Аралды апаттан қорғау шаралары

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

1. Арал теңізінің тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2. ХХ ғасырдағы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3. Мелиорацияның экологиялық
және экономикалық проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
4. Теңіздің экологиялық апаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

5. Аралды апаттан қорғау шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Кіріспе
Қазіргі кезде табиғаттағы тиімді пайдалану және оны қорғау дүние жүзілік маңызы зор проблемалардың қатарына көтеріліп отыр. Арал теңізінің экологиялық ландшафталық проблемалары осы жүйедегі бүгінгі таңда әлі шешімі табылмаған күрделі мәселелердің бірі болып саналады. Арал теңізі жайлы соңғы толық зерттеулер 1946-1950 жылдарға жатады. Ол мәліметтер бойынша теңіз көлемі 66 мың км, ең ұзын бөлігі 424 км, ал ең енді бөлігі 292 километр орташа тереңдігі 16,1 м. Теңіздің шығыс бөлігі тайыз деп саналған. Тек жағадан 60 км ұзағанда барып, оның тереңдігі 10 метрге жеткен. Судың тұздылығы 10-11 процент. Теңіздің су балансының кірісінде өзен суларының үлесі 52 км, атмосфералық жауын-шашын 5,3 км, ал шығынның басым бөлігі булануға кетеді (57,7 км). Маусымдық су деңгейінің орташа ауытқуы 25 см деп есептелген , ал оның көп жылдығы (ғасырлық) 3 метрдей. 1960 жылы Арал теңізінің абсолют биіктігі 53,4 м болса, ол 1967 жылы 51,66 метрге дейін төмендеді. Өзен суының 90 процентін суландыруға пайдаланғанда, теңіз деңгейі 12 метрге төмендегені байқалды. Бұдан теңіздің деңгейі оған құятын Амудария мен Сырдария өзендерінің келетін су мөлшеріне байланысты екені көрінеді. Елімізде шөлді аудандарды суландыру нәтижесінде күріш, мақта өсіру, олардың егіс көлемдерін ұлғайту шаралары Арал теңізінің негізгі су қоры боп саналатын Амудария мен Сырдария өзендерінің суларын пайдалануды қажет етті. Бұл екі өзен сол өлкедегі суармалы жерлердің 50 процентін сумен қамтамасыз етеді. Бүкіл еліміздегі мақтаның 90 проценті, күріштің үштен бірі осы алқапта өсіріледі. Сондықтан да соңғы 30 жыл ішінде екі өзеннің суы түгелдей ауыл шаруашылық мақсатында жұмсалды. Суғару жүйесінің дұрыс пайдаланылмағандығынан судың құмға сіңіп, ысырап болуы да кездеседі. Сонымен қатар бұл өзендердің бойында гидротехникалық құрылыстардың салынуы да Арал теңізіне және оған көршілес территорияларға кері әсерін аз тигізген жоқ. Осыған сәйкес Арал теңізі жайлы қазіргі уақытта газет-журнал беттерінде мәселелер көтеріліп, оны қалпына келтіру ісіне бүкіл ел болып үн қосудың үлкен бір сыры осында.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Арал тағдыры. – Алматы: Қазақстан, 1989.
2. Аралым–арым,Балқашым–бағым./ Алматы:Қайнар, 1988 жыл.
3. Арал тағдыры – адамзат тағдыры: Ашхабаттағы басқосуда Арал мәселесіне айрықша назар аударылды// Егемен Қазақстан. – 1999. – 10 сәуір.
4. Әбдіхалықова Б. Арал зардабы ана мен балада: көкейкесті мәселе // Денсаулық . – 1999. -№3. -2-3 бет.
5. Бектібаев Р. Арал теңізінің болашағы қандай болмақ? // Егемен Қазақстан. – 1999. – 16 сәуір.
6. Ережепова Ғ. Экология – ел тағдыры// Атамекен. – 2002. – 10 шілде.
7. Нұрышев А. Арал мен халық тағдыры біртұтас: Халықаралық Аралды құтқару қорына 10 жыл// Атамекен . – 2003, - 12 қараша.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
......................................
1. Арал ... ХХ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және оны ... ... ... зор ... ... ... отыр.
Арал теңізінің экологиялық ландшафталық проблемалары осы ... ... әлі ... табылмаған күрделі мәселелердің бірі
болып ... Арал ... ... ... ... зерттеулер
1946-1950 жылдарға жатады. Ол мәліметтер бойынша ... ... ... км, ең ұзын ... 424 км, ал ең енді ... ... ... ... 16,1 м. ... шығыс бөлігі тайыз
деп саналған. Тек ... 60 км ... ... оның ... метрге жеткен. Судың ... 10-11 ... ... ... ... өзен суларының үлесі 52 км, ... 5,3 км, ал ... ... ... ... ... км). ... су деңгейінің орташа ауытқуы 25 см ... , ал оның көп ... ... 3 ... 1960 ... теңізінің абсолют биіктігі 53,4 м болса, ол 1967 жылы ... ... ... Өзен ... 90 ... суландыруға
пайдаланғанда, теңіз деңгейі 12 ... ... ... ... ... оған ... Амудария мен Сырдария өзендерінің
келетін су мөлшеріне ... ... ... ... шөлді
аудандарды суландыру нәтижесінде күріш, ... ... ... ... ... шаралары Арал теңізінің ... су ... ... ... мен ... ... ... қажет етті. Бұл екі өзен сол ... ... 50 ... ... ... етеді. Бүкіл ... 90 ... ... ... бірі осы алқапта
өсіріледі. Сондықтан да ... 30 жыл ... екі ... ... ауыл шаруашылық мақсатында жұмсалды. Суғару ... ... ... ... сіңіп, ысырап ... ... ... ... бұл ... ... ... салынуы да Арал теңізіне және оған ... кері ... аз ... жоқ. Осыған сәйкес ... ... ... уақытта газет-журнал беттерінде мәселелер
көтеріліп, оны ... ... ... ... ел ... үн
қосудың үлкен бір сыры осында.
Арал теңізі ... ... ... ... ... ... ... қоса алғанда бір тұтас күрделі
экологиялық жүйені ... Бұл ... ... ... комплексті зерттеулерді қажет ... Арал маңы ... ... табанының табиғи ... ... ... ... ... ... процестер күшті әсер етуде.
Олардың ішінен эолдық ... ... ... ... атауға болады. Арал ... ... Арал ... ... ... ... түзілуінің ... ... ... әкеп ... Арал теңізі деңгейінің ... ... Арал ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен ... ... мен ... және орта ағыстарында суды ... ... ... ... тигізді. Бұрын жиі ... ... ... қазір жоқ, ұсақ ... ... ... ... ... (2,5 г/л) ... ... құятын
Жаңадария өзенінің ... ... ... бойында ... ... ... жазықта көлемі мың ... қара ... ... ... ... су ... толысқан
кезде келетін. ... ... ... арнасында су
келмегендіктен, бұл орман жойылып ... ... ... азаюына
байланысты оның тұздылығы артуда. Теңіздің құрғаған ... тұз ... ... ... ... түгел
таралып,теңіз тұзды боранның орталығына айналуда.Тұз ауыл шаруашылығына
зиян ... ... бұл ... ... да ... табиғи
өсімдік жамылғысын ... ... ... қиын ... ... мәнін түсіну үшін Арал ... ... ... оны зерттеудің тарихына көз ... ... ... ... тарихы.
Ежелгі заманның өзінде Арал теңізі көп елдерге мәлім болған.
Ежелгі ... мен ... Арал ... ... ... ... “Скифтік шығанағы” деп атаған. С.П. ... ... ... ... ... авторларының түсінігінше,
қазіргі Арал ... ... ... қамтып, шығысқа
қарай созылып жатады. ... ... ... ... “Окс батпағы” деген түсініктер кездеседі. Бұлар да ... ... ... дейді.
Ал Плиний: “Окс пен Яксарат Согди ... скиф ... ... ... скиф ... құяды”,–деп жазған. Ерте ... ... ... Птолемей де Арал теңізі жайлы деректер
қалдырған. Ол ... ... ағып ... ... ... ... ... Окс пен Яксарат өзендерінің аралығында
жатқан Оксиан көлін ... Көл оның ... да ... ... Земарх Килиский ... ... ... “Көлдің құмды жағалауларымен 12 күн бойы ... ... ... ... бұл көл Арал ... ... ... Арал теңізі туралы IХ және Х ... ... ... Ибн-Рустен, Масуди, Истахри, Ибн-
Хаукльдің келтірген ... аса ... Бұл ... ... ... ... мен ... пішіні туралы
мағлұматтар алуға болады. ... ... ... мен мемлекеттер ... атты ... ... Арал ... ... көлі деп ... ... мен Арал теңізі ... ... ... оның ... ... Арал ... 80 ... (6 км), теңіздің ... ... ... ... таулар) деп аталады. Өйткені оның батыс ... ... ... ... ... – 190 ... жетеді.
Ибн-Хаукальдің Жанкент ... ... ... құятын өзеннен
бір фарсахтай қашықтықта ... ... ... өте ... Л.С. Берг ... ... ... “Бұл мәліметтер Х
ғасырда Арал ... ... мен ... пішіні қазіргідей
болғанын ... ... ... ... ... ... теңіз жағалауынан 50 шықырымдай қашықтықта жатыр”. ... ХIII ... өмір ... араб авторы ... ... ... мен Амударияның сағалары қазіргі ... ал ... ... пішінінің ... ... ... ... ... сүйенсек,Арал теңізінің деңгейі өткен мың
жылдықта әлдеқайда ... ... ... ... ... пен
Л.С.Берг еңбектерінде көп келтірілген. ... ... ... су айдыны ... ... ... Х ... ... ... ... парсы ... ... ... ... ... ... әлем ... атты
қолжазбасында да Арал ... ... ... ... ... 300 ... тең ... және жағалауының
құмды екені жазылған. ХI ... өмір ... ... ... ... Әл-Бируни сол ... араб ... ... ... ... Арал теңізі мен ... ... ... ... сипаттамасын берген. Оның
жасаған картасында Арал теңізі ... ... ... ... ... ... ... Европада жаңа географиялық карталар
пайда болады. ... бірі – ... ... ... (1375). Мұнда Каспий және Арал ... ... ... ... бағытын біресе Сарықамысқа, біресе Арал
теңізіне бұрып ... ... ... әлі де ... ... теңізі жайлы деректі мәліметтердің жиналуы ... ... ... тікелей байланысты. Теңіз бен ... ... рет ... сызу кітабы” мен ... ... (1627) ... орын ... Онда ... ... ... берілген. Хвалин теңізінен ... күн ... ... 250 ... ... ені ... суы ащы ... онда.
1696 жылы Россия ... ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыс ... ... ... ... екі түрлі ... ... ... ... мен жерінің ... ... ... ... аз ... ... сызуы”. Арал теңізі мұның
екеуінен де орын ... ... ... ... ... ... орыс
экспедициялары келе ... Осы ... ... Арал жайлы
деректерде нақтылық пайда болады. ... бірі – ... ... мен Арал ... зерттеуге жіберілген ... ... ... бірі – И. ... ... рельеф формаларына сипаттама берген. Иван ... ... Арал ... ... жағалауларын өте дәлдікпен арнайы сьемка жасау
нәтижесінде ... ... ... өмір сүрген ғалым П.И.Рычков (1712-1777) Арал –
Каспий ... ... ... толық сипаттама берген
және осы ... ... ... ... ... ... ... оның 1762 жылы ... ... ... ... кітабының маңызы зор. Ғалым сол ... ... көп ... ... ... ... ... XIX ғасырдан басталды. ... ... ... мен Орта ... ... қарамағына қосыла бастаған еді. Осыған байланысты ... мен Арал ... ... ... ... мән ... кезеңде натуралист Э.А. Эверсман бірсыпыра маңызды мәліметтерді
берді. Ол ... ... ... ... Э.А. ... ... ... геологиясы мен
ботаникалық-зоологиялық ерекшеліктерін көрсетті. Ол жағалаулардың физикалық-
географиялық ... ... ... ... ... ағысындағы өзендер мен көлдер жайындағы
мәліметтерді ... ... ... Арал ... ... бара
жатқаны туралы ... ... ... бұл теорияны Л.С.Берг
жоққа шығарды. 1874 жылы ... ... ... ... мен ... ... ... нивелирледі.
Нәтижесінде Арал теңізінің ... ... ... 73 ... ... ... дәл мәлімет берілді. 1874 жылғы ... ... Арал ... физикалық географиялық,
геоботаникалық байқаулар ... ... ... ... теңіз деңгейіннің төмен ... ... бара ... ... фактілер ... ... Арал ... ... ... зерттеу
нәтижесінде Арал бір ... ... ... ... бұл ... Арал ... мен оған ... аудандар
интенсивті түрді зерттелді. Геодезиялық ... ... ... ... ... ... бен Сырдария
өзеннің ... ... ... ... Арал бассейні
территориясын ... және ... ... алғашқы схемалары жасалды. [1]
ХХ ғасырдағы зерттеулер.
ХХ ... ... ... ... ... дамуына
байланысты шикізат қорының ... ... ... ... Арал ... ... ... жандандырылды. Бұл
кезеңдегі зерттеулер 1897 жылы ... Бұл жылы ... ... ... ... ... құрылды.[2]
Л.С.Бергтің алғашқы ғылыми зерттеулері осы ... ... ... ... Жас ... Арал теңізін зерттеу
жоспарын ұсынды. Л.С.Бергтің Арал ... ... ... ... зерттеледі. Теңіздің ... ... оның ... ... ... ... Осы мақсатта Л.С.Берг Сырдарияның ... ... ... ... қоса ... ... және ... ... ... ... Осы ... ... ... ... ... (1908) атты ірі, ... ... ... көрді.Ғалым табиғатта өте ... осы ... су ... ... ... берді. Ол өз ... ... ... ағындары мен деңгейі, ... ... ... ... ... мен метерологиялық жағдайлары ... ... ... ... Арал ... ... ... екенін – теңіз бетінде оның мөлшері 1,03 проценттен ... Ол ... ... ... судың
температурасы ... ... ... ... небәрі
жарты метр аралықтағы ... ... 12 ... ... мәлімдеді. Ғалым алғаш рет Арал ... ... ... ... Ол сейш ... мен жел ... жедел өзгеруінен пайда ... деп ... ... ... сейштің тым ұзақ
уақыт бойы (23 ... 45 ... ... ... атап ... ... ... жағалауларының
бітімін зерттей келіп, Арал ... ... ... ... (батыс), қалақша ... ... ... ... ... ... Теңіздің қойнаулы ... ... ғана ... атап ... арал ... қырда
және теңізде ... ... ... ... ... ... өте тапшы. Одан ... ... ... ... 18 ... ... теңізінің гирологиясы мен деңгейінің ... ... ... 1740 ... бергі тарихи ... ... Арал ... ... және ... ... ... отыратынын анықтады.
“Арал теңізі” монографиясы жеке бір ... ... ... ... ... ... тәжірибелердің
бірі болды.
Жоғарыда келтірілген ұзақ уақытты қамтитын ... Арал ... ... ... табиғаты
жайлы нақтылы ... ... Осы ... Азия табиғатының ... ... ... шөл
зонасында орналасқан, сол ... ... Арал ... ... Орта Азия ... ... ... ... ішінде бір ... көз ... ... ... 6 млн. ... созылған, тереңдігі 69 ... ... ... адам ... ... Суды
пайдалану бүгінгі ... қала ... 2010 жылы ... ... ... ... болжам бар.
Арал ... ... 70-80 км ... ... ... ... төмендеді, 1962 жылы Аралдың көлемі 66 мың ... ... ... ... 40 мың ... ... ғана.
Жағалауды құм көшкіндерінен қорғап тұрған 800 мың ... ... ... ... Өсімдіктер мен жануарлар
дүниесіне бай ... 2 млн. ... жері бұл ... ... ... ... ... Сөйтіп адамзат өз
қолынан сулы өңірді ... ... ... ... ... ... Аққұм деп аталатын
тұзды сортаңды ... ... ... ... Оның ... күн
сайын ... ... ... ... құм мен тұз ... ... зиянын ... ... ... ... жеткен Арал тұзы ... ... ... ... ... ... мақта плантацияларын
тұз бен құм ... Арал ... ... орта мен
шаруашылыққа ... ... ... адам ... ... ... хабарына қарағанда, Қарақалпақстанның Аралмен
көршілес Мойнақ ... ... ... ... ... ... ... тұз мөлшері нормадан ... есе ... ... не ... ... ... заңды сұрақтар туады.
Бұл, біріншіден, Аралға құятын ... мен ... ... ... ысырап болуынан. Бұл ... ... ... мен ... суармалы егін плантацияларына қарай
бұрылған. ... ... құяр су ... онда ... қарқынмен жүруде. ... ... ... ... судың деңгейі біресе ... ... ... ... ... Амудария мен Сырдария гидротехникалық
құрылыстарының ... ... ... ... ... ... болжаған болатын. Мұның өзі көршілес ... ... даму ... бәсеңдетті. Қазіргі кезде
Арал тағдыры – адам ... ... ... сөз кең тарауда. Бұл
сөзде ... ... ... мән ... Мұның өзі
Аралды ... үшін ... ... ... нәтижесінде
тығырықтан шығар жолдар іздеу ... алға ... ... ... ... 980 ... километр, ал орташа ... ... ... ... География институты мұнда 30 ... ... бері ... ... ... ... ... жағдайы ... ... ... жасамағанымен анағұрлым ... ... ... деп батыл айта аламын. Бұл ... ... ... ... жолдарын біржақты шешу негізсіз ... ... ... тым ... ... алып ... ... 60-жылдарға дейін Амудария мен ... ... ... ... ... ... 50 ... километрге жеткен
болса, ... ... ол орта ... 20 ... ... төмен ... ал ... ... ... ... ... тоқтатқан болса, Амударияның суы
жылымшылап қана ... ... ... ... ... деңгейі 12,5 метр ... ... су ... текше километрге қысқарды, судың минералдануы ... ... ... ... ... ... 4000-5000 квадрат
километр тұз ... ... су ... ... Арал өңірінде
алғаш рет ... ... ... ... көтерілген шаңды
дауыл ... Жел ... ... ... беки ... ... ... шаң-тозаңды ғана емес, ... ... ең ... сульфидтерді және өсімдіктердің
көбісі үшін улы ... ... ... де атмосфераға
көтеруде. Қазіргі кезде Арал ... тура ... апат ... деп атауға болады. Проблемалардың мәні
басқада. “Булану ... ... ... ... ... суды ... жіберу тәжірибесі, ... ... әсер ... жобадағы 80 ... ... 60 ... ғана қанағат етіп қлғанымыз енді ... Арал ... ... ... мен Сырдария толтырып
тұрды. 60-жылдардың басында-ақ оның аумағы 66 мың ... ... ... ... осы ... үштен бірі қысқарған. Жағалау
бойының кейбір ... ... 70-120 ... ... ... [3] Арал аясында судың көлемі 640 текше километрге, ... ... ... ... теңіз суының орташа ... ... да ол бір ... 9 ... ... ... қазір 3
есе көп.[4] Аралдың экологиялық жүйесі күрт бұзылды және ол ... апат ... ... алды. Бұл апатты жағдай осы ... ... ... зардабын тигізе бастады. Шыжыған
күн сәулесі, міне, бұрыңғы теңіз түбі де ... ... ... ... құм мен тұз ... ... шөл далаға айналуда.
Аралды оңтүстігі мен ... ... ... ... ... даласына, теңіздің батыс жағындағы ... ... ... ... ... ... Кіші және ... құмдарына тағы да бір шөл дала ... ... ... ... ... ... болатын ... ... ... ... ... шаң ... ... мен Сырдарияның
төменгі сағасындағы көгалды далаға ... ... Жыл ... 15-75 ... тонна тұз бен шаң ауаға ... ... ... бұл ... өсе ... ... ... ұлтанының
құрғау процесі одан әрі ... ... ... ... ... ... ... астам теңіз ұлтаны суы ... ... ... бар. ... бұрыңғы ұлтанының оңтүстік ... ... ... ... ... болған. Олар жылына 1
километрге ... ... ... ... ... ... ... осы аймақтың климат жағдайына ... әсер етіп ... ... ... ... ... Теңіз 300-400 километрге дейінгі
аймаққа қолайлы ... ... ... тұрды. Суармалы
жерлер сорланып кетпеуі үшін ... ... ... ... яғни ауыл ... ... ... шайып, оларды
артық тұздан ... ... Бұл үшін жыл ... 270 мың ... 2,5 ... ... су ... Жерді осылайша
шаюдан кейінгі ... ... ... ... Амудария мен
Сырдарияға ағызылады. Олар ... ... ... ... олардың орталық бөлігін де ластайды. Бұрын да ... және жаз ... оның ... 3 ... ... өсіп
отыр, яғни ауыз су мен жер ... ... ... ... ... ... ... отыр.Егістікке баратын
судың құрамында тұз тым көп, ол ... ... ... ... ... топырақты қайта-қайта шаю ... ... ... де судың тұздылығы өсе түседі. Су ... ғана ауыл ... ... алынатын өнімнің
үштен бірінен айырылып отыр. Егіс даласынан өзендерге ... ... және ... да ... соның ішінде құрамында
минералдық тыңайтқыштар мен улы ... бар әр ... ... ... Калий және магний тұздары өзен ... ... ... Су сапасының нашарлануы және
оның ... ... ең ... ... мен Сырдария
атырауының топырақ ... мен ... ... ... ... ... ... мен қамысты өңірлер – ... ... мен ... ... ... ... ... шықпас сортаңды ... ... ... ... ... жылдың өзінде ғана қамыс өсетін жерлердің ... ... ... Осы ... ... 50 ... суы тартылып
қалды. ... ... ... ... қолайсыз өзгерістер де
бұдан кем ... ... жоқ. ... ыза суының ... ... ... зиян келтіруде. Соның салдарынан ... ... ... есе ... ... ... ... тартылуы бұл аймақтың табиғаты мен ... ... ... ... ... ... көзделінген шығының мөлшері ... 30-60 ... ... артық болған жоқ еді. ... ... жыл ... бұл ... 90 ... ... Арал теңізінің балық ... ... Ал ... да бұл ... ... жарты
миллион центнерге жуық ... ... ... арал қаязы,
шипа, ... т.б. ... Орта Азия ... енді ... ... жоқ. Көптеген кемелер ... ... бір ... жағалау болған жерге қойылған ... ... ... Мұнда қазірдің өзінде ... ... ... ... ... немесе бұзылу үстінде,
консерві ... ... Біз ... қарыз алдық. Біздің
табиғаттан алған қарызымыз, егер ... ... ... ... ... ... ... көптеген басшылар мен
шаруашылық ... ... ... ... орындалған
жеңісті рапорттар ... ... ... мен жеке ... үшін ... ... ... болса, бәлкім ... ... ... ... ... еді. ... жоғары
өнім алу үшін ... ... ... – бір ... 600 ... ... ... ... улы ... ... ... 15-20 есе асып
түсті. Іс ... ... ... ... зиян ... ... ... пайдасына пара-пар болды. Тың
жер алғашқы жылы ғана ... өнім ... ал ... ... күрт ... – әбден сорланған топырақ ылғалы
егістікті түгелдей ... ... Арал ... анық ... ... бұрыңғы дәулеті тасып, бағы жанған мерекелі ... ... ... ... алатын шаралардың ... ... ... Орта ... ... да ... ... өзбектердің, қазақтардың тарихы мен ... ... ... ... ... біздің бәріміз
үшін бұл ... ...... ал ...... ... ... тек табиғаттың ғана інжу ... Бұл ... ... ... ... ... ... сыйы ғана емес. Біз үшін бұл ... мәні ... ... – біз ... өмір сүре ... ... ... құмды-сортаңды тақыр дала қалыптасуда. Оның ... ... екі ... 600 мың гектарға ... ал ... ... қалған жағдайда бұл ... ... ... ... асып ... Бұл жаңа шөл ... мен ... ... ... жер ... ... және онда шөп өспейді. ... ... ... ... ... ... жайылымдық жерге ... ... да ... нәрсе. Мамандардың зерттеулері, ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан территориясында ең ірі тұзды тозаң орталығында
айналып ... ... ... ... ... тұзды
тозаң алып ұшатын шаңды ... ... ... ... Бұл ... шамамен 15 жылда бір рет қайталанып отырады.
Тек ... ... ... ... ұлтанының бір ... ... ... ... ... аспанға көтеріледі ... ... мал ... ... ... мал ... өнімінің
мөлшері, Өзбекстан бойынша ... 1985 жылы ... ... мен ... екі есе ... төмен
болды. Бұл жерде экологиялық ... ... да ... ... жоқ. Өзен ... әр түрлі химикаттар мен ... ... ... ... ... қазіргі қарқынмен ұлғая беретін ... онда ... жер асты және жер ... сулар толық тұзданып
ластану қаупі туып ... ... өзі ... ... ақыр ... жер мен ... алынатын өнімдердің саны
мен сапасының төмендеуіне ... ... ... ... ... тыңайтқыштар ластануы және басқа да
көрсеткіштері ... ... ... ... ауыз ... ... мүлдем жарамайды. ... ... ... мен
магний тұздары аса ... ... ... Ал ... ... ... көп ... ғана олардың
концентрациясы шекті ... сәл ғана ... ... ... ... ... ... биогендер – фосфор, ... көп. Бір ... ... бактериялардың жалпы ... ... ... есе көп. Суда ... ... жағында
суармалы егістіктерден ... ... әр ... ... ... мен ... да химикаттардың мөлшері
көбейіп келеді. ... тек ... пен ыза ... ... ... ... суармалы аймақтың өсімдіктері ластанады.
Сөз реті ... айта ... тек өзен суы ғана ... Арл ... ... ... мәліметі
бойынша, тұщы ыза ... ... ... ... ішінде
ірі Ходжелі еспе суы ... ... ... ... ... Қараөзек, Кеңес тұщы ыза
суларының көзі ... қалу ... бар. Бұл ... ... қамтамасыз ету мәселесі ... ... ... ... ... ... Үрге, Ақбеткей, ... ... және т.б. ... ... ... ... басқа аудандарына көшуге мәжбүр болды.
Мелирацияның экологиялық және ... ... ... ... ... ... қалыптасқан кең
байтақ елімізде, соның ... ... да ... ... ... дамыту үшін ... ... ... ... ... ... ... келелі мәселе ... ... ... бойынша елімізге қажетті ауыл ... ... оны ... ... жеделдетуге шешу керек болса, оның
басым ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан түсіндірер болсақ, ол
топырақ құнарлығығын ... және ... ... ... өнімін арттыру мақсатымен ... кең ... ... ... табылады. Жерді ... ... ... егіс ... ... ... орман
белдеуі, мәдени-техникалық шаралар және де ... ... ... ... ... ... бәрі –
мелиорацияға ... ... ... Бұлардың ішінде жерді
суландыру мен ... ... ... орын ... [5] Бұл
түсінікті де, ... су ... ауыл ... ... ... 5-ақ ... ... яғни
ол еліміздегі жыртылған жер ... ... бір ... ... сөз. ... су қорын ... ... ... ... Мұның өзі суға ... ... дәл ... туғызбас еді, бірақ ... ... ғана ... Су ... ғылыми ... ... ең озық ... ... ... ... табиғи суды сақтау ... да ... ... ... ... және технологиялық мәдениетіне
қол ... ... ... ... ... ... болашақ ... үшін де төл ... ... қалу ... ... аса ірі ... ... табу оңайға түспесе ... ... жер асты және жер ... су көздерінің қорын
интенсивті пайдалануға ... ... ... ... ... ірі ... ... шаралары жүзеге
асыру, мұнда өндірістік ... ... ... құру ... интенсивті дамуына жол ... Бұл ... ... ... ... ... жаңа ... енгізумен ғана ... ... ... ауыл ... ... ... жағынан қайта құрудың ... ... ... ... ... үшін аса көп ... ... де ... ... ... жер ... ... су
бассейіндерінің су қорын ... ... ... ... ... дәлелдемелі шешулер табуды ... ... ... сөз ... алдымен ол ... ... ... ... Табиғат ... ... ғана ... жүзінде түгелдей қауіпті ... ... ... Жер
суландыру жүйесін кең ... ... және ... ... экологиялық және ... ... осы ... ... ... ... Қоғам
дамуы барысында экологиялық қалыпты ... ... ... халық шаруашылығын ... ... ... ... ... қол ... табиғатты
тоздыруға әкеп соқтырады. Осындай ... ... ... ... 15-20 ... табиғатты қорғауға
деген қамқорлық тек сөз ... ... ал іс ... ... стилі уақыт озған ... ... ... ең ... ... жеткізді. Сөйтіп
мемлекет пен ... ... ... ... ... ... даму ... ... ... ... жойыла бастады. [7] ... қар ... деп ... жыл ... қар ... болатын мөп-мөлдір көлшіктерімізден айырылдық. Бұл, ... ... ... ... нәтижесі. Осындай
қынжыларлық көрініс тек осы өңірде ғана ... бір сәрі ... ... ... ... облысының табиғатына тән ... ... ... да орын алған. Көптеген
үлкенді-кішілі өзендер, батпақты ... ... ... ... жоқ, ... мен ... мүлде қол
көтерген, ... ... құла түз көз ... ... ... колхоздар мен совховдар қалайда ... ... ... ұланғайыр жайылымдықтарды ... ... ... ... ... ... ... Бұдан ... ... өсуі ... ... ... ... ... күрделі мәселелерді шешуде оның ... неге ... ... қарамаушылықтың мысалы жеткілікті. Табиғат
тұнығына ... қол ... ... ... ... жер бетінен жоғалады ... ... ... ... ... осындай апатқа ... көлі де ... ... ... ... бұл ... ғажайып
табиғи байлық – өсімдіктер мен ... ... де ... ... су және ауа ... ... мұның әсері ... ... ... ... болады. Табиғаттың бермесін
тартып аламыз, оны ... ... ... ... кешегі
даңғаза ұран сол табиғаттың ... ... ... ... ... ... ... түрлерінің,
олардың өмір ... ... және ... ... ... көз ... ... әкеп соқтырды.
1960 жылдарға ... Арал ... ... ... жыл ... 60 ... ... су құйылып отырған
болса, қазіргі ... бар ... төрт ... ... су ... ... Ал Арал ... бүтіндей құрып
кетпеуі үшін оған жылына, кем ... 25 ... ... ... ... екен... Сырдария мен ... ... ... және ... ... ... ... жоспарларға байланысты туғанын ... ... көп ... ... ... ... жоқ. ... бұл тұста да ғылымның анық ... ... ... ... ... аян. Г.В.Воропаев
Орта Азияда бір ғана ... ... ... өзге ... ... ... ... өзі
жердің құнарлығын төмендеткенін, ... ... ... ... ... аурулардың ерекше көбейіп
кеткенін осындай біржақты ... ... ... ... Оның айтуынша, Орта Азия көлемінде ... ... ... ... 40-60 ... ғана жұмсалып,
қалған жерлерге өзге ... ... тиіс ... ... ... ... жиырма-отыз жыл ішінде ... ... ... жердің бәрін дерлік мақталыққа ... орын ... ... ... ... ... ... қазіргі қауым,
алдағы ұрпақ ... үшін орны ... ... айыбы
кешірілмес қылмыс. ... ... ... қалу ... ... ... ... шындық. ... ... ... ... ... қатар ысырабы
да орасан ... ... ... ... Ол ... ... ... оның жөнін, арнаулы ... ... ... ... ... Ең бастысы:экономикалық, экологиялық
зардаптардан да жауаптырақ ... ... ... ... ... Арал ... айналасын жайлаған ... ... бері ... ... ... ... ойымша ең жауапты мәселе осы. ... ... ... ... жандардың үстірт ойлайтынындай,
жалпақ құм – ... ... қана ... Бұл өлке ... ... ... ... арттыруға өлшеусіз
үлес қосып ...... ... Адам ... ... мал ... бүгінім ... ... ... ... ... деп үміт ... Арал
бәрімізге ортақ теңіз. Түстігі мен ... ... ... ... ... ... ... Аралдың бүгінгі таңдағы
апатты жағдайы ... ... ... ... ... ... ... бұл орайда ... да ... Бұл ... ... ... ... ... атап өткім
келеді. Еліміздің ... ... мен ... ... қызу үн ... Аралды құтқару бүкіл ... іс ... ... ... ... мен ... ... үнемі
пайдалана алмай келгенімізді жасыра ... ... ... ... ғана тірі ... өз ... ... болатынын бір сәтте ойланып ... ... оның ауыр ... ... ...... ... – сырттан әкелінуі ... су ... ... ... сөз ... мен Сырдария суларының жалпы
пайдалы ... ... ... ... ұшырап
жатқан ... ... ... ... Анық ... орнатқан
жағдайда 6 ... ... суды ... қарай ағытуға мүмкіндік
туады екен.
Теңіздің экологиялық апаттары.
Соңғы ... ... ... ... үлкен нұқсан
келгенін жасыра алмаймыз. Жұқпалы аурулар ... ... ... он жылмен салыстырғанда іш сүзегі ... 14 ... Сары ... ... ішек ... ... бруцеллез
ауруы әлденеше есе өсті. Аурудың бұл ... ... ... ... ... өте ... Кейбір
шаруашылықтарда сары аурумен ауырғандар ... ... ... ... лейкоз, рак аурулары ... ... ... ... ең ауыр ... жүкті
әйелдерде ... ... ... ... (анемия) соңғы
бес ... төрт есе ... Жас ... ... біздің ауданымыз ... ең ... ... апат ... бір ... бойынан 10-нан астам
ауру түрі ... да ... бар. Улы ... ... ... ... Швеция балаларына
қарағанда 800 есе көп ... ... ... “Ұрпақ” аталатын
емдеу ... ... ... ... ауруханасында жыл
сайын ... ... ... ... ... ... жіберу мүмкін емес. Сол ... Арал ... ... ... мен Люксембург ... ... ... ... ... ... ... өңіріндегі халықтар денсаулығы үшін ... ... ... ... ... ... ... шаралары.
1990-1991 жылдары еліміз егемендік алып, ... ... Арал ... экологиялық апатты ... ... ... ... жолын тапқан ... ... Осы ... ... бұл экологиялық апатты жағдайға
әлемнің назарын ... ... ... 1991
жылы Қызылорда қаласында Арал ... ... ... ... ... ... академиясының көшпелі ... Оның ... ... ... қаласында 1991 жылы
17-20 қазанда Арал өңіріне ... ... ... ... ... ... Ал ... 1992 жылы қаңтар
айында Арал өңірінде халықаралық ... ... іске ... ... ... құрылды. Кейіннен, ... ... апат ... ... ... Арал ... сауықтырумен
байланысты “Арал дағдарысының келеңсіздіктерін жою негіздері туралы”
халықаралық бағдарлама ... ... БҰҰ, ... ... ... өзге де әлемдік
қорлардың талабы негізінде Арал ... ... ... ... үшін екі ... мәселені шешуге тура келді. Біріншісі,
Сырдария мен ... ... ... Орта ... ... ... ... мемлекетаралық Кеңес ашылып, оның
Аралды ... ... Арал ... ... ... ... ... құрылды. Екнішісі, Арал ... ... ... ... ... ... ... бес елдің
өз алдына заң ... ... еді. 1993 жылы ... бес ... ... бас ... тек қана ... арналған саммит ... Бес ... ... ... ... ... негіздегі
ынта-жігерін жұмсады. Бұл саммитке қатысқан мемлекет ... ... ... ... ... бірінші президенті
болып Нұрсұлтан Назарбаев ... ... ... ... ... ... халықаралық қорына мүше ... ... ... ... ... Арал ... ғарыш
арқылы ... ... мен ... ... ... ... табанынан жылына 100 миллион ... улы тұз ... жер ... ... ... Бұл ... жыл сайын
көбейіп, көңілге күдік ұялатып, ... ... ... ... ... ... ... тұздануы
салдарынан табиғи жайылымдардың көлемі мен ... ... ... ... Бұрын теңізде болған 178 ... ... 38 ғана ... ... мамандардың болжамына қарағанда, 2010
жылы Солтүстік Арал бүтіндей ... ... ... Ал, ... ... су 1,5-2 метрге дейін тағы да ... ... су ... ... мен ... жыл ... ... айналуда, ол 40 есеге ... ... ... құтқару бағдарламасы негізінде АҚШ теңіз ... мен оның ... 70 ... ... 45 су ... ... 5000 су тазалайтын білтелер,
3,5 мың балық ... ... ... ... құрал-жабдықтар берді. Сондай-ақ, Өзбекстан ... ... 475 мың ... көлемінде ... ... ... жылдары жүргізілген геологиялық барлау
нәтижесінде ... 200 ... ... мұнай қоры анықталды. Одан
басқа түрлі ... 2 ... ... ... кені қорының бар
екені анықталды. Арал жағалауының ... ... ... ... ... ... теңіз табанынан ... ... ... ... сульфатты көл, ұлу тасы ... ... ... ... ... ... ... кемел
жердің ертеңіне үлкен үмітпен ... ... ... ... ... күн ... күрделене түсуде. ......... елді ... ... көз ... нақтылы
іске кірісу қазіргі ұрпақтың ардақты борышы ... ... ... ... ... ... ... жабылуына, әлеуметтік инфрақұрылымның бұзылуына ... Арал ... ... ... ... қауіп-
қатер ... Су ... ... стратегиялық жоспарының
көкейкестілігі Аралды ... ... алып ... ... саяси жағдайдың ... ... ... ... Республикасының Президенті ... ... ... Азия ... басшыларының Душанбедегі Арал ... ... ... ... «... ... ... ... өзектейтін құрамдас қайнарларының ... Арал ... ... су ... ... басқару және
ұтымды ... су ... ... ... шешу. Су
қорлары – мемлекет басшыларының және аймақ ... ... ... өй ... ... Азия жағдайында суды
ұтымды пайдалану оның ... даму ... - ... ... Арал тағдырына жауапты барлық
іргелес мемлекеттер үшін ... да ... тиым ... ... ... ... ... әрекеттерінде «зиян келтірме»
принципіне ... ... ... ... Н.Ә. ... атап өткендей: «... тек өз ... ... қана ... ... іргелес мемлекеттердің,
Орталық Азия ... ... , ... тілі бір ... мүдделерін де ескеретін тек ... ... ... ... ... Ал мұның өзі кезегінде Арал ... ... және ... ... ... қысқа мерзімді, сондай-ақ ұзақ мерзімді
сипаттағы ... ... ... әзерлеуді талап етеді.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Арал ...... ... ... ... Алматы:Қайнар, 1988 жыл.
3. Арал тағдыры – ... ... ... ... ... ... ... аударылды// Егемен Қазақстан. – 1999. – 10
сәуір.
4. Әбдіхалықова Б. Арал зардабы ана мен ... ... ... Денсаулық . – 1999. -№3. -2-3 бет.
5. Бектібаев Р. Арал ... ... ... ... // ... – 1999. – 16 ... Ережепова Ғ. Экология – ел тағдыры// Атамекен. – 2002. – 10 ... ... А. Арал мен ... ... ... ... ... қорына 10 жыл// Атамекен . – 2003, - 12 ... ... ... 1988 ... Арал ...... ... 1989.
[3] Нұрышев А. Арал мен халық ... ... ... А. Арал мен ... тағдыры біртұтас: Халықаралық Аралды
құтқару қорына 10 жыл// Атамекен . – 2003, - 12 ... ... Р. Арал ... ... ... болмақ? // Егемен
Қазақстан. – 1999. – 16 сәуір.
[6] Арал тағдыры – адамзат тағдыры: Ашхабаттағы басқосуда ... ... ... ... ... Қазақстан. – 1999. – 10 сәуір
[7] Ережепова Ғ. Экология – ел тағдыры// Атамекен. – 2002. – 10 ... ... Б. Арал ... ана мен ... көкейкесті мәселе //
Денсаулық . – 1999. -№3. -2-3 бет.
[9] Арал тағдыры – ... ... ... ... ... ... ... аударылды// Егемен Қазақстан. – 1999. – 10 сәуір.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізі туралы6 бет
Қарашығанақ кен орнында ұңғының оптималды режимін орнату мен жабдығын таңдау97 бет
Арал проблемасы6 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Арал теңізінің экологиялық ахуалы 20 бет
Арал қасіреті8 бет
Аралды Каспий құрқарады4 бет
Аралдың ежелгі мәдениеті37 бет
Барсакелмес қорығы26 бет
Барсакелмес қорығы туралы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь