ХІХ - ХХ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ ЕМЕС ЕУРОПА ФИЛОСОФИЯСЫ. Оқу-әдістемелік құралы барлық мамандықтын студенттеріне арналған

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1 Сциентистік бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4
1.1 Позитивизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
2 Іс.әрекеттік бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.1 Прагматизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.2 Марксизм философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17
3 Антропологиялық бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
3.1 Өмір философиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
3.2 Философиялық антропология ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
3.3 Экзистенциализм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .22
4 Діни философиялық бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .25
4.1 Неотомизм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
4.2 Персонализм ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
5 Әлеуметтік сыни бағыт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
5.1 Герменевтика және «постструктуралистік.постмодернистік
кешен» ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Сөздік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34
«ХІХ.ХХ ғасырлардағы классикалық емес Еуропа
философия» тақырып бойынша ұсынылатын
тест тапсырмалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .36
Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
Классикалық философияның әртүрлігіне қарамастан, мақсаттары және философияның міндеттері жағынан ортақ мәселелері көп болды. Қазіргі философияда классикалық философиямен ұқсастығынан гөрі, айырмашылығы басым. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында көптеген философиялық ұғымдар «нео» жалғауымен шыға бастады. Олар, біржағынан алғашқы философиялық жүйелермен генетикалық туыстығын сақтаса, екінші жағынан керісінше классикалық философиядан айырмашылығын баса көрсетеді. Тегі, барлық мәселелерді қамтитын философиялық жүйелердің уақыты өткен сияқты.
Өткен ғасырларда адамзаттың философиялық тәжірибесі ұлғайды. Қазіргі философиялық сана позитивизмнің, экзистенциализмнің, марксизмнің, герменевтиканың, неотомизмнің және т.б. философиялық ілімдердің пікір таласынан, сұхбаттасуынан құралған.
Сондықтанда, философиялық бағыттарды мазұнының ұқсастығына байланысты бір принципке біріктіру оңай емес. Тіпті, ондай классификация жоқ.
ХІХ - ХХІ ғасыр аралығында философияның классикалық схемасының бүгінгі күні жұмыс істемеуі заңды нәрсе, өйткені, адамзат алдында «табиғат-адам-қоғам» жүйесінде шешімін таппай тұрған мәселелерге әрқилы жауап іздеуге болады. Сондықтан, құбылыстарды, оқиғаларды монистік тұрғыдан түсіндірудің философиялық плюрализммен алмасуы тиімді болар.
Осыны басшылыққа ала отырып ХХ ғасырда өздерін белсенді танытқан философиялық ойдың алты бағытын қарастырайық:
Сциентистік бағыттағы философиялық мектептер.
Іс-әрекеттік бағыттағы философиялық мектептер.
Антропологиялық бағыттағы философиялық мектептер.
Діни (теологиялық) бағыттағы философиялық мектептер.
Әлеуметтік сыни бағыт.
Герменевтика және «постструктуралистік-постмодернистік кешен».
1 Абдильдин Ж.М. Диалектика Канта. – Алма – Ата, 1974. – 32 б.
2 Әбішев Қ. Философия. – Алматы: «Жеті жарғы» 2001. – 29 б.
3 Гуннар Скирбекк. Нилс Гилье. История философии. М., 2001. – 135 б.
4 Есім Ғ. Фалсафа тарихы. – Алматы: «Рауан» 2004. – 62 б.
5 Зотов А.Ф., Мельвиль Ю.К. Западная философия ХХ века. – М., 1987. – 133 б.
6 Камю А. Бунтующий человек. – М., 1990. – 71 б.
7 Кун Т. Структура научных революций. – М., 1977. – 112 б.
8 Ницше Ф. Так говорил Заратустра. – М., 1990. – 62 б.
9 Новейший философский словарь. – М., 2005. – 296 б.
10 Рассел Б. История западной философии. – М., 1969. – 97 б.
11 Современная западная философия. Словарь. – М., 1991. – 328 б.
12 Философия. Оқу құралы. – Алматы: «Ақыл кітабы», 1991. – 76 б.
13 Фромм Э. Иметь или быть? – М., 1990. – 233 б.
14 Философский энциклопедический словарь. – М., 1994. – 57 б.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік
университеті
Б.Ә.Күленов
Г.М.Қаппасова
ХІХ - ХХ ... ... емес ... ... ... мамандықтын студенттеріне арналған
Павлодар
УДК 101.1.(075.8)
ББК 87я73
К93
С. Торайғыров атындағы ПМУ ғылыми кенесінде мақұлданды
Рецензенттер:
К.Ф.Загупаров – философия ғылымының кандидаты, ПМПИ профессоры.
А.А.Ақышев – философия ғылымының ... ... ... ... факультеттің деканы.
Г.Ғ.Ахметова – философия ғылымының кандидаты, доцент, «Философия,
әлеуметтану және ... ... ... 93 Күленов Б.Ә., Қаппасова Г.М.
ХІХ–ХХ ғасырлардағы классикалық емес еуропа ... ... ...... 2007. – 50 ... ... құралында ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдағы
Батыс философиясының негізгі ағымдары қамтылған. Осы ... ... ... ... ... ... ... қауым және колледж
оқушылары осы оқу құралы арқылы, олармен кеңінен таныса алады.
Жоғары оқу ... мен ... ... ... ... ... ... Б.Ә., Қаппасова Г.М., 2007
© С. Торайғыров атындағы Павлодар
мемлекеттік университеті, 2007
Кіріспе
Классикалық философияның әртүрлігіне қарамастан, ... ... ... жағынан ортақ мәселелері көп болды. Қазіргі
философияда классикалық философиямен ұқсастығынан ... ... ... ... соңы мен ХХ ғасырдың басында көптеген философиялық ұғымдар
«нео» жалғауымен шыға бастады. ... ... ... ... ... ... сақтаса, екінші ... ... ... ... баса көрсетеді. Тегі, барлық
мәселелерді қамтитын ... ... ... ... ... ғасырларда адамзаттың философиялық тәжірибесі ұлғайды. Қазіргі
философиялық сана ... ... ... ... және т.б. ... ілімдердің пікір
таласынан, сұхбаттасуынан құралған.
Сондықтанда, философиялық бағыттарды мазұнының ұқсастығына байланысты
бір принципке біріктіру оңай ... ... ... ... ... - ХХІ ғасыр аралығында философияның классикалық ... күні ... ... ... нәрсе, өйткені, адамзат алдында «табиғат-
адам-қоғам» жүйесінде шешімін таппай тұрған мәселелерге әрқилы ... ... ... ... ... ... ... философиялық плюрализммен алмасуы тиімді болар.
Осыны басшылыққа ала отырып ХХ ... ... ... танытқан
философиялық ойдың алты бағытын қарастырайық:
Сциентистік бағыттағы философиялық мектептер.
Іс-әрекеттік бағыттағы философиялық мектептер.
Антропологиялық бағыттағы ... ... ... бағыттағы философиялық мектептер.
Әлеуметтік сыни бағыт.
Герменевтика және «постструктуралистік-постмодернистік кешен».
1 Сциентистік бағыт
Позитивизм – XIX – XX ... ... ... ... ... алғашқы тарихи формасы дәстүрлі метофизикаға, яғни
болмыстың бастаулары және жалпыға бірдей ... ... ... ... ... Осы ... негізін салушы және
насихаттаусышы Огюст Конт (1798-1857).
Огюст Конт ... ... ... тереңдеу емес, олардың
арасындағы байланыстарға көңіл бөлген. Конт концепциясында ... ... яғни ... ... ... қоғамдық
өмір құбылыстарына пайдалану керектігін басты міндет деп санайды. Білімнің
жалғыз бастауы – ... ... ... ... ... ... ... ғылым өзіне сүйеніп дамиды. Ғылым өзіңе философия. Тек
ғылым ғана ... ... ... ... ... ... ... “Позитивті философия курсында” Конт ғылымдардың
классификациясын ұсынады. Соған байланысты барлық ғылымдардың орналасу
реттерін ... ... ... ... ... ... ... және т.б.
Социология терминін алғашқы ... О. ... Ол ... ... “үш сатысы” туралы заңын өзінің ... ... деп ... Осы заң ... ... ақыл-ойының кемелденуі
үш сатыдан өтеді. Бірінші, теологиялық сатыда адам ... ... ... ... ... ... ... сатыда қоршаған
ортаны ойдан шығарылған абстрактілік мәндер арқылы түсіндіреді, ал ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
таным арқылы жүргізіледі.
Позитивизмнің даму барысында оның субьективизмі айқындала түсті. Оған
дәлел ағылшын позитивисі ілімі Г. Спенсер.
Герберт ... ... XIX ... ... ірі ... құбылыстар әлеміндегі жалпыға бірдей процесс, заңдылық. Эволюция
баяу өтетін өзгерістер, яғни ... емес ... ... айқын
байланысты әркелкілікке өту процесі. Осы заң тәжірибеден тумайды, оның түп
негізі біздің ой-санамыздың табиғатында ... ... оны тану ... ... ... ... ... берілмейді. Ғылыми танымда
құбылыстың мәніне жетпейді. Философия ғылымға ... ... ... ... (дүниенің, болмыстың мәні, түпнегізі) алып тастау
керек. Философияның басты міндеті ғылыми нәтижелерді жинақтау.
Эволюция заңдылығын Г. Спенсер биологияға, ... ... ... Қоғам – тірі организм. Қоғам “мүшелердің” (орган) үш
жүйесінен қажетті өнімдерді шығарып ... яғни ... ... ... ... ... ... организмнің байланысын қамтамасыз
ететін жүйе; реттеу жүйесі (мемлекет). Организм ... ... ... ... ... “ауруы”.
Этикада Г. Спенсер утилитаризм және гедонизм (пайда және рахат сезімге
бөледі) принциптерін ұстанды.
Классикалық позитивизмнің негізгі идеялары XIX – XX ... ... ... ...... позитивизмде
жалғасты.
Осы бағыттың көрнекті өкілдері – ... ... және ... Э. ... ... Р. ... Эмпириокритиктер ғылымның міндеті оқиғаның,
құбылыстың неге шыққанына емес, қалай шыққанына жауап беру. Э. Мах ... ... ... ... ... айырмашылығын, ғылыми
түсіндіреді. Қарапайым, күнделікті өмірде ... ... ... нәрселермен салыстыруға болады, ал ғылыми терминдермен олай істей
алмайсын. Күш, жылдамдық, ... ... ... ... ... ... Теориялық ұғымдар шындықты бейнелейді, олар субьектің
тәжірибесімен байланысты. Тәжірибе тар ... ... ... ... ... ... Түйсік объективті дүниенің бейнесі емес.
Ғылыми терминдер – белгілер.
Белгі, белгіленген нәрсеге ұқсас емес. Осыған ... Э. ... ... ... қарап шығып, мағынасыз, бос терминдерді
ғылымнан аластау бағдарламасын ... ... ... шындықтың арасындағы байланысты
мойындамайтын болғандықтан, олардың пікірінше ... дәл ... ... ... ... ... Осыған байланысты, олар “ойды
үнемдеу” принципін ұсынады. Осы принцип бойынша ғылыми ... ...... ... ... ... ... таңдау керек.
Түйсіктер – дыбыс, түс, иіс, ... ... ... және ... ... ... ... Зат деп түйсіктердің ... ... ... ... позитивистерге
қарағанда ерекше мән берген. Олар ... ... деп ... ... ... ... “синтетикалық” жүйесін құру емес,
ғылыми танымның теориясын жасау деп біледі.
Позитивизмнің үшінші сатысы неопозитивизмде (жаңа позитивизм) ... 20 ... ... ... ... кейде аналитикалық
философия деп атайды. Неопозитивизмнің негізін қалаушылардың бірі ағылшын
логигі және математик Б. ... ... ... ... деп ... субъектінің сезімдік тәжірибесінде негіздеу ... ... ... ... кең ... ... және бірінші нұсқасы “Вена үйірмесі” деп
аталатын ... ... ... М. ... Р. ... О. ... яғни ... позитивистердің ықыласы ғылымның тілін логика
арқылы талдау, өйткені тіл – дүниені ... ... ... ... ғылымилығы оның логикасынан шығады. Тілді логика арқылы талдау –
мәтінді, белгілерді, ұғымдарды, белгілер ... ... ... ... ... ... болсын, қарапайым болсын тіл арқылы жетеді.
Философия сөзбен, сөйлеммен, тілмен айналысуы керек. Философияның ... ... ... сөзді пайдалану, қолдану ережелерін талдау.
Философия ғылымы тория бола алмайды, өйткені оның сөйлемдер жүйесі
дүние туралы ... ... ... ... оның ... ... Философияның ақиқатқа жеткізер ғылыми бағыты жоқ, ... ... деп атай ... ... ары ... ... верификация
принципіне іске асырылады. Егер сөйлем верификациялаудан (тексеру, растау)
өтпесе оны ғылыми демейміз. Шындығында, философияның пайымдауларын ... ... ... не ... Философияға қалатыны теория емес,
жүйе емес... тек әдіс, яғни логикалық талдау. Философия мағынасыз ... ... ... ... ... ... Верификация арқылы
неопозитивизм ғылымның ақиқатқа негізделген үлгісін жасауға талпынған.
Бірақ, осындай үлгінің тар ... ... ... ... ... заңдардын осы принцип арқылы ... ... ... ... төрт ... ... ... т.б. ұғымдарды тексере
алмайсың.
ХХ ғасырдың 50 – 60 жылдары неопозитивизмнің жаңа ... ... ... ... ... Л. ... ... дүние
заттардың емес, фактілердің жиынтығы. Дүние – логикалық кеңістіктегі
фактілер.
Адамның ... ... және ... ... жалғыз формасы –
тіл. Басқаша айтсақ, адамның ... ... ... ... ... ... ... дүниесі оның тілінің дүниесі. Адам дүние туралы
тілдің табиғатына сәйкес дұрыс пайымдауы мүмкін, немесе ... ... ... ... ... онда ... шатасу басталады. Көптеген
теориялық, тіпті әлеуметтік ... ... ... ... ... тіл ... ... міндеті – біздің ойымызды
және сөйлемдерді түсінікті ету.
Адам іс әрекетінің жетекші саласы ретінде ғылым өз тарихында
өзін ... ... әлі ... жоқ. ... ... ... ... жүйесі өте маңызды ... бір ... ... ... ... ... алға ... мақсаты, ғылымның
нәтижелерін бағалау критерийлерін негіздеу, ғылымдағы маңызды өзгерістерді
байқап және ... ... ... ғылыммен және жалған ғылымның арасын
ажырату (демаркациялау). Философиялық білімде ... ... ... ... ... ғылымға қарсы (антисциентизм) бағыт ұстанса,
екіншілері ғылымды философиялық тұрғыдан терең талдап оның ... ... күш ... ... ... қағидалар (концепция), онша көп
емес. Оған постпозитивизмді жатқызуға болады.
Осы философиялық бағыттың негізін XX ... 30 – шы ... ... ... ... ... жасаған ғылым картинасы ... ... ... ... өзінің күшін жойды.
Қалыптасқан жағдайға жан бітіріп тәуекел еткен ғылымдар философиясының
жаңа бағытының ... К. ... Т. Кун, И. ... П. ... ... арасында да әртүрлі пікірлер бар. Неопозитивизмді ауыстырған
“постпозитивизм” ұғымы әртүрлі концепциялардың жиынтығын қамтиды.
Олардың әртүрлілігіне қарамастан, барлығына ... ... ... қарастыруға болады:
1) ғылымды теориялық тұрғыдан түсіну ғылыми білімнің динамикалық
картинасын құрғанда ғана мүмкін;
2) ғылыми білімнің ... ... ... оны бір ... ... және ... ... бөлуге болмайды, өйткені көрінген
эмпирикалық білімнің теориялық ... ... ... ... ... және методологиялық) нақты
– ғылыми білімдер тығыз байланыста. ... ... ... ... философиялық ой-пікірлер ғылымның “пәніне” айырылмастай кірген;
4) ғылыми теориялар бір бірінен тәуелсіз, көп жағдайларда ... ... ... ... ... мақсаты ақиқатқа жету емес, алдағы
“таяу” тұрған мақсаттардың бір екеуін іске асыру; кейбір ... ... ... проблемалардың көпшілігін шешу; ... және ... құру және ... ... кейбір белгілі өкілдеріне ... К. ...... ... ... жасаушы. Поппер
неопозитивизмнің ғылыми ... ... ... ... ... Еске сала ... неопозитивизм – көрінген ғылыми
теория тәжірибеден алынуы керек деген қағиданы ұстанады.
Ғалымдар жаналықты ашқанда фактіден теорияға ... ... ... пайымдауға өтеді, яғни гипотетико-дедуктивті әдісті
пайдаланады дейді. Поппер ғылыми ... ... ... ... ... үшін оған сәйкес келетін фактілерді іздеу емес, керісінше
оны жоққа шығаруға ... ... К. ... ... ... жалған білімді айырып алу үшін
фальсификация принципін ... ... мен ... К. ... ... бір – біріне ұқсамайтын құрылымдар. Философиялық тұрғыдан
ғылыми ақиқаттылықтың жолы жалған білімдерден әлсін-әлсін тазарып ... ... ... Поппер марксизм философиясын алады. Алғашқы кезеңде
марксизм концепциясында ғылымилықтың белгісі ... ... оның ... ... ... ... ... еді. Кейіннен, қайшылықтары
айқындала бастағанда, теорияны “құтқару” ... ол ... ... фальсификация принципін бұзды. Сондықтан, К. Поппер
марксизмді жалған теория деп есептейді. ... ... ... ... ... ... шығара алмайсын, бірақ оны мағынасыз деп айта алмаймыз.
Фальсификация принципі арқылы ғылым мен философияның арасын ажыратамыз. ... ... ... ... керексіз, мағынасыз деп жоққа
шығармайды. Философия, К. Поппердің пікірінше ғылыми прогресстің қозғаушы
күші.
Осы ... ... ... ... шыққаны байқалады,
басқа позитивистер сияқты оны жоққа ... ... ... ... Философия ғылым болғысы ... ... ... ... ... ... рационализм” өкілдерінің пікірінше ... ... ... ... ... деңгейде тұтас жүйе ретінде
талдауды ұсынады. Көрінген теория, ғылым статусын сақтағысы келсе, тәжірибе
арқылы бекерге, жоққа шығарылуы ... ... ... ... оны ... дей ... принципінде кейіннен сынға ұшырайды.
Теорияны жоққа шығару – оны фальсификацияға ұшырату емес, фактілерді
жақсы түсіндіре білетін басқа теориямен ... Осы ... ... және ... ... ғана ... мазмұнды
нормаларын беретін метатеориялық деңгейде де қарастыру керек деген ұсыныс
болды.
Томас Кун осы ұсынысты ... ... ... жаңа “парадигма”
ұғымын кіргізді.
Парадигма - барлық ғылыми қауымдастық қабылдаған ғылыми нәтиже. Оның
көмегімен ғылыми проблемаларды қоюға және оны ... ... ... Парадигма ауысқан уақытта, ғылыми нормалар да ауысады. Әртүрлі
парадигмалардың аясында қабылданған ... ... ... ғылымилықтың әртүрлі стандарттарына негізделген. Парадигма
деңгейінде ... ... ... білімнің арасын ажырататын нормалар
қалыптасады.
Кун ғылымның дамуын парадигмалардың ауысуымен байланысты революциялық
процесс деп ... ... ... екі ... өтеді. Қалыпты кезеңде ғылыми
ғылым бір нақты парадигманың аясында ... Осы ... ... ... және ... ... ... көмегімен
түсіндіріледі. Уақыт өткен сайын ғылыми қауымдастық қолданылып жүрген
әдістермен ... ... ... ... жаңа ... ... ғылыми тұжырымдарға қайшы келетіні байқалады. Осының
нәтижесінде жаңа фактілерді ... жаңа ... ... ... ... ... ескі парадигмадан бас ... ... ... ... Осы ... Т. Кун ... дағдарысы деп атайды.
Ғылыми қауымдастықтың көпшілігі жаңа парадигма ғылыми мақсаттарды ... ... ... деп ... ... сенім ғылыми зерттеудің логикасында жатқан рационалдық
негізге сүйенеді. Кейіннен Т. Кун ... ... ... ... Дисциплинарлық матрица осы нақты ... ... ... ... бірге ғалымнан белгілі ойлау тәсілін, мінез-
құлқын қажет етеді.
Ғылымның дамуы туралы И.Лакатос ұсынған концепция Т.Кунның позициясына
жақын.
Ғылымның дамуы ... ... ... ... ... ғылыми-зерттеу бағдарламасын екі кезеңге прогресс және регресс
деп бөледі. Ғылыми қауымдастық көбінесе прогрессивті зерттеу ... ... ... ... ... қана ... белгісіз
фактілерді болжауға көмектеседі.
Ғылыми-зерттеу бағдарламасының ауысуын И.Лакатос ғылыми революция деп
атайды. И.Лакатостың пікірінше ғылымның даму тарихы осы ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
И.Лакатос ғылымның ішкі және сыртқы даму тарихын айырады. Ғылымның ішкі
тарихы ... мен ... ... ал ... ... ... ғылымды ұйымдастыру формаларымен байланысты, яғни ғалымдардың
іс-әрекетіне тәуелді.
П.Фейерабендтің пікірінше бір ... ... ... ... ... бар, ал ғылымның ішінде-көптеген өзара тең ... ... ... әртүрлі теориялардың бәсекелестігі арқылы жүреді. Олай болса
ғалымдар альтернативті ... ... ... ... ... Олар ... ... отырып, өздерінің бастапқы ... ... ... сынасады, ақырында ... ... ... ... ... негізінде қалыптасқан теорияларды салыстыруға болмайды, тіпті
көрінген екі теорияны ... ... ... ... ... ... ... ойға қарсы. Ғылым тарихына сүйене отырып,
ол ... ... ... нормалардың негізінде рационалды емес
компоненттер жатыр дейді. «Ғылымның құндылығы неде? Шынымен ... ... ... ... мен философиясынан, дао ілімінен артық
па? Немесе, ғылым-нақты бір ... ... ... ... ... ... деген сұрақтар қоямыз. Байқасақ, рационалды іргетасының негізінде
салынған үй берік емес екен.
Ғылым туралы біздің түсінігіміз, оның ... ... ... ... байланысты. Соған табынамыз. Сондықтан, ол ғылым діннің
бір вариантына айналған, өйткені дүниені түсінудің ғылыми ... ... ... ... тіпті жоққа шығарады. Сциентизмді осы тұрғыдан
алсақ ғылыми-теориялық фанатизм дейміз.
Ғылым, дейді Фейерабенд, өзінің көптеген ... ... Ол ... заманның мифі, немесе, дәлірек айтсақ қазіргі мәдениеттің
мифологиясы. Ғылымды негіздеу, көрінген мифті ... ... ... ... емес, сенім арқылы жүргізіледі.
Ғылым теорияның құрылымы да мифологияға жақын. ... де ... ... ... идея бар. ... өзекті идеясы-тиым
салу (табу) жүйелері, ал ғылымда она концепцияның фундаменталды негізі деп
атаймыз. Осы негізге сәйкес келмейтіндерді ... ... ... жоққа
шығара салады. Осы сияқты ... ... ... ... түсінудің
басқа формаларына қарағанда нақтылығы, қисындылығы туралы пікірде күмәнді.
Сонымен, ғылымның сциентикалық методологиялық үлгісі, ... ... діни жүйе ... рас ... алыс тек идеалды құрылым.
Ғылым ақыл-ойдың ғана туындысы емес. Оның ... ... ... ... ... ... санасу керек. Болмысты және оның
формаларын ... ... ғана ... ... ... танымның шегі бар. Танылмаған сфералар, танылған сфераларға
қарағанда сондай ауқымды, сондықтан ... ... ... ... ... еді.
Әдебиетте Фейерабендтің көзқарасын постпозитивистік дәстүрде
қарастырады. Бірақ осы бағыттың ... ... ... ... ... ... ... кең әлеуметтік-мәдени контекстте зерттеуде.
2 Іс - әрекеттік бағыт
Прагматизм – ілімінің өзегі адам және оның ... XIX ... ... ... ... XX ... бірінші жартысында басқа елдерге кең
тарайды.
Негізгі идеясы Ч. Пирстың (1839-1914) ... ... ал ... дамытушылар У. Джеймс (1842-1910), Д. Дьюи (1859-1952). Сөздіктерде
“прагматизм” терминінің шығуын “іс”, “әрекет” ... ... өзі ... ... И. Канттың “прагматикалық сенім” ұғымынан
туындағанын айтады. И. Кант “Таза ақылға сында” былайша түсіндіреді. Адамға
әрекет ... ... ... ... әлі ... ... және істің немен
тынары туралы білім ... онда оған ... ... ... сену ... сенімге негізделген іс-әрекет мақсатқа жеткізеді. Білім негізделмей,
сенімге негізделген ... ... жаңа ... ... ... ой-санасының негізгі екі күйін-ахуалын айырады. Бірінші
күйінде күмәншілік (сомнение) сана тартыншақ, көмескі, екі ұшты, ... ... ... ... Пирс күмәншіл сананың эмоциялық
сипаттамасында ұмытпайды. Күмәншіл сана ... ... ... Сенімнің
күйінің эмоциялық сипаты жағымды, сабырлы, байсалды. Сенім субъектісі іс-
әрекетке дайын, өйткені сенім тұрақты, үнемі ... ... ... дағдыға
айналған.
Адам (мүдделі адам) күмәндану жағдайынан құтылып сенімнің байсалды
қалпіне жетуге талпынады. Біріншіден екіншіге ... ... ... ... ... ... сенімге жеткізу. Осыдан басқа ойдың қызметі жоқ.
Сенім ақиқатпа әлде жалғанба, ... ... адам ... ... ... ... ... адамдағы сенім тұрақты болса, онда
ол оны ақиқат деп біледі. Дәстүрлі таным теориясының мақсаты – білім, ал ... ... ... ... ... ... күмәнданудан босап психологиялық
қанағат, эмоциялық тыныштық табады. Білім мақсат ... ... ... ... ... ... Егер адам танымға емес, тұрақты сенімге және
жан тыныштығына жетуге мүдделі болса, онда ойлаудың нәтижесін ақиқат немесе
жалған демей, ... ... ... деп бағалау керек. Пирс ... ... ... алғы ... – құбылыс, көрініс. ...... ... ... жеке ақиқат жоқ, ақиқат ... ... ... Ол үшін ... зерттеушілер, егер зерттеу процесі ұзаққа созылса,
міндетті түрде келісімге келіп мәжбүр етілген ақиқатқа ... ... ... ... ... ... қабылдамады.
Пирс көпқырлы ғалым: химик, астроном, логик, философ, математик,
семиотика ілімін жасаушы. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... Дьюи – американдық прагматистердің ең беделдісі. Ол ... ... ... ... ... ... ... ауып «прогрессивті білім алу» ... ... ... ... ... ... басын толтыру емес, оның қабілетін
ашуға көмектесу деп ... Дьюи ... ... ... ... ... ... негізгі ұғымы – тәжірибе. Тәжірибе кең мағынада
алынады, яғни адам өмірімен байланысты әлеуметтік, рухани, табиғи, ... ... ... да тәжірибе. Адам тағдырына әсер ... ... ... ... алып жүруші. Философияның міндеті және соның
көмегімен тәжірибенің өзін ... ... ... ... ... құрып, адамдардың өмірін жақсарту деп түсінген болар. Ол үшін ол
білім жүйесін өзгертуді ұсынады. Шындығында, қай ... ... ... ... білімнің деңгейінің төмендегені баршаға аян. Оның ұсынған
педагогикалық ... ... ... ... ол осы ... қоя ... білім жүйесін реформалау қоғамды жетілдірудің шешуші құралы немесе
әдісі.
Тәжірбиені жетілдірудің тағы бір жолы ... ... ... пайдалану. Адамзат ғылыми ... ... ... ... солардың ғылыми әдістерін қоғамды басқаруға,
саясатта, әлеуметтік өмірде қолданбады. Әуелі, осы ғылымдардың ... ... ... керек. Ол үшін ғылыми әдістерді логикалық қайта құрудан
(реконструкция) өткізу парыз. ... ... ... жолы – ... ... Дьюи ... сипаттағы ғылыми әдісті
қолдануда қиыншылықтар кездеседі дейді. Ондай қиыншылықтардан шығудың ... ... ... туралы, көпшілік қауымға арналған. «Біздер қалай
ойлаймыз?» деген еңбегі бар.
Адамның тәжірибесі (адамның ... ... ... ... емес,
тіпті кейде қатерлі, тұрақсыз. Тәжірибе тәуекелмен (риск) байланысты. ... ... ... ... ... етеді. Осыған жауапты,Дьюи
Платон философиясынан табады. Платон дүниені екіге, идеалды және материалды
дүниеге ... ... ... ... ... қабылданады, сондықтан оны
көрінген таный алады, ал идея ... ... ... ... оған ерекше қабілет керек. Сезімдік таным қарапайым, физикалық
еңбекпен айналысатын білімсіз ... ... жер ... тән, ... ... дамыған, білімді адамдардың үлесі.
Осындай, әлеуметтік еңбек бөлісі ертеден келе ... және ... ... ... ... (материалистік, идеалистік).
Бірақ, ол уақыт өтті, қазіргі демократиялық қоғамда қол ... мен ... ... ... ... жоқ, олардың арасы жақындасқан сайын бірте-бірте
өше бастайды. Жалпы, Дьюи абсолютті білімге, ақиқатқа қарсы. Кейбіреулер ... ... ... қоғамды, жетілген білімді және басқа да ... ... ... келеді, өйткені олар адамның табиғаты өзгермейді ... ... ... ... ... ... ... яғни өзгермейтін, толысып біткен білім
болмайды – дейді. Егер теория ... ... алға ... мақсатымызды,
жоспарымызды іске асыруға көмектесіп, дұрыс нәтиже берсе, онда біздер алғыс
айтқандай оларды (теорияны) ақиқат білім деп ... ... ... ... ... ... прагматисттерге тән.
Сонымен, білімді алудың процесін Дьюи төмендегіше түсіндіреді. Ғылыми
әдістің, ғылымның жалпы және негізгі міндеті адамды ортаға ... ... ... ... жағдай жасау.
Сондықтан да, танымның және зерттеудің барысында қолданылатын
ұғымдарды Дьюи ... ... ... ... ... анықтайды.
Осыдан, Дьюидің концепциясын инструментализм деп атайды.
Сонымен, адамды ортаға қалай ... ... ... ... ... тым ... айтылған. Шындығында, адамның іс-әрекеті нақты жағдайларда
өтеді, нақты мақсаттарды шешуге бағындырылған. Ондай міндеттер әр ... ... ... ... да ... проблеманы шешу алдында тұрған
адамның ситуациясын Дьюи – ... ... деп ... Жол айырығында
қайда барарын білмей тұрған адамның ситуациясы осыған мысал бола алады.
Осындай ... ... адам ... өзін ... сезінбейді, өйткені
анық емес, соңы не болары белгісіз ... ... ... тұр. Дьюи ... ... ... көрсетуге талпынған.
Дьюидің түсінуі бойынша, ғылыми әдіс, идеялар, теориялар проблемалық
ситуацияны шешуге көмектесе, ... ... онда ... ... ... деп
атаймыз, ал егер сенімсіздік тудырса, шатастырып жіберсе онда олар жалған.
Сонымен, идеялар, теориялар пайдалы болса, табысқа жеткізсе ... ... ... ... ... ... жалпылай таныстық.
Енді, осы әдісті бір-бірімен тығыз байланысты моралдық, саяси,
құқықтық ... ... ... ... ... бастап, дейді Дьюи этикалық теория «жоғарғы игілікті» яғни,
бірде «қамсыз өмір», бірде ... ... ... ... бірде
атараксия деп аталған игіліктерді іздеумен әуре болды.
Дьюи жоғарғы игіліктің барлық варианттарын ... ... ... ... нақты болу керек. Игілік деп байлықты, деңсаулықты,
достықты, әділдікті, білімділікті т.б. ... ... ... ... ... соңына жету мақсат емес, сол бағыттағы өну,
өсу, тәжірибенің ... ... ... Қандай да болсын мәселелердің
өзіне лайық шешімдері бар.
Игілік соңында емес, жолында. Игілікке жету жолындағы ... ... ...... ... ... ... әлеуметтік-саяси ситуацияларға пайдалану
Дьюидің пікірінше жақсы нәтижелер береді.
Дьюи, Америкадағы демократияның тағдырына алаңдап, ондағы ... ... ... қарастырады. Ол жол - ... Оның ... ... ... да болмасын өктем, күш көрсету
әрекеттерден бас тартып, тек бейбіт құралдарды пайдалану. ... іске ... ... әдістерді қажет етеді. Адамның өмірі,
жеке, нақты проблемалардан тұрады. Олар: білім алу, ... ... ... этникалық топтар арасындағы қатынас сияқты ... ... ... ... ... ... Қоғамды қысқа
мерзім аралығында, тез өзгерту ... ... ... ... ... ... құралы адамдарды оқытып тәрбиелеуде ғылыми
әдістерді және жоғарғы технологияны ... ... ... Америка Құрама Штаттарынан тыс жерлерге ... ... ... ... ... дәрістер оқыды. Жапонияда, Түркияда қызмет
істейді. Оның негізгі ... ... және ... ... ... ... ... Джемс – физиолог, психолог, “Психология принциптері” атаулы еңбек
жазған, Пирстің ... ... ... ретінде белгілі.
Өзінің философиялық дүние танымын “радикалды эмпиризм” деп атап,
прагматизмді философиялық қиыншылықтан шығудың әдісі және ... ... ... Джемс философияға психологиядан келгеннен кейін ол тұлғаның
рухани өмірімен көп айналысып, философияның барлық ... ... ... ... ... Қандай да болмасын философиялық
мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... қарастырады. Оның ықыласы адамның санасындағы ... ... ... ... табиғи ортаны білу қажет және пайдалы болуы
мүмкін, дейді Джемс, бірақ ... ... ... ешқандай
қатысы жоқ.
Джемс философиясының негізгі ұғымы “тәжірибе”. Тәжірибеден басқа
ештеңе жоқ. Джемс ... ... ... емес ... адами
мазмұнын (сезіну, қобалжу) қарастырады. Тәжірибе сананың ... ... яғни ... ... ... ... ... эмпиризмінің дәстүрін сақтай отырып, Джемс тәжірибенің ішінен,
соның негізі ретінде ... ... ... ... келгені белгісіз,
бізге күшпен ендірілген”. Тәжірибенің негізін түйсік деп ... ... мен ... ... ... ... ... болады. Бірақ,
Джемс пікірінше заттар белгілі, анық заттар ретінде тәжірибеде берілмеген,
өйткені тәжірибе түйсіктердің ажырамаған ағыны. Ол ... сол ... өз ... ... ... “кесіп” алады. Адамның жігері, еркі іс-
әрекетпен тығыз байланыста. Сонымен, бізді қоршаған айқын, ... ... ... ... алдына мақсат қояды, соған жетудің құралын өзі таңдайды. Адам
табиғаттың бөлігі, күші ... ол ... ... сезімтал, әрекетші
тұлға.
Әрекетті, прагматистер, практикалық әрекет емес ... ... ... ... ... ... жасалмайды, өзгермейді, тек түйсіктер өзгереді.
Әрине, түйсіктер біздің бақылауымыздан тыс жатыр. Бірақ қай ... ... ... ол ... ықыласымызға тәуелді. Біздер, бір
фактіні әр түрлі оқимыз. “Ватерлоо...” ағылшындар үшін “жеңіс”, француздар
үшін ... ... ... ... ... ал ... субъектіге тәуелді.
Рас дүние өзі туралы ештеңе айта алмайды. Ол туралы біз ... Ол ... ... ... соңы айтамыз – дейді Джемс, өйткені әлем біздің ырқымызға
көнгіш.
Адам дуниені ақиқат ... ... ... ... ... ... ... жалпы прагматистер жақсы “жұмыс” жасайтын, табысқа
жеткізетін, пайда әкелетін идея деп ... Егер идея ... ... алып ... біз оны ... ... ... немесе ол пайдалы, өйткені ақиқат.
Ақиқат өзін ақтайтын сенім, деп Джемс, Пирстің “сенім” ... ... тірі ... ... ... ... еді. Ол ... тәрбиеленгендіктен өзінің философиясында діни мәселелерге көп көңіл
бөлді. Адамдар өздерін Әлемде қауыпсыз сезінуі үшін дінді ... ... сену ... адам ... тағдырын сәтті ұйымдастыруға талпынады.
Сенімнің пайдасына келтіретін ешқандай логикалық, космологиялық және ... ... жоқ, ал ... ... ол ... ... табиғаты.
Басқаша айтсақ, адам сенуге құштар. Дінге сену арқылы адам ... ... ... ... Егер адам ... ... қойған мақсатқа жетудің
мүмкіндігі көбейеді.
Жалпы, Джемс ... ... ... және ... ... ... ақтау үшін кеңінен пайдаланады. Діни сенім адамның өмірін, қылығын
өзгертеді, яғни оның ... ... ... ... ... ... теориясы бойынша оны ақиқат деп мойындауымыз керек.
Джемстің ... ... ... “Прагматизм”,
“Плюралистік дүние”.
Марксизм философиясы. Гегельшілдерден шыққан философиялық ағымдардың
көрнектісі марксизм ... Осы ... ... ... К ... және Ф. Энгельс (1820-1885) 1840 ... ... сол ... ... кейіннен 1840 жылдардың ортасында
материалистік позицияға көшеді.
Олар Гегельмен және Фейербах шығармашылығына сүйеніп, идеалистік
диалектиканы, ... ... ой ... өткізіп жаңа
философиялық бағытты – ... ... ... Маркс және
Энгельстің қоғамға қатысты ілімі – тарихи материализм ... ... ... ... материалистік принцип тұрғыдан
қайта құрылған Гегельдің диалектикасы салынды. Болмыс сананы ... ... ... ... ... ... ... Дамудың
негізгі факторы - практика. Даму диалектиканың заңдарымен іске ... ... көзі – ... ... және ... ... ... бірінші рет қоғамды
диалектикалық-материалистік тұрғыдан қарастырды.
Өндіргіш күштермен өндірістік қатынастардың диалектикасына көп мән
берілді Тарихты ... ... ... ... философиялық
жаңалықтары еді.
Маркс «Саяси экономияға сын» кітабының кіріспесінде осы жаңалықтың
мәнін былайша жеткізді. Қоғам дамуының ... ... ... ... ... ету үшін ... ... тыс өндірістік қатынастарға
кіруге мәжбүр ... ... ... ... ... ... жүйені, базисті құрастырады. Мемлекеттік, қоғамдық институттар
және қоғамдық қатынастар экономикалық базистің қондырғысы болып табылады.
Олар, яғни базис және ... ... ... ... әсер ... ... даму ... өндірістік қатынастардың өзгеруіне,
және қоғамдық-экономикалық формацияның, қоғамдық-саяси құрылыстың ... ... ... ... даму ... ... сатылардан немесе
экономикалық формациялар, бір-бірінен өндірістік тәсіл арқылы ... ... ... даму деңгейіне байланысты.
Капиталистік қоғамның «анатомиясын» зертей келе ... және ... ... ... және ... айырмашылығын еңбек арқылы
анықтайды.
Марксизм философиясы туралы қазақ тілінде шыққан еңбектер баршылық,
сондықтан, марксизм философиясының ... ... ... үшін ... ... ... ... Д. Кішібеков, Қ. Әбішев А. Қабаева
жазған оқулықтарын пайдалану керек.
3 Антропологиялық бағыт
Философиядағы осы бағыт үш ... ... ... философиясы,
экзистенциализм және философиялық антропология.
Иррационализм ақылдың мүмкіндігін мойындамайтын санадан тыс
қабілеттерге, интуицияға, ... ... ... ... ... ...... басқаларға қарағанда күштірек
байқалады. Оның өкілдері: А. Шопенгауэр, Ф.Ницше, В. ... Г. ... А. ... ... ... Артур Шопенгауэрдің философиясы әсер
етті.Оның негізгі шығармасында («Мир как воля и представление») ... ... ... идеясы арқылы түсіндіреді. Ойдың құндылығы күмәнді,
ал адамның еркі ерекше жағдай, ол ... ... іс - ... ... ... адам ... ерік ... таниды. Әр адамның, басқаларды мақсатқа
жеткізудің құралы ретінде, немесе ... ... ... Әр адам
басқалармен күресіп, өмір кешпек. Әлеуметтік ... ... ... ... ... мән жоқ, адам ... да ... А. Шопенгауэр философиясының ... ... ... ... ... жоқ, тек өлім алдындағы
қорқыныш бар. Адамның бақыты көмескі, отырып, ... ...... ... ... Адам өзінің тағдырының иесі емес, шексіз өмір
мұхитындағы қалқып ... ... ... ... А. ... ... ... кейін Ф.Ницше оның концептуалды
идеясын ары қарай жалғастырады. Ф. ... ... ... ... ... ... ерік» емес «билікке деген саналы Ерік». ... ... ... ... құндылығын сынға алады. Дүниенің
құндылығы жоқ, ал өмір ... ... Осы ... орташа, шамалы қабілеті бар
адам жеңіп шығады, өйткені қабілетті рухтары күшті ... ... ... ... ... ... күшті адамдар жүргізуі керек.
1884 жылы Ницше «Заратустра осылай деген» философиялық ... ... ... ... талпынған. Адам өз еркімен құл ... би ... ... ... ... ... ... құмар.
Ф.Ницше христиандық дінді жоққа шығарады, өйткені әлсіздерді қорғайды, ал
күштілерді қорлайды. Кім әлсіз, күшті ... ... ... , ... діннен
жұбаныш іздейді. Осындай адамдардың тобырлық инстинктісі ... олар ... ... ... тұрады. Тарихта мақсат жоқ,
ілгерілеу жоқ, тек қайта оралу, күштілермен әлсіздердің ... ... ... ... ... өлді!» - «Қараңдар, мен
сендерді «Керемет адам ... ... ... адам - ... ... -
деген екен.Ницшенің ілімі дәстүрлі ... ... ... ... ... ... ... түсініп жүрді, айыптады да, бірақ,
Ницшеандық философияның 20 ғасыр философиясына әсерін ... ... ... ... – 20 ... ... ... француз философтарының
ең беделдісі. Оның философиясы танымның ... ... ... ... ... алшақтыққа арналған. Бергсонның алдына қойған
мақсаты таным теориясын өмір теориясымен толықтыру. «Өмір» - нағыз ... ... ... ... ... ойы ... Өмірдің мәніне тек
интуицияның көмегімен жетеміз. Интуицияны Бергсон интеллектке қарсы ... – «өлі ... ... ... емес, материяға бағынышты.
Өмір үздіксіз ағын. Өмір кеңістікте өтпейді, уақытта ... ... ... ... бұл ... ... өзгеше «сапалы» «тірі уақыт».
Интеллект және интуиция туралы ілімін Бергсон өзінің органикалық ... ... ... Өмір – ... ... ... - творчестволық ағын болғандықтан адамның шығармашылығы арқылы
іске асады. Өмірдің екпіні әлсірегенде өмір ... яғни ... ... ... алдан емес, өткеннен іздеу керек. Өткендегі
алғашқы «қопарылыс» - өмір ... ... ... ... ... етеді. Интеллект және интуиция алғашқы кезде
бірлікте болады да, кейін эволюцияның барысында бір ... ... ... ... және ашық деп ... ... қоғам – сол кездегі әлеуметтік
құрылымның тұрақтылығын сақтау мақсатында ықтиярсыз көндіру арқылы шыққан
қоғам. ... ... ... ұжымға бағынышты, ал ақиқат – пайданың
құрбаны, сондықтан ... ... ... ... ... ... өмірін ендігі ашық қоғамда мүмкін. А. Бергсонның ілімін 20
ғасырдың бірінші жартысындағы ... ... ... ... – Гегель философиясын сынайды, өйткені ол ... ... ... адам ... ... ... Философияның негізінде
идея емес «өмір» жатыр. Дильтейдің пікірінше, ... ... ... т.б ... ... дискуссияны тастап, өмірді ерекше
құбылыс ретінде зерттеуі керек. Өмір адам ... ... ... (« рух ... ғылым») өмірді табиғатпен салыстырмай ... ... ... ... ... ... ... ұсынады. Түсіну
интуиция сияқты өмірдің тереңіне үңілу.
Табиғат туралы ғылымдар сыртқы тәжірибемен байланысты болғандықтан
«түсіндіру» әдісін ... ... ішкі ... ... интроспекция
(өзіңді бақылау) арқылы, басқа адамды ...... ... ... ... ... түсіну интерпретация әдісі (герменевтика) арқылы
іске асады. Дильтей тарихтың прогресс бағытын даму заңдылығын мойындамайды.
Тарих кездейсоқ оқиғалардан ... ... оған әсер ету ... ... ... ... методологиялық принциптерін
Г.Зиммель жалғастырды. Өмір қалыптасу барысында мәдени – тарихи ... ... ... : дін, ... ... ... т.б. жасайды.
Философия дүниенің тұтастығын, тұтас дүниені көре білуі керек. Өмір
өзін шектеу арқылы іске ... ... ол шек - ... Өлім ... өмір оны өзімен алып жүреді.
Зиммель социологияның классигі.
Философиялық антропология - осы аталған бағыттық өкілдері М.Шелер,
Х.Плесснер, ... ... ... адам ... біршама
мәселелерін ауқымдырақ қарастыруға талпынған. М.Шелер «Адамның космостағы
жағдайы» және Х.Плесснер ... ... және ... ... ХХ ... адам ... шешілуі күрделеніп кетгендігін
атап атайды. Сондықтан, олар адам туралы ғылымдардың нәтижелерін қорытып,
адамды ... яғни ... ... ... иесі ... ... олар ... табиғатқа, қоғамға, өзіне,
қатынастарын, адамның шығу тегін, ... ... ... ... ... ... ... антропологияның ең беделді өкілі М.Шелер философияның
негізгі проблемаларын бір ... ... яғни адам ... ... десек артық айтпаған болар едік дейді. Осыған байланысты ол ... ... ... ... ... ... ... адам
мәселесін адам мен жануарларды салыстыру арқылы яғни ғылыми биологиялық
және ... ... ... ... оның ... Егер ... табиғи ортаға тәуелді болса, адамдардың мінез ... ... ... ... ... Адам ... «іскер» тіршілік
иесі, өйткені оның рухы бар. Биологиялық тұрғыдан адам жетілмеген, бірақ
оның рухы биологиялық ... ... ... ... мүмкіндік
туғызады. Адам өмір сүру үшін мәдениетті жасайды, сондықтан да ... жан ... ... ... ... ... ... «әлі
анықталмаған жануар», оның жануарлығы «аяқталмаған» және ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан жетілмегендігінде, инстинктерінің нашарлығында. Осыдан
адам «дүниеге ашық». Сондықтанда, ол икемді, үйренуге қабілеті бар. Адам
өзінің ... ... ... икемді рухани жан.
Осы бағыттың негізін салушылардың бірі Г.Плеснер адамның жануарлардан
айырмашылығын оның «эксцентрикалық ... ... ... деп ... ... ... ... жылауға бейімделігін айтады.
Түсінксіз бір жағдайларға тап болғанда, адам оны ... ... ... ... (эксцентрикалық) кабілеттен жұрдай жан ... ... баға бере ... тіпті аңғармайды, байқамайды, ал рухани
жан – адамның ғана қуануға немесе қайғыруға, күлуге немесе жылауға қабілеті
бар ... ... ... ... ... ... деп ... пікірінше адамды құпия, жұмбақ дүние қоршаған. Осы дүниеден
адам өзінің дүниесін құрастырады. Ол дүние тіл ... іске ... ... ... іс - әрекеінің жасампаз құралы деп бағалайды.
Философиялық антропология адам туралы ... ... игі ... ... ... ... болмады.
Дегенменде, олардың негізгі идеялары қазіргі замандағы қоғамның ... ... ... келтірмейміз.
Экзистенциализм – антропологиялық бағыттағы мектептердің ... ХХ ғ. 20 ... ... ... ... ... ... кейін қалыптасқан ағым. Экзистенциализм (лат. еxixtenia -
тіршілік) ... ... ... ... ... және ... феноменологиясының ықпалы күшті
болды деп саналады. Сонымен бірге экзистенциалистер көркем ... ... ... ... мен ... шығармаларындағы
мәселелерді олар философиялық әдістерді пайдалану арқылы шешуге талпынды.
Ж.П.Сартр, ... ... ... көркем шығармалар жазумен жеткізді.
Экзистенциалистердің негізгі тақырыбы – адам болмысы, оның ... ... ... адамның тұлғалық қасиетінің бірегейлігі, оның
ішкі сезімімен қоршаған өмір арасындағы қайшылық. Дәстүр ... ... ... ... К.Ясперс, Г.Марсель, Ж.П.Сартр, А.Камюді
жатқызады. Экзистенциализмнің діни бұтағын К.Ясперс, ... ... деп ... ... ... атайды.
Экзистенциализмнің негізгі ұғымы – экзистенция. Экзистенция – тұлғаның
ішкі рухани тіршілігі, оның ... ... ... ... ... ... ... оған мән бермейді. Тұлғаның жасырын қасиеттері қиын –
қыстау жағдайда, өмір мен өлім ... ... ... адам ... ... және ... ... тілімен жеткізу
мүмкен емес дейді. Ғылым болмыстың өзін танымайды, тек оның ... ... ... ... ... беретін көмегі жоқ, адам
мәселесін шешуге дәрменсіз. Адам ... ... ... ... ... Адам өзі - өзіне себеп. Адам еркін ал еркіндік деп экзистенцияны
айтамыз. Еркіндік адамның басына түскен ... Одан ... ... ... адам ... еркіндігінен өз еркімен босануы мүмкін. Бірақ,
онда ол тұлға емес, біреуге (қоғамға) ... ... ол ... ... ... ... ... қасіретке толы өмірі үшін
өзін кінәламайды, қоғамды, мемлекетті кінәлайды.
Адамның еріктілігі – ... ... ... ... ... ... не киінем, не жеймін дейтін таңдау емес, адамның ... ... ... ... ... ... ... таңдау
дейді. Тек оның жеке басының шешімі ақиқат шешім болады да, тек ... ... ... ... ... ... ... байланысты мынадай бір мысал
келтіруге болады.
Францияны Гитлерік Германия оккупациялаған кезде фашистер бір ... ... атып ... ... ... жас ... келіп, мен енді не істеймің, дейді. Сартр, өзің қандай шешімге
келдіңіз деп сұрайды. Менің шешімім, қарсыласу ... ... ... алу, дейді жігіт. Олай болса сөйтініз, дейді Сартр. Бірақ, дейді жігіт,
немістер өш алу үшін ағаларымды атып ... ... ... ... ... бе деген тағы бар шешімім бар. ... онда ... ... ... ... дейді онан әрі жаңағы жас жігіт, Ламанштан өтіп бара
жатқанда немістер мен жүзіп бара ... ... ... ... ме деп ... Ендеше сізге Францияда қалу керек дейді Сартр. Адам ... өзі ... өзін ... ... принцип экзистенциализмнің негізгі
принциптерінің бірі.
Экзистенциализм философиясының кейбір ... ... ... ...... ... және философы. Экзистенциализмнің
діни бағытын ұстанған. Ясперс философиясының өзегі – ... ... ...... ... ... және басқадай адамның басына
төнген ауыртпашылықтар. Оның пікірінше адам ... және ... ... игеруге дәрменсіз, тым әлсіз. Өмір ағын, алмасып,
өзгеріп ... Адам ... шегі бар. ... ... ... адам ... өткінші екенің және келешекте өлім күтіп ... ... ... Тек ... ... ... ... өмірдің не екені туралы ойланғанда адам өзінің тұлғалығын сезеді.
Осындай ситуациядан шығудың жолы трансцендентальды – ... ... ... ... ... ... арқылы адамның жасырын мүмкіншіліктері
сыртқа шығып өмірдің құрсауынан құтылады.
М.Хайдеггер (1889 - 1976) – ... ... ... ... ... – болмыстың мәні адамның іс - әрекеті арқылы ашылады. Егер ... ... ... ... ... болса, онда адамның болмысы нағыз
тіршілік. Егер адам бүгінгі ... ... ... өмір ... онда ... нағыз болмыс емес, өйткені ол «заттар дүниесінең ... ... шыға ... ... бет – ... ... ... айырылады.
Жалған болмыстың адамы көпшіліктің арасынан суырылып ... ... ... ...... үшін ... ... керек. Жалған болмыстың
адамы өзінің ... ... ... ... ... ... адамы - өзінің тарихын, еркіндігін сезетін адам. Ондай
сезіну ерекше дацындықты қажет етеді. Өлім алдындағы адам ... ... және ... ... ... Өлім ... қасында. Сондықтан адам
өзінің өмірінің соңы - өлім екенің біле отырып болмыстың мәнін аша ... үшін ... ... – адам ... ... білу ... Болмысты
тыңдау – тіл арқылы жүрмек. Тіл – болмыстың үйі. М.Хайдеггердің негізгі
шығармасы – ... және ... (1905 - 1980) – ... философы, жазушы. Өзінің
шығармаларында тіршілік және мән, ... ... ... және
олардың ара қатынастары туралы мәселелерді көтереді. ...... ... осы аталған категориялардың мағынасын ... ... ... ... ... ойы бар екен. Ол не жасайтын
алдын ала біледі де ... ... ... мәні оның ... ... олай емес. Жас сәби туады, яғни оның өмірі бар, бірақ оған әлі адам
болуы керек, өзінің мәніне жетуі ... ... бола ... ол ... болады. Сондықтан дейді Сартр адамға анықтама бере алмайсың, өйткені
алғашқы кезеңде ол ештене емес. Ол кейіннен адам ... ... оның ... ... байланысты. Өзін қалай жасаса, солай болмақ. Осыдан ... ... ... ... ... ... ... оның тұрақты
серігі. Адам өзінің болмысын еркін таңдайды. Осы таңдауы үшін ... ... ... ... ... өткінші жан екендігін білген
адам жауапкершілігін толық сезіне алмайды. Жауапкершілік – қоғам, отан ... ... ... ... ... ... жауапкершілік.
А.Камю (1913 - 1960) – француз философы, жазушы. Камю философиясының
негізгі тақырыбы - өмірдің ... ... ... ... ... ұйымдасқан деп түсіну, біздің семіміздің адасқандығының
нәтижесі. Адам шым – ... ... ... өмір ... ... ... еткен өмірдің мәні жоқ. Мәнсіздік, мағынасыздық, Камю
философиясының негізгі принципі. Осындай өмірден құтылудың екі жолы ... - өзін өзі ... ... ... ол жолды қаламайды. Екінші жол –
наразылық, бүліншілік. Біздер, дейді Камю, ... ... ... ... арқылы басқа адамдармен бірігеміз. ... бар. Оның ... ... ... яғни ... ... ... керек. Бүліншілік (бунт) – адамның болмысының, өмір ... ... ... туралы аңыз», «Оба», «Бөтен», т.б.
шығармаларында көрініс табады.
Экзистенциализм – рухани ... өте ... және ... мол
қубылысы. Оған бір нақты баға беруге болмайды.
4 Діни – философиялық бағыт
Неотомизм – католиктердің діни – ... ... ... ... ... Фома (Томас) Аквинскийдің іліміне ... ... XIX ... 70 жылдарында өтті, және ... ... ... Соборының шешімімен байланысты. Папа Лев XIII
энцикликінде ... – рим ... ... католиктерге арналған
жолдауы) Фома ... ... ... ... және ... философия деп
жарияланды. Неотомизмнің көрнекті өкілдері: Папа Иоанн Павел II, діни
философтар Ж. Маритен, Ю. ... ... ... діни ... мен Америкада зерттеу орталықтары, баспалары бар беделді ағым. Осы
ілімнің негізгі ... ақыл мен ... бір ... ... Ақыл ... ... жоққа шығармайды: олар Құдайды танудың екі амалы, Неотомизм
ақиқатты жетудің үш формасын ғылымды, философияны, ... ... ... ... ғылым құбылыстарды ашып, олардың арасындағы байланыстарды
анықтайды. ...... ... ... ... ... ... туралы, және заттардың мәні туралы ілім. Бірақ, ... ... ... дүниенің алғашқы себебі, барлық заттардың соңғы мақсаты
Кұдайды тану. Теология бір ... ... ... шыңы ... емес білім (ақылдан жоғары). Христиандық догматтарды тек
теология түсіндіре алады.
Неотомистер ... ... ...... емес дүние,
мәндік дүние. “Өзінше болмыс” – трансцендентті, өйткені ол ... ... ... ... “реализм” деп атауға болады
(схоластиканы еске түсірейік), өйткені нағыз ... ... ... ... ... мүмкін болатын заттар Құдайдың ақылында
бар. Адам ... ... ... ... жаны.
Құдай жасағанның барлығы сатыларға бөлінген. ... ... ... емес ... ... Одан ... ... жаны бар өсімдіктер
мен жануарлар. Ары қарай адам мен періштелерге орын берілген. Тіршіліктің
тәжі – Құдай болмысы.
Құдай дүниені ... яғни өз ... ізін ... Осының өзі-ақ
құдайдың барлығын дәлелдейді. Неотомистердің көздеген мақсаты ... ... ілім ... ... Ол үшін, олар кейбір ғылыми
идеялармен, жаңалықтарды христиандық іліммен байланыстыруға талпынады.
Теолог, палеонтолог Тейяр де ... ... ... ... ... Ч. ... эволюциялық теориясын христиандық бірқұдайлық
ілімімен татуластырады. Әлем, ... ... ... ... ... ... Дүниенің алғашқы негізі рухани- энергетикалық
субстанция. Космостағы қалыптасу, реттелу ... ... ... ... ... Оны ... де ... “Омега” нүктесі дейді.
“Омега” – Құдай. Әлемнің әрбір бөлшегінде ерекше энергетикалық ... Осы ... ... мен ... дамуының, эволюциясының қозғаушы күші
болып табылады. Оның ... ... ... ноосфера. Адамның дүниеге келуі,
және дамуы – ол эволюцияның аяқталуы емес, тек ... ... ... ... өзін ... ... адам дүниені жетілдіруге
белсенді араласуға мүмкіндік алды.
Католицизм философиясы, кейбір догмаларынан арылып адамға жақын, ... ... ... ... ... өнегелік, және т.б.
мәселелерге көңіл бөле бастады.
Папа Иоанн Павел II (К. ... ... ... ... ... алаулары, ғылымды қудалау) Шіркеу мойындап,
кешірім өтінуі керек деген ... ... ... ... ... ... ... бейімдеу осы ілімнің негізгі мақсаты.
XIX – XXғ.ғ. АҚШ, Франция ... ... ... бастады. Осы
ағымның негізгі өкілдері: Э. Брайтмен, Р. ... ... Э. ... ... ... Персонализмнің негізгі мақсаты дінмен адамды татуластыру.
Дүние – Құдай мен ... ... ... ... ... Егер Құдай
жоғарғы тұлға болатын болса, онда адам ... ... ... ... ... ... ... болмыс көрнісінің негізгі ... ... ... ... ... ... емес ... Сондықтан да адам мен Құдай арасындағы диалог үзілмейді.
Адам қоғамдық ... ... өмір ... ... ... ... қалу мүмкіндігімен айырылады, өйткені
қоғамдық қатынастарда бір роль немесе функция атқару ... ... ... ... ... ... жағдайда іске асыра алады. Қандай да болмасын
мәселелерді шешу ... ... ... ... әлеуметтік шешу
жолында түрлі кедергілерге тап болуы мүмкін. Әлеуметтік кедергілерден өту
үшін, ... ... ... ... тұлғаның жетілуі, өзін шыңдай
түсуі, қоғамды ... ... ... ... ... принциптерді негізгі гуманистік құңдылықтармен
сәйкестендіруге, қайшылықсыз, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ортасыз тұлғаның жетілуі екіталай.
5 Әлеуметтік- сыни бағыт
Осы бағыт Франкфурт мектебінің әлеуметтік философиясын, неофрейдизм
философиясын және Рим клубын ... ... ... ... бар, ... ... ... ортаға «қоғам-табиғат-адам»
жүйесіне деген сыни көзқарас оларды ортақтастырады.
Франкфурт ... ... ... ХХ ... 30-шы
жылдарынан белгілі. Олардың негізгі өкілдері: М.Хоркхмайер (1895-1973),
Т.Адорно (1903-1969), Г.Маркузе (1898-1979), Ю.Хабермас(1929).
Франкфурт ... ... ... сыни ... Г.Маркузе) басталып, пессимистік тарих философиясы (кейінгі
Хоркхмайер) және «жағымсыз диалектика» (Т.Адорно) арқылы қозғалып соңында
пессимистік ... ... ... ... ... «бір ... адамды» шығарғаны үшін, адамдардың
қоғамнан жатсынуын қамтамасыз еткені үшін дамыған индустриалды қоғамды
сынаушылар ... ... ... революцияның субъектісі, сыни ойға
бейімді ... мен ... ... ... олар «бір ... құлы бола ... жоқ. ... революциядан бұрын «адам
революциясы» болуы керек, яғни ... ... бір ... ... ... ... керек.
Осы мектептің өкілдері әлеуметтік зұлымдықтың себебі ғылыми-техникалық
революциясы деп біледі.Табиғатты индустриалды ... ... ... ... ... прогресс адамды билеудің құралына ... ... ... ... ... ... орай, индустриалды қоғамды жаппай сынаумен шектеліп, оны
қайта құрудың жолдарын көрсетпегеннен кейін ... ... ... сөне ... 1986 жылы ... ... ... студенттер қозғалысына осы
мектептің идеялары ұйтқы болғанын айтып кеткеніміз жөн.
«Адам революциясы» идеясын неофрейдизмде қарастырады. Неофрейдизм ХХ
ғасырдың 30 жылдары фрейдизмнен ... Оның ... ... ... Э.Фромм және т.б. дәстүрлі бейсаналық ... ... ... ... ... ... сынға алып, фрейдизмді
әлеуметтік-мәдениеттанушылық доктринаға айналдыруға талпынды.
Неофрейдизм адамның биологиялық табиғатың ... және ... ... арасындағы қалыптасқан әлеуметтік қатынастарға баса
көңіл бөледі.
Адамның психикасы тек әлеуметтік ортаға бейімделудің ... ... ... ... бұзу ... ұрындырады. Э.Фромм қазіргі
қоғамды «ауру» қоғам деп бағалайды. Ондай қоғам өздерінің ... кері әсер ... ... ... ... ... ... адам өміріндегі иррационалды күштердің мәніне жете көңіл
бөлмеген, З.Фрейдте адамды жасайтын инстинкт емес ... ... ... ... және ... ... ... құрамыз, дейді
Э. Фромм, бірақ соны отырып ... ... және ... ... ... деп ... ... үмітпен қараймыз.
Э.Фроммның пікірінше қоғам мен адам ... ... ... ол үшін ... психоанализді» пайдалану керек. Сондықтан З.
Фрейдтің психоанализін реформалап марксизм философиясымен байланыстыруды
Э.Фромм өзінің міндеті деп ... ... ... ... ... күн ... қоғамнан жатсынған адам туралы концепция ... ... ... ... ... қоректендіретін орта. Қоғамдық
құбылыстардың ықпалында қалған адам ... ... ... ... ... ... үзеді. Қайрымсыз дүние қорқыныш
туғызады.
Осындай дүниеден қалай ... ... ... қорғаныс механизмдері
бар?
Біреулер қорқыныштан құтылу ... ... ... ... ... ... қуып ... немесе билікке
таласады. Үшіншілері көнбіс тіршілік кешеді немесе қоғамнан ... ... ... әрине мәселені шешпейді, керісінше ары
қарай тереңдетеді, жатсынған адамның жүйкесін тоздырады. Адам ... өлік ... ... ... ... ... ... қоғамнан жатсынған,
еркіндіктен қашқан ( бегство от ... ... ... ... Ол ... ...... және қоғамның әлеуметтік құрылымын
байланыстыратын «әлеуметтік мінез» ұғымын кіргізеді. әлеуметтік ... ... ... ... ... және «бөлу» қғымдарын пайдаланады.
Осы екі ұғым, «өмір сүрудің екі ... Егер адам ... ... онда ол дүниеқорлыққа ұрынады, тіпті бәрінде, барлығында ... ... ал болу ... тәуелсіздігін, еркіндігін,
белсенділігін қамтамасыз етеді. Белсеңді болу, тұлғаның мүмкіндігіне,
дарынына жол ... ... ... ... ... санадағы революция.
К.Хорни және Г.Салливан осы проблемаларды зерттейді. Хорни тұлғаның
ішкі, Г.Салливан тұлғааралық қайшылықтарға ... ... ... ... ... 1968 жылы ... халықаралық
қоғамдық ұйым «Рим клубын» ұйымдастыруға ұйытқы болған белгілі экономист
А.Печчей өзінің «Адамдардың сапасы» ... ... ... ... ... ... жалғастыра отырып төмендегідей қорытындыға келеді.
Егер, ғылыми – техникалық революциясының осы ... ... ... ... – экономикалық және әлеуметтік – саяси өзгерістер жалғаса берсе,
онда ХХІ ... ... ... ... ... Одан ... ... сапалы адам керек.
Қоғамға әлеуметтік революция емес, адам революциясы керек.
Герменевтика және «постструктуралистік – постмодернистік кешен»
Герменевтика ... ... - ... ... - Көне ... ... адамдарға құдайдың қалауын жеткізуші, құдайға
адамдар мұқтажын жеткізуші құдай ... ... ... әр ... ... бар. Ол мәтіндерді ұғындыру,
түсндіру өнері, аудару өнері, түсіну теориясы.
Герменевтиканың негізгі сұрағы: Түсіну ... ... ... нысанасы (пәні) – мәтін (текст)
Герменевтиканың негізгі ұғымдары: мәтін, түсіну, диалог;
“Герменевтикалық үш бұрыш”- мәтіннің авторымен, мәтінмен, және ... ... ... ... ... ... оралымдық(цикл) сипаты.
Ертеде діни, тарихи, көркем шығармаларды түсіну, түсіндіру оңайға
түспеген. Орта ... ... ... ... ( Ескі ... ... Інжіл (Библия)) діни идеяларды түсіндірумен айналысқан.
Герменевтиканың қалыптасуына ... үлес ... Ф. ... ... ... ... және ... екі әдісін атайды.
Бірінші әдісі арқылы “тілдің рухы”, екіншісінің көмегімен- “автордың рухы
... ... ... ... ... ... жақын болғанда
нәтижелі болады. Егер автор оқырманнан алыс болған ... ... ... ... ұғыну екі жолмен іске асады: дивинация- шығарма авторының
жанына бойлап ену, сезіну, не ... ... ... ... ... мағынасын ашу.
Ғалымдар тарихи деректерге герменевтика әдісін қолданғанда бірнеше
факторларды ... алуы ... ... ... құжаттың мәтінін жасағанда оның
мәдени ортасы, білімі, әлеуметтік жағдайы т.б. ... әсер ... ... ... ... кім ... оныңда автордың тарихи құжатына әсері тиуі
мүмкін. Соғыс немесе саяси күрес кезінде автор екі оттың арасында ... ... ... ... ... жазып шығуға мүдделі және басына қауіп-
қатер төнсе ... ... ... ... мүмкін. Сондықтан, мәтіннің
авторының ішкі ... ... ... оның ... кіру ... ... ... берген неміс ойшылы Гадамер.
Негізгі идеяларын “Ақиқат және әдіс” ... ... ... ... ... ... амалы деп біледі. Философия
обьективті дүниемен айналыспайды, тіпті оны ... әдіс ... ... ... мәдени
өмірдегі оқиғаларды түсіндірумен шектелмейді, олардың мағынасын ... ... өз ... мәдениетін білеміз, түсінікті деп
ойлаймыз. Шындығында, қазіргі мәдениет мыңдаған ... ... ... Оның түп-тамыры көне тарихта, аңыздарда. Адам өмірінің
барысында тәжірибе жинақтайды. Ол ... көбі ... ... Өткен ұрпақтың тәжірибесін бүгінгіге, бүгіннен келешекке жеткізу
кітаптар-мәтіндер, «тіл» арқылы іске ... ...... ... ... ... – тіл. ... тіл арқылы көмкерілген дүниемен, яғни
тілге ... ... ... ... Біздер тілдің «ішінде өмір сүреміз»
және саналы өмірімізде одан бір минутқа шыға ...... ... ... ... ... онсыз зат жоқ . Осыдан,
философияның лингвистикалық табиғаты ... ... ... ... адамдардың бір бірімен пікір алысуымен шектелмейді, ол мәтінмен
интерпретатордың арасына «орналасқан».
Зертеуші, интерпретатор тарихи және әдеби мәтіндерге сұрақ қоя білуі
керек, ... ғана ... мен ... ... ... ... іске ... сұхбатты әлеуметтік қатынастың тәжірибесі ретінде
бағалайды.
Структурализм, постструктурализм және ... – ХХ ... ... ... бағыттар.
Структурализм, постструктурализм, постмодернизм – ХХ ғасырдың екінші
жартысында Батыс еуропада таралған жаңа философиялық.
Осы философиялық ... ... ... ... ... ... Философиялық зерттеудің обьектісі жаңа ... ... ... ... ... ... (текст) деп информация
алуға болатын, жасырын мағынасы бар көрінген белгілердің жүйесін айтады.
Сондықтан осы ... ... ... ... ... басқа
гуманитарлық ( филология, тарих, ... ) ... ... ... ... ... Фердинанда де Соссюр. Деконструкция ( лат. de... –
бір нәрсені жоқ ету, алып тастау ) принципі. Деконструкция әдеби ... ... ... ... ... ішкі ... ... автордың өзіне ... ( ... оны ... сырларын табуға талпынады.
Деконструктивизмді сыртынан қарасақ ... ... ... ... ... ... ... – мәтінді түсіну
және оны түсінудің амалын беру болса, деконструктивизм түсіну ... мән ... өзі ... ... ... ... мағынасы жағынан емес)
мәтіндік формасы бар көрінген мазмұнға шешуші әсер ... ... ... ... көркем және ғылыми болсын, көрінген
мәтінге әсер етеді. Осының негізінде ... ... ... ... Осы теория бойынша дүние «әдеби» дискурс формасында
танылуы мүмкін. Жаратылыс тану ... ... ... ... бөлшектердің» тарихы туралы әңгімелейді. Осындай тарихты әңгіме
арқылы жеткізу мәдениетке тәуелді, яғни трагедия немесе комедия ... ... ... ... ... ... схемасын сынайды. Классикалық структурализм өзінің міндетін
бастапқы түсіндіру ... ... ... ... ... ... ... болған, бірақ біздерге өркениет ... ... ... ... ... түсіндіре алады. Классикалық
структурализмнің нақты ғылымдарға бағышталған сциентистік сипаты ... ... адам және ... ... ... ... қабылдамайды, өйткені олар бар жағдайда ... ... ... ... ... ... ... ойдың еркін шарықтауын
қалайды.
Классикалық философия үшін қарапайым сана ағартушылық қызметтің аланы
деп есептелсе, ал жаңа ... ... сана ... ... ... және ... ... алғышартын
қалыптастырушысы француз философы және ... Жак ... ... ... негізі («грамматология») құрылымсыздық идеясы, ал
интерпретация деп сөзді ойнатуды айтады. Грамматология бойынша ... ... ... ... ертедегі жазулардың жалғасы. Сондықтан,
классикалық философия ойдың өмір сүруінің негізінен айырылып ... ... ... ... ... ... орнына, оның (мәтіннің)
құрылымын деконструкциялап логикасын, рационализмін бұзуды ұсынады.
Француз философ Мишель Фуко тарихты зерттеуге көп мән ... ... ... бір-бірімен байланысқан құбылыстардың тізбегі ... ... және ... ... кездейсоқ жиынтығы.
Классикалық дәстүр тарихты үздіксіз процесс ретінде түсіндіреді. Фуко
керісінше ... ... ... әртүрлі эпистемалардың жиынтығы.
Эпистемалардың арасында байланыс жоқ, олар ... ... ...... ... дәуірдің құрылымдық байланыстары, осы дәуірге
тән іс-әрекет, ой. Эпистема – Фуконың «Сөздер мен ... , ... ... атаулы еңбегінің негізгі ұғымы. Жаңа ... ... Фуко үш ... ... Олар ... ... ... рационализм (17-18ғ.) эпистемалары. «Сөздер» мен ... ... осы ... ойлау ерекшелігіне ықпал жасайды.
Швейцар әдебиетшісі Ролан Барт деконструкциясының негізгі ұғымы –
автордың өлімі. Егер ... ... ... ... ... ... өзі ... ал авторды ескермеуге болады.
Автордың мәтінге салған ... ... ... олар көп ... мән ... ойдан қосып жалғастырады.
Cөздік
Антропология – (грек. anthropos адам және logos – ... ... ...... ... ... және ... негізін іздейтін философия. Ізденістің негізі адамның табиғаты
және оның өмірлік мүддесі.
Архетип (грек. arche – ... және typos – ... ... – алғашқы
бейне, идея. К.Юнгтың психологиясында адамдардың психикасында, жадында
сақталып қалған ... ... және көне ... тәжірибесчінен
қалған символдар, схемалар, халықтардың немесе адамзаттың ... ... (лат. ...... істеймін) – ғылыми
сөйлеймдерің, тұжырымдардың ақиқаттылығын ... ... ... ... ... ... - алып тастау) - әдеби мәтіндердің ішкі
қайшылығын ашу, жасырын мағынасын табу, ... ... ... ... ... қабаттарды табу. Ж.Деррида ұсынған мәтіндерді зерттеу
методологиясы.
Интенционалдық (лат. intehs- ... сана ... яғни ... ... ... сипатталады. Алғашқы рет ... ... ... ... ... ... ... (таза сана).
Интуиция (лат. intueru зер салу, қадалып қарау) – ... ... ... ... ... ... ... сүйенбей аңдау, кенеттен
аңғару.
Менталитет (лат. mentos - ойға қабілеттілік, ақылдың құрамы) - әртүрлі
әлеуметтік ... ... ... салтын, көңіл-күйін, дүние
танымын анықтайтын, және соларға ықпал ... ... ... ... Этникалық қауымдастықтың ұрпаққа жалғасатын тарихи - ... (лат. nihi- ... ... ... мәдениеттегі
құндылықтарды жоққа шығаратын принцип. Кейде ... ... ... ... насихаттау үшін пайдаланылды. Осы ұғымды батыс философиясында
Ницше мен Шпенглер кең қолданды.
Парадигма (гр. paradejgm – мысал, үлгі)
1) антика және ... ... ... және ... дүниенің
өзара қатынасын сипаттайтын ұғым;
2) заманауи ғылымында (Т.Кун) ... ... ... ... қамтамасыз ететін ғылыми нәтижелер, теориялар, әдістер т.б.
Парадигманың ауысуы жаңа ғылымии ... ... ... білдіреді.
Редукционизм (лат. redutio – кейін шегіну, бұрынғы күйге ... ... ... ... тіл ... ғылыми білімнің бірлігін
қамтамасыз етуге бағытталған ... ... (гр. felsif - ... жасаймын).Гипотеза және теорияның
жалғандығын классикалық логиканың ... ... ... ұстаным.
Эпистема – (гр. episteme білім) – сөздер мен заттардың арасындағы
байқауға түспейтін ... ... сай ... ... Фуконың «Слова и
вещи. Археология гуманитарных наук» атаулы еңбегінің басты ұғымы.
«ХІХ – ХХ ... ... емес ... ... ... ұсынылатын тест тапсырмалары:
$$$ 1
Иррационализмнің өкілдері:
A) Лейбниц, Фейербах, Маркс;
B) Шопенгауэр, Кьеркегор. Ницше;
C) Лейбниц, Бэкон, Гегель;
D) ... ... ... ... Фрейд, Гегель.
$$$ 2
Интуитивизм өкілін атаңыз:
A) Вебер;
B) Шестов;
C) Фромм;
D) Бергсон;
E) Фрейд.
$$$ ... ... ... ... өкілі:
A) Спиноза;
B) Сократ;
C) Вольтер;
D) Шпенглер;
E) Кант.
$$$ 4
«Дүние ерік және елес ретінде» ... ... ... ... ... ... ... 5
«Үрей метафизикасын» пайымдауға тырысқан алғашқы философ.
A) Кант;
B) Аристотель;
C) Шопенгауэр;
D) ... ... ... адам ... бірінші өсиеті - «Әлсіздер ... өле ... ... ... ... ... ... деген өсиеттің
авторы.
A) Бергсон;
B) Шопенгауэр;
C) Фрейд;
D) Спенсер;
E) Ницше.
$$$ 7
«Билікке кұштарлық» ұгымын қалыптастырушы:
A) Вебер;
B) Шопенгауэр;
C) Ницше;
D) Бергсон;
E) ... ... ... ... ... адамға айналуының жолы сияқты. Осы
метафора ... ... ... Ницше;
D) Бергсон;
E) Фрейд.
$$$ 9
«Жоғарғы адам» /Асқан адам/ ... ... ... ... ... Хайдеггердің;
E) Ницшенің.
$$$ 10
А.Бергсон «... Бұл интеллектуалдық көңіл ауудың турі арқылы ... ... ... ... оның ішіндегі бірден-бір, әрі айтып жеткізе
алмайтын нәрсемен тұтасып кету ... деп ... ... ... ... интеллектуалдық;
E) сезімдік.
$$$ 11
Позитивистер бойынша философтарға кажеттісі ....
A) дүние құрылымының сонғы ... ... ... діни ... бір ... ... болмыстың пантеистік табиғатын макұлдау;
D) ғылым мен өнердің ұлы ... ... ... ... ... ... және ... айналысу.
$$$ 12
«Алғашқы позитивизм» өкілдерін көрсетіңіз.
A) Конт, Спенсер;
B) Мах, Авенариус;
C) Шлик, Франк;
D) Карнап, Нейрат;
E) Поппер, Бергман.
$$$ 13
Танымның негізгі түпкі бастамасын ... ... ... ... ... ... интерпретация принципі;
C) практикалык принцип;
D) верификациялау принципі;
E) эмпирикалык принцип.
$$$ 14
Огюст Конт ... ... ... бағыт позитивтік, яғни «дұрыс
болымды» білімнің ролін арттырып жіберді?
A) экзистенциализм;
B) позитивизм;
C) прагматизм;
D) ... ... ... ғылым өзіне өзі философия» - деп кім айтты?
A) Платон;
B) Маркс;
C) Кант;
D) Карнап;
E) Конт.
$$$ 16
Позитивизмнің ... ... ... логикалық позитивизм;
B) аналитикалық философия;
C) неопозитивизм;
D) эмпириокритицизм;
E) мегапозитивизм.
$$$ ... ... ... Дильтей философиясындағы ізденілген ұғым.
A) дін;
B) өмір;
C) апория;
D) идея;
E) табиғат.
$$$ 18
Феноменологияның негізін салушы кім?
A) ... ... ... ... ... ... ғ.философиялық діни бағытты көрсетіңіз?
A) постпозитивизм;
B) экзистенциализм;
C) неотомизм;
D) персонализм;
E) позитивизм.
$$$ 20
Адам өзін өзі калыптастырады, өмір сүре отырып өз ... ие ... ... ... ... алғашқы принципі?
A) позитивизм;
B) экзистенциализм;
C) неотомизм;
D) персонализм;
E) прагматизм.
$$$ ... ... яғни өлім мен ... ... мен ... ... адам үлгісін қандай философиялық бағыттан көреміз?
A) прагматизмде;
B) герменевтикада;
C) неотомизмде;
D) ... ... ... ... «Сизиф туралы аңыз» еңбектерінің авторы.
A) Камю;
B) Сартр;
C) Марсель;
D) Хайдеггер;
E) Ясперс.
$$$ 23
Э.Гуссерльдің феноменологиясының негізгі түсінігі:
A) ... ... ... интенционалдык;
E) ақпарат.
$$$ 24
Батыс философы К.Поппердің ойынша ғылымның басталуы
A) мәселе;
B) теория;
C) эксперимент;
D) гипотездерді ... ... ... ... кім ... К.Поппер;
B) И.Лакатос;
C) П.Фейерабенд;
D) Т.Кун;
E) М.Полани.
$$$ 26
Батыстағы «Үшінші толқынның» идеологы және ... ... ... Д.Белл;
D). Хантингтон;
E) О.Тоффлер.
$$$ 27
Француз философы, XX ғ. жазушысы, экзистенциализмнің өкілі:
A) Ж.Сартр;
B) С.Кьеркегор;
C) Тейяр де Шарден;
D) ... ... ... ... өкілі:
A) Камю;
B) Фуко;
C) Дьюи;
D) Марсель;
E) Ясперс.
$$$ 29
Герменевтика - дегеніміз:
A) ... ... ... ... табылған шешім;
D) сөз айналымы;
E) мәтіннің мазмұны
$$$ 30
Постмодернизмнің өкілі:
A) Камю;
B) Конт;
C) Деррида;
D) Сартр;
E) Пирс.
$$$ 31
Постпозитивизм философиясы кімнің есімімен байланысты?
A) ... ... ... Э.Махтын;
E) М.Поланидың.
$$$ 32
Неофрейдизм өкілі:
A) Хабермас;
B) Гаусс;
C) Конт;
D) Фромм;
E) Ясперс.
$$$ 33
Постпозитивизмдегі «әдістемелік анархизмді» енгізген:
A) Фейерабенд;
B) Кун;
C) Лакатос;
D) Поппер;
E) Витгенштейн.
$$$ 34
Қай ... ... ... ... ... Поппер;
B) Кун;
C) Мах;
D) Вебер;
E) Койр.
$$$ 35
«Тіл - бұл болмыстың үйі» - деген ... ... ... ... ... ... ... 36
«Болмыс және уақыт» кітабының авторы:
A) Хайдеггер;
B) Ясперс;
C) Марсель;
D) Аббаньяно;
E) Барт.
$$$ ... - бұл ... ... және ... атты
еңбектерінін авторы:
A) Сартр;
B) Маритен;
C) Камю;
D) Марсель;
E) Хайдеггер.
$$$ 38
Хайдеггер философиясындағы Dаsеіn категориясы нені ... адам ... таза ... ... ... ... болмысты;
E) рухани болмысты.
$$$ 39
Философия, дін, ғылым және қарапайым сананың арасындағы ... ... ... ... ... ... О.Конт;
D) Ж.Деррида;
E) Ж.Маритен.
$$$ 40
«Мен неге христианин емеспін?», «Ақикаттың мәнін зерттеу» ... ... ... А.Камю;
C) О.Конт;
D) Ж.Деррида;
E) Ж.Маритен.
$$$ 41
М. Фуконың "Сөздер және заттар" атты еңбегінің негізгі ұғымы...
A) конструкция;
B) ... ... ... ... ... ... ... «бейсаналык» - негізгі категория?
A) психоаналитикалык;
B) марксистік;
C) кантиантстволык;
D) прагматикалык;
E) позитивистік.
$$$ 43
«Философиялык ұнтақтар», «Немесе-немесе» т.б. еңбектердің авторы:
A) Сёрен ... ... Джон ... Ханс ... ... ... Пьер Лаплас.
$$$ 44
Адам «еркіндікке тәуелді» ұғымының авторы.
A) Ж.П.Сартр;
B) М.Хайдеггер;
C) К.Ясперс;
D) А.Камю;
E) С.Кьеркегор.
$$$ 45
«Тарихтың мәні және мақсаты», «Ақыл және ... ... ... ... ... С.Тулмин;
E) Д.Остин.
$$$ 46
«Білім археологиясы», «Сөз және зат», «Клиниканың пайда болуы» - ... ... ... ... ... Оның ... көрсетіңіз:
A) Делез;
B) Деррида;
C) Фуко;
D) Лиотар;
E) Бодрийяр.
$$$ 47
«Постмодерн шарттары» жұмысының авторын атаңыз
A) Лиотар;
B) Беньямин;
C) Делез;
D) ... ... ... - бұл ... ... ... Фуко;
C) Кристев;
D) Барт;
E) Деррида.
$$$ 49
«Логикалык-философиялық трактат», «Философиялык ... ... ... ... ... Б.Рассел;
E) Л.Витгенштейн.
$$$ 50
XX ғ. 60-70 ж. батыс философиясындағы структурализмнің өкілі:
A) К.Леви-Строс;
B) Ж.Лакан;
C) М.П.Фуко;
D) К.Поппер;
E) а+Ь+с
$$$ 51
Ғылыми - зерттеу бағдарламасы ... ... ... ... ... И.Лакатос;
D) Т.Кун;
E) К.Поппер.
$$$ 52
Парадигма - бұл:
A) ғылыми коғамның ұстанған ... ... ... ... ... ... ойлау;
E) кұндылықты бағалау.
$$$ 53
Синергетика - бұл:
A) табиғат туралы ғылым;
B) өзіндік ұйымдастыру туралы ғылым;
C) желдің багыты туралы ғылым;
D) кристаллдың ... ... ... ... ... ... ... 54
Деконструкциянын авторы:
A) Франк;
B) Деррида;
C) Франкл;
D) Рассел;
E) Фромм.
$$$ 55
Ғылыми-техникалық ойдың өрістерінің ... зат пен сана ... ... ... ... болады деп қорытынды жасаған:
A) Ч.Моррис;
B) Ч.Куайн;
C) К.Поппер;
D) О.Нейрат;
E) О.Карнап.
$$$ 56
Витгенштейн өзінің «Философиялық зерттеулер» шығармасында ... ... ... ... ілім ретінде;
B) құдай туралы көзқарас ретінде;
C) тілдегі сөйлемдердің мағынасын айқындауға бағытталған белсенділік
ретінде;
D) болмыс туралы ілім ретінде;
E) таным туралы ілім ... ... ... адам ... ... жағдайлар қалай
аталады?
A) шекаралық;
B) конфликті;
C) жатсынған;
D) шешілмейтін;
E) қиын.
$$$ 58
«Философиялық зерттеулер» еңбегінде тіл туралы идеяны тілдік ... ... ... ... ... ... Деррида;
E) Витгенштейн.
$$$ 59
«Постиндустриалды қоғам» терминінің авторы
A) Поппер;
B) Белл;
C) Фуко;
D) Фромм;
E) Вебер.
$$$ ... - ... ... ... ... ... феноменологияның;
E) структурализмнің.
$$$ 61
Интерпретация арқылы бұрынғы мәдениет әлемін түсіну қалай ... ... ... онтология;
D) гносеология;
E) герменевтика.
$$$ 62
Психоанализдің негізін енгізген, австриялық дәрігер-психиатр:
A) Юнг;
B) Фромм;
C) Юм;
D) Фрейд;
E) Пирс.
$$$ 63
Бейсаналық процестің негізгі түрлерін көрсетіңіз:
A) ... ... таң ... түс ... ... 64
Қандай кұбылысты зерттеу З.Фрейдтің психоанализінің пайда болуына
мүмкіндік ... ... ... өзгешелігі;
B) санасыздықтың ерекшелігі – (бейсаналықтын);
C) діни сананың ерекшеліктері;
D) рационалдық ойлаудың өзгешелігі;
E) әдемділікті айыра білушіліктің ерекшеліктері.
Тесттердін дұрыс жауаптары
1 B
2 D
3 D
4 B
5 C
6 E
7 C
8 C
9 E
10 C
11 E
12 A
13 D
14 B
15 E
16 E
17 B
18 C
19 C
20 B
21 E
22 A
23 D
24 D
25 A
26 E
27 A
28 B
29 E
30 C
31 E
32 D
33 A
34 B
35 B
36 A
37 A
38 D
39 A
40 A
41 D
42 A
43 A
44 A
45 C
46 C
47 A
48 A
49 E
50 E
51 C
52 A
53 B
54 B
55 C
56 C
57 A
58 E
59 B
60 C
61 E
62 D
63 D
64 ... ... Ж.М. ... Канта. – Алма – Ата, 1974. – 32 б.
2. Әбішев Қ. Философия. – Алматы: «Жеті жарғы» 2001. – 29 ... ... ... Нилс ... ... ... М., 2001. – 135 ... Есім Ғ. Фалсафа тарихы. – Алматы: «Рауан» 2004. – 62 б.
5. Зотов А.Ф., Мельвиль Ю.К. Западная философия ХХ ... – М., 1987. – ... Камю А. ... ... – М., 1990. – 71 ... Кун Т. Структура научных революций. – М., 1977. – 112 ... ... Ф. Так ... ... – М., 1990. – 62 ... ... философский словарь. – М., 2005. – 296 б.
10. Рассел Б. История западной ... – М., 1969. – 97 ... ... ... ... ... – М., 1991. – 328 ... Философия. Оқу құралы. – Алматы: «Ақыл кітабы», 1991. – 76 б.
13. Фромм Э. Иметь или быть? – М., 1990. – 233 ... ... ... ... – М., 1994. – 57 ... ... ... ... ... ... ... ... ... Діни ... ... ... ... және ... ... ... емес ... тақырып бойынша ұсынылатын
тест
тапсырмалары................................................................
.36
Әдебиеттер..................................................................
............49

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жоғары мектептегі тәрбие теориясы8 бет
Қазақтың ат тағалау өнері4 бет
IX-XII ғасырлардағы қазақ отбасы тәрбиесінің қалыптасуы мен дамуы53 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
Ақтамберді жырау33 бет
Ежелгі жәдігерліктер мен жыраулар поэзиясының поэтикалық үндестіктері5 бет
Ертедегі және орта ғасырлардағы Қазақстан тарихнамасы25 бет
Көшпенділердің материалдық, рухани мәдениеті15 бет
Орта ғасыр саяхатшылары Христофер Колумб11 бет
Орта ғасырлардағы венгрия9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь