.
5. Смағұл Елубаев «Ақ боз үй», Алматы «Жазушы» 1989
6. Ақыш Н. «Қасіретті жылдар суреті»// Жұлдыз.2003ж,№10
7. Ақыш Н. «Отаршылдық ойрандры//Қазақ әдебиеті.1994ж,2 желтоқсан.
8. Ж.Дәдебаев.Қазіргі қазақ әдебиеті, Алматы» Санат»2000ж
9. Қанахин Ө. Қасірет жылдарының кейіпкерлері.// Жұлдыз№5, 2004ж
10. Мұсаев А. «Жанды жүйе», Алматы «Білім» 2001-258б
11. Қ.Қаражан «Егемен Қазақстан» №12(321) 23. 12. 2006ж-4б
12. Н.Назарбаев)» Тарих тоғысында» Астана «Елорда-2001ж-421б
13. Мүсірепов Ғ. Оянған өлке. Алматы жазушы. 1978ж-312б
14. Шаханов М: Халық тағдыры, тарих тағлымы «Қазақ әдебиеті»,
29.12.06 ж.
15. Шоқай М.Тағдыр менің қолыма қалам ұстатты//Қазақ әдебиеті,2007ж-6 сәуір,№14.
16. Елубай С. Қазақққа тез арада ояну керек. «Қазақ әдебиеті», №235(65) 10.03.2006ж.
17. Әбдезұлы Қ. Ұлт тағдыры және шығарма шындығы. 5.156. «Жұлдыз» № 3.2007
18. Нұрғали Р . «Әдебиет теориясы» Астана «Фолиант» 2003
19. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы «Қазақ университеті» 1992ж
20. Жұмабай М. Жалған дүниедегі жазушы//Ана тілі,2004ж,29 шілде
21. Жеменей И. Ұлттың дамуына мемлекеттік қамқорлық керек.//Евразия КЦ.2007ж,16 ақпан №7
21. Әшімов Б. «Нәубет « Егемен Қазақстан », 12. 01. 07.
22.Жүнісов иС. Аманай мен Зманай//Алматы, Жазушы,1993ж
23, Қирабаев С.»Кеңеңс дәуіріндегі қазақ әдебиеті//Алматы Жазушы-19994ж-389 б
24. Қыдырбекұлы Алатау//А»Жазушы-1991ж
25 Қоспағанбетова М.»Ішкі әлемнің өкетем үні»//Қазақ тілі мен әдебиеті№12,-2008ж
26. Мекебаев А. « Жер кіндігіндегі апат. А-Жазушы1992ж
27. Мұртаза Ш.»Арқан үзіліп кетіп, аман қалған халықпыз//Жас қазақ-2007ж 19 қаңтар
28. Мұртаза Ш. Қызыл жебе//А-Жазушы,1994-397б
29. Таштемханова Р.» Шетелдік тарихнама//Егемен Қазақстан,2008ж,17 ақпан.
30. Елеукенов Ш. Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиеті. Атамұра-2008ж-321б
31. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті А, 1998.
32. 40-50 және 60 жылдардағы қазақ әдебиеті. А,1998.
33. Тұрысбек Р. Ж. Аймауытұлы және 20-жылдардағы қазақ прозасы А, 1998
34. Мырзахметұлы М. Түркістанда туған ойлар А, 1998.
35. Кәкішев Т. Санадағы жаралар А, 1998.
36. Әбдіқова Қ. Ж. Аймауытов туындыларындағы тұлға А, 1989.
37. Кәкішев Т. Мағжан-Сәкен А, 1999.
38. Қазыбек М. Маймақов Ғ. Құпия кеңестер – А, 1999.
39. М. Әуезов және әлем әдебиеті (жинақ) А, 1999.
40. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі А, 2001.
42. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы А, 2002.
43. М.Жолдасбеков. Асыл арналар. А., 1990
44.Қ.Алпысбаев. Көркем шығарманы талдау жолдары. А., 1995
45.Ә.Тарази, Л.Мұсалы. Көркемдік құпиясы, А., 2001
46.С.Әшімбаевтың “Парасатқа құштарлық” (Алматы , 1991)
        
        Қазақстан республикасы Білім және ғылым министрлігі
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті
АҚ БОЗ ҮЙ ТРИЛОГИЯСЫНДАҒЫ ТАРИХИ ШЫНДЫҚ
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
050117-мамандығы – «Қазақ тілі мен ... ... ... ... ... және ... ... мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті
«Қорғауға жіберілді»
Хаттама № «___» _______2010 ж.
Кафедра меңгерушісі,
ф.ғ.д., ... ... АҚ БОЗ ҮЙ ... ... ... ... – «Қазақ тілі мен әдебиеті» 4 курс, 4 жылдық,
күндізгі бөлім
Орындаған:
Еркімбаева А.
Ғылыми жетекшісі:
ф.ғ.к., ... ... ... «Ақ боз үй» ... ... ... боз үй», « ... романдары бойынша)........................11-40
2. «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... ... ... өзектілігі. Қазақ халқы өз бостандығын алғанша басынан
небір кезеңдерді өткізді. Олар осынау кең ... ... ... қалу ... қаны қалғанша қақтығысып өткендері анық. Алдымен ... ... ... ... ... ... бодандығын қабылдау болды.. Әр
қилы кезеңдерді басынан кешіріп, 70 жылдан астам уақыт бойы ... ... ... ... халқы қараңғы қапастан әзер дегенде ... ... ... ... ... ауыр да ... кезеңдердің бірі - 1928-1933
жж аралығында болған, ... ... ... қайғылы да қасіретті
ашаршылық жылдар болды. Ата тарихымыздың қаралы ... ... ... ... ... ... ... туралы сөз етсек, 1928 жылы және 1932-
1933 жылдары қазақ жерінде орын ... ... ... әрқайсысы саяси-
әлеуметтік және экономикалық ... ... ... ... ... ... ... даласында кәмпеске науқаны құйындай ұйтқып
өтпесе, ұжымдастырыу мен отырықшыландыру зорлықпен жедел ... ... ... ... аштық та болмас еді. Философиялық
заңдылық ... алып ... ... ... ... ... ... сілтеушілік-негізгі себебі болды. Демек, бұл
ірі оқиғаларды бір-бірііне ... ... ... ... ... ... осы ... саясат философиясы ашылмай қалар
еді. С.Елубайдың «Ақ боз үй» шығармасы халқымыздың наубат кезеңдерін демек,
өмір шындығын өнер ... ... ... ... ... ... алапат аштығынан қазақтар шыбындай қырылып,
олардың ... ... ... Күн ... ... ... ... өліктің мүңкіген ауыр иісі жайылады» [1,3].
Демек, қай жағынан алып қараған күнде де бұл ... ... ... ... тарихы үшін тың әрі өзекті ... ... ... ... ... ... сындылар құрыққа ілініп, жарымжан ауру болып
дүниеден өтті. Сәкен Сейфуллин «Қызыл ат» поэмасында шет ... ... ол да ... атылып. Ал орыс әдебиетіне келетін болсақ, мұнда да бұл
тақырып мүлде ... сол күйі ... ... ... тек қана ... Роберт Конгвест деген ағылшын ғалымы ... ... ... ... жазылып жатыр» - дейді, жазушы Смағұл
Елубаев өзінің сұхбатында [2, ... ... ... ... ... ... Зейнолла Қабдолов
қаламгер Смағұл Елубаевтың щығармашылығына арнап өзінің өте ... ... дәл ... ... ... ... ең керегі екі нәрсе:
еңбек және батылдық. Смағұл Елубаевта осының ... де ... әрі ... Өзге
шығармаларын өз алдына қойғанда, Смағұл аз жылдар ішінде үш ... ... – күн ... түн демей, ұзақ сарылған үлкен еңбектің жемістері. Ал
батылдыққа келсек, үш роман да («Ақ боз ... ... ... ... қайсар батылдығынан, керек десеңіз, тіпті ... ... ... ... ... ... шыбынша қырып кеткен
аштыққа, қуғын-сүргінге, ату-асуға арналған.Тоталитаризм тұсында бұл
тақырыпқа бару ... ... ... жас та ... тек ... ... ... пікірі қаламгердің бүкіл шығармашылығын қамтып, тоқ
етерін бір-ақ айтқан.Сөйтіп, С.Елубаевтың ... ... ... жетістігін бір-ақ ауыз сөзге сыйғызған. Бұл да ғалымның сөз
саптау шеберлігінің зор екендігін ... ... ... мен ... Қазақстан жеріне келген қайта құру,
жариялылықтың негізінде баспа бетін көре бастайды. ... осы ... «Ақ боз үй» ... баспа бетінде аздап жариялана бастайды. Бірақ,
бәрін басып шығаруға әлі ... жете ... ... ... ... ... қырғын оқиғадан кейін ел біршама есеңгіреп, ес жия алмап
еді. Сондықтан бәрін басуға жүректері ... ... ... кездері саяси
ауқымды көтеріп тұрптын шығарма қалың көпшілік пен кәсіби ... ... алып ... Сондықтан біздің мақсатымыз осы шығарманы ... ... баға ... ащы ... ... ашып ... көркем
прзасындағы жақсы нышанды, жаңа ізденісті көрсеткіміз келді. Сонымен, «Ақ
боз үйдің» кішкентай тарауын «Жұлдыз» ... ... ... ... ... «Ақ боз ... ... кітабы жарық көреді. Көп кешікпей екінші кітабы
1992 жылы «Мінәжат» деген атпен басылады. Ал үшінші ... ... ... ... 2000 жылы ... ... ... оқырман қауымға ұсынылады.
Әрине, бұл шығарма өзі сүйіп оқитын оқырмандарын адаспай тапты десек ... ... ... ... сөз ... шешендігі, сөз қорының байлығы
осы кітапта анық көрсетілген. Бұл ... ... ... де ... ... соқпақты көрген бұл кітап жарық көргенде әдебиетші өкілдеріміз
де қарап қалған жоқ, әрқайсысы өзінің кітаптан ... ... оған ... ... ... Атап айтар болсақ, әдебиет саласында үлкен
орны бар, ... ... ... Ахтанов роман жайлы былай дейді: «Мені «Ақ
боз үй» романының аудиториясының үлкендігі, құшағының кеңдігі ... ... ... ... атпен экранға шықты. Орыс тіліне ... ... Жолы ... ... ұзақ ... ... жазушы Смағұл
Елубаевтың бұл қадау туындысы 20-30 жылдардағы халық қасіретінің шежіресі.
Жаңа көзқарас ... ... ... ... шығарма. Мемлекет
ашаршылық құрбандарына арнап ескерткіш орнатуға шеші қабылдады. Ал, Смағұл
Елубаевтың «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... ... – кітап десек те артық емес».
Осы пікірді қостай отырып, жазушы Сайын Мұратбеков өз пікірін ... ... ... ... ауыр қайғы ұрпақтан-ұрпаққа
ұмтылмастай ... боп ... ... Енді қайтып қайталанбастай ұлы сабақ
болуы керек. Өз басым сондай туындылардың ... ... ... ... жазушы Смағұл Елубаевтың «Ақ боз үй», «Мінәжат», «Жалған дүние»
атты үш кітаптан тұратын үлкен шығармасын атап өтер ... ... ... қазақ халқының белгілі жазушысы, әдебиет саласында
үлкен үлесі бар қаламгеріміздің бірі ... ... ... былай
қорытады: «Ол оқырман қауыммен бөлісетін өз «одиссеяларын» өзі ... бес жыл ... ... ... ... сөз ... ... үш
шығарма да автордың өз ... ... өз ... ... ... сезінбеген, өз қолымен ұстап, өз басынан өткермеген бір де бір
штрих жоқ ... ... ... ... Бұл, ... хас суреткердің
қасиеті. Нағыз шеберлік. Алайда ондай шеберлік неден жаратылып, адам ... ... Ол- өз ... ... Ондай шеберлікке ие болу үшін, әрине,
бір ғұмыр аз. Ол үшін ... ... ... керек шығар. Бірақ, сонша
көп ғұмыр, бір жұмыр басқа бұйыра қоя ма? Ол екі ... ... ... ... дегеніміз- бүкіл тұқым-тұқиянымыз көзбен көріп, бастан
кешкендерін бір бойына жиып, керек ... ... ... ... ... тіл ... сұңқылдата сөйлетіп отыра алатын
сұғыла көкірек, зергер зердеге ие бола ... ғана ... олжа ... ... ... ... «Ақ боз үй» ... арналған
әдебиетші қауымның пікірлері еді [4, 4].
Сонау ел басына жауар күндей түнеріп келген ... ... ... ... ... ... еді. Қасіреттен қақсап қалған қазақ халқы
талай қиындықты басынан санамалап өткізіп отырды. Соңында әрең дегенде етек
жеңін ... ел ... ... ... ... тәй-тәй басқан жас тәуелсіз
мемлекетпіз. Осындай мерекеге жетіп отырғанда кейінге көз тастамай өту күнә
десе де ... Біз ата ... ... ... алға қарай қадам
басуымыз мүмкін болмас та еді. ... 1930 – ... ... ... күні ... ... жасырып келгені мәлім. Тарихтан тек бер жағынан
ғана хабардар ... Ал, ... ... ... ... ... ... саусағы да ілікпеген секілді. Бірақ, сонда да ... ... ... ... ... ... қарап
ашаршылықтың қаншалықты дәрежеде соққы бергендігі туралы аз-маз хабардар
етіп жүр.
Ал баспасөз, кітап, ... ... әлі де ... ... ... ... ... табылады. Яғни, бұл тақырып бүгінгі таңда енді-енді ғана
зерттеле бастады.
Сонымен қатар әдебиет ... осы ... ... қаламгеріміз
қалам тербегені анық. Олар: Ш.Мұртаза; А.Мекебаев, С.Жүнісов, С.Елубаев,
Б.Қыдырбекұлы, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... ... Аты ... қаламгерлеріміз осы тақырып жайлы
біршама сөз қозғап, сол кезеңдегі қиын-қыстау ... өз ... ете ... ... ... ... С.Сейфуллиннің «Қызыл ат»
поэмасына тоқталсақ.
Ауыл өміріне арналған ... ... ... ... ... ерекше атау орынды. Бұл 1931-1932 жылғы халықтың басынан ... ... ... ... шығарма. Ақын ауылдың жүдеушілік көргенін,
шаруашылықтың күйзелісін, қызыл аттың ақынмен сырласуы түрінде алып ... ... Олар ... ... ... ... көреді.
Белсенділердің зиянкестігін содан мал басының қырылуын күтімсіздікті ашады.
Оған жол берген кәрі райком (Голощекин) ... ... ... ашық айту ... емес ... ... ... сол өкіметтің
өкілдері белсенділер мен кәрі райком арқылы көрсетудің өзі де ... ... ... жаңа ... ... ... мен партия саясатына бас
шұлғи бермей, сын көзімен қараған оның ... ... ... ... оны ашық ... ... ... Ол Голощекин тұсында оның қателігін
ауызша да, ... да ... ... Коммунист ақын «ұлтшыл» деген аттан да
құтылмаған. Мұның аяғы 1937 жылы оны ... ... ... ... ... ... С. ... өзінің төл туындысының жазылу ... ... ... есіне алады. «Осы кітаптарымды көлденең ... ... ... Бұл ... бір жағы ... «Ақ боз үй» ... материал
жинау тіпті ауырлау тиді. Әсіресе, сонау 32-ші ... ... да, ... да рұқсат етілмейтін, біліп болмайтын уақытта бұлайша
бел шешіп кірісудің ... ... ... ... Бұл ... ... ... да басынан кешкен. Ақтөбенің Байғанин ауданынан бастап Үстірт
арқылы Қарақалпақстанға шейін, одан әрі Түркіменстан ... ... ... ... шаңдақ жолда шежірелі де шерлі тарих жатыр. ... ... ... ... кезеңінде қалың отырған қазақ ауылдарының орны
босап қап, айтақырға айналды, ата-баба ... ... ... ... ... ... [5, ... осы тұста қасіретті жылдар туралы жазылған шығармалады жан –жақты
зерттеп, қарастырып ... ... Ақыш ... ... «Бұл ... ... ... трагедиясын ең биік шыңы, кульминациясы.
Осылардың баршасын бір жүйеге ... ... ... ... кезде
қазақ халқының сол ... ... ... панорамалық деңгейде
елестейді» [6,7] Осы пікірді құпатап келе, шығармаларда қайғылы ... ... « ... ... романы. Атап айтар ... ... ... ... өлік ... ... ... сәбилерге жолығуы,
бас кейіпкер Түктібайдың далада денесін ит жеп жатқан әйелдің үстінен шығып
қалуы, азамат деп ... ... ... ... әйел мен оның балаларын
Түктібайдың орта жолда өлім ... ... ... ... өз ... көпе-көрнеу далаға тастап кетуі сияқты эпизодтар ... ... ... сөйтіп еңсе басарлықтай ауыр әсерге бөлейтіні
көркемдік орындау деңгейіне де байланысты. Қарапайым халық ... ... ... сияқты трагедиялық бейнелер «Қазына сыры» романының басты
кейіпкерлері. Ашаршылық қыспағына түсіп, бір ... дән, бір ... су ... ... бұлардың алдарында ел қамын, жер қамын ойлайтын ірі мақсат
жоқ. Өйткені өмірлері қыл үстіне ... ... ... ... ... ... мүмкін емес пе еді. Тек Сатыбалды байдың тығулы қазынасына
қатысты жағдайларға байланысты дүниауи мәселелерді шешудің ... ... ... болады.
Бұл туындыда трагедиялық емес кейіпкер жоқ. ... ... енді ... ... ... ... ... әрекетке орын
қалдырмаған Түктібай отбасын және өзін қалай ... ... ... ала ... ... ... ... қазаға ұшырайтын Қабыш бір кезде
қара шаруаға қыры шамалы болғанымен, сын сағаттарды ... қу ... ... ... ... ... ... екі баласының біреуінен
тірідей айырылған Мәдина шын ... ... ... ... ... ... адами болмыс-бітіміне тоқаталатын болсақ,
халық басына ... ... ... ... ... ... ... адамдардың ортасында өз жарасын өзі қапқандай жан таласып жүрген
Түктібай ... ... ... ... ... элемент Түктібайды
ашаршылық нәубеті туған заман да, адамгершілік пен ... ... ... ... ... да ... болмайды. Шынтуайтына
келгенде, сырт көзге мүләйімсіп көнсе де, пасық пиғылын тереңге ... бұл ... ол ... ... ... ... санайды. Бар
мәселе оның ішкі әлемінде жатыр. «Бұл да біз ... ... ғой» ... біраз адамады жер қаптырады. ... ол ... ... деген ұғымдардың бар екендігінен бейхабар кеткен жүгенсіз
адам. Сол рухани жүгенсіздік оның ... ... ... түсінікпен
астасып жатқандай.
Осы шығарманы қорытындылай келе Н.Ақыш өзінің ойын былай қорытындылап
көрсетеді: «Автор шығарманы ... ... ... ... Негізгі автордың ұстанған мақсаты ... тек ... ... қасіретті кезеңді суреттеп жеткізумен шектеліп қалмай,
жалпы адам табиғатына тән сана сезім ... әр ... ... жатқан түйсік құпияларын ашып көрсету болғандығын айтады» [7, 3].
Мұнда Сталиннің ... аса ... ... ... ... ... арсыз немелерді суреттейді. Қазақ халқының басына төнген
зобалаңды жеделдеткен әлеуметтік-қоғамдық, ...... ... ... ... іс-әрекеттерінің нәтижесі –асыра сілтеушілік.
«Ақ боз үй» романында қарапайым адамдар арқылы трагедиялық ахуал
сюжеттік ... ... ... ... ... ... етіп құрудан гөрі тұрмыстық көріністерге
көп орын берілген. Қарапайым жандар тіршіліктің ... шешу ... ... әлеуметтік пішіні жайлы Асқар Егеубаев «Халық тағдыры
тарих тағлымы» атты мақаласында да өте өткір ... ... [8, 3 ... ... ... ... үш ... тұрады. Кіріспе, негізгі
бөлім және қорытындыдан.
1. « АҚ БОЗ ҮЙ» ТРИЛОГИЯСЫНДАҒЫ ТАРИХИ ШЫНДЫҚ
(АҚ БОЗ ҮЙ, МНӘЖАТ РОМАНДАРЫ НЕГІЗІНДЕ
Қазақ ... ... ... ... ... жан ... ең ... отызыншы жылдардағы аштық екені ащы
да болса ақиқат. Қалың қазақты ... ... ... ... жаншып
өткен сол бір жылдардағы солақай саясаттың кесірінен болған қасірет кейіңгі
ұрпаққа айтылмай, айтылса да әр ... ... ... ... ... қайтарылып, жабулы күйінде келді. Қазіргі ұрпақ колхоздастыру
кезеңіндегі келеңсіздіктерді ашық ... ... ... түсіне
бермейді. Оны түсіндіретін, оны айтатын тарихтың да, көркем әдебиет ... де ... ... еді. Сол ... тек ... таңы ... ... алғаннан кейін ғана шешілгендей болды. Осының дәлелі
ретінде ... деп ... ... «жабық» тақырыптарға қалам тартқан бірлі-
жарым дүниелер көзге шалынып, қолға тие бастады.
Соның бірі жазушы Смағұл ... «Ақ боз үй» ... еді. ... шығармасына көшпелі қазақ ауылының отызыншы ... жаңа ... ... ... ... ... ... жетпіс жыл ... ... ... тарылып келген «ақ таңдақ» іздерінің
демі сезіліп, ұрпақтар санасына саңылаулай ... ... ... ... ... ... ... қалай болды?», «Ел неге қырылды?» деген
сауалдарға аздап та ... ... ... ... Онда ... жатқан
ащы шындықтың беті ашылып, аталарымыз бен кейбіріміздің әке-шешелеріміздің
көрген қорлық-зорлығы паш етіледі. ... ... да ... ... бір қуыста бүркеулі жатқан шалажансар шындықтың шаңын қағып,
кеуіп қалған ... су ... ... көз ... ... алып
келеді. Сол кездегі бүкіл ұлт ... ... ... ... ... ... жүргендей қателік емес, қылмыс деп біледі. Сөйтіп,
көркем ... ... ... ... ... оны ... ... кесіледі.
Романның атына арқау болып тұрған ақ боз үй ... ... ... үйі. ... ата-бабасы жазы Оймауыттың баурайын
бойлап, қысы Үстірттің етегіндегі Самның қалың ... ... ... сол өңірдің төл перзенті. Шылқыған бай болмағанымен сіңірі ... де ... ... Мұсадан қалған мұраның арқасында ортақол ... Сол елге ... ... сөзі ... би. Ол ... «... ... мол денелі, сақал-шашы көкбурыл тарта бастаған ат жақты, сұлу көзді,
келбетті кісі» [5, 20] деп ... ... көп ... ... ... Не
істесе де ақылмен, оймен істейтін парасат-пайым иесі. Үлкен ... ... орны бар, ... ел аузына қараған ауыл азаматының, беделді, білімді
азаматтың қуғын-сүргінге ұшырауы, ... ... ақыр аяғы ... ... ... ... ... жабырқатады. Сол бір
жылдардағы ұлттың басына төнген ... ... ... ... Балқия образдары арқылы көз алдыға алып келіп, тарихи ... ... ... ... ... ... ... Дәдебаев «... шығарманың
материалдық болмысын, өзегін тарихи белгілі, ақиқат оқиғалар құрмайынша,
белгілі ... ... ... ... ... ... ... пікір айтады. Осы тұрғыдан алғанда жазушының бұл еңбегі ... ... ... 1932-33 жылдардағы аштық зардабынан қалың қазақтың тең
жартысы ... ... ... өзі жоққа шығара алмайды.
Бұл жылдар қазақ халқының жер ... ... ... ... аз-ақ
алдында қалған қасіретті кезеңі. Оған сол сұрапыл зұлматтан тірі ... ... ... ... мен ... куә. ... сілтеу
болмасын, аша тұяқ қалмасын» деген аты шулы ... ... ... жанды
алтын бесік-атамекенінен айырды. Оларды бас сауғалап, жан ... ... ... жаққа шұбыруға душар етті. Сол жылдарды өз ... ... ... ... ... сол бір ... ... түскен сұмдық
трагедияның қазақ даласында коллективтендіру ... ... ... болған жаппай аштықтың қасіреті жайлы былайша ой ... ... ... ең басты себеп: қазақ еңбекшілері ... ... ... ... жүргізілген, осы халықтың ғасырлар
бойғы күн көрісі, негізгі кәсібі, тұрмыс-тірлік ... еш ... ... ... ... ... атам ... бері
қалыптасқан қалың қазақтың өмір сүру тәсіліне, тіршілік ету кәсібіне – ... төрт ... ... қатты тыйым салынып, отырықшы болып жермен
айналысу керек ... ұран ... ... ... саясат жүргізілмеген
болар еді ғой» [3, 62]. ... ... ... ... Голощекиннің
әпербақан саясаты сұраусыз кеткен көп қазақтың көмусіз қалған сүйектері
болып шашылды. Бұл ... ... ... зіл ... ... ... бар, ар-намысы мен сезімі бар жанның өзегіне ... ... жас ... ... ... ... еске алуы
мүмкін емес.
Ғалым Ж.Дәдебаев: «Өмірдің ... ... мен ... ... ... ... ... сипаттағы маңызды, мағыналы
фактілерді көре білу үшін де ... ... ... [8,160]. ... ... ұлт ... ... тарихи шындық желісін көркем бейнелі
образдар арқылы «зергерлік зердемен» ... ... ... ... ауылда жүргізілген коллективтендіру, конфескациялау әрекеттері
ашықтан-ашық әшкере етіледі.
Тарихи шындық бар да оның ... ... ... ... ... ... келгенде «Ақ боз үй» - қазақ әдебиеті әлеміндегі соңғы
дүниелердің ішінен ... ... ... ... ... ... ... айтқан жөн. Аталмыш роман туралы филология ғылымдарының ... ... ... ... ... ... қозғалмай келе жатқан
тақырып туралы, сол ... ел ... ... араласып кеткен саяси
ахуалдың әлі күнгі өз бағасын ала ... ... айта ... ... ... бар прозашымыз Смағұл Елубаевтың «Ақ боз үй»
романына осы қиын да ... ... – отыз ... болған жаппай ашаршылық
жылын арқау еткен, Қазақстанның құмды өңіріндегі аймақтық коллективтендіру
тұсындағы қарбалас қамын, хал-ахуалын табиғи қалпында, ... ... ... суреттеген», -[10,238] деген пікірін білдіреді.
Роман желісіне арқау болған кішігірім ауылдағы ... өз ... ... ... ... қазақ ауылына алапат сұрапыл ала
келеді. Елдің шырқын сол өңірдегі жандайшаптардың өзі бас ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... бастауына бай-мырза
түпкілікті қарсы шыққан жоқ. Бай мен кедей теңелуі керек деп жатқан уақытта
Пахраддин: «Байлардың артық малы алынса, ... ... ... несі ... ... ... ... де малымды алыңдар», -[5,188] деген бәтуәлі сөз
айтады.
Орта дәрежедегі шаруасы дөңгеленген Пахраддин арабша, ... ... Ол ... ... жаңа ... ... өз ... бұрынырақ
бағамдайды. Ел ішінде жүргізіліп жатқан коллективтендіру саясатына да ... Сол ... ... ... ... ... беріп, тиісті
салықты (ет, май т.б.) артығымен мезгілінде беріп отырады. Сондай ... ... ... де, ... де, ... де жаңа заманға
қарсылығы жоқ Пахраддинді ел ... көре ... ... жала ... мұқатады. Жоғарыға «іскер», «үкіметке берілген» жан болып көріну
үшін оларға адамның арына тию, ... қара күйе жаға салу ... іс ... ... ... ... ... ауылнай Жорға ... ... ... ... арқылы беріледі. Әсіресе, Жорға Күреңнің
екіжүзді бет-бейнесі шебер ... ... ... ... күн ... базаршысы болған Жорға Күрең жаңа туғанда лып етіп ... ... ... ... ... ... сақ Күрең сырттай
«бетегеден биік, жусаннан аласа» ... ... де ... ... ... түсу үшін бар ... ... бағады. Сөйтіп, «Жорға күрең
жымсиып тұрып Мажанды өз қолымен өзі кәмпескеледі. ... адал ... үшін оған ... жазаны да халық атынан басып-басып ... ... ... ... ... сөзінің қоса айтылып, бір есімге
айналып кетуі де оның ... ... ... ... ... Ел
ішіндегі еті тірі, белсенді жас Шегенің «Жаңа жол» ... ... ... үшін ит ... ... Оның ... өз ... Ждақайды
қойғысы кеп ойланып жүрген Жорға Күрең Шегенің Пахраддин қызы ... ілік ... ... ... ... өсек, әңгіме тасып,
Шегеге жала жауып айдатып, ақыры дегеніне жетеді.
Елде коллективтендіру саясаты ... ... ... Ел ... ... ... өкіл келіп жиналыс жасайды. Сондай бір жиналыста
Жорға Күреңнің Шеге қолымен от ... оның ... аша ... Күрең мәз болып отыр. Шеге, сен мынаны айтшы! – деп алға ... ... - Сен ... ... ... құлақ па, жоқ па? Соны айтшы!
Жорға Күрең жымсиып күліп, насаттанып шалқайып отырды. Хансұлудың беті
ду жанды. Шеге Жорға ... жалт ... ... ... атып ... Ал, ... Сол ма еді ... – деп ышқынып қалды»
[5.182]. Туған атасын күйеу баласының аузымен ... ... ... ... әрекеті талай жанның жүрегін жаралап, отбасының ... ылаң ... ... ... ... елге ... «Құлақтарды тап ретінде
аластау» жөніндегі ... ... ... ... арқасында шебер
орындалады. Бір жиналыстың нәтижесінде Пахраддин де ... деп ... ... ... орталығына жаяу айдалады. Айдаушы ат үстіндегі ... Жаяу ... келе ... ... ойы ... жерді шарлайды.
Өзінің қалай ие болғанын ой елегінен өткізіп келеді. Өзінің жаңа заман
саясатына да ... ... ... ... ... ... та ... мың құбылған жел де бір. Мінеки, бір жиналыстың ... ... ... да шықты. Ал, құлақты тап ретінде Сталин жой деп ... - деп ... ... өзі ... Пахраддин. Автор Пахраддин
ойымен ойлап, ... ... ... ... ... ... ... бұлғақтау жоқ.
Аудан орталығы Нарқамысқа барып қара жұмысқа жетілген Пахраддинді
көшеден қызыл отряд командирі ... ... ... ... ... ... ... бұлт арылмайтынын айтып, қалаған жағына ... ... ... бере ... ғана ... Елі жылап – сықтап
Пахраддин көшін шығарып салады. Туған жерден ... ... бара ... ... ... ... суреттеледі. Елден, жерден
үдре көшкен Пахраддин Үстірт асып, ... ... ... етеді. «Аузы
күйген үріп ішеді» деп үкіметі аздау, ... ... ... ... Ол жақта
да өзімен тағдырлас жандармен бірігіп күн ... Сол ... ... елге ... ... Қайда барып тығыларын білмеген бір топ ел
жан ... үшін ... ... бел байлайды. Орта жолда басмасшыларға таланып
ат-көліксіз қалған шұбырған елді Пахраддин ... елге ... ... жолға салады. Өзі ауырып, жаяу сабылған ұлы ... ере ... ... Құм ішін жаяу шарлап, шөлден, аштықтан титықтаған қос мұңлық ... мен ... ... ... ... соққанын топшылайды.
Өмірінің соңғы сәттерінде Пахраддин ... ... сөз ... қатыгезсің безерген. Опасызсың, сұм жалған. Біресе
бетінді, ... ... ... ... «Бұқа» сынды, Күрең сынды сұқ
иттерге сүйек салдың! Абалаттың, айтақтап! Ақыры жетіп тыңдың ба ... ... ... ... ... халықты тақымдатып, талатып, тырқыратып
торғайдай тоздырдың ба? ... бе, ... Жем ... толды ма? Ыбылыс
ектеген кер заман! Судың да сұрауы болар! Елдің обалы ... ... көз жасы ... ... ... Құдай алдында жауабын ... сен ... ... ... еш ... [5.316]. Өтіп бара жатқан
өмірде ащы күйініш бар. Құм ішінде көмусіз қалған талай жанның ... ... ... ... өліп бара ... да көкрегінде үміт
сәулесі сөнбейді. Әділдіктің салтанат құрарына, ақиқаттың ... ... ... ... ... деп ... зіл ... Өзегі
талып, өлім халінде отырған Пахраддиннің көзіне сағым арасынан бұлдырап
ақ боз үйі көрінеді. Өмір мен өлім ... ... ... ... шаңырағын да қимай санасында сызат бергендей.
Шығармадағы Сырға бейнесінің ашылып көрінетін жері романның аяқталар
тұсы. ... ... ... ... ... тән қасиет тұнып тұр. Мінезге
бай, ... ... әйел заты өз ... ыстық. Ерінің мінезін, ойын,
көңіл-күйін қас-қабағынан танып-біліп, соның ыңғайына ... ... ... ... де ілтипатына ілінері шүбәсіз. «Сирек сөйлейтін,
сөйлесе ... ... ... ... ... жағымды тәрбиелі жан еді
Сырға. Кісіні есті, назды қылығымен табындыратын», - [5.86] дейді ол ... ... ... деп ... үн ... ... Пахраддиннің жан-
дүниесін, ішкі ой-иірімдерін әйелге тән сезімталдықпен тап басып таниды.
Құлазығанда ... ... ... ... ... ... жан серігі ақиретке аттанарда да қол ұстасып
бірге болады. ... ... әрең ... ... өзге бір дүние
түкпірінен қарады Пахраддинге. Айта алмай ... мол ... жан ... ... паш ... ... Соған шамасы келмей қиналатындай.
Бақұлдасқысы келе ме кім ... [5.319]. Шөл ... ... ... өлім ... ... ... аянышты халін жазушы еш боямасыз,
артық суреттеусіз, табиғи, ... ... бере ... Құм ... ... Пахраддин мен Сырға тағдыры тым аянышты.
Романның ақырына жеткенде сең ... ... ... боласың. Ол
сенің жан-дүниеңді тұтқынға алған азапты ... ... Елін ... ... ... ... өмірден өтуі сенің де көкірек тұсыңды тырнап,
қимас адамында ... әр едік ... ... ... ... ... «Ақ боз үй» трилогиясының философиялық астары ХХ
ғасыр қазақ халқына қасақана ұйымдастырылған қылкөпір, ... ... төбе ... тік ... Жаны ашымастың қасында басың
ауырмасынды ... еске ... ... ... болды жаз» деп ... ... ... ... ... ... ... өткенге
салауат, болашаққа сабақтығын ғана қанағат тұту – ... кең, өр ... ... ... ... ... жоқ. Біз ұпақтың
тарихпен, халықтың жадындағы ащы шындықпен ... ... ... ... қана өз ... ... ... Белгілі жазушы Смағұл
Елубайдың «Ақ боз үй» трилогиясын ... ... ... 2005ж] ... оның ... ... құдық қазғандай ... ... ... ... құрсаулы, тар шеңберлі жүйеде өткен шерлі шежіре
парақтарынан мол ... неге ... ауса соны сары ... ... ... ... ... таланты бар қаламгер екеніне шүбәміз
қалмады. Асыл текті, бекзат болмысты, Ұлы Даласындай ... ... ... ... ... ... ... неге Алланың қаһарына ... ... ... ... ... дейін үнемі шиыршық атқан,
шым-шытырық қанды оқиғаларды ... ... ... толы ... ... жазылды? Оған кім кінәлі? Шынында да, жаратқанның ... ғана ... ма?! ... жүгінейік. Тарих ғылымының докторы,
профессор Қ.Қаражан ... ... ... ... ... ... ... халқын күштеп ұжымдастыру жылдары жүз елу мыңдай адам ... ... екі ... жуық ... ... соры ... 42 ... шыбындай қырылып, бір миллион жүз мыңдайы ... ... ... ... ... Түркия, Иран, Орта Азия республикаларына
бала-шағасын аштық аранынан арашалап қалу қамымен тоз-тозы шығып ... 1929 ... ... 1939 жылы ... ... ... 63,8 ... күрт азайып кеткенін жазыпты. Оған біз 1921-22
жылғы ашаршылық жалмаған екі миллион үш жүз мың, ... ... ... жазықсыз атылған жиырма үш мың қазақты ... ... ... ... ... ... жүйе құлдық бұғаудан
құтылуға қарағайға ... ... ... қайсар мінезіне басып, 370- тен
астам көтеріліске жанын ... ... асау ... ... ... ... ... үшін қолдан қырғын-қасап ұйымдастырып, қан
түкіртіп, от ... ... да, ... ... жігері мен намысын қоздырып, ... ... ақыл мен ... ... ... пен ақ ... ... еткен бұл! «буыршын мұзға тайған күндер»- «бостандығы жоқ ... және шөгу бар, ... да ... ... және азаттықтың анасы –
бостандықта» Ата түрік екенін ... ... ... ... ... тәуелсіздікті аңсаған ел жағасы жыртылып, қатары селдіресе де
темір телпек киіп, ... таяқ ... ... етік ... ... ... батырындай алған бетінен қайтпаған, алапат толқынын тереңіне жасырған
теңіздей, қуатын ара-тұра ... ... ... ... ... бодандықтың болат шынжырын күрт-күрт үзіп, талқандар сәтін
сарсыла ... ... ... ... ... намыстан
жаралғандықтан «ХХ ғасырдың алғашқы қырық жылында демографиялық апатқа
ұшыраған тек ... ... ... 12.3.] Осы ... бізге
тарихшыларымыз тәуелсіздік таңы атқан соң ғана там-тұмдап жазып, зұлмат
заманның құлқына бас ... ... ... ... рентген
айнасымен үңілуге сенімімізді бекітті. Бірақ аласапыран шақ пен алашапқынды
қазақтың ... ... ... ... ... Ұлы Даланың мұрагерлерінің
тұқымын тұздай құртуды көксеген қитұрқы саясат, азаматтық тарихымызда
қара таңба боп «ел ... ... ... ... оқиғаларды тек
жанынан безген қаламгерлердің тарихи полотноларымен ... ... ... ... тотолитарлық жүйемен жағаласып жүріп бейнелеп
бергеніне сүйсінгенімізбен, иманымыз қасым болған-ды»[13,89]. Где все
хорошо, там ... ... ... ... Шоу). ... нұры ... Мүсіреповтің ( Шұғыла» әңгімесі), О.Бөкеевтің («Өз ... ... Қ. ... ... романы) шығармалары «тотолитарлық сана
мен тұрпайы әлеуметшілдіктің көбесін сөге», «сызғандары» ... ... ... ... ... ... ... жаралған бурадай шабынып, аузынан ... шаша ... ... ... ол ... «ұлтсыздықпен күресіп», бойында
қазақ қаны сұйылмағандардың жалын күдірейтіп, жүрегіне шоқ, ... ... ... тәуелді болғанымен, рухының тәуелсіздігіне бас
идірді.
Смағұл Елубайдың «Ақ боз үй» трилогиясы – ... ... ... ... ... бәрін бір етікке тығатын саяси
тотолитаризм дәурен құрып тұрған» (Ә.Кекілбаев) заман өз пиғылынан ... ... ... ... ... ... Енді оның ... де, кір, мерез қылығында көркем келісті тілмен, ... ... де, ... ащы тілмен де, публицистикалық шалқулар арқылы
«кеудесінің есігі бар, құлағының тесігі бар» ... ... ... ... ... ... шақ туды. Қолдан кісен, аяқтан тұсау
алынды. Сайын даланы ен жайлап, еркін өмір сүрген бұла ... ... асау ... бұлқынысын енді күндіз жүйкеңді, түнде көз ... ... ... ... да ... Смағұл Елубай обалы не, сөйткен.
«Еділдің бойы қанды ... ... бойы ... Қиян, Маңғыстаудың бойы
майлы Қиян – адыра қалған Үш Қиянның» ХХ ғасырдың ... ... бар ...... көз алдыңа мөлдірете тосылады.
Сірескен тотолитарлық жүйе ... ... ... ... ... деп еді,
білімі жоқ, қанында тектілік, ісінде бәтуа, ... ... ... жүре ... ... мәз, жегеніне тоқ, кигеніне кісәпір иенделер
эгоизм мен ... ... ... ... о дүниенің қыл көпірін
құрып берді дерсіз... «Қой зор болып ... құл зор ... ... ... өміршең ғана емес тамыршаң» (И.Сапарбаев) екенін
арам, қаныпезер тоңмойын іс-әрекеттерімен танытты. Кешегі келе-келе түйе,
үйір-үйір ... ... қой ... ... би ... ... жағарын
білмей, әр күні санаулы, беделі есігіндегі қозы-лағын баққан Қозбағардан ... ... ... ... ... ... ... құлы Қозбағар
күштеп, «етегін жел ашып, бетіне күн тимеген» ерке, өр, ... ... ... ұстап сүйіп еді, қарындасы әдепсіздікке ренжігенін
байқаған Әзберген кедейдің ... ... сол күш ... ... мән беріліп, байдың баласы түрмеге айдалады. Пахраддин қызы Хансұлуды
Қозбағарға ұзатпқ боп ... ... соң ғана ... ауыр жазадан
арашалап, түрменің есігіне жеткіздірмей ауылға қайтарады. ... ... ... мал ... дәулет бітуі, бәйбіше мен тоқал алып, ... ... ... ... ... ... ... жалшыменен.
Бай менен молданы
Қойдай қамшыменен,-деген ұранның астында
қалып, өз дәулеті, маңдай терінің ... ... ... ... ырыздығы ұстағанның қолында,тістегеннің аузында кетеді. Бәйбішесі
мен Мажан шал белгісіз өлкеге мал-мүліксіз, ақша-пұлсыз, ... ... ... жер ... ... жұрдай айырылып, бай болғаны ... ... ... ... бар, ... қасқырдай Шеге, Ждақай,
Қозбағар, Балжан комсомолдар бар, Бұқарбай Сұржекей мелисасы бар әлекедей
жаланып, жүні ... құты ... ... ... адам дейтін
жұмыр басты мақұлықтардан шошындырады. Олар сайтанның әулетін; албасты,
жын, жезтырнақ, ... ... ... де қолы ... лас ... ... желігіп кіріседі.
Жүрегі жылы, жиған-тергенін бауырына баспай, барын жеке
бастарының ... ... ... бөлісе жұмсауға жаралған, қолы
ашық, жолы ... ... ... ... ... де асын ... ... Төріне шалжиып жатып, отырып кетуден шімірікпейді. ... аяр, ... ... жағымпаз әбілеттер ауыл басқарып, адам
тағдырын ойыншық санап, елді білім, білікпен басқарудың ... ... ... қаһарымен бағындыруға көшкен зауалды күн туды. Ешкімге
қылдай қиянат жасап ... ... ... ... би, ұлты үшін ... ... санап жүрген ауыл жігіттерінің аласұрған ... ... ... тоңмойын, терін саумай, тілін ... ... ... «Бұл ел ... ... ... жердегі тірлігіміз осы
болса, өз ұрпағымызбен ... ... ... ... біткен екенбіз», -
дейді өзеуреген елірме, түсінісуге көркеуде қарсыластарынан жиреніп.
Революциямен бірге қантөгіс, зорлық-зомбылық, ... ... ... ... ... ұя ... ... қария қайдан
білсін... Құдасы Шәріп етікші ауылдық Кеңестің ... ... ... ... ешкі ... ... қарсылық көрсетсе бұқадай мүйізін
білеуден аспады. «Атқа мінгенің – азапқа мінгенің» ( Әйтеке би ) ... ... ... ... ... ... ... көңілін қаралы күйге
түсіріп, кіндік кескен жер, ұрпағын қалдырған елінен ... ... мен ... ... ... ... ... өкіл
ұшқалақ, пәтуасыз Шәріптің орнына «таққа» ... еді, күні ... ... оң қолы, ақылшысы, саудасын жасап, бармағын жалаған жағымпаз,
жылпос, сухит, ... ... ... ... ... ... ... бұғау салатын, ертеңгіге қылыш сілтейтін нағыз қаныпезер, ... өзі боп ... Тілі ... діні қатты, сырты жылтыр, ішін
ібіліс айлаған, өзінен ... өрем ... ... жазықсыз, жұрт
назары ауғанға тұзақ құрып, көзін құртқанша арызын да, қанжарын ... ... ... ... ... күншіл Жорға Күреңіңіз -
пенденің парық-пайымы жете ... ... ... жатқан, бормық
пиғылды алапес мінездің адамы. «Кебеже қарын, кең құрсақ ... ... ... елдің елдігін, рухын сақтаған билер, ... ... ... сепкен жұртқа екіжүзділік, аярлық, зымияндық
көшбасшы болғанда, түйеге ер ... ... үкі ... қилы ... жетіп,
« бұлттан шыққан шұбар күн» тумақ. Бас ... үшін ... ... ... ... ... ... «на то и щука, ... не ... [6, 125] ... шықпақ. Аждаһа алтын жалап семіреді.
Жорға Күрең, оның қанасын жарып шыққан, ... ... ... ... ... ... бақ ... астына ат мінуі - жылаулы жұрттың
көз жасынан есебін түгендеген лас нәсібінен, жылы ... ... ... ... ... Сондықтан олар араммен оразасын ашып, қиянатпен
қазы-қартаны кертіп жеп, асығы алшы түсіп ... ... ... ... ... ... Шеге төрт рет Қолыманың дәм-тұзын татып,
ақыры түрмеде шіріп өледі. Пахраддин бәйбішесі Сырғамен ... ... ... ... ... жетіп, көмусіз қалады. Мажан шал қартайғанда ... жер ... ... ... ... ... ... Нар тұлғалы, өзі
мерген, балуан Бұлыш «банды» деп ... ақ ... ... ... ... ... уланған нағыз бандылармен шайқас барысында ажалын
табады, ... бұл ... ... ... жынданып өледі. Өзінің
қылмысын бетіне шыжғырып басудан жанбайтын ... ... ... ... азық-түлігін бергізбей, аштықтан ісіндіріп өлтіреді. Шегенің
«жан досы» саналатын Ждақай, ... ... ... қалпағын» одан
қызғанып, «кулактың күйеу баласы», ... ... деп ... ... ... әкесімен екеуі жарыса «әкімгершіл кеудемсоқтықтан өрбіген
мемлекеттік әпербақандықпен» жаудырып, түрмеден оралса, қайтадан түрмеге
тоғытып, түбіне ... ... қиюы ... ... мен ... ... ... Хансұлуға да ішпеген уын іштіреді.
Жетпістің бесеуіне келіп, ... ... ... ... Бұлыш пен
келіні Балқиядан қалған көзі, немересі - Едігесін қайтсем адам ... деп ... ... ... да ішкі ... ойлап, зымияндықпен
қаралап, арыз жазып, ақыры әділетсіздік қанына қарайтқан Дәу апаны түрмеде
өлуге ... ... ... би ... ... ... ... бар болса, жанған отқа күймессің» ... би). Иә, ... би ... ... жемқорлықтың қайнар көзіне айналдырып,
құныққандар обал-сауапты ... ... ... қынадай қырған
бөктергіге, жыртқыштар мен ... ... ... жүйе ... ... да, іштей де бүлдіре беретін, аяғында жұтатып шығаратын»
(Ғ.Мүсірепов) мұндай шошырлық қылық-әрекеті оның саяси құрылысы, ... «Ақ боз үй» ... көзі ... ... ... ... С. Елубай
көңілінде дүдәмал қалдырмай қапысыз көркем бейнелеген.
Ол өзі қалам ... ... ... ... ... ... зерттеген. Қатпар- қалтарыстары, уақыт психологиясы мен
заман адамдарын революция қалай ... ... ... ... ... беруге тырысқан. Қоғам қайраткері, ақын М.Шаханов: «Кейбір
зерттеушілер ... ... ... ... ... ... ... болды деп есептейді. Тоталитарлық билік, мемлекеттік
террор, бір ұлттың, бір мемлекеттің ... ... мен ... ... ... ... ... дәлел саналады» [14,3], - деуінің
қисындылығы жазушының «Ақ боз үй» трилогиясының әр ... ... ... ... ... ... ... бірінші хатшысы, уыздай жас
жігіт Семен Харитонович ... ... ... алдында құрдай
жорғалаған мансапқорлардың қошаметін, сауатсыз жұрттың уықыт ызғарынан
ығып, мың ... ... ... ажарынан танып, миығына күлкі жүгіртіп,
түсін жылытқанмен, қасында тұрған аудандық Кеңестің төрағасы Апанасқа:
«Бұл ... мен ... ... көре ... 30-40 ... 4-5
ірі қарасыз бірде-бір шаруа жоқ. Шындап келсек бұл дала толған ... ... ... малдан қымбат нәрсе жоқ. Кулакқа малды ортақтандыру -
өлім. Сондықтан жеке шаруаның ең ... ... ... керек. Малы бар
көшпендінің аяғы ... Оны ... тұра ... - деп ... ... тоқпақтап «Көшпелі ауылды коллективтендіру жолында үш
үлкен бөгет тұр. Ол – бай, молда және мал» дейді аш ... ... ... ... қолында тұрған, халқының тағдырын сеніп ... ... ... ... ... «кер ... ... жасырған
«тұлпарыңыздың» -Калашниковтың «қалжасынан» осылай ... ... оған ... ... ... басшы саналатын Апанас «қазақ
даласында кеше ... ... ... боп ... ... ... ... ішкен шовинист Калашниковтан әлде қайда сауатты,
ұстамды, көреген, ... Оның ... ... пен ... ... ... Ол ... жергілікті ұлттың ішіне жатырқамай ... ... қош, ... ... алысқанға білек, адасқанға
қомпас бола біледі. Қатал дөң мінез сұп-суық, ... ... ... ...... өмір ... хабарсыз,
сауатсыздығын аңғарып, шабынан түртпей, жәйлап шөре-шөрелеп атты өлтірмей,
арбаны да сыңдырмаудың амалын ... ... ... шолақ
белсенділердің ұрда-жық әрекетіне айналдырып алу қауіпінен ... мәні бар, аса ... ... ... қиын ... істі ... ... жүзеге асыру – елді ығыр етпек, ... ... ... ... ... тіпті ол құлша табынған Голощекин де
мәселені терең ... ... ... жаңа қоғамның жасанпаздығын
күмәні айықпағандардың көзі мен бойын үйретіп, ... ... ... ... ... ... берік көруге шыдамдары,
білім-білігі жетпеуі салдарынан білек пен ... ... ... ... ... ... ... Арам істі бастағанның – жегені желім,
өрісі ... ... ... ілесіп байдауа жолға түскен Бұқарбай,
Сұржекей, Қозбағар да жүз күн атан болғаннан бір күн бура ... ... ... таяқ ойнатады. Өткенге кеткен кегін қайырып, буырқанып,
ойнақтап көріп еді, ... ... ... күні отбасты. Өкінгенмен жол
кесілген. ... ... қаны ... ... құны қара бақырға татымаған
жандардың көз жасы, қарғысы жібере ме, осы жолсыздықтарды ... ... ... арам ... ... ... бар ... «қылмысты»
төменгіге аудара салып, куәгерлерінің тұқымын тұздай құртуға ... ... ... алып еді, ол ... ... ... қиды».
Мың асқанға – бір тосқан.
Өмір қаншалықты даналық болса, соның ... ... ... ... ... . ... түбіне даналығы, ізгілігі жетті. Ол
өктемдік пен үстемдікке ... ... ... ... ... қолдады, мансапқор, зорлықшылардың жалған жаласы, қате тиген
таяғынан қорқады, жаңа қоғамның белсенді ... ... жету үшін ... ... иесі ... көкседі, жалаңашқа барын кигізді, қолынан
іс ... ... ... Бұл ... ... мінезі, көпшіл,
мифологиялық архетивтің аясына сыйғандай болмысы, ... ... ... ... ... ... күншілдіктің әбілетіне тұтылды.
Жазушы бұлғақты бастан кешіп, ізгілік, ... ... ... ... ... ... болмысы қанында бар, қалың тұман
арасында адаспай, ... ... ... ... ... ... ... мемлекет, қоғам қайраткері Апанастың табиғи, ... ... ... Және ... ол ... ... шала ... емес, адамды табына қарай жіктеп, маңдайы жіпситін ... қаны ... ... ... ... ... ... «кулак» деп даңғой топ аққарғадай ... ... ... ... оны ... жая ... ... қаралы, жаны
жаралы бекзат қарияны уақыт қиыншылығына мойымай, ... ... ... ... ... ... «Жаңа жолдан» шыққан белсенді
комсомол, болашақ ірі істерге шақ пішілген, опалы, жақсы ... ... ... рет ... ... ... ... кеңес қызметіне жегеді. Бірақ
жаулары Апанасты бетіне күле қарағанымен жасырын ор қазады. Калашниковтың
солақай саясаты ... ... үшін ... ... комитетінің бірінші
хатшылығына сайланған ол, күндіз күлкі, түнде ұйқыдан қалып, ... ауыл ... ... ... жуан ортасында жүріп,
кәтепті қара нардың жүгін көтереді. Алайда «қараңғы үйден» ... ... ... ... оны да ... құтқармай, ағысқа қарсы жүзген
«мұзжарғыш ... де жолы ... ... жала ... ... Ослайша Смағұл «жарығы есті ... ... ... күн ететін» санамызға құяды, жүрегімізге балына у қосылған мұң
ұялатып, түпсіз терең ойға ... ... ... ... біз ... кір ... ... лайламай, азаматтығына әжім түсірмей
өмірден көшудің үлгісін танығандаймыз.
Мұстафа ... ... ... деген жоқ, жаман адамдар бар:
адамгершілігі мол мемлекет деген ... - деп ... 7]. ... ... сол ... адамдар» мен «адамгершілігі мол адамдар»
жайлы көркемдік шындықтың шұғыла шашқан ... ... ... кестені
ұсынады. «Күн көсем» Сталин: «Адам бар ма - ... бар, адам жоқ ... ... - деп ... Оның айтпағы не? Философиясы нені
көздейді?... «Адамы» жай жер ... ... ... жеп жүрген,
қақсоқты, саясатта ісі жоқ пенде емес, қайтсе жер ... ... ... ... ... ... ой бостандығы, бас бостандығы, ел
тәуелсіздігі болатын заман қашан ... ... ... ... деспотизм қашан жойылады, адам қайтсе адам ... ... ... ... ... кең ... ... өмір кешетін күн
туа ма деп жанын жеп, арыстандай аласұрған, шын мәніндегі «халықтың досы»,
«намыс ... ... ... ... ... өліммен қорқытып, тақта
отырғандар оларды «халықтың жауы» деп ... ... ... ... ғып жойғызса – «проблема жоқ» Бассыз ... ... ... ... түн ... төрт бөліп мазаланбайсың. Дойыры,
нақұрыстарына кішкентай мансап беріп, ... ... ... ... ... да ... ... ішкізіп, табанын тіліп, «итжеккенге»
айдатудан жүзі жанбайды, құдайынан да қорықпайды. Жорға ... ... ... Сұржекей, «қасапшы» Құлбергендер – ұзтазы Христосты
30 күміс теңгеге сатып жіберген Иуда ... ... ... Иуда ... де, қай қоғамда да өмір сүре беретін, «топырақ талғамайтын» тип,
қасиетсіз ... ... ... ... ... ... ... Сұржекей
сатқындығы жағынан Иудадан да асып түседі. ... жоқ, ... ... адамға билік беру – ақыл – санасы жетілмеген сәбиге екі
жүзді алмас ... ... ... ... ... молдаларды,
кулактарды тәркелеу кезіндегі ымырасыз «күрескерлігі» арқасында Нарқамыс
өңірін ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстады. Небір ... ... ... жауы» екендігін мойындату үшін ұйықтатпай итсілікпесін ... күн су ... ... қатыру, бетіне ыстық шәйді шашып күйдіру, жығып
сап қол-аяғы байлаулы адамды іші кепкенше тепкілеу, әйел-баласын ... ... ... айтып зәресін ұшыру, оқсыз наганмен ату т.б. –
Жеке Калиевичтің беделін ... ... ... ... ... құлағымен ін қазады. Аудандағы Сталиннің «оң қолы», «оң
көзі» Сұржекей, аудандағы еркек ... ... ... ... облыс бойынша көрсеткіште алдыңғы орынға көтеріліп, ... ... етіп ... енді оның өзін ... ... ... ... алқауға да кең жол ашқан, «бағынбай, кісімсініп жүрген» аудан
прокуроры Сұранышов пен ... ... ... әлі ... аудандық
партия комитетінің бірініші хатшысы Қойшыбаевқа ... ... ... ... ... ... ... агенті, шпионы» етіп
шығарудың айла-амалын ... ... шала ... жүр. Сұранышевтің де,
Қойшыбаевтың да өмір жасы «ұзақ» болады екен, ... мен ... ... жою ... НКВД жан-тәнін салып, қатты кірісемін деп жұртты
тым ашындырып, ... ... ... ... Бас жендет Сталин
«жалпыхалықтың» бұл шара ... ... ... соң кілт тоқтатып,
«асыра сілтегендерді» Ежовымен қоса құрдымға ата бастайды. «Досына ... ... өзі ... оры ... ... көкжұлын мелиса болса
да ... ... Онда да ... өз ... ... шәкірті, «қара
жылан тергеуші» Құлберген қазса, «қылмысын ... ... ... арызқой, жылпос, қарғыс атқан – Жорға Күрең. Шындығында да өмір
философиясы ғажап қой: ... ... ... ... құр ... Қанша қиянат жасап, қиянға шыққанымен, Алланың
көзі қырағы, құздан құлатады, ... ... ... ... Елубай
Голощекин, Калашников, Сұржекейлер ... ... ... – философиялық мәселелердің қыр сырынан өңілдіріп, хақ ... ... ... ... шешім жасайды.
Алайда, батырақ кезінде Есеней байдың жұдырығы батып кеткен, көргені
аз, тәрбиесі кемшін, кеудесі көкке толы ... ... жаңа ... ... ... қағып, қара күшіне қызығып, қолына қару
ұстап, милиция қызметіне тартуы Сұржекейдің жалын ... ... ... ... ... ... қол жетпегенін берген,
түсіне кірмейтінін өңінде ұсынған большевиктік ... ... тап ... ... ... боп ... оқ боп атылуға,
«қылша мойным талша» деуге жеткізеді. Айдағанмен жүріп, ... ... ғана ... ... сауатсыз сорлы, аз күн тәтті
сезімнің балын жұтқанға елігіп, ... шағы жер ... ... ... оның ... ... ... ісіне, әрекетіне қарай қара
бояумен баттастырмай, ара-тұра жер ... ... ... ... ... де еске ... ... ішкіістер бөліміндегі кейбір
арандатушылар «жалпы мемлекеттік ... ... ... еңбек күшін
түгелдей «халық жауына» айналдырып бара ... ... ... ... ... ... ... еркек біткенді түгел ұстатып, енді өзіне
иіле бермейтін ... ... ... ... ... ... Дәу апаны қаралап, түрмеге жатқызғысы, оны «қатын өсекке былғағысы
келгені» үшін ... ... ... ... ... ... ... тағып, қазы мен қартаны кертіп шәйнап жүрген ібіліске тоқтау
салады, сес ... Бұл оның ... ... ... ... бір сойқаны бар алыстан басталған қаһарлы дауыл екенін ... ... ... ... ... ... мәз ... ауыл жігіті,
ақкөңіл адал, аңғал Қозбағардың милиция қызметіне төтеліп, ауыр ... ... ... ... оның ... көп ... ... жақын
серігіне айналдырады. Сұржекей ұсталып, Құлберген үш күн ... ... тек ... ... ... ... көре ... Қозбағар
жеңдеттердің айдап салғанына елігіп, байқұсты бұл да екіліні мұлжалайды...
Сұржекей оған кек ... түн ... ... ... ... ... ... ол, Қозбағардың сәтті шақты пайдаланып, қашып кетуіне мүмкіндік
жасайды. ... ... ... ... кім ... ... ... тіреліп,
алғы күндерінен үміті үзілген шақта ... ... ... ... мүлт ... дәл ... «Сұржекей
жеңдеттің» адамға қолдан келсе қолұшын беруге арының оянуы ... ... ... ... келіссе түзеу, оң жолға салу
онша қиынға түспесін ... Оны ...... қақап тұрған
тоталитарлық астамшылық. Сосынғы ... ... ... ...... ... артық етіп көрсетуге талпынуы» .
Қозбағар ол қателікке ұрынбайды, қай жерде, қандай іс, қандай орта
да табиғат жаратқан ... ... ... ... Момын, жасық,
қорқақ, әлжуаз, адал, кек сақтамайтын, өз кемшілігі мен ... ... ... ... ... ... атақ жоқ, алдамшы болмай бақ
қайда» (Абай) дейтін принципке атап баспайтын ақжелең жігіт. ... ... ... ... ... жұлдызбен пара-пар сұлу да ақылды,
тәкаппар сәні мен салтанаты ... ... ... ... ... ... Тұлпар мен тұғыр, гаухар мен мыс үйлеспесін, жағдай
жаңастырғанмен бәрі сабасына түсе келе соңы енді ... ... ... ... ... ... сезіп, жалған намыстың тізгінін дер кезінде
тежей білді. Көшпелі алтын жаратылысы ... ... ... жанға ғана
бұйырмақ. Ол – Шеге еді. Хансұлу оған небір үткелең, сүргіндерді ... келе ... Жұрт ... жүгіре қоймайтын, туысы бөлек, тынысы
бөлек талғам-танымы ... ... ... бергісіз, имандылық,
парасаттылық, кісілік тәрізді үлкен ұғымдарға шақ қасиеттер бойына ... ... ... Смағұл Елубайдың ірі табысы. Оның кереметтігі тұла
бойында кең мағынадағы, ... ... ... ... жер, ... аспаны, табиғатына, отаны ата-анасы, ... ... Сол ... оны ... жүрген салмағы зіл батпан қайғы-
қасіреттен, ырысынан азабы асып ... ... ... қара ... ... ... ... ләззатынан көз жасын көл еткен жар құшағына
сағынышынан күдерін үзбей жылатып жүреді. «Дүниені ... ... ... махаббат бар жерде ғана өмір бар» (М.Ганди). Қайты тұрақты
мекені түрме, ... ... ауыр ... ... ... ірілігі
трилогияда жеткелікті көрінбген. Өз жүрегінің тылсым қойнауынан ... ... ... бар ... ... ... ... телміре
қараумен өткен. Хансұлуды қалай аймалап, құмарынан ... ... ... ... ... ... ... кезінде асыра белсенділік
танытып, оның Апанастың ұсыныуымен төрағалыққа ... ... ... ... ... «бай атасының асыл тастарын бойына
сіңірген» деген «айғақты айыптар тағылып, не еңбекте, не ... ... бар ... ... ... темір тордың арғы жағында өкінішпен өтті.
Зәлімдік көрсе – ... ... ... – қоғамынан көрмеске, қарғыс
айтпасқа лажы жоқ. ... ... ізі, ... бұлдыр көрініп,
нәубеттердің құрбаны санатында санаға күркесін ... ... ... қиын ... қасқайып, кәтепті қара нарындай жүгін
көтеріспеген соң, шөре-шөре тіршіліктен сере-сере ... ... ... аян. Жойқын күшке қарсы тұра алмай теңіздегі жаңқадай қалтыраған
Шеге - сол бір ... ... ... ... ... ... құрбаны, бақытсыз, бақсыз миллиондардың бірі. Тарихтың құрбаны,
халқымыздың шайылып кете ... ... ... ... ... ... ... саналатын Хансұлудың
жан-жүрегіне кір жұқтырмай, оның есімін аялап, оған деген ізгі ... ... ... ала ... тегінен-тегін емес шығар. Аштықта жеген
құйқаның дәмі аузынан естен кетпес. Кедей жігет ... ... ... мен ... аластап, жын көргендей тас атып жатқанда, Хансұлуға деген
балалық кезден ... ... ... ... ... ... ... басына бұлт үйірілген ғашығының қасынан
табылады. ... ... сол ... ... ... үшін ібілістің торына
шырмалумен өтті... «Ібіліс әрдайым құдаймен бірге алысып келеді, сондағы
ұрыс алаңы-адамның ... ... ... жармасудан тайынбаған
ібілістің басқа салғанын жүрегіне ... ... ... Шеге ... ... ... күйлер, ауыр сапар, қиын жолмен жанына
жақын, ... ... үлде мен ... ... өскен ерке шолжаң, өзімшіл
болып қалыптасқан еркетотай бұла сұлулар ... қиын іс ... ... ... ... тік ... эмоцияның адамы, көрсе қызар,
жеңілтек ауырдың үсті, жеңілдің асытмен жүруге бейім ... еді. ... ... жаны да, тәні де ... ... ... ... ғасырдың қылкөпірінен сескенбейтін, тозағына уақыт ... ... ... ... ... Фәни ... 75-ке ... аттанар сәтінде де әділетсіздіктің жағасына жармасып, ... ... ... озған...
Бөлігін билеушілер не айтса соған көнетін тобырға айналдыру
болды.» [16.4] Ата-бабамыздың ... ... ... ... ... кейінгі ұрпақ үшін өмірлік сабақ болмақ. Елінің ... ... ... ... таразылай алмаған ұрпақ оның ертеңі туралы
да толымды ой толғай алмайтыны ... ... ... ... тік,
жүзіміз жарқын баруымыз үшін оның кешегісін көкірек көзімізбен ... ... ... ... ... Осы ... ... ой
жіберсек қазақ қазақ болғалы ілгері-кейінгі ... ... ... ... түсінеміз. Оның жанкешті тарихына қайран қаламыз. Осыдан
кейін ... ... ... пен ... ... ... ... шараң жоқ.
Патша үкіметі құлап, жаңа өмірге аяқ басқанда да қазақтың
айдарынан жел есе ... ... ... ... ... өз
тәуелсіздігімізді алуға асыққан, Алаш туының ... ... ... ұлттық мемлекет болып қалыптасудың алғышарттарын ... ... ... ... кейін серпілді. Ағынды
толқынға қарсы тұрып, оны кейін қарай серпіп ... ... ұлы күш ... еді. ... ... бері ... ... енді бірде жасырын жүргізілген
жұмыстар ... өрге ... ... қақты да отырды. ... ... ... куә. ... ... ... қолдан
жасалған ашаршылық, саяси қуғын-сүргін зардаптары қазақ елін өркендетуге
орайластырып жүргізілмегені бесенеден белгілі. Керісінше оның қор ... ... ... ... тереңіне сүңгіген сайын көз жеткізе
түсеміз. Бұл ... ... ... ... ... ... көрнекті маманы, тарихшы-академик Кеңес Нұрпейістің: «Патшалық
және кеңестік ... ... ... ... ... ... ... іс жүзіндегі үздіксіз жүргізілген репрессиялық
науқандардың басты мақсаты – Қазақстанды отар елге айналдыруға ... ... ... ... ... ... ... ал
халықтың қалған.[9.5] -деген пікірі дәлел бола түскендей. «Романдарымды мен
ХХ ғасырда коммунизм құрбандары болған жарты халықты жарты ... ... ... ... [17. 3б.4] - деп өз ойын ашық ... ... Дәу апаның бейнесін жазушы С.Жүнісовтің «Заманай
мен Аманай» повесіндегі ... ... ел ... жер ауып ... ... өткізіп демі үзілген Балзия ананың бейнесімен қатар ... ... де ... ... үшін ... ... жер, ... сүйіспеншілік, соңы ұрпақ санасына қою ана жүрегінен ... ... ... екі ... Кеңес кезіндегі қазақ атаулыны шыбынша
қырып кеткен аштыққа, қуғын-сүргінге, ату-асуға ... ... бұл ... бару ... жазушылардың ішінде, жас та болса,
тек Смағұл Елубайдың ғана қолынан келді». ... ... ... ... ... ... тоқ етерін бір-ақ айтыпты.
Шығармашылығын ... ... қалт ... оқып ... ... ... әрі шәкірті туралы қалайша терең, әрі ... ... ... Сөйтіп, С.Елубайдың тұтас жазушылық қасиетін, ... ... ауыз ... ... ... ... қаламгердің
шығармашылық екі қасиеті: еңбекқорлығы мен ... шын ... ... ... «Ақ боз үй» ... ... («Ақ боз үй», «Мінәжат»,
«Жалған дүние») тұтас көркемдік ...... ... ... ... анықтаушы десек болады[19, 89]. Жазушы, ең алдымен, шығарманың
тақырыптық арқауын, яғни оның бел ... ... ... ... мәселе - сол кезеңдегі заман шындығын өз ... алып ... ұлт ... ең бір ... ... ... тұсындағы
өмір шындығына табан тіреді. Сол күрделі, көп қатпарлы қоғамдық ... ... ... терең қопарып көрсету ... ... ашып айту ... Ең бастысы, замана шындығын қаламгер ... ... ... діттеген жеріне жете алды ма? Ұлт тағдырында
осынау орын алған айырықша ... ... ... ... ... өз шығармаларында көркем шындық арқылы қалайша бейнелеп, жинақтап
бере алды. Жазушы ... ... ... ... ... ... Осының барлығын ойлағанда роман-трилогияда ... ... ... ... ... ... қалың оқиғалар шоғыры романның бүлк-
бүлк соққан жанды қан тамырындай әсер ететін бірнеше сюжеттік ... ... ... Осы ... ... ... ... – тұлғалы
кейіпкерлер болмысы да өзінің ішкі ... ... ... ... жан-дүниесімен тақырыпты аша ... ... ... олардың күрделі, кесек мінезі, осы мінезді ... ... ... ... аясы, авторлық баяндаулар, табиғи орта суреті,
тұтастай бір-ақ мақсатта өрбиді. Автор осының барлығын ... ... ... бір ... ... ... топтастырып ұстайды.
Жазушы шебер қиюластырып ұстап отыратын осы ... мен ... ... қаны ... бар ... бүкпесіз, боямсыз оқырман жүрегіне
жеткізеді. Осындағы сан қатпарлы тарихи оқиғалар, ... өмір ... ... тағдыры арқылы қаламгер көтерген тақырыбын, айтайын деген ... ... ... ... көркемдік жинақтауларына көтеріледі.
Өткен ғасырдың 30-жылдары ішінде Кеңес үкіметі мен большевиктер
партиясының белсенді түрде жүргізілген ... ... ... ... ... ... қазақ сияқты ұлттардың ... ... ... адам ... алып ... ... апаттарға жол
ашты. Ауыл-ауылда күшпен, зорлықпен жүргізілген жаппай ... ... ... науқаны сияқты ... ... ... ... ... түбінде тірлігін жасап, күнін көріп отырған
бейбіт елге ... алып ... ... ... ... мал
шаруашылығын тамырынан қырқып құлатты. Осынау ... ... ... ... ел ... шыққан шолақ белсенділер араласып кеткенде іс мүлде
насырға шапты. Елді жаппай аштық жайлады. Керек болса, ... ... ... ... ... әулеттердің өзі басымен әуре болып, тоз-тозы
шығып кетті. Осы жылдар аралығында қазақ ұлты үшін ... ... ... тең ... ел ... күн ... қырылып кетуіне әкеліп
соқтырды. Ұлт ... ... орны ... ... ... ... ... немесе нақты тарихи тұлғалар өмірбаяны арқылы ... оны ... ... ретінде қазақ әдебиетіне алып ... үшін оңай ... жоқ. ... бола ... ... ... қазақ қаламгерлері сол тұстағы оқиғаларды немесе тарихи
тұлғаларымыздың ... ... ... ... жақындай түсуге
ұмтылды. Сталиндік репрессия, асыра ... ... ... даласына
қандай әлеуметтік апаттар алып келгендігі біраз шығармаларымызда көрініс
тапты. Жазушылар Ш. Мұртазаның «Қызыл ... ... Б. ... ... С. ... «Заманай мен Аманай» повесі, Қ.
Қазыбаевтың «Сұрапыл», А. Мекебаевтың ... ... З. ... Н. ... «Жер ... ... атты ... жиылып
келгенде, өткен ғасырдың 20-30 жылдар шындығын әр ... ... ... ... бере ... Ең ... заман болмысы барлық
шығармаларда боямсыз, нақты ... ... ... ... ... шындық көрініс тапты.
Смағұл Елубай осы ащы ... ... ... тұсында-ақ
алғашқылардың бірі болып өз шығармасына арқау ете білді. «Ақ боз ... ел ... ... ... киліккен осына кезеңнің көрінісі
нақты тағдырлар арқылы ашылады. Романдағы суреттелетін ауыл тұрмысы, қуғын-
сүргіннен көз ашпаған ... ... жан ... үшін ... ... ... да, ... да суға да, бірақ, бір үзім нан үшін бәріне ... ... ... ... қазақ шаруасының тұлғасы да өз алдына
бөлек желі ... Ең ... ... өз кейіпкерлерін бір қалыпқа
салмайды. Бұрынғы кедей-кепшіктердің арасынан суырылып шығып билікке қолы
жеткен ... ... ... ... ... ... ... саясаттың
қолшоқпары Сұржекей сынды ұлт сатқынның алдауына, арбауына түсіп, ... де ... ... азап ... Қозбағар сынды кейіпкерлер сол
кезеңдегі бас көтерген, елге қырғидай тиген шолақ ... ... ... көз ... алып келеді.
Осынау кейіпкерлердің бойынан атойлап көрініп тұратын мінез
ерекшеліктері: ... ... ... деген көзсіз жағымпаздық,
құлдық психология, адамдық қасиеттерді мансап алдында аяқ-асты ету ... ... ... кейіпкерлер арасындағы нақты қарым-қатынас,
іс-қимыл аясында көрініс тауып жатады. Романда қазаққа тажал болып келген
қанды қол, ... ... ... ... ... қазақ жұртына иненің
жасуындай жақсылық жасай алмайтынын оның іс-әрекеттері ... ... ... ... ... көп орын ... жатпағанымен де
олардың диалогтары арқылы, аздаған штрихтармен, ... ... ... большевиктік шовинизмнің жүрек сыздатар ызғарын шым-шымдап
жеткізеді. Осы арқылы қазаққа ... ... жүйе ... ... ... жазушы өте ұтымды аңғартады.
Роман ішінде терең әрі өте ... ... ... әсіресе, қазақ даласында айырықша белең алған, астамшылықпен
жүргізілген жоспарлы геноцид ... елді ... ... душар
еткенін жазушы бүркелемейді. Қаламгер бір ауылдың ғана азық таба ... ... ... ... ... ... жинақтай
отырып, тұтас қазақ даласына келген нәубеттің салмағын ... ... өмір ... ... ... мақсатында әртүрлі адамгершілік
ұстанымдағы бірнеше кейіпкерлерді қатар алып ... Бұл ... қилы ... ... ... ең ... адамгершілік қасиеттер
сынға түскен тұс болғандығын анық ... ... бола тұра ... ... ... ... кетпеген, ел тағдырын бірінші қатарға
қоя білген аңғарамыз. Сын ... сағы ... ... ... елдік
мұратқа адал болып қалды. ... ... ... аман ... ... ... ауыл ... басын біріктіруге пайдалана
білген көзі ашық, көкірегі ояу жандардың жиынтық бейнесін-роман кейіпкері
Пахраддин ... ... Оның ... қасиеттері қолында билігі бір
адамның немесе бай-манаптардың, әл-ауқаттылардың барлығы озбыр, жағымсыз,
халықтың қанын сорған ... ... ... ... ... жоққа
шығарады. Бұл да өмірдің шындығы. Қаламгер келсін ... ... ... деп, ... ... екен деп оңды-солды қара бояуды жаға ... да ... ... жоқ. ...... ұнамды-ұнамсыз
мінезімен қатар көрінетін кейіпкерлердің сюжет арқауында, оқиғалар
шоғырында ... бой ... ... өмір ... ... мүмкіндік берген.
Романда кейіпкерлер тұлғасын ... ашу үшін ... ... көбірек сүйенеді. Бұл көркемдік әдіс өзін-өзі ақтаған. Себебі,
асыра сілтеу, ашаршылық зардаптары, ең алдымен, ... ... ... ... ... ... алапат қауіптен құтқаратын бір ғана құдірет-
ауызбіршілік, елдік мұрат, бір жағадан бас, бір ... қол ... ... ... ... жан ... ... қараған жанға 1930 ... ... соң ... ... ұлт ... тажал болып келген сталиндік асыра сілтеу
саясатының ... ... ... ... ... жүре беруіне
алдымен адамдардың өзі кінәлі еді ... идея ... Сол ... ... ел ... бірін-бірі аяған жоқ. Онсыз да қазақ үшін
едіреңдеп, ... ... ... ... ... үрлеп, шоғын
қоздатқандар өз ... да ... ... «Ақ боз үй» ... ... ... осы ... шындықтың да бетін ашады.
Смағұл Елубай кейінірек жарық көрген «Мінәжат», ... ... да ... шығармасында көтерген тақырыбын ары қарай
тереңдете, қаузай түседі. Бұл ... ... ... кейінгі жылдар
аралығындағы тарихи оқиғалар шығарма арқауына айналады. Саясат тілінде
репрессия, тоқырау, ... құру деп ... ... де ... көп қиянаттар жасалғанын жазушы жасырмайды. Бұл ... ... жаба тоқу жоқ. ... ... арқылы қоғамда өтіп жататын,
ең бастысы, тұтас бір ұлт ... әсер - ... ... көптеген
әлеуметтік, рухани қарама- қайшылықтар, қолдан жасалған саяси науқандар
ағымына жазушы көркемдік таныммен ... ... ... ... ... ... ... айтқызады. Таразы басына тағы да
адамшылық қасиеттер ... Осы ... ... ... ұлт қасіретін
шиеліністірген, соған себепкер болған озбырлар мен обырларды бұрынғыдан да
әшкерелей түседі. «Мінәжат» ... ... ... тірідей
айырылған кейіпкерлер Хансұлу мен Шегенің енді ес жиып, адам ... алды - ... тани ... ... тап ... Енді тұрмыстары
түзеліп, тіршіліктерін жасап кетеді ау деген адал жандардың тағдырын тозақ
отындай 1937 ... от ... тағы да ... ... қудалау, қайта
күйзелу, бітпейтін сергелдең басталады. ... ... ... ... сол ... бас көтерер азаматтың барлығына ортақ тағдыр еді.
Жойқын саясаттың екінші толқыны келіп, ауыл ... ... ... таяқ
ойната бастаған шақта осы топқа білек сыбана кіріскендер қатарынан бұрынғы
жандайшаптар, асыра сілтеушілер, жаңа ... ... мен ... бой ... Жеке ... ... ... шарықтау шегіне жеткен
тұсында адам тағдырының құны көк ... ... ... ... ... үстінде қалатынын роман шынайы жеткізе алған. Қан ... ... ... ... ... ... ... ойыншығына
айналған қоғам барлығын табанының астына салып таптайды. Сол ... ... ... ... ба деп ... Олай емес ... романында сирек, көбінесе, кейінгі қатарда ... ... ... ұзақ ... тосын бейне. Дәу апа тұлғасы жаңа
романда алдыңғы ... ... ... ... өтсе де сағы ... ... қазақтың жиынтық бейнесіндей осынау кейіпкер жазушының сәтімен
таба алған, мейлінше ... ... ... көркемдік олжасы дер едім. Бұл
туындыда Дәу апа бейнесі шын мәнінде арып-ашқан елдің, ... ... ... бір ... кемерінен асып төгілген ашу-ызасын бір бойына
жинап алған жаңартаудай әсер ... ... бар ... мен ... мен көз ... ... ... иығымен көтергендей көрінетін
кейуана бейнесі – қазақты сан ... алып ... ... құдыретіндей
асқақтай береді. Бар асылын анаға жинап берген қазағым да ... ... ... қаламгер осы бейненің бойына сыйғызған. Роман
ішінде Дәу ... ... тіл ... ... ... ... айызың
қанып оқисың.
«-Шақыр бермен, ЕНКВ болмақ тұрмақ, анау ... ... ... ... түссе де, ит терісін басына қаптайын харам неменің!-
деп Дәу апа ат қора ... ... ... ... ... ... бетте: «Әдіре қал, ой, жаман Уәптің боқмұрыны! Шешеңнен
артық ... па, ... ... ... ... па? Сол ... ... алып
баршы мені, көрейін қайдан шыққан ... ... Ит ... ... ... ... арам сүт ... ондай харам жендетті!». деп
қаймықпай, өз ... ... ... ... ... ... ... ұлттық намысымыздың сол кезеңдерде де қол жетпес ... ... ақ тұр. ... беті ... қайсар ананы «Кеңес үкіметіне тіл
тигіздің» деп биліктегі шолақ белсенділер абақтыға ... ... ... ... алып ... ана ... дәм ... бір апта
жатып дүниеден өтеді.
Қазақ халқы ел болып, етек жеңін ... ... ... небір қиын-қыстау шақты бастан өткеріп, азапты ... ... ащы ... көп ... ... ең қайғылысы, қабырғамызды
қайыстырып, ... ... ... аты-шулы 1932- дегі Атырауға
дейінгі ен ... ... ... ... қазақты қынадай қырып, әр
түтінге орны толмас өкініш әкелді. Бұл ... ... ... ... ... жүргізудің салқыны еді. Мұның ақыр
аяғы қазақ халқының жаппай ашаршылыққа ұшырауына ... ... ... ... осы ащы да ... ақиқатты айту, ол туралы көркем шығарма
тудыру тіл мен жаққа тұсау түскен кешегі кеңестік ... әсте ... еді. ... бола тұрса да, қашан да халықтың сөзін ... ... ... қауым үнсіз қала алмады. Астарлап ... ... ... бір жар ... өмірге келіп жатты. Сол дүниелерден оқ бойы
озық ... ... С. ... «Ақ боз үй» ... екені көпшілікке
мәлім. Халық қасіреті шыбындай жанына тыным бермей, өзі айтқандай ... ... ... ... ... ... алдындағы азаматтық парызын
һәм қаламгерлік қарызын атқарып шыққан жазушы ... ... ... қаламы бата бермейтін тақырыпқа сол коммунистік идеология
үстемдік ... ... ... жылдардың басында-ақ барған болатын.
«Ақ боз үй» - қазақ халқының ... ... ... ... суреттеген шығарма. Онда ел басына түскен алмағайлап заман, туған
жер, атамекенге деген ыстық махаббат, адамдар арасындағы алауыздық ... ... ... факт ... ... бар ...
бітімін, мәні мен мағынасын, сыры мен сымбатын ашып бере алмайтынын»
[20.190б], ... тілі ... ... қарымды қаламгердің аз тер
төкпегенін байқау қиын емес. Өйткені, шығарманың өне ... сол ... - ... адам ... ұлттық қасиет, ерекшеліктер, өмірдің
шынайы қалтарыс- бұлтарыстары бәрі ... сол ... ... ... Оның ... ... ... оқиға желілері кестелі көркем
тілмен ... ... ... баурай түседі. Осы тұрғыда академик
Зейнолла Қабдоловтың: «Жазушының тілі шұрайлы, сөздік қоры мол ... Бұл- ... ... ... ... ... Тіл байлығы сөз
өнеріндегі мазмұн байлығына әкеледі. Ал, халыққа қажет шығарма-мазмұнды
шығады» [20.189] - ... ... ойға ... ... мазмұн байлығымен
тартымды кейіпкер Пахраддин арқылы ... ... ... ... ... ... жан – ... қамдап алған бір сөзді
білігі бар азамат-бір ... бас ... ... Өзін ... ... ... ағайын туыстың жарақты жігіттеріне малын
бақтырады. Еңбегін ... ... мал ... амандығын ойлап, ақылын
айтып, қажет жерінде көмегін аяған ... ... жаңа өмір ... елде ... ... ... ... бастағанда, таяқтың жуан басы ең ... ... ... ... Елге ... шаша ... жаңа өмірге
қарсылық көрсетпей, ... ... ... ... ... ... солардың үстінде деп жүрген жанды «бай, құлақ» атандырып, қуғын
– сүргінге салады. Кеңес үкіметінен қолдау таппаған ол ... ... ... ... өзге ... пана ... ... Туған жерден ... ... ... ол ... бір ... емес еді. Бұл сол бір ел
басына нәубет боп ... ... ... жер ... тау ... ... ортақ тағдыры болатын. Айдалада құм ... ... ... ... ...... бастан өткерді. Ел шетіне
кірсе «бай, құлақ» деп ... ... ... өзге ... пана ... ...... тап болып тоналған бір топ түтін ат –
көліктерінен ... жаяу ... ... ... қараған ауылдың үлкен
- кішісін елге қосылуға ... ... ... Жол бойы қатты
сырқаттанған Пахраддин жаяу ... елге ере ... құм ... ас жоқ, су жоқ, өлім ... ... ... осынша теперішін
көрген Пахраддиннің аузына ... ... ... сол ... ... ... ашу- ... толы сөздер салады.
«Мылқаусың ... қатыгезсің безерген! Опасызсың, сұм ... ... ... ... ... ... ... сынды, Күрең
сынды сұқ иттерге сүйек салдың! Абалаттың, ... ... ... ба ... ... тойған иттерге қойдай қоңыр ... ... ... ... ... ба? Ыбылыс
иектеген кер заман! ... [5.255]. Соқыр саясаттың ... ... ата ... ... жүрек түкпірінде айтылмай кеткен ащы – ... ... ... ... ... қинай түседі.
Шығармадағы өзге кейіпкерлердің сомдалуы да сол кездегі
қоғамдық - ... ... ... ... етіп ... ... ... – құлықтарымен, іс- әрекеттерімен замана ағысының айғағы
бола түскендей. Тап тартысы ұлғая келе, жаңадан ... жас ... ... ... бұйығы тірлігіне де кері әсері тигізбей қоймады. Хансұлу
Пахраддиннің жалғыз қызы еді. Ел ... пана ... ... ... тура ... ... еті ... айырылу оларға қаншалықты қиын
болса, ата – анадан ... ... қай ... ... ... ... көз ... келтіре алмай, өзінің кішкентай да ... ... ... қыз ... жаралғанына қорланып, Хансұлу
да соншалықты қайғырады. Тек қасында ... ... ... ... іштей тәуба дейтін. Екеуі қосыла жүріп, жаңа өмірге үлкен
үміт артты. ... ... ... ... ... алда ... ... еңбекке бастап, өзара жарыс ... ... ... үлгісін көрсеткен. Шегеге әркім-ақ, ерекше қызығушылықпен
қарайтын.
Жас жігіттің комсомол атанып, ... ... ... ... ... ... қытығына тиіп, қызғаныш итінің
оянуына түрткі болды. Өмір бар жерде жақсылық пен ... ... ... ... ... ... адам бойындағы ала-құла мінез
атаулы жазушы сүзгісінен де тыс қалмаған. ... адам ... ... белгілі. Жақсылыққа қуана қоймайтын, сәттіліктердің бәрі тек, бір
өзімнің басында болсын дейтіндер қай ... да ... ... ... ... ... ... жандардың бірі Жорға Күрең ... ... ... қосылған екі жастың арасына жік салады. Оған
қасындағы жандай- шаптары қосылады. «Бай, ... деп ... ... ... ... қызметшілері – ауыл белсенділері оларды бір– біріне
айдап ... ... етіп ... Бұл да ... ел ... ... ... өзіне артық ұпай жинауды мақсат ... ... епті ... ... ... Ел ... екі ... биге
шығудың шеберлері, ұлықтан ... ... ... ... жон ... ... ... ол заманда қай өлкеден де табылғаны ... Бұл ... ... Жорға Күрең, Ждақай, Бұқарбай Милиция,
Сұржекей бейнелері арқылы берілген. ... тұла ... ... ... пен жандайшаптық, түймедейді түйедей етіп көлгірсушілік пен
жалған жала жабуда шындықтан аттап, ... бүлк ... ... ... мен мінез- құлықтарынан, басқан әр қадамдары мен
айтып- саптаған ... ... ... ... жатады. Өзге түгіл,
өздері ... ... ... ... ел ... келіп насихаттаудың да
жөні мен жолын білмеген олар қарапайым ... ... ... ... менсінбей, кекірейіп, ұрда-жық мінез көрсетеді. Екі
күннің бірінде елді ... ... ... ... белсенді
сымақтар жергілікті халықтың жайын ойлаудан гөрі, ... ... ... көрінуден әрі аса алмады. Ол шығармада былайша
дәріптелген. ... ... ... іңір ... ... құла ат ... мұрын, бітік көз гүжбән қара келіп түсе берді. ... ... ... ... ... жармасып бәйек қағып ауылнай Күрең
жүр. Өкіл- баяғы Бұқарбай.
- Давай, ... ... елді ... ... тез! – деп ... Ел жиналып, сөз берілгенде ол: - Та – ак, ... Бұл ... ... ... ... өте күшті. Бүгін біз атам
заманнан еңбекші халықтың ... ... ... келген боржойлардың тамырына
балта шабамыз. Құлақ контрлардың ... бір ... ... От ... ... ... аудан қызметкерлері үстеме міндет алды. «Артта
қалған шалғай аудан ... та, ... ... ... біз бір ... жаппай коллектив болу жоспарын үш ... ... үш ... деп. Ауыл ... түп- ... ... Үш ... ішінде
жаппай отырықшылыққа көшіп, түгел коллектив ... жаңа ... ... ... От так ... ... Ждақай едіреңдеп ыршып тұрып ... қол ... ... ... күштеп енгізіп, аз күнде
аяқтап, жоғары жақтағыларға жағынуды ойлағанмен, олар ... ... ... ... ... «Асыра сілтеу болмасын, аша тұяқ
қалмасын» деген аты шулы ... ... ... ... малына
қырғидай тиді. Мал бағып, күн ... төрт ... ... ... ... ... ел үшін бұл ... келген апаттай болды. Бар
малын колхозға өткізген ел немен күн көрерін білмеді. Оның ... ... ... ... көз ... Ет салығы, жүн салығы одан
қолды, сары май, тері ... деп күн ... бір ... ... ... ... ... халықты аздырып бітті. Ел титықтатып, мұның арты
ақсүйек аштыққа апарып соқты. Ел асып, жер ... ... ... ... пана табуға шұбырды. Жазушы сол кездегі қазақ ... ... ... ұстанған саясатын айыптайды. Ұлттық тамырына ... ... ... ... айтып, ұрпақты ойландыруға
ұмтылғандай.
«Романда кейіпкерлер тұлғасын ... ашу үшін ... ... ... сүйенеді. Бұл көркемдік әдіс өзін - өзі ... ... ... ашаршылық зардаптары, ең алдымен, қазақ тұрмысынан
көрініс тауып жатты» [1.5 б.] - ... ... ... өз ойын ... ... ... ... Бейбіт елге қасірет алып келген
Голощекин мен оның бер жағындағы қол – ... ... ... тең ... соғыссыз – ақ қынадай ... ... ... ... ... тапқан тарихи шындық.
Бұл қырғынға кінәлілер де, кінәсіздер де енді арамызда жоқ. Бірақ
тарих шындығын ешкім де ұрпақ санасынан ... ... ... ... ... келгенімен, ақиқаттың түбінде бір айтылмай қоймайтынын
уақыттың өзі дәлелдеп отыр. Қазақ ... ... ... әр ... ... өшпес ізін салып кеткен ... ... ... ... ... қылған саясаты болашақта ұлт болып ... бір ... ауыз ... пен ... екенін тағыда бір мәрте ұқтыра түскендей .
Жақсыдан із, жаманнан шаң ... Адам ... ... ... ... ... жасампаз қабілет – қасиеттерімен есте
қалады, ортасына сыйлы болып өтеді. ... ... ... ... ... Сұржекейден де асып түсетін, «орта бойлы бақабас
жігіт» Құлберген ... ... ғана ... ... де ... ... ... ниет – пиғылымен жирендіреді. Кешегі
халқымыздың ары мен намысы, жығылмас туы, ділі ... ... ... Сакен, Ілияс, Бейімбет, Құлымбетов, Есқараев, Рысқұлов, Мағжан,
Асфендеияров, т.б. «Азаттықтың ақ таңы атса екен, ... ... ... ақ ... ... арманын көкіректерінен көгершін етіп ... ... ... ... ... ... кірмейтін «қылмысты»
таңып, небір айуандық, тағылық жазаларымен ... құл ... ... ... осы ... ақ болар. Зұлым,
қанішердің сыртқы әрекеттері оның ішкі әлеміндегі құбылыстарға қатысты ғой.
С. ... ... ішкі өмір ... ... сана ағысын суреттеу
арқылы қорқақ, сатқын, адамгершіліктен жұрдай, ой – ... ... ... ... ... ... рухы жоқ. ... ... ... ... сезім, кісілік, діл жоқ. Сондықтан
Құлбергендер кімнің тарысы піссе, ... ... ... ... үшін ... сауса, көзіне қан толып соған бейіл. Жазықсыздан жазықты жасау,
арлыдан әзәзілді табу, сабырлы да сом ... ... ... ... ... құдайдай сеніп, құлдық ұрғандарың ұстанған қағысты жолы,
ел билеу тәсілі. Елді қорқытып, үрейлендіруге ... ... ... ... ... ... солай көндіктірді... Біздің түбімізге
жеткен, «Россия ... ... ... көмейімнен өтпейді сұйық тамақ» ( Қадыр
Мырза –Әлі) Академик Өмірбек Жолдасбеков ағамыз өз елімізде, өз жерімізде
басы ... ... жоқ ... ... ... ... іші
жылымаған. Россия империясының отарына ... ... ... ... сәл өзгертіп, мазмұнын сақтап қалған кірме ... ... ... ... өз ... « ... ғой. Құлдық
психологиядан құтылсақ, құрдымға кетуден арыла едік», - деп ...... - сол ... ... ... төбеті, сұрмергені,
жендеті. «Құлдық сана- сезімді қалыптастыратын арнайы технология болады.»
( ... ... ... ... ... ... ... рухсыз патриотизм қалыптаспайды. ... ... ... ... ... ... ... итін салды. «Ойланбай
істеген қызмет өкініш тудырады. Жер- суынан ... елде не ... ... ( ... ... пен Бары ... болып, тәуелсіздіктің
томағасы тұншықтырған жылаулы халқын көре ... ... әділ де ақ ... қайтіп жер басып жүргеніне көңілі көншімек?.. Біләл Сүлеевтей
«сол кездегі өмір ... ... ... ... да, ... ... да қызықпаған, тек туған елінің мақсаты мен мүддесі үшін жандарын
пида еткендігін ... ( Әсет ... ... қайығына бірге
мініп, бірге жыртысын ... ... ... ... С. ... Ілияс Есенберлин ағасының ... мен «Ақ боз ... ... керек, «қанша кен - қазына қалың қатпар өткенің жатыр. ( ... ... « Ақ боз үй» ... қанат сұңқар тәрізді екен... [1,5б]
Трилогияда «аяқ- ... ... басы – көзі ... ... ... ... кесек» ( Ә.Кекілбаев) образ – «өзі ... ... өзі ... сақа ... ... Екі жыл бұрын әйелі өлген,
әкесін революция жалмап, «қатал, қапсағай қара ... Дәу ... ... ... Қолы қалт ... аңға ... жұрттың олқысын толтырып
жүрген қара қасқа атты Қамбар- бек. Кім ... соны ... кім ... ... ... ... байға басын имей, кедейге ... ... ... ... арық ... ... сөйлемей, шаруасын
бағып ... ... ... «қажасып тұр қарт шыңдар, ... ... бет, ... шеке ісіп тұр?! ... – деп тап пен тап
кекесіп», бірін бірі жоққа ... тып ... ... жан ... жан
берісе айқасқан шақта Бұлыш та қоғамнан тыс ... өзің ... ... ... ... ... ... тасындай шыркөбелек дөңгелеп, адамның басын Алланың ... ... ... ол ... ... асау ару дегенге де
келмейтін, ұры ... ... ... ... ... ауыз
бармайтын, «көзі жабайы мысықтың көзіндей тап - таза ... ... ... ... ... ... серкесі саналып, ауыл тізгіні қолынан
шықпас еді. Түбі ... ... ... ... азамат боп Кеңес өкіметінің
сеніміне кірері де сөзсіз-ді. Мінезге бай. Бай да, ... де, ... - ... әпербақан, доңайбат, кулак та кісілігіне жығылады, риясыз
сенеді. Дүниеге тойымсыздық, жағымпаздық, мансапқорлық, өзінен ... ... ... оған жат. Досы осы ... ... ... жұлдыздай тартыла түссе, дұшпаны оның бет- ... ... ... ... тарта жүреді. Қара күштің иесі, ... ірі бай ... ... бандит балалары өздері есек
болғандықтан, ... ... ... ... жүріп, қапалыста жер
қаптырады.
«Таздан жарғақ бас туады, кедейден малбаспақ ... ... ... ... ... мал ... ел ... береке,
бірліктің ұйытқысы жан бітпеген. Соны ... ... ... ... ... ... ... мәрт кедей Бұлышпен жасырын табысқан. Шикі
өкпелермен ерте арасын ... ... ... ас ... аяқ ... Әрине, ұстазы, үлгі тұтары жоқтың жетекшісі шайтан болатыны
ақиқат. Мажан ... бәрі ... жер ... ... тобынан
жырылған көкбөрідей жексұрын, қанішер Әзбергенге еріп бандыға айналады.
Әкесінің малы ... ... ... аузында кетті. Ең
болмаса, ел сияқты ... ... ... ... тоз- тоз боп ... –шағасын жинап, бұйырғанды азық етуді, коң жинауды да ... ... – елді ... ...... ... ... өз
бауырларын тамұқ отына күйдіру. Иә, жұмыртқадан жылан да шығады, қыран ... « ... адам ... де ... ( А.Чехов). Бұлардан ұятты
сұраудың өзі ұят. Қан ... ... олар ... ... ... Демек,
Әзберген де, Мажанның балалары да сол «қарғысты» ... ... сол ... ... де ... ... ... талассыз. Қасқыр да бөлтірігін
құтқаруға өліп – тірілмек. ... жер ... ... ... Рәш, қарындасы
Хансұлуды кәперінен шығарған. Рәш амалсыздың күнінен жылпос, аяр, азғын
Ждақайдың көңілдесіне ... ... ... ... жүр. ... ішіне қан
қатқан бандылардың іс - ... ... бір ... ... ... схемаға бой ұрғаны байқалады. Бұлышқа жазықсыз тиісіп, жекпе жекте
жер еткенін ол кешпейді. Ақыры неше ... ... ... ... «жауын»
өлтіріп, кегін қайтарады. Бізше, қанына қарайған Әзберген қарындасы
Хансұлу, ... ... ... азабы, көрген қорлығы, көмусіз қалған
ағасы мен жеңгесінің аруағы мазалаған кегі үшін ... ... ... ... «Жер ... қажет сияқты. Әзберген характері
табиғатының логикалық шешімі осыған ... ... М. ... ... ... ... табиғатын біліп жазған ғой...
Хакім Лұқпаннан сұрапты: «Осыншама ... ... деп. Ол ... ... ... деп» (С.Соран).
Демек, сатқандар мен қаражүрек жендеттердің жантүршігерлік істері, ... ... ... Ел ... ... жас ... текті ата ... ... ... ... қыл – ... ... ... жанын азапты сезім арқылы тәрбиелеп, «өзгеге қарап, өзіңді түзеуге»
(Жапон мақалы) салқынқандылық танытқан жөн. ... ... ... ... ... ... ... соңынан телміре ергізеді. Қазақ
қаламгері адамзаттың жүрегін ... ... ... ортақ мәселелерді
қабырғасы қайыса мұратына жеткізуге үлес қосқан.
Жуырда «Егемен ... ... Д. ... 95 жылдық
мерей тойына қатысты, оның бір кездегі үзеңгілес досы, ... ... ... ... ... сол кездерде Қазақстанның
тәуелсіздігі жайлы сөз ... ме ... ... ... ... ... ... парасатты, кемеңгер ағамыз ағынан жарылып:
«Алайда ол ... ... ... ел ... деп аузына да алған жоқ, үш
ұйықтаса түсіне де кірген жоқ. Бірақ ... ... ... ... еңбекқорлығын көз алдымызға елестеткенде дербес мемлекет
болудың ... ... ... ... ұлтқа тарихын жоққа шығарсаң да, ... де, ... ... да бәрі ... Ислам Жеменей [21,89
б].
Ең бастысы – ... ... ... ... сана ... ... та
құрымақ, сондықтан қуатты қалам иелеріне ... ... сөз ... жұртымыздың қайсар рухты ханы, кемеңгер биі, ... ... асып ... ... ... қажеттігі туды. Оларды тотолитарлық
жүйенің қаһарынан, безбүйрек ұлттық ... ... қаны ... халқымыздың ұлттық рухын қайрап, санасын оятатын ... тіні ... ... ... ... характер, сөзі тұлғасына
лайық қаһармандар ... ... ... биік ... ... шың - ... шарлатты. Соның бірі, бірегейі, елінің қамын
ойлаған нағыз ұлтжанды жазушысы, қазақтың Карамзині – ... ... ... ... Р. ... « ... бір көргенде сөзге ... ... ... ... берік, алған бетінен қайтпайтын, мақсат жолынан
айнымайтын, ең бастысы ұлты үшін жанын шүберекке ... ... ... ... бостандығы үшін арпалысқан арыстан жүректі суреткер еді»-
деген болатын [18,36 б].
2. «АҚ БОЗ ҮЙ» ТРИЛОГИЯСЫНЫҢ ... ... ... ... » ... ... бір халықтың тағдырын ойран етіп, бүтін бір ұлтқа ... ... 30 ... ... ... бет- ... сыпырып, көркем
әдебиетте көрсете білген жазушы С.Елубайдың «Ақ боз үй» трилогиясының 3
кітабы «Жалған ... ... ... ... оқырман қауымды елең еткізді.
Қазақ прозасының жаңа бір ... ... бұл ... кешегі уақытқа
берілген баға, айтылған үкім іспеттес былайғы сөзбен айтқанда жазушының жан
айқайы ... ... ... ... - ... тән ... стилі. Онда
көбіне -көп кейіпкер мен оның ішкі ойының ... ... Ішкі ... үні пәлсафалық пайымдаулар мен түйіндерге толы. Екінші ерекшелігі-
проблеммалық мәселенің ... ... ... ... бойында сол қоғамның айықпас кеселіне айналған
бірнеше ... ... ... ... ... ... ... «Жалған дүние» кітабына 30 жыл ойранында ... ... ... өкілі Едіге арқау болды. Мен осы ... ... ... ұлтының жойыла бастауына көз куәгер саналы қазақтың
ішкі жан дүниесін ашуды мақсат еткем» дейді ... өз ... ... ... ... [2,5б] ... ... дүниесі» кеңес дәуірі кезіндегі рухани
тоқырауды, ұлтымызды ... ... ... ... ... түскен
салмағын көрсетеді. Шығармада ішкі психологиялық ойлар, шегіністер ... ... ... ... берілген. Әсіресе, басты кейіпкер Едігенің
бойындағы толғаныстар, мына ... ... бұл ... ... оның ... ... жазушының шұрайлы тілімен өрнектеле тұскен. Сол қоғамда
туып, сол қоғамда да өмір ... ... ... ... ... деңгейге
жеткенде бұл өмірден неге безеді? ... ... ... ... ... тәрк ... ... ойын он саққа жүгіртетін осы сауал ... ... ... итермелейді. Түсінген жан ол сауалға жауапты шығарма
желісінен- ақ табалар еді. Ол бар ... ... мен ... ... ... тұратынын түсінді. Түсінді де қапалаланды, ... ... . ... жоқ мың ... ... ... Едіге «мектепте
бізді шыншыл болуға баулыды. Біз ең әділетті қоғамда өмір сүріп жүрміз деп
сендік. Бұл ... ... ... де сол шындық ... ... Егер ... ... шын ... болса миллиондап қырылған
халық туралы шындықты неге бұрмалауға тиіс дедім. ... бір уыс ... ... ... ... не ... бар еді дедім?! Сүйегі
қурап, көмілмей қалатындай, жоқтаусыз қалатында олар мал емес еді ... ... деп ... ... ... шыр ... ... Едігенің жазушының өз бейнесіне жақын кейіпкер
екенін жаңылмай тану қиын емес. Ел ... ... ... ... алапат
аштықтан аман қалып, тағдырдың небір соққысын көре жүріп өз ... ... ... ... Алматыға келіп оқу оқып, жазушылық жолға түседі. Бала
Едігенің жүрегіне шөңге боп қадалған ... ... ... ... ... ... санасын улай алмады. Оған әділетті іздеп шарқ
ұрған ақыл – есі бой бермеді. Рас, Едіге де ел ... ... ... ... тәлім-тәрбие алды. Балалық бала сезіммен айналасындағы барша
жандардай кеңес үкіметін ... ... ... ... ... ... сонау түкпірінде жалт етіп сөнбей ... ... ... оны ... тура ... алып ... Кеңес мектебінде тәрбие алған
сен байғұс, біраз жасқа келгеніңде Кеңес ... ... ең ... деп ... ... әкең Бұлыштың да Кеңес үкіметіне қарсы шығуын
сауатсыздықтың ... ... ... ... 489- бет]. Бұл ... айтысып отырған ішіндегі 1932 жылдың аштық ... ... ... ... ... ... Кеңес үкіметінің алдамшы саясатына көзі
жете түседі. Соған ашынады, күйінеді, қорланады. Халық ... ... 30- ... ... ... ... ... «отыз екінші жыл»
кітабының жарық көрмей қайта – қайта кейін қайтарылуы оның жанын ... Осы ... ... ... ... де ... ... бас тарта
алмайды. «Басым кетсе де сол тарихты Голощекин мен Сталиннің қазақты қыру
тарихын қағаз бетіне ... ... [ ... ... ... Едіге. Бұл
жазушының да жан сыры емес пе? «Басым кетсе де» ... ... ... ... ... жоқ. Бұл ... бел буу, не ... да көріп бақтым»
деген іштей тас – түйін, жан кешуден де қаймықпаған қатты сөз. ... ... биік ... ... Олай ... ... барлық ойы,
толғанысы бір Едігенің ... ... ... ... ... ... алғашқы кітабы «Ақ боз үйде» туған Едіге соңғы кітап «Жалған
дүниеде» де азаматтық деңгейге жетеді. Ол ... ... ... ... соның бәрі оқырманның көз алдында өтті. Содан да ыстық ... ... ... дүрние» романына өткен ғасырдың жылдарында ел басына
төңген қасіретті ... ... кезі ... ұрпақтың өкілі Едіге бейнесі
арқау болған. Едіге кішкентайынан тағдырыдың тепкісіне түскен жан. ... ... ... ... ... пен шешесі Балқия коллективтендіру
кезеңіндегі әділетсіздіктің ... ... ... безіп, ақыр аяғына
жат жерде көмусіз қалады. Сөйтіп әжесі Дәу ... ... бала ... ... шаш ... Ол ... ... басынан өткізді. Енді
болды ма, енді тынышталып, енді ел қатарлы өмір ... бе деп ... ... қалған баласын аңсап, жоқтап жылаған ... ... ... ... ілік ... ... ... қамайды. Бұл қорлыққа
шыдамаған ақ шашты ана түрмеде көз ... ... ... қорғанышы әжесінен солай айырылады.
Әкесі мен шешесінен, әжесінен қолдан ... жаңа ... ... ... өкпе – наз тіпті ашу – ыза бар бала ... ... ... ... сана – ... өткізген ол жаңа үкіметті қалай жақсы
көрсін?! Қалай оған мейірі түсіп ұнатсын?!
Міне, ... ...... ... ... ... бірге соққан ұшан – теңіз ойын әдемі жеткізе алған.
Мұнда оқиға ... ... ... ... ішкі жан ... ... ... Кейіпкер жүрегіне ырық беру, оның ... ... ашу ... ... түсу неше тоғышар психологияға
бой ұру болмаса керек. Шебер қаламгер кейіпкерінің ой – ... ... ... ... ... ... мәселелерге тоқталып, сол кезеңнің
тынысын, әр адамның өлеріндегі шешемі қиын ... ... ... ... ірі ... мен идеялар айта ... ... ... жүрісті әйелі Аидамен ажырасуы, ауылдағы ... ... ... ұрынуы, азамат болған кейбір жігіттердің өз - өзіне ... ... ... ... - өз ... өзі ... ... тағы басқа толып жатқан осындай келеңсіздіктердің бәрі ... ... ... ... ... ... ... жетеді.
Жазушы Едіге бейнесін сомдау арқылы «қой ... ... деп ... ... келген тоқырау заманындағы отаршылдық
саясатын қазақ даласында кеңестік ... ... ... ... ... ... өз ана ... айыруға барынша күш салды. ... ... да ... ... мен ... ашу мүмкін болмай, оған
барлық деңгейде кедергілер жасалды.
Ұлтына шын жаны ... ... ... саналы азаматтары көп
нәрсені айта алмай ... ... Осы ... ... С. ... ... романында тарихтан «тоқырау жылдар» деп өз атауын алған кезеңдегі
рухани әлсіреуіміздің, құлдырауымыздың ақиқаты шығармадағы ... ... ой – ... ... анық ... ... желісіне арқау
болған оқиғалардың қай ... да ... ... жат ... күн ... куә ... жатқан жәйіттеріміз жазушы пайымдануында
беріліп, оның өктем жарлығымен үкім кесілгендей. ... алға ...... ... ұлттық бет –бедерімізге түсірген көлеңкесін
бүгінгі, ... ... паш ету, ... жеткізу болды. Романдағы Едіге
қазасы ұлттың саналы ұлдарының іштей мүжіліп, іштей ... ... ішкі ... ... ... ... ... қара жамылғаны көрген жан
қиналысы арқау болады.
Кейінгі екі ... да ... ұлт ... ... түсетін,
қорған болатын қазақ кейіпкерлерін сәтімен тауып қосты. Соның бірі соңғы
романдағы Едіге бейнесі. ... ... бас ... ... трилогияның
басты тақырыптық идеясын ашып, көркемдік қуатын күшейткен, құнарландырған
да қаламгердің осы ізденістері ... ... ... ұлттық болмысты
танытатын, ұлттық мінезбен ... ... ... ... Дәу апа, ... ... ... Пахраддин сияқты образдарды атап
өтуге болады. Шын мәнінде ... ... ... ... ұлт ... ... біржолата құрдымға құлап кетпеуіне қалқан болып ... ... адам ... ... ... ... аяқтайды. Ұрпақ ұрпаққа үздіксіз алмасып жататын тіршілік
атты ұлы көш –керуеннің бір белесіне ат ... ... ... де ... ... Ата – бабалары еске түседі. ... ... тап ... әке
–шеше ғұмыры, өмірдің азабынан көз ашпай абақты да арманда кеткен қайсар
әжесі Дәу апаның ... ... ... ұзақ өмір ... тағдырдың ащы-тұщысын
қатар тартқан Хансұлудай апасы мен Шегедей көкесін ... ... ... ... ... күрсінген Едіге бейнесі оқырман есінде ... ... ... ... бейітінің басында Құран бағыштап, дұға
жасап отырған ойлы азаматтың жүрегін ... ... ... ... ... ... ой ... сатылап, бірте –бірте бой
көтере бастайды. Ойлап отырса, туған жұрты мен ... қала ... ... ... өткен жолы тар жол, тайғақ кешулер екен.
Соңғы бір ... ... ... ғана ... ... ... өзінде де елдің сағы сынбаған. Тауы шағылмаған! Рухы, ... ... ... ... ... ... барлығын роман кейіпкері ұзақ
отырып өз жүрегінен өткізеді. Едігенің бақилық дүниеге өтер сәтін ... ... ... ... авторлық шегіністерімен шексіз жалғастыра
отырып әсерлі түйіндейді. Соңғы сапарды ... ... ... ... сабақтастырады: «Тек, осылай байыз тапқанда ғана
кісі өз жүрек ... ... ... ... ... Дүрс...
Тоқтар мерзімің таяды деп еді – ау. Өктем үн. Рас шығар. Бұдан
әрмен ... ... ... қуат осы ... қалмағандай. Іштегі бір
қозғалушы күш, адамды өмір майданына айдап салып ... күш ... Кісі ... сол күш, ... ... құшталық
сарқылмақ. Оны жұрт кәртаю дейді. ... ... сол ... ... ажал емес пе?! Ал ... ... төбеден түскен жәйдай
болды. Сонымен, не ұқтың? Не қорыттың, бағұсым? Түк ұқпадың. Не ... ... ... ... ... сол...
Сол жұмбақты шешкім келді. Ғұмыр бойы арғы -бергі ... ... ... сайын түңілдің. Жұмбағың азаюдың орнына молая
түсті, ұрпақтай түсті. Бұл ... кең ... ... құбылысына
таң қалған сәби күйінде келіп елің, сол күйінде кетіп барасың». Сонан
соң: ... ... өтті ... - деген сөйлеммен роман – трилогия
тәмәмдалды. Кітаптың соңғы парағын аударған оқырман да Едігедей ... ауыл ... зіл ... ... ... Яғни ... салмақ салған
дүние із–түссіз кетпейді дегент сөз. Бірнеше ұрпақтың арқалаған азабын,
шеккен мұңын кестелеп ... ... сөз ... ... ... да ... ... қуандық.
Едіге « 30 ... ... ... ... ... -
ашаршылық жылдар туралы » көлемді шығарма ... ... ... асты да. ... ... басқаруда ғылым мен білімге сүйенбей,
күшейтуге ырық ... ... - ... жүйе өз ... ... көзге шұқысын ба, ұсынғанды кері қайтару – ол ... ... ... ... екі жыл, ... бес ... ... сылтаумен кейін шегіндіріліп, Едігенің жұлынына ши жүгіртіп,
жүйкесін ... ... Оған ... - ақы ... ... «
Едігеден сорлы, Едігеден дәрменсіз, Едігеден қырсыз адам жоқ» , ... ... ... ... ... құтылары белгісіз. Оның үстіне
былтырдан бері Назыкен есімді жас актрисамен ... ... басы ... ... ... үлбіреген жас сұлуға да қызғанбайды, өйткені,
ол « қыңыр ... өмір сүре ... ... бар ... ... ... ... » еркекті неғылсын. Алайда, ... ... ... ... үшін ұзын ... кең ... діңкесі
құрып жүр.
Жалпы Түгелханға да, Едігеге де ең ... ...... ... ... ... бақытсыз жандар. ... ... ... ... отбасынан, әлбетте « сүйіп үйлену ғана
қызық, әдемілігіне қызығып үйлену ғана ... ... ... ... керексіз нәрсені жақсы болғаны үшін ғана ... ... ... ... лаж жоқ. ... де не ... не бала ... беделі жоқ, ағайынға да қайырымы өтпеген.
Міне, бұлар хәл ... ... ... ... ... соң емес
елуге келсе де, ақылдары кірмей, моральдық жағынан ... ... дос – ... ... жоқ, ... ... екеуі шағыл
кезіп, көкірегіндегі ... ... ... ... бөгіп, беделі бар
« бастық», « танымал » жазушы деп ... ... ... ... ... барар жер, ... тауы ... ... Үміт ... құны ... ... қас – ... жүрісінен аңғарған сезімтал Хансұлудың күйіну мен күрсіну ажал
сағатын ... ... ... белгісіз, С.Елубай шырқыраған шындықты « Жалған дүниеде
» отаршылдық құлдық, ... ... ... ... ... да, ... ... жалпақ қарындасқа, Отанға опалыны; соның ... ... ... үшін ... ... бес ... ұлты үшін ... ашық күресіп
жүрген азаматты, ертеден салсаң кешке ... ... ... ... ... « ... ... жұрт көп ... ... адам аз » ... сол ... санына да қосылмайды. Өйткені ол
еріннің ... ... ділі ... ... Түгелхан мен Едігенің
тілі жеткенге неге ділі жетпегенін басқа емес ... - ақ ... ... « Қазақ та адам баласы ғой, көбі ... ... ... ұғып ... ... ... ... байлаулы рухтың жоғынан
азады. ... ... ... ... ... ... ... арсыз қайратсыз дығынан ескермей, ... ... бір елі ... ... ... ... ... түсер еді ғой...
С.Елубаевтың осы романын кейін көп кешікпей «Мінәжат» «Жалған дүние»
деген атпен екі ... ... ... Бұл ... ... көтерген тақырыбын
ары қарай тереңдете қаузай түседі. ... бұл ... ... ... ... аралығында болған тарихи оқиғалар шығарма арқауына ... ... ... ... тоққырау, қайта құру деп ... де ... ... көп ... ... ... Бұл ... да жауырды жаба тоқу жоқ. Кейіпкерлер тағдыры
арқылы қоғамда өтіп жататын, ең бастысы, ... бір ұлт ... әсер ... ... ... ... ... қолдан жасалған
саяси науқандар ағымына жазушы көркемдік таныммен үңіледі. Көркем шығарма
болғандықтан осының барлығын ... ... ... Таразы
басынан тағы да адамшылық қасиеттер түседі. Осы көріністер арқылы ... ... ... ... себепкер болған озбырлар мен обырларды
бұрнығыдан да ... ... ... ... аштықтың кесапатынан
тірідей арылған кейіпкерлеріміз Хансұлу мен Шегенің енді ес ... ... ... ... тани ... ... тап ... Енді
тұрмыстары түзеліп, тіршіліктерін жасап кетеді - ау ... адал ... ... ... 1937 ... ... тағы да шарпиды. Қайта
қудалау, қайта күйзелу, бітпейтін сергелдең басталады. ... ... азап ... сол ... бас ... ... барлығына ортақ
тағдыр еді. Жойқын саясаттың екінші ... ... ауыл ... ... ... бастаған шақта осы топқа білек сыфбана кіріскендер
қатарынан бұрынғы жандайшаптар, ... ... жаңа ... ... ... ... бой көтереді. Романнан НКВД бастығы , «бұлтық сан
галифелі, сықырлауық етік киген, қоңыз мұрт ... оған ... ... Қозбағар, Ждақайлар арқылы сол кездегі қым-қиғаш ... екі ... ... қоғамның бет-бейнесін көреміз. Көреміз дешошынамыз.
Түңілеміз. Әлгілердің міндеті- жазықсыз момын халықтың ішінен қайткен ... ... ... ... Ақ ... ... қара дегені қарғыс, Жасырып-
жабатын не бар сол кезде қазақтың ішінен кішкентай ... ... ... пе. ... ... ... бірі ... ел ішіндегі ерлерді
ұстатады. Артынан өзі де ұсталады. Ал Қозбағар болса бұл ... ... не ... ... ... кетеді.
Ал, енді ел ішінен шалғайлау жатқан «Тұщы бұлақ» басындағы түйе
мінген шопан Шегенің жөні ... ... ... ... екі ... отырып келгені де сол, жарық дүниеге шыққанын көре ... ... да ... шпионысың» «халық жауы Гриннің сыйлаған етігін кигенсің»,
«Сәкеннің, Ілиястың, Бейімбеттің кітаптарын оқисың», ... ... ... тағы ... ... пәле ... ... үлкен азап шекттіреді.
Қолдан ұстатып жібереді. Шегені ұстататын - өзінің ... досы ... ... екі ... , кәрі ... Хансұлудай асыл жары зарлап
қалады.
....Шеге малды ұзата ... үйге екі күн ... ... ... ... ... былай сурттейді:
«Есік алдында тұрған самауырға еңкейіп, аш белі үзіліп от салып жатыр
келіншегі. Кестелі етек ақ ... мен ... қара ... ... жиын-
тойларда болмаса сирек киетін. Шегенің көкірегіне ыстық шуақ құйылды. ... ... ... отауы ынтықтыра тартады... Үй іші қара көлеңке. Бұны
тосып ерні сәл шөліркей түріліп, ... ... ... ... ... түрілген нәзік еріндерінен аздасын балдай тәтті сөздер
гүлден ұшқан көбелекше ... ... ... ... ... әрі әдемі, әрі
табиғи сомдалған көркем бейнесін, қарапйым да ... ... ... Смағұл Елубаев осы Хансұлу арқылы биіктетіп көзге көрсете ... ... ... ... ... ... ... болсақ енді бірде
Шегенің бақталасы ... ... ... ... ... Әйел ... бүкіл кітап бойына алатын арқаудай бір үзілмей жетелеп тартады да
отырады. Смағұл сомдаған Хансұлу бейнесі Мұхтар Әуезовтың ... ... ... ... Хансұлу да Шығыс әйелджеріне тән көмбіс,
тәубешіл бейнетқор арлы жан. ... не ... де Жер – ... ... ... ... адамзаттың ел анасы боларлық ірі мінезді
деңгейге көтерілгені тұрған жас әйелді танып, аңғарып, риза ... ... ... ... ... риза болдық. Жансұлу қаны, жаны толық ұлттық
тұғаға айналған әйел кейіпкер.
...Арыз тексере Сұржекей, Қозбағар ауылға келеді. ... ... ... ... ауыл ... үй ... оларды оңаша күтеді. Дастархан ... , ... ... ... ба? ... –деді. Ждақай». Одан ... ... ... ... ... ... өрбітеді:
«- ... Біраздан кейін! – Төс қалтасынан сағатын алып ... ... ... ... сағаттан кейін концерт тыңдауға болады.
Ждақай жартылаған шөлмектен шыны аяққа тағы да құйды, мөймілдетті.
-Ал інім, Ждақай айт! – деді көп ... - мен ... ... ... ... ... ... Жәке-ау!
-Жо .... жоқ .... бітті .... Жетеді сөйлеме
Ждақай тіктеліп тізерлемей отырды. Кірпі басын сипап ... ... ... қолға алды.
-Жәке мен өзім басқасын білмеймін, мен үшін көсем сізсіз... ... ... ... жерінен басын жұлып алды.
- Но! ..... Но!.... Но!.. – деді бас шайқап, қолын ербеңдетіп.
-Сталин ... ... ... ... ... оған дау ... ... таптың көсемі ғой... Ал... Сіз біздің ауданның көсемісіз. Біз басқа
ешкімді білмейміз.
Міне, қолында билігі бар НКВД ... ауыл ... ... Сұржекейге жағынып қалуға тырысып Жансұлуды алып келеді:
Дастархан басында отырған үш жігітті Жансұлудың пысы ... ... мына үш ... ... жел қайыққа отырғазап, сол
алапат түнерген күн теңзңне алып ... ... ... күй көп ... күн теңізіне алып шыққандай. Азынаған ... күй көп ... ... айдынында ышқынып тау-тау толқын отарын қақшып ойнап
лақтырып ... ауыл ... үн ... ... ... ... күй ... шантақ күй. Күй көп ұзамай қарашаның ауыр ... ... ... де ... етпен сүйектен жаралған адам ... ... ... емес ... ... ... «мас» болып шылым
тартам деген сылтаумен сыртқа шығып кетіп, жан дүниесі босап, ... ... ... ... үш ... ... ... болып
қалады....
Поэманың дастанның тегі-өлең болса, романның тегі әңгіме. Шығарманы
оқығанда әдемі әңгіме оқығандай әсерленесің ... тілі ... ... жортып отырасың. Теңеуге бай скреттері көркем. Әрбір кейіпкердің
ішкі жан дүниесі тартып, ... ... ... бір көп ... ... кино ... бір ... бір суып толқып, қиналып ... ... суға ... күй кешесің.
Романның желісін, мазмұнын өрбіген оқиғасын ... ... ... ... ... ... ... халқының басынан не өтпеді? Не ... ... ... мен ... ... көп ... ... ата-аналарымыздың
аузынан, шежіре көкірек үлкендерден естідік. Естігеннің аты ... ... Ал, енді сол ... ... ... ... жеткізу, онда да оларды ойландыра, толғандыра отырып жеткізу –
жазушының ... ... ... ... ... ой ... мұндай
еңбектердің сирек жазылатынын мойындауымыз керек сияқты» - ... ... ақын ... ... ... бір пікірмен жан-жақты тарқатып
жазылу ерекшелігін айқын көрсетіп бере ... ... бұл ... оқу ... ... ... ойыңыз байиды, деген пікірге тірелеміз.
«Замана толқыны тарих теңізінің жағалауында көркемөнердің баға жетпес
меруерт маржандарын қалдырады. Көркемөнердің ... ... ... оның сырын ашу» деп М.Әуезов айтқандай бізді қоршаған табиғаттың бір
бөлшегі адамзат болса, сол ... ... ... жан ... ... олардың әлбіреуінің заманға деген ішкі –сыртқы көзқарасын,
жүрек ... ... ... ... бәрі-бәрін айнаға
түсіргендей ашып көрсету ... ... ... ... ... ... біз осы ... «Мінәжат» романынан осындай хас шеберлікті
көре аламыз.
«Мінәжатта» өмір бар. Сол ... ... ... адам
жанының иірім-иреңі, үйірім-терңі, ... бар. Өнер ... ... ... ... қолтанбасы бар жазушының қолымыздағы жаңа романы
халықтың рухани жан ... яки ... деп ... алып ... бір ... ... таза бұлақ екеніне куә болдық.
«Аты әлемге әйгілі колумбиялық жазушы Габриэль Гарсия Маркестің «Жүз
жылдық жалғыздығында» да бір ... бір ғана ... ... сол ... ... ... ... бет-бейнесін, тыныс-тіршілігін ашып беруші ме еді?
Смағұл Елубаевта бір ғана аймақ және бірнеше кейіпкері ... ... ... өте ... аша білген»[3, 7,].
Жас жетіп, дәурен өтіп бір буынды екінші буын еріксіз алмастырып,
Абай айтқан ... ... ... өлініп» отыратын екі аяқты
қоғамның бұл індетке шалынуы оңай болғанымен айығуы қиын екендігін ... деп ... ... ... қапысыз тәптіштейді. Бір қарағанда бұл
шығармада бірінің аяғынан бірі шалған ... ... ... ... Олардың бір-біріне жасаған қиянаттарының ешқайсысына
араласпай қайта бәрінің де тауқыметін ... ... ғана ... ... ... ... сонша кесапат осы бір адал ... да ... ... ... біткен еді. Қай күні қандай ... ... ... ұстап,
бүкіл дүниемен мәңгілікке қоштасатынын көпке дейін ешкім білмес еді. ... ... бұл ... әр ... ... тұрар. Өйткені біресе аштық,
біресе қуғын сүргін болып жолыққан әлеуметтік ... ... ... қай ... де ... ... ... бағатын Шеге
мен Хансұлулардың не кесепатты кеше ... ... ұлы ... ... бұқа бола ... ... ... тайталса алмады.
Еңбегіне адал, құлқы абзал болғанымен, ... ... ... ... ауыз қақапандардың бәрін айналып өте алмады. Қолы ... ... ... ... ... Мәшине мінді. Бастық дейтін
санатқа ілігіп, екінің бірінің қолына түсе ... ... да ... Бірақ барлық уақытта желі оңынан туа бермеді. Олай болуы үшін адал
жүріп, ақ ... ... ... ... ... ... түгілі жүректегі арыңды
да ауық-ауық садақаға шалып тұруға тура келеді екен. Құм ... ... ... ... баласын басқа түглі қойнындағы зайыбы менсінбеді.
Оның көзіне шөп салды. Күйеуінің тасының өрге домалап ... де сол ... ... ... ... Ондай сұрқиялықты кеше алмаған момын
жігітке бәрімен қош айтысуға тура келеді.
«Жалған дүние» романы «Ақ боз үй» ... ... ... ... прозасының жаңа бір деңгейін көрсеткен бұл шығарма кешегі уақытқа
берілген баға, айтылған үкім ... ... ... ... жазушының
жан айқайы ретінде қабылданады.
Романның бірінші ерекшелігі - өзіне тән жазылу ... Онда ... ... мен оның ішкі ... ... беріледі. Ішкі ойдың өктем Үні
пәлсафалық пайымдаулар мен түйіндеулерге толы.
Екінші ... - ... ... ... ... Бір романның бойында сол ... ... ... ... ... мәселелер шоқтығы жинақталып шығарма ... ... ... дүние» кітабына 1930 –жылдардың ойранында
балалық кезі өткен ұрпақтың өкілі Едіге арқау ... ... ... кеңес дәуірі кезіндегі рухани тоқырауды,
ұлтымызды еңседен езген ... ... ... түскен салмағын
көрсетеді. Шығармада ішкі психологиялық ойлар, шегіністер мен ... ... ... ... ... ... кейіпкер Едігенің
бойындағы толғаныстар, мына өмірді ұнатпауы, бұл өмірден ... оның ... ... ... ... ... өрнектеле түскен. Сол қоғамда
туып, сол қоғамда өмір ... ... ... ... ... ... бұл ... неге безеді? Ол бар өміріннің алдау мен арбаудан
көпірме ... екі ... пен ... ... ... Түсінді
де қапаланды, налыды, қайғы шекті. Жауабы жоқ мың ... ... ... ... ... ... ... баулыды. Біз ең ... өмір ... ... деп ... Бұл ... ... себебім де сол
шындық жерде қалмасын дегендігімнен. Егер Кеңес үкіметі шын әділетті ... ... ... ... шындықты неге бұрмалауға тиіс дедім.
Тіптен бір уыс топырақ бұйырмастай қынадай ... ... не ... ... Сүйегі қурап көмілмей қалатындай жоқтаусыз қалатындай олар мал емес
еді ғой дедім» (С.Елубай) деп жан ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге, біресе «банды»,
біресе «басмашы» атанып, құм арасында қашып-пысып ... ... сұлу ... палуаннан туған қайсар ұл Едіге де тартты. Қаршадайынан ауыл арасының
шолақ белсендісі Ждақайдың көрсеткен қорлығына ... ... ... ... ... ... ... талантты жазушы болып көзге түсті.
Өзгелер оңай барып жатқан шығармашылық ... ... деп, ... ... ... ... отыз екінші жылғы аштық туралы роман
жазды. Ол үшін ешкім соңына түспеді, ... ... ... қатал цензура
аттап бастырмады. Соынң қырсығынан қызметсіз қаңғып, қарызға батты. Тұрмыс
қиындығын ... ... ... ... Өз үйінен өзі безіп,
көлдеңінен пейілдестік іздеді. ... ... кино ... ... ... қызға жолықты. Бір жақтан талантты жігітті расында да
ұнататын екінші жақтан, сол ... өз ... ... алғысы келген Назыкен
бала көтереді. Бірақ Едіге оның жарыққа келуіне келісім бермейді. ... бір ... ... ... ... көзі ... Сол жігерсіздігі бұл
жалған дүниемен қоштасуға шешуші себеп ... ... ... ... табандылығы тағдыр не салса да тапжылмай көтеріп, бірақ ... өзі ... ... ... ... ... ... да көре алмайды. Ол бір ғасырға жуық созылған шырғаландардың ... ... ... дақ салмай өткен шын қаһарман болып, ал
Едіге мен Тү.гелхан ашық салғыласып жатқан тартыс-талас жоқ, не ... ... ... жегі боп жатқан жебір қоғамның көзсіз көбелектеріне ... ... қит ... ... атандыратын қатыгез қоғам енді аттап
бассаң аярлыққа тап ... ... ... ... пен ... ... ... қоғамына ұласады.
Романдағы Едіге жазушының өз бейнесіне жақын кейіпкер екенін жаңылмай
тану қиын емес. Ел басына түскен қиямет қайым алапат ... аман ... ... ... көре ... өз қолы өз ... ... Едіге Алматыға
келіп оқу оқып, жазушылық жолға түседі. Бала Едігенің жүрегіне шөңге боп
қадалған Кеңестік ... ... ... ... түпкілікті жаулап,
санасын улай алмады. Оған әділетті іздеп шарқ ұрған ақыл-есі бой ... ... де ле ... кеңес мектебінде оқып, содан тәлім-тәрбие алды.
Балалық, балаң сезім мен айналасындағы барша ... ... ... ... өскені өтірік емес. Бірақ, санасының сонау түкпірінде жылт
етіп сөнбей тұрған болмашы сәуленің жарығы оны адастырмай тура ... ... ... шоқтығы биік ерекше тұлға. Олай дейтініміз жазушының
барлық ойы, толғанысы бір Едігенің бойына жинақталып, соның тілімен ... ... ... ... «Ақ боз ... туған Едіге соңғы кітап
«Жалған дүниеде» азаматтық деңгейге жетеді. Ол трилогияның ... ... ... ... бәрі оқырманның көз алдында өтті. Содан да ыстық жаныңа
жақын бейне «Жалған ... ... ... ... 1930 ... ел
басына төнген қасіретті жылдарда балалық кезі өткен ұрпақтың өкілі Едіге
бейнесі арқау ... ... ... ... ... жан. Бір жағынан жаның
ашиды. Әкесі Бұлыш пен шешесі Балқия ... ... ... елден, жерден безіп, ақыр аяғына жат жерде көмусіз қалады. Сөйтіп
әжесі Дәу апамен ... бала ... ... ... ... ... ... өткізді басынан. Енді болды ма, енді тынышталып, енді ... өмір ... бе деп ... ... ... ... ... аңсап,
жоқтап жылаған кемпірдің сөзінен үкімет саясатына қарсы ілік тауып әжесін
түрмеге қамайды. Бұл ... ... ақ ... ... ана ... көз
жұмады.
Жалғыз сүйінші, жалғыз қорғанышы әжесінен солай айырылады. Әкесі мен
шешесінен әжесінен қолдан айырылған жаңа үкіметке деген көкіректі ... ... ... бар бала ... санасында. Осының бәрін түсініп,
сана елегінен өткізген ол жаңа үкіметті қалай жақсы көрсін?! ... ... ... ... ... ... ... –Едігенің бойындағы толғанасын,
тамыр бүлкімен бірге соққан ұшан-теңіз ойын ... ... ... ... желісі басты кейіпкердің көзқарасы, ішкі жан дүние толғанысы арқылы
айтылады. Кейіпкер жүрегіне ырық беру, оның жан дүниесіндегі ... ... ... түсу ... ... психологияға бой ұру болмаса
керек. Шебер қаламгер кейіпкерінің ой-пікірі арқылы бүгінгі таңдағы ... ... ... ... сол ... тынысы, әр адамның
өміріндегі шешімі қиын ... ... ... ... ... ірі
ойлар мен идеялар айта алады. Мысалы, Түгелханның ... ... ... ... ... қазақ жастарының жаппай ішімдікке ұрынуы, азамат
болған кейбір жігіттердің өз-өзіне қол жұмсап, асылып өлуі, ... ... өзі ... ... ... жайы тағы ... толып жатқан осындай
келеңсіздіктердің бәрі Едіге жүрегі арқылы сүзіліп шығып, соның ... ... ... ... ... ... өзі, яғни ... кешкен сезім дауылдары... Бірақ Едіге сол зорлық-зомбылықтың құрбаны
болады. Шын мәнінде ұлтты алапат ... ... бір ғана ... ... мұрат, бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығыратын
ынтымақ екендігін романды ... жан ... ... ... жанға 1930 жылдар сонан соң 1950 жылдар
ішінде ұлт басына тажал ... ... ... асыра сілтеу саясатының
құнарлы топыраққа түскен дәндей жанданып жүре ... ... ... ... еді деген идея аңғарылады. Сол бір зұлмат заманда ел азаматтары
бірін-бірі ... жоқ. ... да ... үшін ... ... ... ... желін үрлеп шоғын қоздатқандар өз ... да ... «Ақ боз үй» ... көркем образдар арқылы осы тарихи шындықтың да
бетін ашты.
С.Елубаевтың «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... туралы Қ.Жұбанов атындағы Ақтөбе мемлекеттік университетінің
ізденушісі М. ... ... ... ... ... үні» деп ... былай деп тұжырымдайды[22,61 б].
«Бүгін бір халықтың тағдырын ойран етіп , бүтін бір ... ... ... ... ... ... аштықтың бет-пердесін сыпырып,
көркем әдебиетте көрсете ... ... ... ... «Ақ боз ... ... кітабы «Жалған дүние» романының жарық көруі оқырман
қауымды елең ... шын жаны ... ... ... ... ... азаматтары көп
нәрсені айта алмай іштен тынды. Осы ... ... ... ... ... ... тарихтан «тоқырау жылдар» деп өз атауын алған
кезіндегі рухани әлсіреуіміздің құлдырауымыздың ақиқаты ... ... ... ... арқылы анық беріледі. Шығарма желісіне
арқау болған оқиғалардың қай-қайсысы да біздің ... жат ... күн ... куә ... ... ... ... пайымдануында
береліп оның өктем жарлығымен үкім кесілгендей.
Автордың алға қойған мақсаты кешегі күннің ... ... ... бүгінгі ертеңгі ұрпаққа паш ету, бейнелі жеткізу болды.
Романдағы Едіге ... ... ... ... ... мүжіліп, іштей
қиналғанын көрсетеді. Оның ішкі оймен айтысына ұлттың бетіне жабылған ... ... жан ... ... ... «Ақ боз үй» романының үшінші кітабы «Жалған дүниеде»
қазіргі таңда көтеріліп ... ... ... да ... Атап ... ... ... үнімен дін, тіл, діл, және туған жерді қастерлеу,
Отанға деген құрмет т.б. туралы біршама ... ... ... бірі ... таңда басты мәселеге айналып отырған тіл мәселесі. Тіл
туралы кез –келген ... ... ... ... ... ... жан-жақты айтылып келеді. Сонымен қатар жоғарыда отырған
атпал азаматтарымыз да өз тілдерін ... ... ... ... ... асыруда. Дегенмен, әлі де болса, тәй-тәй басып келе
жатқан республикамызға жоғалтқан жәстүрін орнына ... ... ... Осы тұрғыдан жазушы С.Елубаев өзінің берген сұхбатында былай дейді:
«Ең бірінші – тұрақтылық керек. Оң ... ... ... ... ... ... ... алынуы тиіс. Герольд Бельгер ағамыз
«Қазақстандағы ұлттық идеология қазақ тілінде болуы керек» ... ... ... ... бұлт ... ... жаны ... адамдардың
көңілінде тұрақтылық орнар емес. Қазақстанға тұрақтылық тілер болсақ, ... ... ... ... қажет дер едім. Ағылшын лингвисі Дэвид
Кристалдың «Тіл ажалы» дейтін аты шулы ... ... ... ... ... тірі ... ай ... 2-еуі өледі екен. ТV- дағы қазақ тіліне ... ... , әлі де орыс ... отыр ... ғой ... ой келеді. Егер
мен шетелдік болсам, өз ... ... өзі ие бола ... ... ... түңілген болар едім. ТV түзелмей, қазақ ділінің ... ... атты ақ боз ... еңсесі биік болмақ емес.
Бұл, әрине кез-келген әрбір «қазақ» деген азаматтың жүрегінде жүруі
тиіс. Себебі өз еліне, ... жаны ... ... ... Қазақстанымыз
биіктен мұнарланып көрініп тұратыны хақ.
Осы мәселе шығармада Едіге үнімен мындай жолдар ... ... ... болды, өзара орысша былдырласқан баланы көресің. Немересімен
жат тілде ... ... ... ... ... ... ... Сонда шошисың. Айдың-күннің аманында бұл қазаққа не болды деп.
Қараптан қарап тұрып ызаға булағасың. Ашуға тығыласың. ... ... ... таскерең жұрт, таскерең заманның бетіне былш-былш ұрып, біраз ... ... ... салғың келеді. Бірақ, шықпайды үнің. Іштей булиқсисың.
Іштей тұнып, іштей жанасың. Дыбыс шығаруға болмайды. ... ... ... «интернационализм идеясы салтанат құрып тұрған заманның» ... Сен ... ... ... шырқын бұзушы ұлтшыл, хулиган бұзақы»
болып шығасың. Екі қолың артыңа ... ... ... ... ... қара күйе жағылып» абақтыға айдаласың. Сондай сәттерде, ... ... келе ... мына ... ... жұртты күнде көріп, күнде
күйгенше, екі қолыңды тас төбеңе қойып, бет алды қаңғып кеткің ... бұл ... елім деп ... ... ... ... бақытым осы
ма деп күйіне сөйлейді. Ол өзінің туған жері Қазақстанда ... ... ... ... Өз ... сөйлеп, тілге деген құрметі
арта түсуін көздеп келеді.
Сонымен ... ... ... жастарымызды уландырып, мәңгүрттікке
салындырып, сайран салып жүрген өзге діндер жайлы біршама ой ... ... ... бетіне берген сұхбатында былай дейді:
«-Дінге төрт құбыламызды ашып тастағанымыз болды. Ал, олай ... еді. ... еш ... ... ... діни секталар бар. Ошақ басын
талқандайтын, ... ... ... ... шешеден айыратын, халықты
ұрпақтан айыратын діни секталар да бар. ... ... неге ... ... Бұл не деген жалпақ шемейлік. Бір қазақ екі- үш
дінге бөлінетін болса, онда өлгенде ... да ... ... ма? ... басы ... ... ... жау болып жатыр бір-біріне. Жуырда
бір суретші ағамыз:»Әйелінің сіңлісі иегова куәгері болып кетіп, ... ... ... қып ... ... неге ... ... сенесіңдер, неге
бұл дінге кірмейсіңдер» деп ұрыс-керіс шығарады. ... ... ... ұшырадық деп, жылағандай болды. Бұл бір ғана ... ... ... ... емес. Жүздеген, мыңдаған, адамның ... ... да ... ... бес жүз мың адам шоқынды деген сөз бар.
Ең әділетсіздігі олар ақшаға ... ... ... алып ... Ақша
болғанда да тиынға сатып алып жатыр. Осы үшін кез-келген діни ... ... ... ... ... еді ғой. ... қабылдауға адамдардың өзі
ерікті, оны сатып алуға ... ... ... ... ақша бүкіл
Қазақстанды сатып алуға жетеді. Басқамен күресуге ... ... ... ... ... ... жүз ... берсе, сайтанның да дініне
кіріп кетуге дайын»
Ал, шығармада Едігені былай сөйлетеді:
«Мемлекеттің есік терезені ашып тастап, ... діни ... өз ... ... деп ... ... ... діни ұйымдар
қалтасыз қазақты ақшамен сатып алып жатыр. Қазақты ғана емес ... ... ... ... жететін ұйымдар бар. Қазақтың кедейлігін
пайдаланып,сондай орасан зор діни ... ... улап ... Шоқынған
қазақ пен мұсылман қазақтың өлсе моласы ... ... ... ... ... ... ойын ... келе енді сөзді басқа арнаға бұрады. Ол
өзінің тұжырымды философиялық ойлары жайлы ... ... не үшін ... бұл ... ... ... ... әлі де мазалайды. Жаратқан Иенің адамды
жаратудағы мақсаты не, не үшін ... не үшін Жер ... ... Ешбір
ойшыл, ешбір философ толық жауап бере алмайтын ұлы жоба. Түсіну ... ... ... кететін шығармыз – дей келе шығармасына мынадай жол табады.
«О дүние» дейміз, ол не нәрсе «О дүние» деген? «О дүние» бары рас ... бос ... ме? ... бар болса оны көзбен көрген бір жұмыр ... бар ма бұл жер ... ... «О ... ... ... ол ... жалпы әлем алдында паш еткен бір пенде болмаса, онда «О ... ... ... айтамыз? «Алдымызды мәңгілік бітпес о дүние бар ... бұл ... ... ... ... «О дүниеміз» жоқ болып шықса неттік?
Адам көрер жарық дүниенің басы да, аяғы да осы ... ... ... ... ... ... «Өлдің мамай қор болдың?» демекші, адамның
өлген күні оның бір жола ... ... күні ... ... неттік? Бұл кең
Ғалам қатыгез жаратылыс үшін адамда бір , аяқ ... ... ... ... да бір болмысына кім кепіл! Бірақ оны адам ... ... ... да ... ... Оның ар ... Ұжмақта өмір сүргісі
келеді. Қанағат жоқ қой пендеде.....
Осылай философиялық ой тастай ... ... ... ... ... ... қоғамда белең алып бара жатқан не түрлі діни
ағымдардан жастарымызды аулақ ұстау керектігін ашық ... ... ... ... ... о дүниеде мұндай болады деп түрлі жолдармен өз
діндерін үгіттеп ...... ... ... ... ... түскен жастарымыздың өз дінін ұмытып, өзге
діннің жетегінде нағыз қаныпезер, мемлекетімізге кесірін тигізетін нашар
жолдағы азамат ... ... кім ... Ал, жазушы жастарды сондай
қараңғылықтан сақтандыру үшін, осындай мәселелерді шығармасына ... ... ... ... Отанға деген сүйіспеншілігін аса көркемдеп жазады.
Отанға ... ... ... ... жеткізе білген. Отан деген ұғымның
ауқымы өте кең екендігін, ол есімінің қасиетті ... ашып ... қаны ... ... жеріне деген ыстық сағынышын, қасиетті ... ... ... ... ... ... қолына қалам ұстап, туған
жерге деген аңсарын шығармасына арқау етіп жаза ... Қыр асып ... ... ... ... оңаша құмсақ сай табанына жетіп іркелген ... ... ішке ... ... ... ... ... Алыс-жақын бел-
белес қыр-қырлардағы түн бұталары да, дәл Едіге тәрізді демін ішке ... ... ... ... ... кең, ... тілсіз Ғалам
жырына тәнті болады.
С.Елубаев өзінің берген сұхбатында, туған жерге ... ... ... ... ... ... туған жердің, елдің қадірін
білу үшін өткеніңе үңіліп тұрудың еш сөкеттігі жоқ. Мен 1995 жылы ... ... ... ... Ол ... жүріп қазақ еліне тән бір дүние
көрсем, соған ... ... су ... ... ... ... тамған
туған жерімді бір сәтке де есімнен шығармауға тырыстым. Жалпы туған ... ... ... ... ... ... үшін біраз шетке шығу керек деп
ойлаймын. Табаныңа өзіңнің туған жеріңнің ыстығы сезілмей тұрса, жұмақтың
іші де ... ... ... ... Шетте жүргенде менің соған көзім жетті»
деп жазушы С.Елубаев өзінің жүрек-жарды сырын айтып ақтарылады.
Міне, жазушының «Ақ боз үй», ... ... ... деп ... ... ... маңызды –маңызды мәселелерді көксеген. Ол үш кітапта үш
кезеңді қамти отырып, қоғамдағы басты мәселелерді назардан тыс ... ... ... ... ашаршылықтың салдарынан шыбынша қырылған қазақ
халқының, бүгінгі таңда да құрып кетуінен қорқатынын жасырмай айта ... ... аз ғана ... ... өз ... өз ... ... қалмаса
екен дейді. Ұрпақтарым үшін деп қасықтай қаны ... ... ... шауып, жерін аман алып қалу мақсатында арпалысып өткен ата-
бабаларымыздың алып берген тәуелсіздігіне және де ... ... ... ... қалу керектігін меңзейді.
Жоғарыда айтып өткеніміздей бұл тақырып күні бүгінге ... ... ... және тың ... ... ... ... ғана көтеріле
бастаған бұл тақырып әлі де ... ... ... ... ... ... таңда ғалымдарымыз бен жазушыларымыз өздерінің біршама еңбектерін
осы ... бұра ... ... де әлі де ... ... ... ... зерттеліне қойған жоқ.
Дегенмен де соңғы жылдары дәл осы тақырыпта біршама жазушыларымыз
қалам ... ... ... қатар олардың 30-жылдардағы қоғамдық
әлеуметтік жағдайларды ерекше көркемдеп жеткізе білді. ... ... С. ... ... ... С.Сейфуллин, З.Жәкенов,
Т,Сәукетаев,М.Мағауин секілді тұлғалар әдебиет саласында біршама ереуіл
еңбек жазғандар болды. Әрине, ... ... да ... ... зертеуші-
ізденушілеріміз, жазушыларымыздың еңбектері өз алдына. Осылардың ішінде
біздің жұмысымызға арқау болған С.Елубаевтың «Ақ боз үй» ... ... ... ... кітапта 1930 –жылдардағы сұм-сұрқия аштық
бейнеленсе, екінші ... сол ... ... 1950-жылдардағы қайта
қудалау науқаны көркем бейнеленген. Ал, осы екі кітаптың заңды жалғасы деп
атауға болатын ... ... ... ... ... ... ішкі
толғанысымен қатар суреттелетін ... ... ... ... ... ... ... айтпақ ойы онсызда ашаршылықтың
салдарынан ... ... ... ... бүгінгі таңда құрып кетуінен
қорқатынын айтады. Ат төбеліндей аз ғана қазақ халқының өз ... , ... ... ... екен ... Ұрпақтарым үшін Жер-Ана Отан үшін деп
қасықтай қаны ... ... ... тұрып тайсалмай, жерін аман алып қалу
мақсатында арпалысып өткен ата-бабаларымыздың алып берген тәуелсіздігіне,
сонымен қатар кеңді ... ... ие ... ... меңзейді.
Қорыта айтқанда, жазушы С.Елубаевтың роман-трилогиясы ... ... ... де ... мәселесі. Ұлт тағдырына қалам ... ұлт ... көп ... көтерді. Сатқындық екі жүзділік,
көркөкіректік, ашкөздік, ең өкінішітсі ... пен ... ... ... ... ... ... жау санап, көлденең
көк аттыға жем ... ... ... ... ... ... ... тебірене бейнелеп берді.
Шығармасы арқылы жазушы ұлтқа келетін қауіп ... ... ... өз ... екенін сездіреді. Әрине, мұны ұлтымыздың ұлы
қаламгері, қайтпас қайсар мінезді және дәл осы ... ... ... ... ... ... мына пікіріне сүйенеміз. «Біз дарға асайын деп
жатқан кезде Құдайдың құдіретімен арқан үзіліп кетіп, аман қалған ... бір ... ... ... қалған үрей бар. Болмайтын нәрседен
секемшіл болып алдық. Оның ... ... ... алып ... ... ... Әдебиетіміздің ақсақалы Шерхандай ағамыз
ұлтымыздың ... ... ... ... ... деп не ... ... осынау тақырып туралы өзі де көп толғандықтан ... ... ... ... ... еендігін жүрегімен сезіне
ме?
Шын мәнінде өткен ғасырдың 30 жылдарында бір рет, 40 жылдарда ... ... ... ... енді ... рет ... қырылу тағдыры
оралмасын десек тарихи өткендерден сабақ алуымыз қажет. ... ... ... ... ата-баба рухына адал болуды үйренуге
тиіспіз. Ана тіліміз босағада ... ... ... ... ... ... жоғалып кетпеуіне жол бермейтін уақыт келді.
Барша халқымыздың ауыз біршілігі ауадай қажет ... ... ... боз үй» ... ... ... осыған меңзейді. Бүгінгі күннің
өзекті шығармасы болып отырғандығы да сондықтан.
Жазушы ... ... тек ... ... ... ... ... дендеп бара алған. Ешбір жалған жалтарыс жоқ. Мұны өзінің
соңғы ... ... ... де ашық айтып көрсетеді. Романнан үзінді.
« Мен ... ... мына екі ... қоғамнан баяғыда-ақ бір жайлы да,
оңтайлы орын тауып алмас па едім?! Құлқын, құлқын, құлқын» деп мына ... тазы ... ... ... топпен бірге жүрмес пе едім бүлкілдеп.
Бірақ мен өйте ... ... ... Одан да азат ... ... ... еді. ... да, жаным сен мені қорқақ деме! Ол ... ... мен де ... Мен ... ... де аз емес бұл
дүниеде. Адамшылықтан аттаудан қорқамын. Кісінің парызын ... ... ... өте ме деп ... қорқамын. Тағдыр менің қолыма қалам
ұстатты. Қалам ұстаған жан қаласын-қаламасын өз халқының сыздаған жүрегіне,
сайраған тіліне, сарылған ... ... ... Қаласын – қаламасын
жазушылық соқпақ кісіні сол жолға, ұлт ... ... ... ... еен.
Сондай тағдыр менің де еншіме тиіпті».
Жуырда « Егемен Қазақстанның » ... Д. ... 95 ... ... оның бір ... ... ... бастасы Бәйкен
Әшімовпен сұхбат жүргізіп, «Сіздер сол кездерде Қазақстанның тәуелсіздігі
жайлы сөз ... ме ... ... « қыршаңқылау » сұрақ қояды.
Табиғатынан сабырлы, парасатты, ... ... ... ... «
Алайда ол уақытта ешкім тәуелсіз ел ... деп ... да ... ... ұйықтаса түсіне де кірген жоқ. Бірақ ... ... ... ... еңбек – қорлығын көз ... ... ... болудың мүмкіндігін сезінетінбіз. Димекең екеуміздің оңаша
бір отырып әңгімелесу ... ол ... « Біз өз ... жеке ... бай ... едік қой, ә! » деп ... ғана ... державаға
керекті байлықты игермеске болмайтын еді. Мәскеуліктер үшін ... ... ... ... ... еді. ... елден ерек
көркейтіп кеткеніне ол жақтағылар соншылықты ықыласты деу ... [ 21.3 ... ... ғана ... еді » ... тіркесте терең сыр жатыр, мұң, жүйкесін
жүндей түткен шарасыздық, ... ... ... ... ... ... ... кернеген арман өзі үш мәрте
Социалистік Еңбек Ері, Саяси Бюроның ... ... да ... ... ... ... ... тамырында қазақтың қаны ... ... ... кішісінен ұлысына дейін қай қызметте,
қандай әлеуметтік топқа ... ... ... өте дәлмәр, өте
ақылман, өте ... өте ... өте ... ... ... ... бойымен басып, жерінің шалқыған байлығын ... ... елін ... ... ... ... қанын қарайтып, намысын
өртеп, көзіне от, жанына жігер ... ... ... ... ақиқат.
Ұлтын ұлықтайтын ұрпақ санасы имандылық талабынан табылуы
шарт. Ондай ... ақыл - ... ... ... ... ... мәдениеті мінез - құлқынан ... ... ... ... » романындағы Түгелхан, ... ақыл ... ... ... болып өсіпті. Екеуі де ... ... « Екі ... ... ... ... екі мақұл
қосылса таудай болар. Өздері ... ... ... емін ... ... ... ... Түгелхан, Едігелерге жапжас Назыкен мен
Дариғаның ... ... ... да ... Тілдеріне еліріп,
жырындылығымен мыстары басқан шығар, ... ... ... ме деп ... еді, ол ... ... ... болып,
оңбай от басты. Екі кеменің құйрығын ... ... ... ... да жолы ... ... ... сүрініп, ... ... арық ... - ... ... ... ... күнді батырып жүр. «Азаматтардың ... ...... ... ... ... ... Екенін мойындасақ, жастарды инабаттылыққа, ... ... ... ... « Сиыр қотыр болады
өз тілінен, сақина тілеп алма өз ... ... ... ... ... ... Едіге екілене «халық», «әділет» дегенмен, өзі
тіршілік былығына белшесінен батқандықтан, уәжі ауырып ... ... ... ... сана ағысынан бас көтерген Өктем
үн оның мән - ... жоқ ... ... ... ...... болған, жаттанды демагогиясынан жалыққан болу керек. «Айтпақшы,
сен... сен « ... », « ... » деп ... ... өз жағдайыңды
ойла!.. » - деп ... ... ... ... пәтуасыз байқұс
популистік сөзінен де, ізі жоқ ісінен де, қып – ... ... ... бала – ... да баз ... «Мына заман, мына қоғам, мына
тозақ тірліктен өстіп, қашып құтылады. ... ... ... Бұ заман, бұ
қоғамның өгей баласы екен, енді аялдайтын несі қалды? » - деп не өзіне, ... көк тиын ... ... ... ... ... ... алады.
Бір өкініштісі, « Жалған дүниедегі » Смағұлдың кейіпкерлері ... ... ... ... ... тезіне қасқайып тұрып күресіп, бермесін
тартып аларлық ...... ада. ... ... ... ... ... жолы өзін -өзі жоқ ету ... Қол ... ... ... Қол – аяғы ... ... үзетін алпамсадай жас ... ... ... жоқ әйел
тәрбиелеп өсірген Үмітті бір баласымен жесір қалдырып ... ... ... Бұл ... ... да трилогияда жауапсыз қалады.
Жауапсыз, беймәлім тағдырлар қатарына ... ... ... ... ... ... Рәш, Мажанның қанішер ұлдары, Дариға, ... ... және ... туған балаларды жатқызар едік...
Трилогияны табандап, түсініп, талдап оқып шыққан ... ... риза ... ... ... ... елдің
астамшылығынан іске аспаған соң көкірегінде ... ... ... ... онан ... ... ... тоқырау заманы талайдың
түбіне осылай жетпеді ме деген сұрақ қоюы ... ... ... өз
мүддесінен ел мүддесін жоғары қоятын, инабатты, парасатты, қайсар, өз
ісінің мәңгі ... ... адам ... де орнынан тұрып,
басқа ... ... ... біреудің жағасына жармасып, бетін
тырнамай, атақ – ... ... ... ... ... ... болып, өсу жолы - күрес жолы ... ... ... сыпайылығы, ізеттілігінен айнымай, ... ... ... бара ... ... мүддені аяқасты етпек болған
керағар санаға ... ... уәж ... ... терінің із – ... ... ... ... пен
жақсылықтың сипаты. ... ... ... арылып көрмегеніне
бір мысал ... 1989 жылы ... ... ... (Атырауда)
Жайық өзені ... ... ... және ... ... ... ... Бүкілодақтық ғылыми конференция жұмысына
қатысқан ... ... ... ... бірінші хатшысы Асқар
Алтынбекұлы Құлыбаев көкірегінде қордаланған ... ... ... ... ... көзге шұқып, басқа соға: «
Жүз жылдай ... ... ... қоры мол ... әлеуметтік – ... даму ... Бар ... ... алып ... ал алтынның үстінде
отырған жергілікті ... ... ... ... ... Ал
сіздер Еділдің суын бермеймін ... ... бір ... енді екінші құбыр тартамыз, оған қоса сонау ... ... ... ... ... Еділ – ... каналын қазатын
боламыз. Егер елге ... ... ... ... облысты игерілуі т керек
болса, солай облысты ... ... ... жергілікті халық та,
мұнай - газ өндірілген аймақта ... ... ... ... ... деп ... ... ақтарып салады. Қатты айтады. Осындағы
жергілікті жер басшысының ... ... ... ... ... ... отырғаны түсінікті. Оны олар ауырсынса да қабылдайды,
өйткені тисе терекке,тимесе бұтаққа сілтенген бос сөз ... ... ... ... туып ... өтімді, өтетін сөз! Дуалы
ауыздан шыққан ... ... ... көл – ... байлығын Орталық ... ... « ... ... ... » ... ... «
Қазақстанды көркейту » мәселесі жедел жүргізілуіне Д. ... ... ... А. ... т.б. ... ... біртуар ұлтжанды
перзенттерінің алғырлығы, ... ... ... ... өз
нәтижесін бергенін көрмеу, сезінбеу тарихқа ... ... ... ... басқаның қолында болғанымен, қазақ ... ... ... ... ... ... қанын, менталитетін бұзатын кеселден
сақтандырып, болашақтан ... ... ... ... ... Ең ... бостандығын, тәуелсіздігін аңсауды, кезі келсе,
империялық күшпен де ... ... ұлы ... ... ... мың өліп, мың тірілу » тағдырына ... ... ...... ... етті. Керек десеңіз, ғасырлар бойы аңсаған
Тәуелсіздігімізді де ... ... ... жоқ, ... ... атаға,
атадан балаға беріліп, жалғасып келе жатқан жер асты дүмпуіндей алып
күш, намыс, ... күні ... ... ... тас ... ... ... жеткізеді. Қысқасы, «мен қазақтың қазақ болғанына жетерлік ... ... ... « ... болу ... ... » деп ... есеңгіреген түріктердің жалын күдірейткен ғой. Біз ... ... ... ... соң жасалып жатқан кереметтерге
сүйсіне отырып, «Қазақ болу ... ... » деп бар ... ... ... ... ... бар, бірақ салқынқандылығымыз жібермей, « иншалла ... ... ... Оның себебің Қазақ ССР ... ... боп жыл ... еткен, бүгін жасқа келіп отырған батагөй,
абыз қартымыз Бәйкен Әшімов: « ... ... өте қиын ... артқа
тастады. Даму жолын да келеді. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... жағынан қарышты дамуы, әлемде дамыған
мемлекеттермен терезесі тең ... ... ... ... ... ... ... - еш тарихи жетістік [15] – ... ... ... ... ... Керектігін, демек,
көсегеміздің көгергені тек тәуелсіздік ... ... ... еске ... не нәрсе де қанша асы ағып, аптыққанымен күні жетпей, тарихи ірі
құбылыстар мәжбүр ... ... ал ... алу Алланың оң қабағына
ілініп, сәтін түсіруіне қатысты сары масадай ызыңдаған ойларға ... ... оңай ... ... ... саяси- әлеуметтік, экономикалық,
ұлттық мәселелерді септей алу, ішкі ... ... ... талабынан
ауытқымай шешуге тәуелді. « Жалған ... » оның ... ... ... ... жан- жақты толысқан. Кең қарымды,
алғыр, ... ... ... біз соларды пайымдап,
жанарымыздан от ұшқындап, жанымыздың тұнық, тыныш ... ... ... тебіренуі қажет еді. Алайда, «Ақ боз үйдің » үшінші ... ... ... ... ... оқиғалар
сендірмей, сюжетті ой ағысы арқылы өрбітем бе деген ... ... ... ... ... баяндап беруге ұласып кеткен.
Шығарманың маңызы ... ... ... ... ... ... ... жүрегіне сіңіретін ... ғой. ... ... ... ... ... ... бейнесіне көңіл аударып, ісіне құлау қиын. Тіл - ... ой- ... ... баян сол ... ... түртіп, оятатын ... толы ... ... ғанибет.
« Шортанның шолпылын қызықтағанда адам ақынға айналып кетеді. Ал әлгі
дыбыс күштінің әлсізді қуғындауынан басқа түк емес ... ... ... ... ... Мұнда шоранның психологиясы, шолпылының
философиясын ұлы жазушы әдейі екі ... ... ойға ... ... ... жасауға меңзеген. Бізше Смағұл Түгелханға да,
Едігеге де қиянат жасағандай. Олар ... ... ... ... ... ... ... бастан өткеріп, елдің қас – қабағын
зерттеп өскен, ... ... ... ... ... әзір,
тағдырын тәлкекке айналдырмайтын барынша салқын ақылды, алғыр, ... ... ара ... әзір (өздері ... ... ... ... ... қайсар, білімді, білікті,
талантты, ұстамды, пендешілік есептен қашық, өресі биік, ... бас, ... ... қаны ... ... ... ... ұшқандар емес пе?...
Смағұл Елубай « Ақ боз үйдің » алғашқы екі ... ... ... ... ... ... « екі түйнекке » құрт ... ... ... « қорлаңқырап » , үстіңкіреп, ... ... ... Сосынғы жерде, трилогияға ... ... ... ... да ... Ол трилогияны оқымаған
сыңайлы, оқыса романдағы оқиғаларды « Тихий Дон » қамтитын ... ... ... ... ті егер ... ... ... теңестіру керек болса, « Поднятая целина » романындағы
шеберлігімен салыстыра талдай ... ... ... жөн ... ... ... Степанның әйелін тартып алды, Бұлыш Мажан шалдың
тоқалы Балқияны ... ... ... ... ... ... ұқсатқан Осетинскийдің сыншылдығы, « білімпаздығына » жол ... « Қан мен ... », « ... Доны » ... « ... ... », « ... терге » ұқсатаса, көзі қарақты жұрт таңданбасы, «Әй, ... ... » деп ... әдді. Таңғаларлығы: Осетинский мырза «Ақ боз үйді »
неге « Қан мен терге » ... « ... ... » ... ... Дон »
, « Ақ боз үйге », « Қан мен ... » ... деп неге ... ... де ... ... астамшылықтың жағымсыз иісі шығып
тұрған жоқ па? Ескі ... ... ... ... ... ... зәру емес шығар?...
Сонымен, « Ақ боз үй » ... - ... ... ... ... « ... ... » саналатын тақырыпқа жазылған туынды. Ұзақ
жылғы ізденіс нәтижесінде аласапыран шақтың қоғамдық ... ... ... ... негізіне терең бойлай отырып, адам характерін
оның ішкі ... ... ... ... ашуд, талдауда
жеткен жетістіктері бейжай қалдырмайды. « Көркемсөз - ... ... ... ... сол ... ... ұстап отыратынына мысалдар
жеткілікті. Соның арқасында романда табиғаты таза, жаны сұлу, ... көз ... ... елді ... ... ... ... небір сұлулардың « қасқа тісін ақситып » ... ... ел ... ... еткен туысы бөлек бекзаттардың, соларға
тозақ ұйымдастырған безбүйрек, ... ... ... ... ... мойындаған жөн. Отарлық озбырлық трилогияның өзегін
жарып өтеді. ... ... ... ... ішіңді
жылатады, ал « Өзін өзі табу » ... ... ... ... тұстары
да кездеспей қоймайды.
Тарихты көркемдік игеру азап,сол азапты ... ... ... ... ... ... Романның алғашқы екі кітабында тануы да,
талдауы да, көркем ... де ... ... ... ... ... ... қорытпай, асығыс жазылған сыңайлы. ... ... ... ... ... ... ... көшірмесі ... ... ... ... ... халықтық кейіпкердің тұлғасын
танытатын көркемдік жинақтаушылық жетіспейді. ... ... ». ... ... ... жағымсыз кейіпкерді сомдаудың реалистік
тәсілі берік орнықты. « Когда играешь ... - ищи где он ... ... ... ... бір ғана қырынан- жексұрындығы ... ... ... ... ... ... Әзберген...
Бұлардың негізгілері о ... ... ... ... бейнеті, күні
ортақ адамдармен жан жайлауы ... ... ғой. ... ... ... ... бойындағы « іске аларлығынан » олар бірден «
тазармағанын » ... де ... бола ... ... ... ең сұм өмір саналатын, қазақ қаны
селдей аққан, « қанды ғасырды » бейнелеген - « ... ... үн ... ... Енжарлықтың тонын шешіп тастап, ... ... ... ... ... ... ... Елубайдың роман-трилогиясы
көтерген тақырып - бүгінгі ... де ... ... Ұлт тағдырын
тербеген қаламгер ұлт болмысындағы көп ... ... ... ... көркөкіректік, ашкөздік, ең ... пен ... ... ... ... ... ... бір – бірін жау санап, көлденең көк аттыға жем ... ... ... ... ... ... ... тебірене бейнелеп
берді. Үш романның да айтатын тұтас дүниесі, түптеп ... ... ... ... де ... ... қауіп алыста емес, өз қасымызда, өз ішімізде екенін
жазушы сездіреді. Қазақтың қайтпас, қайсар ... ... ... «Біз дарға асайын деп жатқан кезде Құдайдың құдіретімен арқан
үзіліп кетіп, аман ... ... Сол бір ... ... ... үрей бар. ... ... секемшіл болып алдық.
Оның ақыры аласапыран ... алып ... ... ... Әдебиетіміздің ақсақалы, Шерхандай ұлтымыздың оғланы ұрпағымызды
шыбындай қырылғаннан сақтасын деп не үшін ... ... ... туралы өзі де көп толғанғандықтан, көп ... ... ... мың – сан екендігін жүрегімен сезіне ме?!
С.Елубайдың өмір тәжірибесі мен шығармашылық ізденісі ... ... ... бар шығарма тудыруға көмектесті. Қазақ әдебиетіндегі
соңғы кездері жазылып жүрген шығанрмалардың көтеріп жүрген проблемалары мен
тарихи ... ... ... ... қажет етеді. Сондықтан жазушы
шығармасы тарихи құндылығы мен мазмұндылығы ... ... ... мәнінде, сонау өткен ғасырдан 30-жылдарында бір рет, 40-
жылдарында екінші рет ... ... ... енді ... рет шыбынша
қырылу тағдыры оралмасын десек, ... ... ... алуымыз қажет.
Қазақтың қадір-қасиетін таптамауымыз керек. Ата-баба рухына адал ... ... Ана ... ... жетім баладай боздап жатпауына жол
бермейтін уақыт ... ... ... ... ... ... күн енді ... боз үй трилогиясы - халқымыздың игеріле қоймаған құпия тарихтың
шындығын ашуға ат салысқан ... ... ... өзінің
қолтаңбалық ерекшелігімен әдебиеттану ғылымында ... ... иесі ... аталмыш шығармаларын талдап отырып білесіз.
Ұзақ ... ... ... ... ... ... құрылысын, саяси
- әлеметтік, экономикалық негізіне терең бойлай ... адам ... ... оның ішкі ... суреттейтін психологиялық-көркемдік,
әдемі мәтіндік сөз саптауларымен ашуда, талдауда жеткен ... ... ... ... ... ... кейбір қаламдастары
жазушыға «Көркемсөз - жанның сәулесі»деген атау таққанын ... ... ... ... ... Смағұл Елубайдың сол сәулені назарда
ұстап отыратынына мысалдар жеткілікті. Соның ... ... ... жаны ... ... ... көз ... арулардың, елді билеп,
тұлпар мініп қол бастаған ... ... ... сұлулықтарымен ар-
намысын танытуда, адамның ішкі жан-дүниесіндегі мүмкіндіктерді, яғни сұлуын
сүйіп ... ... ел ... ... ... ... бөлек
бекзаттардың, соларға тозақ ұйымдастырған ... ... ... ... ... ... ... жөн. Отарлық
озбырлық трилогияның ... ... ... ... ... ... ... жылатады, ал Өзін өзі табу жағына
келгенде, солықтап қалатын тұстары да ... ... ... «Ақ боз үй», ... «Жалған дүние» деп аталатын үш
кітабы қоғамдағы маңызды –маңызды мәселелерді көксеген. Ол үш ... ... ... ... қоғамдағы басты мәселелерді назардан тыс қалдырмаған.
Осы кітаптар арқылы онсызда ашаршылықтың салдарынан шыбынша қырылған қазақ
халқының, ... ... да ... ... қорқатынын жасырмай айта алған.
Ат төбеліндей аз ғана қазақ халқының өз дінінен, өз ділінен ажырап ... ... ... үшін деп ... қаны ... ... ... шауып, жерін аман алып қалу ... ... ... ... алып ... тәуелсіздігіне және де осынау кең-байтақ жеріне
ие болып қалу керектігін меңзейді.
Жұмысымызда ... ... бұл ... күні ... ... жұмулы
күйінде жұмбақ және тың тақырыптар болып келді. Енді-енді ғана көтеріле
бастаған бұл ... әлі де ... ... ... ... ... ... таңда ғалымдарымыз бен жазушыларымыз өздерінің біршама еңбектерін
осы арнаға бұра ... ... де әлі де ... ... қарастырылып, жан-
жақты зерттеліне қойған жоқ.
Дегенмен де соңғы жылдары дәл осы ... ... ... тербегені анық. Сонымен қатар олардың 30-жылдардағы қоғамдық
әлеуметтік жағдайларды ерекше ... ... ... ... Ш.Мұртаза,
А.Мекебаев, С. Жүнісов, ... ... ... ... әдебиет саласында біршама ереуіл еңбек жазғандар болды. Әрине,
бұдан ... да ... ... ... ... өз алдына. Осылардың ішінде біздің жұмысымызға
арқау болған ... «Ақ боз үй» ... ... Мұнда алғашқы
бөлімінде кітапта 1930 –жылдардағы сұм-сұрқия аштық бейнеленсе, ... сол ... ... ... қайта қудалау науқаны көркем
бейнеленген. Ал, осы екі кітаптың заңды жалғасы деп ... ... ... ... жүректегі бүлкілдеп соққан ішкі толғанысымен ... ... ... ... ... ... ... негізгі айтпақ ойы онсызда ашаршылықтың салдарынан шыбынша
қырылған қазақ халқының бүгінгі таңда ... ... ... ... ... аз ғана ... халқының өз дінінен , өз ділінен ажырап ... ... ... үшін Жер-Ана Отан үшін деп қасықтай қаны қалғанша
жауға қасқайа тұрып тайсалмай, жерін аман алып қалу ... ... ... алып ... ... ... қатар кеңді
байтақ жеріне ие болып қалуларын меңзейді.
Қорыта айтқанда, жазушы С.Елубаевтың роман-трилогиясы ... ... ... де ... ... Ұлт ... қалам тербеген
қаламгер ұлт болмысындағы көп түйткілді ... ... екі ... ашкөздік, ең өкінішітсі мансапқұмарлық пен ... ... ... алмаған ұлттың бірін-бірі жау санап, көлденең
көк аттыға жем ... ... ... ... ... ... толғана, тебірене бейнелеп берді. Шығармасы арқылы жазушы ұлтқа
келетін қауіп алыстан емес, өз қасымыздан, өз ... ... ... ... ... тарихына жаңа бір туындының ... ... ... ... Қ. «Ұлт ... толғаған» //жұлдыз2007ж №3
2. Елубай С. «Батыста тиын ... айып ... ... С. ... ... Қазақстан,1994ж, 9 желтоқсан.
4.Кекілбайұлы Ә. Ақ боз үй қонған асу бел//Егемен Қазақстан-2007, 21
наурыз.
5. ... ... «Ақ боз үй», ... ... ... Ақыш Н. ... жылдар суреті»// Жұлдыз.2003ж,№10
7. Ақыш Н. «Отаршылдық ойрандры//Қазақ әдебиеті.1994ж,2 желтоқсан.
8. Ж.Дәдебаев.Қазіргі ... ... ... ... Қанахин Ө. Қасірет жылдарының кейіпкерлері.// Жұлдыз№5, 2004ж
10. Мұсаев А. «Жанды жүйе», Алматы «Білім» 2001-258б
11. ... ... ... №12(321) 23. 12. 2006ж-4б
12. Н.Назарбаев)» Тарих тоғысында» ... ... ... Ғ. Оянған өлке. Алматы жазушы. 1978ж-312б
14. Шаханов М: ... ... ... тағлымы «Қазақ әдебиеті»,
29.12.06 ж.
15. Шоқай М.Тағдыр менің ... ... ... әдебиеті,2007ж-6
сәуір,№14.
16. Елубай С. Қазақққа тез арада ояну керек. «Қазақ әдебиеті», №235(65)
10.03.2006ж.
17. Әбдезұлы Қ. Ұлт ... және ... ... 5.156. «Жұлдыз» № 3.2007
18. Нұрғали Р . ... ... ... ... 2003
19. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы «Қазақ университеті» 1992ж
20. Жұмабай М. Жалған дүниедегі жазушы//Ана ... ... ... И. ... дамуына мемлекеттік қамқорлық керек.//Евразия
КЦ.2007ж,16 ақпан №7
21. Әшімов Б. «Нәубет « ... ... », 12. 01. ... иС. ... мен ... Жазушы,1993ж
23, Қирабаев С.»Кеңеңс дәуіріндегі қазақ әдебиеті//Алматы Жазушы-19994ж-389
б
24. Қыдырбекұлы Алатау//А»Жазушы-1991ж
25 Қоспағанбетова М.»Ішкі әлемнің өкетем үні»//Қазақ тілі мен ... ... А. « Жер ... ... ... Мұртаза Ш.»Арқан үзіліп кетіп, аман қалған халықпыз//Жас қазақ-2007ж 19
қаңтар
28. Мұртаза Ш. Қызыл жебе//А-Жазушы,1994-397б
29. ... Р.» ... ... ... ... ... Ш. ... жылдарындағы қазақ әдебиеті. Атамұра-2008ж-
321б
31. Қирабаев С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті А, 1998.
32. 40-50 және 60 ... ... ... ... ... Р. Ж. ... және ... қазақ прозасы А, 1998
34. Мырзахметұлы М. Түркістанда туған ойлар А, 1998.
35. Кәкішев Т. ... ... А, ... ... Қ. Ж. ... туындыларындағы тұлға А, 1989.
37. Кәкішев Т. Мағжан-Сәкен А, 1999.
38. Қазыбек М. Маймақов Ғ. ... ... – А, ... М. ... және әлем ... (жинақ) А, 1999.
40. Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі А, ... ... ... қысқаша тарихы А, 2002.
43. М.Жолдасбеков. Асыл арналар. А., 1990
44.Қ.Алпысбаев. ... ... ... жолдары. А., 1995
45.Ә.Тарази, Л.Мұсалы. Көркемдік құпиясы, А., 2001
46.С.Әшімбаевтың “Парасатқа ... ... , ... ... тілі мен ... ... 4 курс ... бөлім студенті
Айгерім Еркінбаеваның «Ақ боз үй» романының философиялық астары атты бітіру
жұмысына жетекшілік
ПІКІР
Қазақ прозасының ... ... бірі ... ... елең ... қолтаңбасымен ерекшеленетіні белгілі. С.Елубай
қазақ әдебиетіне алғашқы әңгімелерінің трақырыптық-мазмұндық жағынан айтары
мол мәселелерді қамтумен ... ... ... бері ... ... осы бағыттардағы ізденісін үзбей тыңнан түрен салып
келе жатқан ... ... ... шыққан аталмыш шығармасы тек
әдебиетіміздің келелеі мәселелелерін көтеріп қана ... ... түп ... ... ... ... баға ... еңбек деп
түсінеміз.
А. Еркінбаеваның бітіру жұмысындағы осы ... ... ... өз ... ... ... шыға ... ерекшеленеді. Тақырыптың өзектілігінің
өзі бүгінгі күннің көкейкесті мәселелерімен ұштасуында екенін ... ... ... ... ... ... ... пікірлер жасаған:»
Сонау ел басына жауар ... ... ... ... ... қазақ халқының
сорына жазылған тағдыры еді. Қасіреттен қақсап қалған қазақ халқы талай
қиындықты ... ... ... отырды. Соңында әрең дегенде етек жеңін
жинап ел қатарына қосыла ... ... ... басқан жас тәуелсіз
мемлекетпіз. Осындай мерекеге ... ... ... көз ... өту ... де ... Біз ата тарихымызды ақтарып қарамай алға қарай қадам
басуымыз мүмкін болмас та ... ... ... бар, ... ... ... әлікүнге дейін дипломдық дәрежеде жеке ... ... ... жұмыстың зәрулігін есепке ала отырып қорғауға жіберуге болады деп
есептейміз.
Ғылыми жетекші:
Ф.ғ.к., ... ... тілі мен ... ... 4 курс күндізгі бөлім студенті
Айгерім Еркінбаеваның «Ақ боз үй» романының философиялық ... атты ... ... ... ... бірі С.Елубай шығармашылығы
қашаннан оқырман сұранысына ие. ... ... ... ... толы ... ... біз аталмыш шығармадай еңбекті күткеніміз
рас.» Ақ боз үй» соның айғағы.
Бітіру жұмысында сөз ... ... үш ... туралы мынадай тұжырымдарды
келтіреді: «Автордың өз көзімен көрмеген, өз ... ... ... ... өз ... ... өз басынан өткермеген бір де бір
штрих жоқ десек, ... ... ... Бұл, әрине, хас суреткердің
қасиеті. Нағыз шеберлік. Алайда ондай шеберлік ... ... адам ... бітеді? Ол- өз алдына мәселе. Ондай шеберлікке ие болу ... ... ... аз. Ол үшін ... ... ... ... шығар. Бірақ, сонша
көп ғұмыр, бір жұмыр басқа бұйыра қоя ма? Ол екі ... ... ... ... ... ... тұқым-тұқиянымыз көзбен көріп, бастан
кешкендерін бір бойына ... ... ... ... ... ... әрқайсысына тіл бітіріп, сұңқылдата ... ... ... көкірек, зергер зердеге ие бола алғандары ғана бұйыратын олжа».
Бұл, әрине жазушы С.Елубаевтың «Ақ боз үй» ... ... ... ... ... орнымен қолданып, пікіріне негіздеп
отырады. Дипломдық жұмыс ... ... мен ... ... бара білген. Бұдан біз бітірушінің шығарманың мазмұнымен ғана емес
кейіпкерлер әрекетіндегі жағдайларды теориялық жағынан талдаулар ... ... алып ... ... толық аша білгендігімен, мақсатына
жеткендігін танытса ... ... ... ... ... жұмыс ретінде қарап 5(өте жақсы)
деп бағалауға болады деп ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ілияс Есенберлиннің «Көшпенділер» трилогиясы: Тарихи шындық және көркемдік шешім37 бет
«Қазақстан барысы» жарысының елімізде өткізудің Қазақстандағы маңызы23 бет
Алматы облысы Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның (Аrtemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу64 бет
Араб-қазақ поэзияларындағы ғазал жанры13 бет
Ауыспалы егісте өсірілген мақта қозасының өнімділігіне тыңайтқыштар қолдану жүйесінің әсері48 бет
Кванттық күй, кванттық сұйықтық, асқын өткізгіштік, асқын аққыштық, фонодар, кристалдық торлар6 бет
Маталардың құрылымдық түрлерін аңықтау7 бет
Маңғыстау мұнай-газ кенорындары: сипаттамасы және карта құрастыру34 бет
Мотив және мотивация туралы4 бет
Несеп жүйесінің анатомиялық-физиологиялық ерекшеліктері20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь