Дзюдошы – студенттердің дене қасиеттерін жетілдіру әдістері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1.1 Дзюдошыларды дайындаудың теориялық және тәжірибелік салалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Спорттық шынығуды жоспарлау негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.3 Дзюдошыларды дайындаудың түрлі кезеңдерінде дайындауды психологиялық қамтамасыз етудің басты мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.4 Бастапқы дайындық топтарындағы оқу.жаттығу жұмыстары . спортшыны дайындаудың көп жылдық жоспарының маңызды бөлімі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
1.5 Дене қабілеттерінің түрлері, дене қимыл.қозғалыстарының даму ерекшеліктері және физиологиялық өсу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2. ЗЕРТТЕУ МІНДЕТТЕРІ, ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ
ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 32
2.1. Ғылыми және ғылыми.әдістемелік әдебиеттер сараптамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .32
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН САРАПТАМАСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...34

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... .. ... .50
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жаттығу тұтас үдеріс болып табылады, ол өз құрамында спорттық жаттығудың теориясы мен әдістемесінде атап көрсетілген дайындықтың 6 негізгі түрін қарастырады: дене, техникалық, тәсілдік, жинақтық, психологиялық және теориялық. Оның әрқайсысы белгілі бір орынға ие болғандықтан, әрқайсысына жаттығу үдерісін жоспарлау мен бағдарламалау барысында нақты уақыт мөлшері беріледі [1].
Қазіргі уақытта жаттығу үдерісін жоспарлау дайындықтың әрбір түрінде бөлек іске асырылады, ол бастапқы дайындық топтарынан басталып, жоғары спорттық шеберлік топтарымен аяқталады. Осы топтардағы жаттығу үдерісі дайындықтың әрбір түрі үшін спорттық маусымның кезеңдері мен дәуірлеріне сай қатаң түрде жеке-даралану арқылы жоспарланған жүктемелерге сәйкес іске асырылады.
Осындай көзқарастың стереотипі балалар жаттықтырушыларының бастапқы дайындық кезеңдерінде қаланады да, бұл үдерісті жаттықтырушылар мен жоғары білікті спортшылар жоғары спорттық шеберлігі кезеңінде қолдау көрсетеді, себебі олардың барлығы кезінде балалар спортынан келіп шыққан.
Дегенмен, спорттың кез-келген түрінде жарыс қозғалыстарын орындау спортшыны дайындаудың мазмұндық компоненттеріндегі ішкі өзара байланыстар мен өзара тәуелділіктің ажырамас тұтастығы негізінде әрбір дайындық түрінің ішіндегі және түрлер арасындағы барлық түрлерін жинақтап көрсетуден тұрады. Егер мысал үшін, қозғалыс әрекетінің психикалық бағдарламасы қалыптаспаған болса, онда психика жүйке импульстерін тәсілдік тұрғыдан тиімді және мақсатқа сәйкес қозғалыс жасауға қажеттіден артық бұлшық еттердің едәуір көп санына қарай жібереді. Бұл психологиялық және тәсілдік дайындық құрылымдарының арасындағы өзара байланыстың үлгісі болып табылады. Осылайша, басқа дайындық түрлері арасындағы өзара байланысты байқауға болады. Бұл байланыстардың болуының өзі дайындық үдерісін жоспарлау мен іске асыруда оларды ескеру қажеттілігін көрсетіп отыр. Осы өзара байланыстар мен өзара тәуелділіктерді теріске шығару білікті спортшыларды жаттықтыру үдерісінің бірлігі мен тұтастығын бұзатын болады. Оған қоса, бұның өзі жаттығудың басты ұстанымын сақтауға - жарыс әрекетінің жағдайларына анағұрлым жақындатуға кедергі жасайтын болады [2].
Сондықтан білікті спортшыларды жаттықтыру үдерісінің сапасын ары қарай жақсартудың тиімді жолдарының бірі, біздің ойымызша, осы түрлердің әрқайсысының түрлі құрылымдары арасындағы анағұрлым маңызды және көкейкесті өзара байланыстарды ескеру арқылы іске асырылатын дайындықтың барлық түрлерінің жаттығу үдерісінде жинақталуын арттыру болуы мүмкін.
Зерттеу болжамы: Дзюдошы-студенттердің дене қасиеттерін жетілдіруде олардың психологиялық-физиологиялық күйі шынықтыру жаттығулары мен тапсырмаларын орындауға ықпал етеді деген болжам жасалынды.
Зерттеу нысаны. Білікті дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісі, дзюдошыларды дайындаудың жарыстан алдыңғы кезеңінің сипаттамасы.
Зерттеу мақсаты. Спорттық әрекет үдерісінде дайындықтарының өзара байланыстарын ескеру негізінде білікті дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісінің тиімділігін арттыру.
1. Суйеншбеков Е.Ж. Методы развития скоростно-силовых качеств в спортивной борьбе: метод. указания. - Алматы: КазГАУ, 1995. - 9 с.
2. Шепетюк М.Н., Суйеншбеков Е.Ж. Особенности проведения учебно-тренировочных занятий борцов в период учебно-тренировочных сборов по подготовке к соревнованиям: метод. пособие. - Алматы: КазГАУ, 1998. - 32 с.
3. Суйеншбеков Е.Ж. Взаимосвязь технико-тактических и психомоторных качеств квалифицированных самбистов // Материалы XIII Международного научного конгресса «Современный олимпийский спорт и спорт для всех» (7-10 октября 2009 г). - Т. I. - Алматы, 2009. - С. 606-607.
4. Суйеншбеков Е.Ж. Планирование тренировочного дня в деятельности самбистов // Materialy V mezinarodni vedecko - prakticka conference «Zpravy vedecke ideje - 2009: 27.10 - 05.11.2009». Dil 13. Technicke vedy. Telovychva a sport,- Praha: Publishing House «Education and Science», 2009. - C. 65-67.
5. Суйеншбеков Е.Ж., Андрущишин И.Ф. Интегральная подготовка в самбо //Материали за V международна научна практична конференция «Край на научното развитие – 2009 ( 17-25 януари 2010 год). - Т. 17 «Технологии физическа култура и спорт». - София: «Бял ГРАД-БГ» ООД, 2010. - С. 60-63.
6. Суйеншбеков Е.Ж., Андрущишин И.Ф. Интегральная подготовка в тренировочном процессе самбистов // Материалы V Республиканской учебно-методической конференции: «Непрерывное экономическое образование. Модернизация обучения и методического обеспечения» (21-22 января 2010 г.). - Ч.4. - Алматы: КазЭУ, 2010. - С. 203-206.
7. Суйеншбеков Е.Ж., Андрущишин И.Ф. Самбошылардың жаттығу-жарыстық қызметіне дайындаудың түрлі жақтарына теориялық талдау жасау // Дене тәрбиесінің жыршысы. - 2010. - № 2. - 13-18 бб.
8. Суйеншбеков Е.Ж., Мамбетов Н.М. Корреляционный анализ взаимосвязей технико-тактических действий и психических качеств самбистов // Вестник фиизчекой культуры. - 2010. - № 2. – С. 41-47.
9. Суйеншбеков Е.Ж. Дайындықтың түрлі жақтарының самбошылардың спорттық шеберлігін арттыруға деген әсерін эксперименттік тұрғыдан зерттеу // Дене тәрбиесінің жыршысы. - 2010. - № 3. – 36-40 бб.
10. Туманян Г.С. Спортивная борьба (теория, методика, организация тренировки). – Салоники, 1997. - 383 с.
11. Бондарчук А.П. Построение системы физической подготовки в скоростно – силовых видах спорта. –К.: Здоровья. 1981. - С. 101.
12 . Тхоревский В.И. Физиологические основы спортивной тренировки женщин //Физиология человека. 2001. - 492 с.
13. Ильин Е.П. Психофизиология физического воспитания: (Факторы, влияющие на эффективность спортивной деятельности). М.: Просвещение, 1983. - С. 50.
14. Манолаки В.Г. Методика подготовки дзюдоисток различной квалификации. – Санкт-Петербург, 1993. - С. 87-88.
15. Сиротин О.А., Юсупов Х.М. Проявление индивидуальных особенностей в спортивной деятельности дзюдоистов высокой квалификации // Матер. Научн. конф. ЧГИФК. – Челябинск: ЧГИФК, 1978. - С. 86-93.
16. Плахитенко В.А., Блудов Ю.М. Надежность в спорте. – М.: Физическая культура и спорт,1983. - 176 с.
17. Сиротин О.А., Суряхин С.В., Андреев В.М. Психологическая подготовка дзюдоистов высшей квалификации // Спортивная борьба: Ежегодник. М.: Физическая культура и спорт,1977. - С. 45-46.
18 . Толочек В.А. Влияние силы нервной системы и эмоциональной устойчивости на формирование индивидуального стиля деятельности дзюдоистов // Теория и практика физической культуры. – 1981. - №2. - С. 23.
19. Сопов В.Ф. Методы измерения психического состояния в спортивной деятельности: методические рекомендации по проведению практикума специализации. – М.: РГУФК, - 2004. - 25 с.
20. Алимханов Е.А. Совершенствование национальной борьбы казахша-курес, путем изменения модели одежды: диссертация на соискание ученой степени кандидата педагогических наук: 13.00.04.-Алматы, 1997-145 с.
21. Алимханов Е. А., Байдосов К.Р. Спорттук курес уйретудін кагидалары мен тєсілдері.-Алматы: Кітап, 1986.-35 с.
22. Болгамбаев М.Х. Борьба казахша-курес: учебное пособие. -Алма-Ата: КазИФК, 1980.-64 с.
23. Болгамбаев М.Х. Техника и тактика борьбы казахша-курес: Учебное пособие. -Алма-Ата: КазИФК, 1983.-82 с.
24. Байдосов К.Р., Мухитдинов Е.М.. Жалмагамбетсв А.А. Казахша-курес, Алматы, 1987.-100 с.
25. Махметов С.Г., Матущак П.Ф. Казахские восточные единоборства. -Алма-Ата: Казахстан, 1991.-100 с.
26. Комплексная программа физического воспитания учащихся 1-31 класс общеобразовательной школы Республики Казахстан. -Алматы, 2002.-56 с.
27. Казахша-курес: Программа для факультетов физического воспитания педагогических институтов и Казахской академии спорта и туризма. -Алматы, КазАСТ, 2002.-14 с. /Общий курс/.
28. Гончаров Г.В. Основные особенности методики начальной подготовки юных борцов: автореф. ... канд. пед. наук:. 13.00.04. - М., 1954. - С. 22.
29. Суслов Ф.П. Проблемы детско-юношеского спорта на современном этапе его развития // Физическая культура, - 2008. - №26. - C.2-6.
30. Набатникова М.Я. Внедрение результатов научно-исследовательной работы в практике подготовки: автореф. ... канд.пед. наук:. 13.00.04. - М., 1978.- С. 5-7.
31. Германов Г.Н., Никитушкин В.Г. Проектирование тренировочных заданий в учебных программах для ДЮСШ, СДЮШОР, ШВСМ, УОР // Физическая культура воспитание, образавание тренировка.- 2006. - C.8-13.
32. Мелихова Т.М. Пути реализации принципов и технологий спортивного отбора и орентации // Теор. и пр.физ.культ. - 2007. - №4. - C.58-60.
33. Юшков О.П., Новое в системе подготовки детей, занимающихся спортивной борьбой // Теор. и пр.физ.культ. - 1975. - №6. - C.37-40.
34. Чедов К.В. Спортивно-ориентированное физической васпитание учащихся 10-11 лет общеобразовательных школ на основе дзюдо: автореф. ... канд.пед. наук:. 13.00.04. - 2006. - 23 с.
35. Маркиянов О.А. Экспериментальное исследование системы соревнований спортсменов 11-13 лет (на материале спортивной борьбы): автореф. ... канд.пед. наук:. 13.00.04.- М., 1987. -19 с.
36. Туякбаева М.Ш. Физическая подготовка дзюдоистов на начальном этапе специализаций: автореф. ... канд.пед. наук:. 13.00.04.- Алматы, 2006. -30 с.
37. Блеер А.Н. Психологические факторы обеспечения устойчивости и психомоторных действий в единоборствах // ТиПФК. – 2006. – №6. – С.28-31.
Ржаков П.А., Никуличев В.А., Крутьковский В.К. Тестиронание специальной выносливости в спортивной борьбе // Спортивная борьба: 1982. – С. 61-64
38. Чумаков Е.М. Тактика борцов самбистов. – М.: ФиС., 1976 – 274с
39. Петухов В.Г., Ширяев А.Г. Текущий педагогический контроль за состоянием борцов в тренировочном процессе // Спортивная борьба: 1983. – С. 62-64
40. Шиян В.В. Специальная выносливость дзюдоистов и средств ее развития. Автореф.дисс…. канд. – М., 1984. – 23с.
41. Киров Г.А. методика оценка специальной физической подготовленности борцов с учетом особенностей ведения соревновательной поединка. Автореф.дисс…. канд. – М., 1986. – 20с
42. Чарыев К. Методы и средства оптимизации скоростно-силовой подготовленности борцов – самбистов высокой квалификации, Автореф.дисс…. канд. – М., 1995. – 22с.
43 Телюк С.И. Соотношения средств специальной физической подготовке борцов высших разрядов в соревновательном периоде. Автореф.дисс… канд. – М., 1984. – 21с.
44. Смирнов Ю.А. Предсоревновательная подготовка дзюдоистов высокой квалификации: автореф.дисс… канд. – М., 1989, - 24с
45. Асубаев А.Р. Спортивная борьба: Учебно-методическое пособие. – Алматы, Шартрап, 1997. – 182 с.
46. Шепилов А.А., Климин В.П. Выносливость борцов. – М.: ФиС, 1979, - 128с.
47. Хакунов Н.Х. Динамика физической подготовленности самбистов различного возраста и весовых категорий: Автореф.дисс… канд. – М., 1991. – 21 с.
48. Чуйко Ю.И. Рациональный планирования подготовки борцов с учетом их индивидуальных особенностей: Автореф.дисс… канд. – М., 1984. – 22 с
49. Сиротин О.А. Психолого-педагогические основы индивидуализации спортивной подготовке борцов. М. ВНИИФК 1996. – 148 с.
50. Дякин А.М. Исследования организации и управления тренировочном процессе при подготовке борцов высокого класса к соревнованиям: Авторе. Дисс….канд., - М., 1978. – 23 с.


51. Туманян Г.С. Научные основы планирования тренировки борцов. – М.:
ГЦОЛИФК, 1982. - 4 с.
52. Туманян Г.С., Потребич В.А. Нетрадиционные формы планирование тренировочных макроциклов в спортивной борьбе.- Москва. ГЦОЛИФК, 1985.-9 с.
53. Иванов А.В. Влияние суточных биоритмов на работоспособность спортсменок, занимающихся дзюдо.- Ленинград. ГДОИФК, 1994.- 65 с.
54. Шахлина Л.Г. Проблема полового диформизма в спорте высших достижений // ТиПФК. – 1999. – №6. – С. 51-55.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
Биология және ... ... ... және ... ... ... ... меңгерушісі,
Профессор
Дипломдық жұмыс
Дзюдошы – студенттердің дене қасиеттерін жетілдіру әдістері
050108 – «Дене шынықтыру және спорт» мамандығы
Орындаған:
4 курс студенті
Асаубек ... ... ... доценті
Унтаев Х.К.
Норма бақылаушы
Мартыненко И.И.
Алматы, 2012
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ ………………………………………………………………… 3
1. ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ …………………………………………….. 5
1.1 ... ... ... және ... ... ... шынығуды жоспарлау негіздері……………………….....6
1.3 Дзюдошыларды дайындаудың түрлі кезеңдерінде дайындауды
психологиялық қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жұмыстары - спортшыны
дайындаудың көп жылдық жоспарының маңызды бөлімі
ретінде…………………………………………………………………………...8
1.5 Дене қабілеттерінің түрлері, дене қимыл-қозғалыстарының даму
ерекшеліктері және ... ... ... ЗЕРТТЕУ МІНДЕТТЕРІ, ӘДІСТЕРІ ЖӘНЕ
ҰЙЫМДАСТЫРЫЛУЫ ………………………………………………..32
2.1. Ғылыми және ғылыми-әдістемелік әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... …..50
КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Жаттығу тұтас үдеріс болып табылады,
ол өз ... ... ... ... мен ... атап
көрсетілген дайындықтың 6 негізгі түрін қарастырады: дене, техникалық,
тәсілдік, жинақтық, ... және ... Оның ... ... ... ие ... ... жаттығу үдерісін жоспарлау мен
бағдарламалау барысында нақты уақыт ... ... ... ... ... ... ... дайындықтың әрбір түрінде
бөлек іске асырылады, ол бастапқы дайындық топтарынан басталып, жоғары
спорттық ... ... ... Осы ... ... үдерісі
дайындықтың әрбір түрі үшін спорттық маусымның ... мен ... ... ... ... ... ... жүктемелерге сәйкес іске
асырылады.
Осындай көзқарастың стереотипі балалар ... ... ... ... да, бұл ... жаттықтырушылар мен жоғары
білікті спортшылар жоғары спорттық шеберлігі кезеңінде қолдау көрсетеді,
себебі ... ... ... ... ... келіп шыққан.
Дегенмен, спорттың кез-келген түрінде жарыс қозғалыстарын орындау
спортшыны дайындаудың мазмұндық ... ішкі ... ... ... ... ... тұтастығы негізінде әрбір дайындық түрінің
ішіндегі және түрлер арасындағы барлық түрлерін жинақтап ... ... ... ... қозғалыс әрекетінің психикалық бағдарламасы қалыптаспаған
болса, онда психика жүйке импульстерін тәсілдік ... ... ... ... ... ... қажеттіден артық бұлшық еттердің едәуір
көп санына қарай жібереді. Бұл психологиялық және ... ... ... өзара байланыстың үлгісі болып ... ... ... ... ... ... байланысты байқауға
болады. Бұл байланыстардың болуының өзі дайындық үдерісін жоспарлау ... ... ... ... қажеттілігін көрсетіп ... Осы ... мен ... ... ... ... білікті спортшыларды
жаттықтыру үдерісінің бірлігі мен тұтастығын бұзатын болады. Оған қоса,
бұның өзі ... ... ... ... - жарыс әрекетінің
жағдайларына анағұрлым ... ... ... ... ... ... ... жаттықтыру үдерісінің сапасын ары қарай
жақсартудың тиімді жолдарының ... ... ... осы ... ... ... ... анағұрлым маңызды және
көкейкесті өзара байланыстарды ескеру арқылы іске асырылатын ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Зерттеу болжамы: Дзюдошы-студенттердің дене қасиеттерін жетілдіруде
олардың психологиялық-физиологиялық күйі ... ... ... ... ықпал етеді деген болжам жасалынды.
Зерттеу нысаны. Білікті дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісі, дзюдошыларды
дайындаудың ... ... ... ... мақсаты. Спорттық әрекет үдерісінде ... ... ... негізінде білікті дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісінің
тиімділігін арттыру.
Зерттеу міндеттері.
1. ... ... ... ... ... дене қабілеттерін дамыту және т.б.) ... ... ... ... әдебиеттерге талдау
жасау.
2. Дзюдошыларды дайындауда жиі қолданылатын ... ... ... ... ... ... дене және ... әдістемелік нұсқаулар жасау.
3. Арнайы жинақталған тапсырмалар кешенін жасау және олардың шынайылығын
дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісінде ... ... ... ... ... шешу үшін ... ... әдістері
пайдаланылды:
- ғылыми-әдістемелік әдебиеттерге талдау жасау;
- педагогикалық байқау;
- дене даярлығын зерттеу әдістерін қарастыру;
- әдіс-тәсілдік әрекеттерді тіркеу әдістемесі;
- ... ... ... ... ... ... және тәжірибелік маңыздылығы
дзюдошылардың оқу-жаттығу үдерісінде дайындық түрлерінің түрлі жақтарының
өзара байланыстарын ... ... ... ... негіздеуден,
оған қоса арнайы ... ... ... ... ... шеберлікті дамыту мен жетілдіру негізінде тұтастық бірліктегі әдіс-
тәсілдік, дене және психологиялық қондырмалар мен педагогикалық бағыттағы
сілтемелер ... ... ... мен ... ... жарыс
әрекетіне деген жинақталған дайындығын дәйектемелі және анағұрлым сапалы
бағалауға мүмкіндік ... ... мен ... ... ... үш
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, 17 кестелер мен
8 ... ... ... ШОЛУ
1. Дзюдошыларды дайындаудың теориялық және тәжірибелік салалары
Зерттеудің басты міндеті жоғары білікті спортшылардың ... ... ... ... ... ... ... қосалқы әсер етуді эксперименттік тұрғыдан негіздеу болды.
Спортта жоғары көрсеткіштерге қол ... тек қана ... ... ... ... ... жоспарлануы жағдайында
өткізу қажет. Спорттық шынығуды тиімді құрудың негізгі талаптарының жалпы
теориялық ... ... ... ... ... ... ... шешімін табуы алдын-ала және ... ... ... ... ... ... байқау мен теориялық талдау негізінде
дзюдошылардың күрестерде жиі ... ... ... ... ... амалдар мен олардың түрлі нұсқалары үшін өз құрамында
бір уақытта әдіс-тәсілдік, дене және ... ... ... ... ... барып осы амалдар арқылы шартты түрде арнайы
жинақталған кешендер деп аталатын (АЖК) тапсырмалар кешені құрастырылды.
1.2 Спорттық ... ... ... ... жетістіктерге қол жеткізу тек қана спортшыны шынықтыру
іс-шараларын дайындықтың әр кездерінде жүргізу амалдарының жоспарын құру
арқылы ... ... ... ... ... қойылатын талаптардың
жалпы теориялық негіздері бірқатар ғалымдардың ... ... ... ... ... шынығу саласы бойынша спортшыларды
дайындаудың басты заңдылықтары төмендегідей:
- таңдап алынған спорт түрі ... ... және ... ... ... шынықтырудың нәтижелілігін ең жоғары
деңгейге ... ... ... мазмұнын, таңдап алынған бағыттылықты шынықтыру,
соның ішінде жалпы дене дайындығы саласы бойынша үдерісінің динамикасымен,
оның кезеңдерімен, сатыларымен тікелей ... ... ... шынығу нәтижесінде ғана қол жеткізуге мүмкін боларлық шынықтыру
үдерісінің ешбір ... ... ... жыл бойы ... ... бойы жүргізілуін қадағалау;
- дамытушы-шынықтыру жүктемелерін біртіндеп арттыра отырып жүргізуді
қатаң ұстану, шынығу барысында жарысты қызмет ... ... ... ... ... үдерісінің құрылымдылығының реттілігін қатаң сақтау,
әсіресе мұны төмен, орта, ... ... ... ... ... ... ... сәйкестендіре жүргізу.
Түрлі салалалы күресшілерді дайындауды ... ... ... ... барысында жүзеге асырылатын міндеттерді жүзеге ... ... ... ... төмендегідей көрсеткіштер жатады,
атап айтқанда: ... және ... ... қызметінің міндеттерін шешу,
техникалық-тактикалық шеберлікті жетілдіру, күресші ағзасының функционалды
мүмкіндіктерін арттыру, ... ... ... ... ... ... ... дайындықты жетілдіру және т.б.
Күресшілерді дайындауды жоспарлау тиімділігі ... ... ғана ... атап айтқанда [1,2].
1) Жан-жақтылық. Жарыс пен шынықтыруды ... ... ... ... ... ... соның ішінде жарысты және жарыстан
алдыңғы кезеңдерді., жарыстан ... ... ... ... сырттай әсер ететін жағдайларды және т.б.
2) Нақтылық. Дайындық барысында нақты міндеттер жүзеге ... ... ... ... бір ... түрі немесе оның бөлімдері бойынша
дайындықтың тиянақты бір ... қол ... ... бір ... ... қарсыластармен кездесуге дайындық және т.б.
3) Дайындықты жетілдіру. Аз ғана ... ... ... ... қол ... ... мүмкіндіктері мен берілетін
жүктемелер арасындағы сәйкестік, нақты жарыстар мен ... ... ... ... ... тәжірибелік жұмыс барысында бапкерлер ... ... ... бастады. Бұл әдіс жоспарлау кезінде түпкілікті
нәтижеге қол ... ... ... ... яғни ... бір ... отырып, нәтиге жету.
Ары қарай жоспарланған нәтижеге қол жеткізуге ықпал ... ... ... ... аралық құрамдас жаттығулар жүйесі түзіледі.
Содан кейін ғана әрбір аралық және соңғы мақсаттарға қол ... ... мен ... ... ... ... бір соңғы нәтижеге қол
жеткізуді жоспарлай отырып, жарыс ... ... ... ... Олар жоспарланған нәтижеге (техникалық-тактикалық көрсеткіштер –
белсенділік, шабуыл жасау мен ... ... ... ... т.б.) сай ... ... ... және арнайы дайындықты жоспарлау мәні де
жоғары. Мақсатты бағдарлану әдісін қолдануды мақсатты ... ... ... ... маңызы да зор. Мақсатты бағдарлануды
қолданудағы жүйелі-құрылымды тәсілдің басымдылғы төмендегідей [1]:
1. ... ... дене ... ... ... қол ... қажетті
деңгейге дейін жетілдірілуі қажет;
б) барлық шынықтыру жаттығулары берілген дене сапасы бойынша ... ... қол ... ... ... ... (артық та, кемде емес)
қажет;
2. Қадағалау.
Аралық ... ... бір айда ... рет ... ... ... ... береді, алынған нәтижелерді жоспарланған
деңгеймен салыстыруға, орындалған жұмыс сапасын бағалау үшін ... ... ... мүмкіндігі.
Дайындықтың әрбір сатысында қол жеткен жетістіктерді бағалауға ... ... ... ... ... ... әрбір кезеңі
аяқталған соң оған талдау жүргізу мүмкіндігі туындайды.
4. Дене қасиеттерін жетілдіру мүмкіндігі.
Мұндай сараптама ... ... ... ... ... ... да бір ... мен толықтырулар енгізуге болады. Егер
спортшы алдыңғы жоспар бойынша нақты бір нәтижелерге қол ... ... ... ... ... ... ... мұндай тәсілі бапкерден спортшы ағзасын ұзақ ... ... осы ... ... ... жеке бір ... ... жаңа мүмкіндіктер береді.
Сондай-ақ, жоғары дәрежелі дзюдошыларды дайындауды жоспарлауды жарыстар
күнтізбелік жоспарын құрудан ... жөн, тек қана ... ... ... және ... дайындығының өсіміне қол
жеткізуге болады.
Күресшілерді шынықтыру ... ... ... ... сатыландыра отырып күрделендіру негізінде спортшының ... ... ... ... қол ... ... барлық жүйелерінің функционалды мүмкіндіктерін
жетілдіруге болады [5].
Дене жаттығуларымен жүйелі түрде шұғылдану ағзаның барлық ... ... ... ... ... ... бойынша шеберлікті
жетілдіру құралдары мен әдістерін таңдауда ... ... ... ... қажет. Әсіресе спортшының ... ... ... ... көңіл бөлінуі қажет.
1.3 Дзюдошыларды дайындаудың түрлі кезеңдерінде ... ... ... басты мәселелері
Спортшыларды психологиялық дайындаудың теориясы мен әдістемесі біршама
дамыды. Алынған білімдерде кең ... ... ... ... дайындаудың бұл түрі қаншалықты жетілдірілген сайын соншалықты
жаңа терминдер мен ... ... ... ... ... «психологиялық қамтамасыз ету», «психологолиялық
қолдау» сияқты терминдер кеңінен қолданылуда. Мұның барлығы ... ... ... ... қамтамасыз етеді.
Жаңа түсініктер спортшының психологиялық дайындығын жаңа жақтарын
айқындайды. Дзюдошыларды дайындаудың ... ... ... үш ... бар:
а) болжамды зерттеулер жүргізу;
б) психологиялық моторлы, ... және ... ... ... ... қадағалау.
Спортшының психологиялық дайындығын қадағалауды спорт саласы бойынша
психологиялық зерттеу жүргізу мамандарынсыз ... ... ... ... ... ... жұмыстары - спортшыны
дайындаудың көп жылдық ... ... ... ... ... әрі қарай жетілдіру жас спортшының ... ... ... әсіресе жаттықтырудың көпжылдық ... ... ... ... ... ... ізбасарларды
даярлаудың өнімділігі спорт мектептерінде жаңа оқу бағдарламасын түзу
сапасына байланыстылығының ... ... ... ... ... көпжылдық даярлықпен ұласады. Ол
ерте мектеп ... ... ... біріншілігіне, Әлем
чемпионаттарына, Азиялық және Олимпиялық ойындарға, халықаралық жарыстарға
қатысу үшін ел ... ... ... аяқталады.
Спортшы ізбасарлар даярлығы 4 кезең бойы жүзеге ... ... ... ... ... ... кезеңдері,
тереңдетіп жаттықтыру және спорттық ... ... ... ... ... ... алған, спортпен
шұғылдануға қызығушылық танытқан жалпы білім беру мектептерінің оқушылары
өздері таңдаған спорт түрі негіздерін игеру мен ... дене ... ... ... ... ... ... спорттық маманданудағы оқу-жаттықтыру кезеңі жан-жақты денелік
және функционалды даярлыққа ... ... ... ... ... ... ... бейімдеу, спорттық қабілеттерін анықтауға
бағытталған міндеттерді ... ... ... ... ... ... таңдалған спорт түрінің
әдіс-тәсілін жетілдіруде арнайы дене даму ... ... ... деңгейінің өсуімен және таңдалған спорт түрінде жарыс
тәжірибесінің жинақталуымен ... ... ... ... ... ... ... Алайда, қосымша спортшының мамандануында алғашқы үлкен
жетістіктер кезеңіне тән ... ... ... орындау) спорттық
қасиеттерге жетуді қарастырады.
Іріктеу жүйесі бірқатар ұйымдық шаралардың бағыттарын қарастырады:
1. Жалпы білім беру мектептеріндегі дене ... ... ... ... спорттың әлдебір түрінен балалардың
икемділігін жаппай байқау;
2. Болашағы бар спортшыларды ... ... ... түрінен маман жаттықтырушы жүргізеді;
3. Болашағы бар спортшыларды байқау мен іріктеуді, елдің құрама
командасына енгізуді республиканың құрама ... ... аға ... ... ... ... белгілі спорт түріне, жас мөлшеріне
қойылған ... сай ... ... ... ... даярлық
топтарында әртүрлі спорт түріне қажетті алғашқы қасиеттер байқала бастайды.
Әрбір оқу жылының ... ... ... Осы сынақтар
негізінде келесі топтарға іріктеу ... ... ... ... ... оқу бағдарламаларының сапасына
байланысты. Біздің елімізде мұндай бағдарламалар кеңес одағы кезінде
енгізілген, сондықтан спортшы ... ... ... ... ... жаңа оқу бағдарламаларын жасау қажеттілігі туындап отыр.
Бұл бөлімде әртүрлі спорт мектептерінің оқу бағдарламасына байланысты
жалпы сипаттағы ... ... ... алдында көпжылдық даярлықтың тиімді құрылуы келесі
негізгі факторлардың негізінде жүзеге асырылуына басым назар ... ең ... ... ... спортшылардың тиімді жас кезеңдері,
осындай нәтижелерге қол жеткізген жүйелі жаттықтыру ұзақтығы, ... әр ... ... ... ... арнайы жаттығуды
бастауындағы биологиялық жас пен даярлық басындағы төлқұжаттық жас,
спортшының жеке ... және оның ... өсу ... мен ... спорттық және спортшы резервтегі арнаулы
балалар мен жасөспірімдер мектептерінің барлық оқу ... ... ... ... ... ... қабылданған нормативті-
құқықтық актілерінің негізінде қарастырылады. Осы нормативті ... ... ... спорт мектептерінде қабылданған оқу-жаттығу
бағдарламалары Қазақстан жағдайына бейімделмегендігі анықталды.
Бағдарламаның әдістемелік ... ... ... ... ... ... және оның жылдық цикл мен оқу жылдарына бөлінуі оқу жылдары
бойынша спорттық ... ... ... мен ... ... ... педагогикалық және медициналық бақылауды ұйымдастыру және
жүргізу; оқу-жаттығу сабақтарын ... ... ... ... ... ... ұсыныстар:
1. бастапқы дайындық кезеңі мен оқу-жаттықтыру тәжірибелік сабақтарына
арналған оқу ... ... 2 ... ... ... ... мен ... шеберлік жиынтығымен қоса жекелеген дене сапасының
дамуына бағытталған жаттығу тапсырмалары түрінде ұсынылады;
2. спорттың ... ... ... ... ... ... баяндау оқытудың тиісті кезеңдеріне арналған
дайындықтың тәртібімен қолданылады;
3. спорт мектептерінің қызметін ... ... ... негіздер мен
спорт резервтерін дайындаудағы мақсаттарды ... ... оқу ... ... бақылау нормативтері, талаптары, бөлімдері өзгертіледі;
4. тәрбие жұмыстары, спорттық қалпына келтіру ... ... ... ... мектебінің мүмкіндіктерін ескере отырып жоспарға
өзгерістер енгізіледі.
Спорт мектептеріндегі оқу-жаттығу ... ... ... ... ... бұл ... жас спортшылардың
көпжылдық даярлығына тән оқу-жаттықтыру ... ... ... және ... ... көрсетіледі, оларға:
- дайындық кезеңдері және оларды оқыту ... ... ... мен ... дене ... ... физиологиялық
ерекшеліктеріне қысқаша сипаттама беру;
- көпжылдық дайындық барысында қолданылатын негізгі әдістемелік
ережелерін ... жас ... ... сапасын анықтауға қажетті санын,
оқу-жаттықтыру жұмысының тәртібін, оқыту жылдары бойынша ... ... ... ... ... басым бағыттылығына
арналған жоба ұсынылды.
Кесте 1 – Дайындық кезеңдерінің жастық шегі, оқу-жаттықтыру сағат саны,
дене-қабілеттері және ... ... ... ... ... ... |Оқыту жылы | Қабылдаудың |Аптасына оқу |Оқу жылының |
| | |ең кіші жас ... ең ... ... |
| | ... |көп саны ... ... | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... | | | ... ... |1 ... ... |6 |ЖДД ... |1 ... аса | |8 ... |
| | | | ... ... ... дейін|11-14 |20 |ЖДД, АДД, ӘТД |
| |3 ... соң | |20 ... |
| | | | ... |
|Спорттық |5 ... ... және |24 ... ... | ... ... |26-28 ... АДД,|
| | | | |ӘТД, |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... ... ... ... таңдаған спорт
түрі ерекшелігіне байланысты ең жоғары жетістіктерге ... ... ... ... алу ... ... ... ретінде деңгейі әдетте тұрақты
болып келетін олимпиадалық ойындар жеңімпаздарының орта жасын алу ... ... және ... бір ... ... ... ең ... жету үшін қажетті мерзімдерді ескеру шарт. Әдетте, ... ... ... ... 4-6 ... ал жоғары жеңістерін 7-9
жыл арнайы дайындықтан соң иеленеді. Спорттық нәтижелерді БЖСМ ... ... ... ... ең ... және ... мөлшерді
анықтап алу қажет. Нәтижелердің ең жоғарғы өсімін беретін уақыт ... ... 2-3 ... ... ... жөн. Бағдарлама спортшының
көпжылдық даярлығының әдістемелік қағидалары негізінде құрылған үздіксіз
педагогикалық үдеріс деп ... ... ... жасөспірімдер мен ересек спортшыларды жаттықтыруда міндеті,
тәсілдер мен амалдардың ... ... ... алмастыру болуы;
2. Арақатысы біртіндеп өзгеретін жылдан-жылға арнайы дене дайындығы
көлемінің ... ... ... үнемі жетілдіріп отыру;
4. Жас спортшыларды жаттықтыру ... ... ... ... ... өсу кезеңін ескере отырып, ... және ... ... Ең ... ... ескере отырып, жалпы дене сапасын дамыту қажет.
Бағдарламада ... ... ... дене ... ... ... ... кең шеңберін қолдануды жоспарлау жұмыстың тиімділігін
арттырады деп көрсете келе, ... ... ... ... анықтауға
байланысты нұсқаулар берілмейді.
Спорт мектептеріндегі оқу жоспарының бөлінуі, оқу жылдары бойынша
жоспарындағы дайындықтың ... ... ... ... ... ... нақты міндеттеріне сәйкес іске асырылады (2 кесте).
Біз өз зерттеуімізде бастапқы дайындық кезеңінің міндеттеріне берілетін
негізгі басым ... ... ... ... ... дене ... артуы;
- дене жаттығуларының орындау әдістерінің негіздерін игеру;
- әркелкі спорт түрімен айналысу негізінде ... дене ... ... ... ... мен ... ... спортпен айналысуға тұрақты қызығушылықты дамыту;
- спорттық мінез ерекшелігін тәрбиелеу болып табылады.
Алғашқы спорттық ... ... ... ... мен
міндеттері:
- жан-жақты дене және функционалды даярлықтың деңгейін ... ... ... ... ... ... ... әркелкі спорт түрінен жарыстарға қатысу арқылы жарыс тәжірибесін
меңгеру;
- спорттық мамандануды ... ... ... ... ... ... қатысты мәліметтер келтіріледі:
Кесте 2 - Спорттық жекпе-жек тобына арналған жылдық дене ... ... ... ... ... % ... ... | |
| | |ЖДД |ӘТД |АДД ... ... |40-50 |10-15 |35-50 |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... |25-30 |35-40 |30-40 |
| ... | | | ... |35-40 |15-20 |40-50 ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... |30-35 |30-40 |25-40 |
| ... | | | ... ... |30-35 |15-25 |40-55 |
| ... | | | |
| ... | | | |
| ... |20-25 |35-40 |30-40 |
| ... | | | ... ... |30-35 болған |15-30 болған |40-50 болған |
|жекпе-жектер |спорттық | | | |
| ... | | | |
| | |50-60 |10-20 |30-40 |
| ... |20-25 |40-45 |35 |
| ... | | | ... ... |30-35 |30-40 |25-40 ... |спорттық | | | ... ... ... | | | ... | | | | |
| ... |15-20 |50-60 |25-30 |
| ... | | | |
- ... ... ... цикл ... ... мен игеру
тәртібі;
- дайындықтың негізгі өлшемдерінің ... ... және ... дене ... спорттық әдіс-айлалық дайындықты
жылдық кезеңдері бойынша бақылау түрлері;
- жылдық цикл құрылысы (мезоцикл кезеңдерінің атауы мен ... ... ... ... ... міндеттер;
- дайындықтың негізгі құралдарының көлемін аптаға бөліп тарату;
- жарысты жүргізу мерзімдері;
- бақылау сынақтарының алыну кезеңдері және ... ... ... ... ... ... мерзімдері;
- қалпына келтіру құралдарының түрлері, оларды ... ... ... мектептерінде оқушылардың шынығуларын жылдық
жоспарлау кезінде бірқатар ... ... ... ... ... ... қойылған міндеттерін;
- дене-дайындықты қалыптастыру мен дамытудың заңдылықтарын;
- спорттық жарыстардың жүйесі мен күнтізбесі, оның ішінде олардың
негізгісін ... ... ... цикл жоспар тәртібі жылдық апталар мен айларға бөлу
негізінде ... Оның ...... ... сандық
көрсеткіштерін жинақы жоспарлауында және ... ... ... мен қалпына келтірудің ... мен ... ... ... Жоспар-сызба арқылы дайындықтың белгілі кезеңінде
нақты айқындалған және анық ... ... ... ұйымдық-
әдістемелік қағидасы көрінуі қажет.
Бастапқы дайындық ... Оқу ... ... ... ... шартты сипатта болады. Басты назар ЖДД жаттығуларды ... ... ... дене және ... ... аударылады.
Жаттықтырудың жылдық циклін аяқтау кезінде жас спортшылар дене дайындығының
нормативті талаптарын орындаулары қажет.
Оқу-жаттықтыру кезеңі. ... ... ... екі жылына
дейін) жылдық цикліне дайындық және жарыстық кезеңдері енеді. Басты назар
жан-жақты дене дайындығына, функционалды ... ... ... Арнайы дене дайындығының элементтерімен бар ... ... ... мен ... ... кеңейеді. Оқу-жаттықтыру
кезеңіндегі жаттығуды жоспарлауда (оқытудың 2 жылынан асқанда) ... ЖДД ... ... дене және ... ... әрі ... көтеру және осы негізде арнайы дене дайындығын жұмысқа
қабілеттілік деңгейін арттыру, арнайы дене ... ... ... ... ... ... ... өткен жарыстағы нәтижелерін жақсарту, сонымен ... ... ... ... ... [8].
Спорттық жетілу кезеңі. Спорттық жетілу кезеңінде жылдық цикл ... ... ... ... болып сақталады.
Спорттық жетілдіру кезеңіндегі оқу-жаттықтыру жұмысының ... жас ... жеке ... ... ... ... ... кездегі спорт мектептердегі дайындықтың жылдық
циклі бойынша жарыстар саны мен күнтізбесін беріп отырамыз.
Оқу-жаттықтыру дәрістерінің ... ... ... ... жаттықтыру
жүктемелері мен жарыстар санын, қалпына келтіру шараларына бөлінетін
уақытты арттыру қажет. Жас ... ... ... ... ... ... қоса функционалдық әрекеттерін
қолдану қажет.
2 жылдан ... ... ... топтарына арналған оқу
сағаттарын есептеу болжамды жылдық графигі салыстырмалы түрде қазіргі спорт
мектептерінде ... ... ... ... ... саны ... көрсетіліп отыр.
Педагогикалық және дәрігерлік бақылау бөліміне енген:
- ... ... ... ... және ... ... үшін ... жаттығуларының жиынтығы;
- тестілеуді жүргізу бойынша әдістемелік нұсқаулар және ... ... ... ... ... ... дайындық топтарындағы медициналық тексерудің негізгі міндеттері
денсаулық жағдайын бақылау, гигиеналық машықтарды әдет ету және ... ... ... ... болып табылады. Айналысушылар оқу
жылының басында және соңында тереңдетілген медициналық тексеруден өтеді.
Мұның бәрі ... ... дене ... дене ... ... ... мүкіндік береді. Көпжылдық дайындық барысында
тереңдетілген ... ... осы ... ... ал ... тексерулер – жаттықтыру және жарыстық жүктемелерін
көтере алуын ... дер ... ... ... ... ... ... береді.
Спорт мектептері оқушыларының жалпы дене дайындығын ... ... ... ... жиынтығы ұсынылады: 30 м жүгіру; орыннан
ұзындыққа секіру, шапшаң жүгіру 3х10; ... (ер ... ... ... жерге тіреп бүгіп-жазу (қыздар); 1000 м жүгіру.
Арнайы дене-күші және ... ... ... бақылау
жаттығуларының жиынтығы спорт түрімен анықталады. Педагогикалық бақылау
сонымен бірге ... мен ... ... ... күндерін, дәрістер саны, жарыстық күндер, дене дайындығының
функционалды мүмкіндіктерінің алғашқы деңгейі және осы ... ... жеке ... ... ... ұсыныстар. Спорт мектептерінің ... ЖДД ... ... екі рет (оқу жылының басында және соңында) іске асырылады.
Тестілеудің алдында бой жазу жаттығулары жүргізіледі.
ЖДД бойынша бақылау ... ... ... тесттер:
30м жүгіру стадион жолында немесе жеңіл атлеттік манежде ... ... ... ... ... ... тіркеледі. Бір ғана
мүмкіндік беріледі [9].
- Орыннан ұзындыққа секіру сырғанақ емес ... ... ... ... ... ... және ... сермеп, екі
аяғымен итеріліп секіріс жасайды. Жерге екі ... бір ... ... Өлшеуді
Кесте 3 – Таңдалған спорт түрінде жас спортшылардың жарыстарға қатысудың
болжамды саны
|Спорт түрі ... ... ... күй |
| |мен ... саны |
| ... ... |Спорттық |
| ... |ген ... |
| | ... | ... ... ... ... |12-14 |14-16 |
| ... |5-9 |10-13 |14-25 |
| ... және ұзақ |4-6 |6-8 |10-12 |
| ... ... | | | |
| ... |7-12 |12-16 |16-22 |
| ... ... |10-12 |12-14 ... ... есу |6-8 |10-12 |12-14 ... мен ... есу |6-8 |10-12 |12-14 ... |14-18 |16-20 |18-20 ... ... |8-9 |9-10 |12-16 ... ... |3-6 |6-9 |7-10 ... |3-4 |4-6 |6-8 ... ... |3-4 |4-5 |6-8 ... ату |4-6 |6-8 |10-12 ... ату |1-3 |3-6 |8-9 ... ... |2-4 |4-6 |6-8 ... ... |5-7 |6-8 |7-8 ... жүзу |3-4 |4-5 |6-7 ... жүгіру спорты (сөре саны) |22-30 |35-45 |40-50 ... ... ... ... |8-12 |12-18 |23-30 ... ... ... |8-10 |12-16 |16-22 ... ... ... ... |14-16 |20-30 |60-70 ... | | | |
|3 ... ... ... ... ... |10-15 |12-17 |12-20 ... ... ... |20-24 |30-34 |40-44 ... (ойын саны) |15-20 |20-36 |25-40 ... ... ... ... |18-20 |25-30 |40-60 ... добы ... ... саны) |14-15 |15-25 |30-40 ... ... ... |24-35 |34-44 |44-50 ... ... ... саны) |20-40 |40-50 |45-55 ... бар ... ... ... ... ... ... 3
талпыныстың жақсы нәтижесі жазылады;
- Қайықша жүгіру 3х10 м ... ... ... ... сөрелік сызықтың жанына тұрады да бұйрық бойынша
кедергілерді орай ... ... ... 10 ... ... 1 ... ... етіледі.
- Белтемірге асылып тартылу қолды жоғарыдан ұстап тартылудың ең көп
орындау мақсатында орындалады. Алғашқы ... ... екі ... тұру, тартылуды сыналушының иегі белтемірден ... ... ... ... ... ... қалыптан бастап орындалады.
Қолдың артық қимылы, тербеліс жасау рұқсат етілмейді;
- Жерге қолды тіреп жатып, қолды бүгіп жазу ең көп ... ... ... ... ... және денесі сызықты түзу қалыпта,
қолдары білек буындарынан бастап тік болады, сыналушы кеудесімен
еденге ең жақын жағдайға келіп, қайта ... ... ... ... дене ... ... буындарының қимылдауына
болмайды;
- 1000м жүгіру стадионның жолында іске асады. Жүріске ауысуына тиым
салынбаған. Уақыт 0,1 с ... ... ... және ... ... ... бақылау үшін
бақылау жаттығулары кешенін анықтау спорт түрлерінің ... ... ... Сабақ теориялық-дәрістік оқыту, ұғыну түрлерінен
басталады (4 кесте).
Жас спортшылардың мінез-құлқын тәрбиелеудегі басты ... ... ... осы ... ... ... ... орны бөлек
болып табылады.
Барлық тәрбиелік жұмыстардың орталық ... ... ... Ол ... мен ... сабақтарында балаларды басқарып қана
қоймай, тікелей тәрбиелік жұмыстар атқарады. Жаттығу тәртібін қатаң сақтау,
жарыстарға ... ... ... ... ... жаттығу
сабақтарында, мектепте және үйде өзін жақсы ұстау – міне осы ... ... ... ... отыруы қажет. Спорттық сабақтардың ең басынан
бастап спорттық еңбексүйгіштікке баулудың маңызы зор. ... ... білу мен ... ... ... ... жүйелі түрде орындау ерік-
жігерді талап етеді. Жас балаларға спорттағы нәтижелер ең ... ... ... ... ... ... керек.
Сонымен қатар балалармен жұмыста жүктемелерді көбейтудің негізгі болуын
қатаң бақылауда ... жөн. Жас ... ... ... ... де назар аудару қажет. Оқушыларды спорттық жаттығу
жөнінде арнайы білімге үйрету, гигиеналық, санитарлық нормаларды ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы орынға
сенім иландыру әдістемесі алынады. Иландыру сенім барлық ... ... ... 4 –Теориялық сабақ жоспары (үлгі)
| | ... |
| | ... ... ... ... ... ... |топтарында |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... ... – адам|Дене тәрбиесінің түрлері. Дене тәрбиесі |Қыркүйек |
|денсаулығын нығайту |еңбек сүйгіштікті, ұйымшылдықты, жігерді| ... ... ... ... ... ... |
|маңызды құралы |пен ... ... ... | ... және ... ... мен ... туралы түсінік. |Қазан ... ... ... Киім мен ... | |
| ... ... ... Спорттық | |
| ... ... | ... ... ... маңызы мен негізгі ережелері. |Қараша |
| |Ауа, су, ... ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... | | ... ... | | ... спорт |Олимпиада ойындардың жүлдегерлері мен |Қаңтар |
|түріндегі атақты ... ... ... Азия | ... спортшылар |чемпиондары, Әлем рекордсмендері және | |
| ... да ... ... | ... ... |Өзін-өзі бақылаудың болмысы және оның |Ақпан ... ... ... ... ролі. Өзін-өзі | ... ... ... Оның түрі мен | |
| ... | ... ... жаттықтыру жөнінде түсінік. |наурыз ... ... ... ... міндеттері мен негізгі | |
|сипаттамасы ... ... және ... дене | |
| ... ... ... | |
| ... ... пен ... ... ... ... ... Дайындайтын, жалпы |сәуір ... ... және ... ... | ... тәсілдері |Жан-жақты дайындықтың амалдары. | ... ... ... ... ... ... Оның |Мамыр |
| ... мен ... ... ... | |
| ... ... дене ... | |
| ... ... оның даму | |
| ... | ... ... ... тәрбиелеудегі маңызды әдістеменің бірі мадақтау
– ол баланың іс-әрекетіне оң баға беру ... ... ... бапкердің алғысы үлкен тәрбиелік мәнге ие. Кез ... ... ... пен ... сіңірген еңбегіне сай болуы керек.
Тәрбиелеудің бір әдістемесіне ескерту, ... ... ... ... ... ... және жаттығудан шеттетулер қолданылады. Мадақтау мен
жазалау ойластырылған болуы керек. Оқу-жаттығу ... ... ... ... ... деңгейінің құлдырауы мен ... ... ... кездеседі, мұндай жағдайда жаттықтырушы
балаға өте көп көңіл бөліп қолдауы ... ... ... болып
келеді [11].
Спорттық ұжым – жас спортшының рухани ... ... ... ... Ұжымда спортшы барлық жағынан дамиды ... ... және ... ... іс ... ... ұжым ... қойылған мақсаттарды шешуі үшін және ұжымдық
тәрбие сезімін ояту үшін қабырға ... ... ... ... пен ... байқаулар ұйымдастырудың берері көп.
Ерік-жігер сапасын арттыру-педагог бапкер үшін маңызды жайлардың бірі
болып ... ... ... ... жеңу ... ... жеңу үшін спортшыға ерікті түрде қосымша күш салуды, әдеттен
тыс жігерлік көрсетуі қажет.
Жүйелі сабақтар мен жарысқа ... жас ... ... ... тәрбиелеуге мүмкіндік ашады.
Бастапқы дайындық тобына, оқу-жаттығу тобына, спорттық жетілу және
жоғары ... ... ... ... үшін ... ... ... мен бапкерлер әр оқу ... ... ... микроциклдерге бөліп жасау тиімді (кесте 5).
Дайындықтың сапалық көрсеткіші жеткілікті түрде жоғары болуын қадағалау
тиімді, осы кезде балаға ... ... ... ... ... ... ... болашақ спорт түріне бейім болуы қажет. Бапкердің мақсаты – жас
спортшының болашаққа талабын анықтау. Көпжылдық жаттығу жүйесі және ... ... ... ... ие бола бастайды. Аталған тәрбиеде сандық
көрсеткіштер жайлап көтеріліп, сапалық жағына ... ... ... ... ойнау үшін келетіні әр бапкердің ойында жүруі керек.
Жоғары нәтижеге жету ... ... ... ... алғашқы дайындық
кезеңіндегі жарыс жүйесі балаларды ойын арқылы баулуға, дене-күш дайындық
барысын бақылауға ... ... Осы ... ... ... түріне
мамандану жоғары болмауы керек.
Балаларды таза спорттық жарыстарға ... өте ... ... ... ... ... оны жас ағза көтере алмауы мүмкін,
жүйке ... ... ... мен тірек-қимыл аппаратында
қиындықтар болуы мүмкін.
Кесте 5 – ... ... ... ... ... ... үлгі кестесі
|Оқыту |Жаттығулардың |Жүктеме мөлшері, |Әдістемелік |Ұйымдық ... мен ... ... ... ... ... |сипаттамасы | | | ... | | | | ... ... |Жаттығуларды |Жаттығуларды |Сабақтардың |
|1 жыл ... мен ... ... ... ... |өткізілу орны.|
| |оларды орындау |арақашықтықтар |мүмкін ... |
| ... ... ... ... ... мен |
| |Ойын әдістемесі |жүгіріп өту ... және ... |
| |50-60% ... ... ... ... |
| |Арнайы ... саны ... | |
| ... |мен ... ... және | |
| |20-30% ... ... | |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... мен ... | |
| |10-20% ... | | ... ... ... ерекшелігін ескеріп бақылауы, жүктемелер
мен жекеше жарыс күн түзбесін түзіп жүруі ... үшін ... ... ... алып ... ... шынықтыру дегеніміз таңдап алынған спорт түрінде жоғары
нәтижелерге жетуге бағытталған арнайы ... ... ... ... дене ... ... ... шеңберінде
ұйымдастырылады, бұл бір жағынан тынығумен және ... ... ... үйлесімділігімен жүргізіледі, екінші бір ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Шыныққандық – ағзаның
нақты бір жұмыс түріне, ... ... жолы ... ... Ол
жұмысқа қабілеттіліктің және спорттық жетістіктердің өсуімен айқындалады.
Алғашқы ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Спорттық дайындықтың алдын-ала жүргізілетін сатысы балалардың
денсаулығын ... оның ... ... ... мен ... ... спортпен шынығуы тұрақты қызығушылықты тәрбиелеуге,
шұғылданушылардың жан-жақты дене ... ... ... ... кең ауқымды жиынтығын орындау техникасының негізін меңгеруге
арналған.
Дене сапаларын жан-жақты дамыту, ағзаның функционалды мүмкіндіктерін
кеңейту, біліктіліктер мен ... бай қоры - жас ... ... ... қол ... ... ... негізі болып табылады.
Балалар мен жасөспірімдердің жан-жақты денелік дайындығының мықты ... ... ... ... етіледі.
Жан-жақты дене дайындығын қамтамасыз етудің қажеттілігі ... ... үшін ... ... ... ... оның ... – ол спорттық
мамандықты таңдауды жеңілдетеді, егер қажеттік ... ... бір ... ... ауысуды қаматамысыз етеді.
Сондықтан дайындықтың бастапқы сатыларында балаларға көптеген дене
жаттығулары бойынша ... ... алу ... беру ... ... ... ... жалпы денелік және спорттық
дайындығының деңгейі ... ... ... жас ... ... ... ... көбірек сәйкес келетін спорт түрлері бойынша
бейімдеу мамандандыруды қолға алған жөн.
Спортпен шұғылданудың міндетті шарты: күн тәртібін дұрыс ... ... ... ... ... ету, ... денсаулық
күйін, денелік дамуын және дайындығын дәрігерлік-педагогтық бақылауды дұрыс
ұйымдастыру.
Біздің еліміздегі спорттық ізбасарлардың негізгі көзі – жаппай балалар
спортын ... ... ... Жас ... ... ... ... бапкерден өсіп келе жатқан ағзаның морфологиялық,
функционалды және ... ... ... ... талап етеді.
Жас спортшылармен сабақ өткізу келесі жылдарда мамандандырылған ... ... ... ... негізін құруды қарастырады.
Көпжылдық шынықтыру баланың жан-жақты дене дамуы мен дайындығын, ... ... ... ықпал етіп, бойында қимыл-қозғалыс тәжірибесінің
жинақталуы мен болашақ жоғары дәрежелі спортшының ... ... ... ... құрылуы қажет. Дұрыс спорттық бағдардың маңызы
үлкен, ... ол ... ... ... ... бойындағы
қабілеттеріне сай келетінде спорт түрін таңдауға көмектеседі, мамандықты
сәтсіз таңдаудан туындайтын психологиялық ... ... ... ал
бапкерге болашағы бар оқушылармен өнімдік ... ету ... ... ... ағзасының жүрек-тамыр жүйесі шынықпаған ... ... ... ... ... ... ... бұлшық еті қабырғаларының біршама жуандауын, оның қуыстарының кеңеюін
қамтамасыз етеді. Нәтижесінде жас спортшының жүрегі арқылы шынықпағандармен
салыстырғанда уақыт ... ... ... қан айналады. Жүректің дамуы
нәтижесінде қан ... ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі артады. Бұлшық ет қызметі ... жаңа ... ... ... қан ... ... ... келіп, жас
спортшылардың қан тамырлары реакциясының тиімділігі артады және жүрек пен
тамырлар дамуы ... ... соғу ... (ЖСЖ) ... ... ... ... жүктеме
берілгенде ЖСЖ азырақ артуы, сондай-ақ, ЖСЖ берілген жүктемеден ... ... ... ... қан ... біршама жетілгендігін
көрсетеді.
Жүйелі шынығу әсерінен қандағы эритроциттер мен гемоглобиннің мөлшері
артады, бұл өз кезегінде ... ... ... ... ... бұлшық ет қызметінің аэробты қуатпен қамтамасыз етілуінің тиімділігін
жетілдіреді.
Жас спортшылардың тыныс алу жүйесі өкпенің тіршілік сыйымдылығының және
максималды желденуінің өз ... ... 20-40% ... ... Жас ... ... барысында тұрақты және терең тыныс
алу ырғағы ... ол ... дене ... ... ... газ ... жақсарып, қуат жұмсалуы үнемделіп,
ағзаның жалпы жұмысқа қабілеттігі артады.
Жас спортшыларға тыныс алу және қан айналым жүйелерінің жетілген ... ... тән. Бұл ... ... ... қамтамасыз етілу
ерекшеліктерімен айқындалады. Мысалы, жас ... қуат ... ... - ... ... ... ететін оттегінің максималды
қолданылу деңгейімен 10 жастың өзінде спортпен ... ... 14%, ал 16-17 ... 51-62% ... ... ... ... ауадан қолданудың жоғары коэффициенті, оттегінің қолданылуының
жоғары деңгейін ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... – мұның барлығы жас спортшылардың ағзасының тіршілікті ... ... ... ... ... қызмет етуін көрсетеді.
1.5 Дене қабілеттерінің түрлері, дене ... ... және ... өсу ... және даму барысында балалардың дене қозғалысының негізгі ... ... ... ... Жас ... ... ... нәтижелі өсуіне жүйке-жүйесінің сезімталдық кездері сәйкес келеді.
Әрбір бұлшық ет дамудың әртүрлі ... ... ... өтеді.
Мәселен, жазғыш бұлшық еттердің күші 16 ... ал ... ... 20 ... ... даму ... ... Оның жедел жетілуі жеткіншектік ... ал 18 ... ... өсуі ... 25-30 ... ... ... еттерінің күші 7 жаста - 12-13 кг; 10 ... - 17-20 ... 17 ... - 27-35 кг ... ... бел ... күші 7 жаста
- 31-34 кг, 10 жаста - 38-42 кг, 14-17 ... - 53-54 кг ... ... ... 4-5 ... ... 14-20 ... ең жоғары
сапасына жетеді. Сезімтал кезеңдері 6-14 жаста байқалады.
Қимыл дәлдігі қозғалыстың ... ... ол ... ... ... Балалар 4-5 жаста дәл, нәзік қимылдар
жасай алмайды. Мұндай ... ... 6-7 ... ... 25-30 ... ... ... дәл қимыл және жылдам орындаудан құралады. Бұл 6 жастан кейін
басталып, 17 жаста дамиды, оның ... кезі 8-13 ... ... ... шыдамдылығының дамуы баяу жүреді. Сондықтан 12-13 жасқа
дейінгі балаларды ұзақ жүктемелерден сақтандыру керек.
Шыдамдылықтың жоғары сапасы 25-30 ... ... ... ... жақсы қалпына келу қабілеті 7-9 жастағы балаларда білінеді,
ең жоғары ... 16-18 ... ... пен ... ... 3-8 ... ... жақсы
байқалады. Жас ұлғайған сайын қимыл-тірек жүйесінің ... ... ... ... ... аз ... ... бұлшықеттің күші мен
көлемі азаюы байқалады.
Қартаю кезінде дене қалпын және тепе-теңдікті ... ... ... ... ... сай ... және күрделі қозғалыс
әрекеттерінің мерзімі ұзарады, баяу және сенімсіз қимылдар көбейе бастайды.
Мұның барлығы адамдардың қозғалыс ... ... Дене ... ... ... ... ... белсенділігін арттырады [18].
Қозғалыстың қалыптасуы ми қыртыстарында жұлын жүйке байланыстары арқылы
пайда болып, кейіннен сол ... ... ... ... ... ... айтуынша үйлесімді қозғалыстың ... ... ... ... ... байланысты. Мұндай
жағдай қимыл жоспарын салыстыру арқылы жасалады.
Сонымен, қозғалысты реттеуші механизмдерге ми қыртысындағы құрылымдар,
эфференттік және афференттік кері ... ... ... ... ... мен ... ... сыртқы күш әсер етеді. Қозғалыс
белсенділігіне бөгет жасағанда оның ... ... ... және кешігеді.
Күнделікті тіршілікте орындалатын қимылдардың қосындысын адамның қозғалыс
белсенділігі деп ... ... ... және ... тұрады. Ұйымдастырылған қозғалыс белсенділігіне дене ... ... ... ... ... ... пайда болған
қозғалыстар жатады. Ал ұйымдастырылмаған қозғалысқа ... ... ... күтуге байланысты, қыдырған кездегі қозғалыстар жатады.
Адам денесі үшін ұйымдастырылған қозғалыстардың мақсаты зор. Қозғалыс
белсенділігі тиімді ... асып ... ... ауыр жұмыс, мөлшерсіз
еңбекпен шұғылданғанда, ... ... ... ... ағзаның
қалыпты жағдайын бұзады. ... ... ... ... алу ... қызметі шектен тыс қозғалыс барысында қалпына келіп үлгермейді
де, олардың зорығу белгілері байқалады. ... ... ... ... талапқа сәйкес жасына лайықтап ұйымдастыру
қажеттілігі туындайды.
Қимыл дағдысы қалыптасуы қимыл ... ... бір ... ... ... күш, шапшаңдық, төзімділік және ептілік жатады.
Олар кез-келген қимыл қызметінде бір-бірімен байланысты ... ... ... ... ... әртүрлі дәрежеде байқалады. Штангішілерде ... күш, ал ... ... ... болады. Қимыл сапасының
дамуы әртүрлі жүйелердің қайта құрылуы нәтижесінде өтеді, бірақ ... дене ... ... ... ... бір ... ... байқалады.
Бұлшық еттің өсуі мен күштің дамуы бірге ... ... ... ет
аппаратының жетілуі шапшаң жаттығулар жасауға мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... физиологиялық механизмдері. Күш-бұлшық еттің қозу ... ... ... ... сыртқы кедергілерді бұлшық ет жиырылуы
есебінен жеңу ... ... ... Оны ... абсолютті және
салыстырмалы күш деп бөледі.
Абсолютті күш ... ... ет ... ... ... физиологиялық
көлденеңіне (барлық бұлшық еттердің кесіндісінің аумағына) қатысы болып
табылады.
Салыстырмалы күш ... ... ет ... оның ... ... бұлшық ет талшықтарының мөлшерінен және ... ... ... ет қалыңдығына) қатысын айтады.
Бұл күш те жоғарыда аталған абсолютті күштің ... ... ... оны бағалау үшін біршама қарапайым көрсеткіш - күштің
спортшының дене ... яғни 1 ... ... қатысы қолданылады.
Абсолютті бұлшық ет күші жаттығуларды орындауда қажет, бұл жерде
максималді изометрлік ... ... ... ... ... ... Мысалы, максималды немесе максималдіге жуық жаттығу-штангіні көтеру
кезінде, саусақтарды тірей орындалатын гимнастикалық жаттығуларды орындау
кезінде ... ... ... ет күші ... ... ... қозғалуын қамтамасыз етеді мысалы, секіру кезінде.
Бұлшық еттің орасан зор қуатты күші лабораториялық жағдайда жүйкеге
немесе бұлшық етке ... ... ет ... ... ... әсер
еткенде ерекше күшпен анықталады. Сондықтан барынша зор күш ... ... ... ет ... мөлшеріне және қалыңдығына байланысты
болады.
Максималды күштің үш түрі бар: статикалық күш, ... ... ... ... ет күші ... күш ... ... изометрлік
жиырылу нәтижесінде бұлшық етте дамуы мүмкін.
Ол бірқатар жағдайларға байланысты: Барлық бұлшық еттің белсенділігіне,
бұлшық еттің жиырылу тәртібіне, ... ет ... ... ... [20, ... көмегімен адамның барынша еркін күшін өлшеуге ... зор ... ... адам ... күш салу кезінде дамыта алады. Барынша
зор күш пен максималді ... ... ... күш ... бар. ... ... бір кезекте бірнеше бұлшық еттер қатысады.
Барынша еркін күштің көлемі ... ... ... және жүйке
факторларына байланысты. Шеткі факторларға бұлшық еттің ... ені, оған ... және баяу ... ет ... ... ... ... ұзындығы мен әрекеті жатады.
Жүйке факторы ішкі бұлшық ет үйлестігін және бұлшық еттердің өзара
үйлестігін анықтайды. Одан ... ... ... күш зерттелуіне, көңіл-
күйіне және жеке ерекшеліктеріне байланысты. Барынша қуатты күш пен барынша
еркін күштің ... ... бар, оны күш ... деп ... Күш
тапшылығының көлемі бұлшық еттерді еркінше басқару, ... ... және бір ... ... ... ... мөлшерінің
жетілуіне байланысты.
Адамның жасы жетілген сайын (4-5 ... 20 ... ... ... ет ... ... және ... жетілуінің артуы нәтижесінде) 9-
14 есе өседі салмағы 7-8 есе артады.
Күштің өсу кезеңі 14-15 жаста басталып, барынша даму ... 20-25 ... де, ары ... адамның шынығуына байланысты дамиды. Барынша еркін
күшті дамыту факторлары әртүрлі болады:
- Қимыл бірліктерінің көп ... ... ... ... ... (10-12 ... 40-60 ... өсуі бұлшық ет
қызметін оқшауланып жиырылу тәртібіне өткізеді;
- Қимыл бірліктерінің үйлесімді (синхронация) қызметі;
4. Бұлшық ... ... ... ... және ... ... Ретикулярлы формацияның тонусын көтеретін катехоламин қимыл
орталықтарының ... ... ... ... байланысты дамиды;
6. Бұлшық ет құрамына кіретін талшықтардың генетикалық мөлшері мен
қалыңдығына байланысты дамиды. Ал ... ет ... ... ... ... ... еттердің жекелей ерекшеліктеріне байланысты бір бұлшық ет
талшығының ... 100-120 мг/ ... ет ... ... түрлері бар:
- Саркоплазмалық гипертрофия динамикалық жұмыс кезінде дамиды, бұлшық
еттерде қуат көздерінің ұлғаюымен және ... ... ... асады. Төзімділікті арттырады.
- Миофибрилді гипертрофия ... ... ... ... Миофибриддердің мөлшерінің және орналасу ... ... ... асады. Бұлшық ет күші дамиды.
- Жеке ерекшеліктерімен, яғни бұлшық ет қабілетімен дамиды.
Динамикалық бұлшық ет күші динамикалық жұмыс кезінде, ... ... және ... ... ... жұмыс кезіндегі күштің айқындалуы дене салмағына белгілі
бір үдеудің берілуі ... ... ... ... ... ... жиырылуы кезінде динамикалық күш
статикалық күшке қарағанда аз (қолды созып ауыр жүкті ұстап тұру, ... ... ... ауыр жүк ... ... ... күші бұлшық ет күшінің тез айқындалуымен сипатталады, оның
көрсеткіші — күш гардиенті, яғни оның ... ... пен күш ... спорт түрлерінде төзімділікті көп қажет
ететіндігіне қарағанда күш гардиенті жоғары. Жарылыс күші ... ... ... ... ... ... максимальды шапшаңдығын анықтайды.
Бұл тесттер спортшыларды іріктеу кезінде қолданылады.
Жарылыс күшін анықтауда күштің бұлшық етке берілу ырғағы жиілігінің,
олардың ... ... (ақ және ... ... ет талшықтарының
ара қатынасының) мақсаты үлкен.
Шапшаңдық пен күш жұмсалатын спорт түрлерінде бұлшық еттердің ... ... ... ет ... құралады.
Шапшаңдықты жетілдірудің физиологиялық механизмдері.
Шапшандық – адам нақты бір жұмысты белгілі бір ... ... ... шыға ... қабілетімен анықталатын дененің касиеті. Бұл ... ... ... ... ... орындалады.
Шапшаңдықтың анықталуының қарапайым және күрделі түрлері.
Қарапайым түрі-қимыл реакциясының уақытына ... ... ... ... ... ... ... лақтырулар)
және қимылдардың максимальді ырғағынан тұрады.
Қарапайым реакция уақытына хабар берілгеннен бастап, ... ... ... асады. Бұл уақыт- қозудың рецепторлардан жүйке орталықтарына
және олардан бұлшық еттерге берілуіне ... ... ... ... ... жоғары бөлімдеріне өтуіне және хабардың ... ... ... ... ... күйінің
көрсеткіші болып табылады [22, 23].
Шынықпағандарда қимыл реакциясының уақыттық мөлшері жарық сигналына 2-3
жас ... ... 500-800 мс ... ... 190 мс-ке дейін
қысқарады. Спортшыларда бұл уақыт орташа есеппен-120 мс, әйел спортшыларда
- 140 мс. Жоғары ... ... ... ... жүгіретіндерде -
110 мс, ал стайерлік қашықтыққа ... 200-300 мс. ... ... ... уақыты 80-90 мс мөлшері жалпы адамдар үшін ... ... шегі ... ... яғни одан төмен болуы
мүмкін емес. Мысалы, атақты спринтер Бен Джонсон ... 99,7 ... ... Қимыл реакциясының уақытына бірқатар факторлар әсер етеді, ... ... туа ... ерекшеліктері, кейінгі функциональді күйі,
мотивациялар және ... ... ... ... шеберліктің
деңгейі, спортшының қабылдаған ақпаратының мөлшері әсер етеді.
Шапшаңдықтың басқа бір қарапайым көрсеткіші-қысқа, 10 с ... ... ... ... қою, ... ... ... Ересектер 10 с ішінде 50-60 ... ... ... ... ... және ... 60-80 ... жасайды.
Шапшаңдықтың ерекше айқындалуы мамандандырылған оймен ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі
спортшылар бар жоғы 0,5-1,0 с уақыт ... ал ... ... ... ... жартысына тең.
Шапшандықтың механизмдері қимылдардың жүйкелі – ... ... және ... ... қызметінің механизмінен тұрады.
ОЖЖ қатысты қарастырғанда шапшаңдық бірқатар жағдайларға байланысты,
атап айтқанда:
- жүйке ... ... ... ... дегеніміз
жүйке және бұлшық ет жасушаларында қозудың өту шапшаңдығы;
- қозудың синапстардан өту ... ... ... ... ... ... ми сыңарлары қабықшасындағы
қозудың тежелу мен кері ... ... ... ... ... баяу және ... ... ет талшықтарының
ара қатынасына байланысты;
Қимыл аппаратының физиологиялық механизмі бұлшық ет жиырылуының жасырын
(латентті) уақытымен, жиырылу және босаңсу жылдамдығымен анықталады.
Шапшаң бұлшық ет ... ... ... 5 есе тез ... Баяу,
қарағанда БҚ Бұл БҚ тотықтыру бұлшық ет талшықтарынан ... ... ... жиырылу күші және шаршауы төмен. ІІІапшаң ҚБ шапшаң
(70%) ақ әртүрлі ... ет ... ... ... жиырылу
шапшаңдығы және күші, шаршауы жоғары.
Қозғалыстағы объектіге реакцияның жүзеге асуы кезінде ... ... ... ... ... ... ... алдын ала
болжауына мүмкіндік беретін экстраполяция құбылысының мақсаты үлкен. Бұл
спортшының жауап беру ... ... ... ... ... ... ... түрлерінде мақсаты үлкен. Бұған көздің де іздеу
қимылдары мүмкіндік береді ол ... ... ... көз ... қимыл
аппаратының бұлшық еттерінің шапшаңдықты мүмкіндіктерімен байланысты.
Шапшаңдықтың жоғары өсімі 9-12 жас аралығында байқалады. ... ... 14-15 ... ... кезінде шапшаңдық күш пен төзімділікке қарағанда баяу дамиды.
Әрбір адамның өзіндік ... ... шегі ... Бұл ... барлық уақытта мүмкіндігі бола бермейді шынығу кезінде тредбанда
жоғары шапшаңдықпен жүгіру, мотоциклдің соңынан қуа жүгіру, аттың ... ... ... жүгіру сияқты арнайы жаттығулар
қолданылады.
Мұндай ... ... ... ... ... және ... тұрған бұлшық еттердің лабилдігі қосымша жоғарылайды.
Төзімділіктің дамуының физиологаялық механизмдері.
Төзімділік ағзаның ұзақ уакыт бойы ... ... ... алу ... ... және ... шаршауды жеңу қабілетін
арттырады. Төзімділік төмендегідей ерекшеліктерге ... жас ... ... ... жеке ... бар.
Төзімділік жалпы және арнайы болып бөлінеді.
Жалпы төзімділік ағзаның үйреншікті емес жұмысты ұзақ ... ... алу ... ... Бұл ... жұмысқа бұлшық еттердің көп
мөлшері қатысады.
Арнайы төзімділік белгілі бір тиянақты қызметті ұзақ уақыт орындай алу
қабілетімен сипатталады.
Төзімділіктің ... ... ... және ... ... механизмдері;
- аэробты және анаэробты жүйкелер мүмкіндігі;
- гомеостазды қамтамасыз ететін жүйелер қуатының мүмкіндігі жатады.
Жалпы төзімділік ... ... ... бұлшық еттерге оттегінің
жеткізілуіне байланысты және негізінен ... ... ... -
жүрек-тамыр, тыныс алу және қан жүйелерінің қызметімен анықталады.
Тыныс алу тиімділігінің артуы ... ... іске ... өкпе ... ... және сыйымдылығының (ӨКС 5-8л-ге
жетеді) артуымен;
- ... алу ... ... (ӨКС ... ... ... ... қабілетінің жоғарылауымен;
- тыныс алу бұлшық еттерінің қуатының және төзімділігінің ... ... ... де ... ... ... кұрылулар
жүреді оларға:
жүрек көлемінің ұлғаюы (әсіресе стайер-спортшыларға тән) және жүрек
бұлшық етінің қалыңдауы - спорттық гипертрофия;
- ... қан ... ... ... ... ... артуы), тыныштық күйдегі ЖСЖ-ң баяулауы (40-50 ... ... ... ...... ... ол өз ... жүрек бұлшық етінің қалпына келуін және ары ... ... ... ... ... ... қан ... (105мм с.б.-нан төмен)
төмендеуі - спорттық гипотония байқалады.
Қан жүйесінде жалпы жұмысқа қабілеттіліктің артуы бірқатар ... ... ... айналымдағы қанның көлемінің (20%-ға), негізінен қан плазмасы
көлемінің артуы есебінен жоғарылауы. Бұл ... ... ... ... ... етіледі: а) қан тұтқырлығының төмендеуімен және осыған
сәйкес қан ағымының жеңілдеуімен, б) жүректің жиырылуын ... ... ... қайтымының жоғарылауымен;
- эритроциттердің және гемоглобиннің жалпы мөлшерлерінің артуы (айта
кететін жағдай, плазманың ... ... осы ... ... ... ... ... кезінде қандағы лактаттың (сүт қышқылының) мөлшерінің азаюы.
Бұл, біріншіден төзімді адамдардың ... ... ... қуат ... қолданатын баяу бұлшық ет талшықтарының артуымен, екіншіден, қанның
буферлік жүйелері сыйымдылығының соның ... ... ... ... ... Бұл ... анаэробты алмасу табалдырығы жоғарылайды.
Ағзадағы қайта құрылуларға қарамай стайер ... ішкі ... ... жүреді (ағзаның қызып кетуі, суып кетуі, қандағы
глюкоза мөлшерінің азаюы және т.б.). Спортшының ұзақ ... ... ... оның ... ... "төтеп" беруімен қамтамасыз
етіледі.
Төзімділікке мамандандырылушы спортшылардың қаңқа бұлшық еттерінде баяу
бұлшық ет ... ... ... ... болады. Жұмыстық гипертрофия
саркоплазмалық жолмен, яғни саркоплазманың көлемінің артуы есебінен жүреді.
Саркоплазмада гликогеннің, ... ... ... ... қылтамырлардың және митохондрийлердің мөлшері артады. Ұзақ
уақытқа созылған жұмыс кезінде бұлшық ет талшықтары ... ... ... қайта толтыра отырып, ретімен қосылады.
Орталық жүйке жүйесінде төзімділікке арналған жұмыс тұрақты ... ... ... Ұзақ ... ... ... салмақты
жүйке жүйесі бар спортшылар және қимыл-қозғалыс деңгейі аса жоғары емес -
флегматиктер ... ... ... ... ... төзімділік аэробты және анаэробты
қуатпен қамтамасыз етілудің ара қатынасын анықтайтын қашықтық ұзындығына
байланысты.
Арнайы ... 6 ... ... ... ... ... динамикалық;
5. анаэробты;
6. аэробты.
Статикалық төзімділік жүйке орталықтарының ұзақ уақыт бойы ... ... алу ... ... ... ұзақ ... бойы берілген қысымға төтеп
бере алуына, ағзаның күштену кезінде пайда болатын гипоксияға ... ... ... төзімділік ОЖЖ-ң жұмысқа ҚБ-ң көп мөлшерін қоса алу қабілетіне,
олардың қызметін үйлестіруіне байланысты.
Динамикалық төзімділік жұмыс ... ... ... ... ... және ... ағза ... қызметімен
анықталады.
Жалпы және арнайы төзімділік тіршілік үрдісі ... ... ... ... Бұл төзімділіктер реттейтін және жеткілікті
қарқынды жұмыс ... ... ... және ... ағза ... ... ... негізінен қимыл бағдарының және вегетативті
қызметтердің ... ... ... ... ... ... болуына әкеп соғады.
Төзімділіктің жоғары өсімі 7-10 жаста байқалады. Содан ... ... ... 20-30 жасында ең жоғары деңгейіне ... 40 ... ... ... ... ... ... қимыл сапасы болып
қарастырылады) ептілікті ұлғайтады.
Ептілік және иілгіштік ... дене ... ... ... адамның жеке тіршілігі барысында, сонымен ... ... ... ... дамиды. Иілгіштік, ... ... ... ... ... тиянақты сұрыптауды және онтогенездегі ертерек
жетілуді талап етеді [17, ... ... ... сай ... ... тез, әрі дәл
орындау қабілетімен сипатталады.
Ептіліктің бірнеше ерекшеліктері бар:
- жаңа қимыл актілерін және қимыл дағдыларын қалыптастыру қабілеті;
- жағдай ... бір ... ... ... ... күрделі бағдарлы қимылдардың орындалуымен сипатталады.
Иілгіштіктің – шынықтыруға жеңіл көнімді дене сапасы ... ... ... ... ... ең ... тест жүргізу біруақытта
буындардың қозғалмалылығын шектейтін; екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан
құрылысындағы кейбір ерекшеліктерді уақытылы анықтауға мүмкіндік береді.
Иілгіштікті анықтауға арналған тестерді түзу ... ... ... тек бір-екі буындардың ғана ... ... ... ескеріледі.
Төзімділік сияқты дене сапасының даму деңгейінің бағдарламасына ерекше
атап кету қажет. ... ... ... жақсы жетілетіндігіне
қарамастан, бұл сапа ... ... ... ... ... деп
есептеледі. Сондықтан, төзімділіктің маңызы басым болып келетін спорт
түрлерінде ... ... ... ... келешекте тиімді даму
мүмкіндіктерін айқындайтын алғы шарттарды мұқият зерттеген дұрыс.
Жалпы төзімділік көрсеткішінің бұл ... ... зор, ... ... ... келушінің жалпы денсаулық күйі мен ағзасының функционалды
мүмкіндіктерін нақты көрсетеді.
Ағзаның шапшаңдықты-төзімділік ... ... ... ... тәртібіндегі оттегінің жетіспеушілігі жағдайындағы жұмысқа ... ... ... айқындайды, ал мұның маңызы ... ... жас ... ... ... сатыларында
қолданылады».
Қазіргі уақытта бастапқы жүргізілген тестінің нәтижесі бойынша, ... ... ... ... ... ... өсім қарқыны
біршама болжамды құндылыққа ие екендігі айқындалды.
Спорттық тәжірибеден алғашқысында біршама қабілетті болып ... ... ... берілген сенімді ақтай алмай шыққандығы туралы
көптеген мысалдар келтіруге ... ... ... ... ... аса жарқырап қабілетін көрсете алмаған ... ... ... кейін өздерінің «қабілетті» қатарларынан оқ алды озып
кетеді.
Сонымен, жас ... ... ... ... тестен
өткізудің бастапқы кезеңінде төменде келтірілген негізгі талаптар орындалуы
қажет:
- ... ... ... ... ... ... мен
тұрақтылығы;
- жүргізілген тест нәтижелерін түзілген бағандармен, бағаламалы
кестелермен және үлгілі ... ... ... алу;
- іріктеу жүргізіліп отырған спорт түріне ... ... ... міндетті түрде тесттен өткізу;
- берілген спорт түріне қатысты тұқым қаулай берілген дене сапаларын
дәйекті түрде ... ... жас ... тест ... ... ... ... есепке алу;
- дене дайындығы көрсеткіштері өсімінің жекелей қарқынын ... ... ... ... ... ... ... кезінде
олардың бойында келешек мақсатты-бағытты шынықтыру кезінде дамып, жетіле
түсетін нақты психологиялық қасиеттері мен жеке ... ... ... Жас ... ... ерекшеліктерін есепке алуды
бапкер бақылау әдісімен және бір жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... арқылы
жүргізіледі. Бұл кезеңнен кейін жаңа бастап келе жатқан спортшының берілген
спорт түрімен ... ... ... деп ... ... ... ... спорт түріне қатыссыз бірқатар қасиеттер
беріледі:
- баланың мінезінің негізгі қасиеттері мен жеке ... ... оның ... мен ... (өз ... өзі
сүйіспеншілікпен орындайтын іс-әрекеттері);
- мектептегі сабақ үлгерімі;
- өзі ұнататын спорт түрлері және ... ... ... ... ... ... дайындығы бойынша бақылау сынақтарына іріктеудің ... ... ... ... ... ... үш ай бойы ... емханасының дәрігерлері берген денсаулығының
күйі туралы анықтама негізінде ... ... ... ... ... алу, ... ... эндокриндік және жүйке жүйелерінің
функционалды күйін, оның ... ... ... ... ... ... анықтайды. Зерттеу мәліметтерінің негізінде дәрігер
спортпен шұғылдануға ... ... ... ... ... ... кейін үш ай өткен соң бастапқы кезде
іріктеліп ... ... ... ... ... ... бақылаудан өтеді, бұл ... ... ... ... клиникалық және функционалды диагностика әдістері қолданылады.
Әсіресе, ауыр жүктеме көбірек берілетін және жиі ... ... ... ... балалар денсаулығының күйін анықтауға көбірек көңіл
бөлінеді.
Таңдап алған спорт түрімен ... үшін ... ... жас спортшыларға шынықтырумен шұғылдануға қатыспай тұрып қажет
дәрігер емдік-сауықтыру іс-шараларын қабылдауды белгілейді [19].
Іріктеудің екінші кезеңіндегі дәрігердің міндеті – жас ... ... келу ... ... дене жүктемесіне жауап
ретінде берілетін шапшаңдығы мен сапасын анықтау болады.
Балалар мен ... ... ... ... ... ...... шеберліктің шыңына жету жолының тек бастамасы ғана.
Жас спортшы қаншалықты дарынды ... ... де, ... жетістіктерге тек қана оқушылардың тәрбиесімен, білім алуымен ... ... ... ... ... ... қайтпас
шынықтырулар жасау арқылы ғана қол жеткізеді.
Спорттық талант деңгейіне дейін қабілеттерді дамыту ... – ауыр ... ... ... Ол ... бапкерге байланысты болады, спортшының бойында
арнайы қабілеттер болуын ғана емес, жас ... жеке ... ... ... оның жастық және жеке ... ... ... ... шебер басқара алу қабілеті арқылы. Талантты
спортшыны тек қана талантты бапкер дайындай алады деп ... ... ... ... түріне жататын спорттық күреске баулу кезінде
жас ерекшеліктеріне қарай дене-күш қабілеттерінің даму ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... ... болашақ спортшы
ізбасарларды дайындау ісіне, олардың қай спорт түріне қабілеті жоғары
екендігін ... адам ... ... даму ерекшелігін ескеру,
осы саладағы ғылымның жетістіктерін ... ... ... ... бала денсаулығын сақтап, спортта жоғары жетістіктерге жетуге үлкен
жол ашады.
Жоғарыда дене ... ... ... ... ... ... ... келіп біз өз жұмысымызда осы дене-күш
қабілеттерін дамыту үшін күрес ... ... дене ... ... ... ... оқу-жаттығу сабақтарына өз тарапымыздан
енгізген өзгерістерімізді төменде келтіреміз.
2. ЗЕРТТЕУ МІНДЕТТЕРІ, ... ЖӘНЕ ... ... орындау барысында бірқатар ... ... ... және ... ... ... сұрақ-жауап алу, сұхбат алу, педагогикалық бақылау.
2.1 Ғылыми және ғылыми-әдістемелік әдебиеттер сараптамасы
Ғылыми әдебиеттер сараптамасы негізінде күресшілердің шынығуы мен ... ... және ... ... ... ... зерттелген.
2.2 Сауалнамалық сұрақ-жауап алу
Мамандардың, білім ... ... және ... ... дене ... ... қоюды жетілдіруге және
ұйымдастыруға, дене ... ... ... денсаулығын нығайтуға
арналған қазақ дене шынықтыру ... ... ... айқындау
мақсатымен жүргізілді.
Сауалнама мақсатты-бағытты болды, сырттай, жеке басылы жүргізілді. Осы
жағдайды ескере отырып, сауалнамалар ... ... ... ... оны өз ... ... Сұрақтың ішінде ашықтары да, жабықтары да
болды. Олар біршама тиімді ... ... ... құралдарының,
түрлерінің және ұйымдастырылуының) келтіру қарастырылды. Сұрақтардың бір
бөлігі бақылаулы бағытты болды.
Респонденттер құрамына ... ... ... ... ... ... 26 адам ... үдерісіне қатыстырылды.
Деректі ақпаратты зерттегенде қосалқы тәсілдер ретінде реферат,
конспект жазу ... ... алу, егер ... да бір ... сұрақ-жауап жүргізу
қиындық туғызып, тиімсіз ... ... Оның ... ... ұлттық спорт түрлерімен, ... ... ... мен дене ... ... мәні мен ... көзқарастары мен пікірлері қарастырылды. Бұл ... 15 ... ... бақылау – Қазақстан тұрғындарының «қазақтардың
ұлттық дене ... және оның ары ... ... ... ... ... ақпаратты жинақтау мақсатымен жүргізілді.
Бақылау нәтижелері сарапталынып, білім беру, тәрбиелеу және ... ... ... қалыптасу кезеңінде және оның ... ... ... ... ... мақсатында жүргізілсе,
тікелей дайындық пен ... ... ... ... ... ... Барлық жағдайларда олар нақты бір педагогикалық жағдай
ерекшеліктерін ескеріп, берілген мәселеге қатысты ... ... ... ... ... бақылаудың топтастырылған материалы мәселені
анықтап, оның келешегін белгілеуді қамтамасыз етті.
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН ... ... ... ... мен ... мақсатты
бағытына байланысты іске асырылды. Соның ішінде бір сабақта ... ... ... ... ... ... кешенін тіркестіріп
қолдану міндетті түрде өз ... ... Бұл ... ... Қазақтың спорт және туризм академиясында спорт секцияларында
шұғылданған дзюдошылардың ... ... ... асты.
3 деңгейден тұратын бір факторлы эксперименттік жоспар негізінде
барлық ... ... ... ... ... ... топқа бөлінді.Осы топтардың әрқайсысы үшін ... ... ... ... ... ... ... құралған бірінші топта жинақталған ... үшін ... ... ... ... сипаттағы тапсырмалар
берілді, яғни бір сабақта ... ... ... ... дене-әдістік мазмұндағы тапсырмалар қатыстырылды немесе
осы тапсырмалар ізбе-із түрде қолданылды.
7 адамнан құралған екінші топта ... және дене ... ... ... ... құралған үшінші топта әдіс-тәсілдік, дене және психологиялық
қосалқы сипатындағы тапсырмалар ... Осы ... ... ... ... ... орындау барысында дзюдошылардың
назары алдымен әдіс-тәсілдік ... ... ... соң оны ... дене ... басымдықпен дами түсетініне және қандай психологиялық
сапа мен үдерістер осы тұста тәрбиеленетіндігі мен ... ... ... соң ... ... 2 бақылау күресін өткізді, екі
жарысқа қатысып 4 тен 7 ... ... ... Бақылау және жарыс
сайыстарын өткізу барысында 7 әдіс-тәсілдік қимылдың 3 көрсеткіші ... Е.М. ... ... ... анықталды: белсенділік (А),
шабуылдау тиімділігі (Эн) және ... ... ... ... топ үшін ... ... ... жаттығу
тапсырмаларының түрлі қосалқы тәсілдерінің әсер ету деңгейін анықтау үшін
оның әрқайсысына ... ... және ... күрестерінде тіркелген әдіс-
тәсілдік әрекеттер тиімділігінің негізгі ... бір ... ... (БДТ) ... кестеде ұсынылған дзюдошылардың күрес кезіндегі (А) ... ... ... ... бағыттағы тапсырмалардың мәнінің
едәуір арта түскенін көрсетті.
Кесте 6 – ... ... ... ... ... белсенділік
көрсеткіштерін бір факторлы дисперстік талдау нәтижелері
|Вариациялардың ... ... ... |Fф |Fst ... ... ... |шаршы МS| | |
| |df |SS | | | |
| | | | | |0,05 |0,01 ... ... |2 |34,62 |17,31 |26,2 |3,55 |6,01 ... ... |18 |11,87 |0,66 |− |− |− ... |20 |46,49 |− |− |− |− ... ... алынған шамасы сыни деңгей шамасынан едәуір артық
(Fф = 26,2 > F0,01 = 6,01). Көп ... бұл ... ... ... ... ... кешендерге қатысты. Осылайша, дзюдошылардың
белсенділігін арттыру үшін көп ... ... ... ... тапсырмаларды әдіс-тәсілдік, дене және
психологиялық тұрғыдан ынталандыруға басты ... ... ... ... бар. ... ... бұл жағдайдайларда қозғалу-бұлшық
ет жүйесі ғана ... ... ... ... ... қозғалыс
әрекеттеріне жауап беретін жүйке-психикалық тетіктер ... ... ... ... дами ... 7-8 ... ұсынылған (Эн)
шабуылдау тиімділігінің көрсеткіштерін ... ... ... ... ... ... ... барысы оның едәуір
жақсара түскенін ... ... ... ... шамасы соңғы
деңгей шамасынан сенімді түрде арта түседі (Fф = 13,07 > F0,01 = 6,01).
Кесте 7 – Эксперименттік ... ... ... ... ... көрсеткіштерін бір факторлы дисперстік талдау нәтижелері
| Вариациялардың |Еркіндік |Шаршы ... |Fф |Fst ... ... ... |шаршы | | |
| |df |SS |МS | | |
| | | | | |0,05 |0,01 ... ... |2 |13 |65,73 |13,07 |3,55 |6,01 |
| | |1,46 | | | | ... ішінде |18 |90,50 |5,03 |− |− |− ... |20 |221,97 |− |− |− |− ... ... ... топ ... пен ... ғана ... әлдеқайда жоғары жарыс нәтижелерін де көрсетті.
Кесте 8 – ... ... ... ... кезіндегі қорғау
тиімділігі көрсеткіштерін бір факторлы дисперстік талдау нәтижелері
| Вариациялардың ... ... ... |Fф |Fst ... ... |сомасы |шаршы | | |
| |df |SS |МS | | |
| | | | | |0,05 |0,01 ... ... |2 |295,57 |147,78 |15,56 |3,55 |6,01 ... ішінде |18 |170,91 |9,50 |− |− |− ... |20 |466,48 |− |− |− |− ... ... (Эз) қорғаныс әрекеттерінің тиімділігін талдау барысында
да байқалды. Үшінші кестеден көрініп ... осы ... ... ... ... ... әсіресе «арнайы жинақталған
кешендер» негізінде сенімді дәлелдер алынған (Fф = 15,56 > F0,01 = ... ... ... ... ... ... ... келесі мәселелерді қарастыруға болады. Жаттығу ... ... ... ... ... ... кешенін
мақсатқа сәйкес қолдану арқылы бақылау және жарыс күресінде самбошылардың
белсенділігін арттырады, олардың шабуылдау және ... ... ... ... ... эксперимент барысында жасалынған арнайы жинақталған
тапсырмалар кешенін (АЖК) ... ... ... ... ... берді деп, қорытынды шығаруға болады және ... ... ... шешуде пайдалану мүмкін.
Тәжірибеге кірісерден адын қатысушылардың жалпы дене дайындығының
орташа көрсеткіштері айқындалды (кесте 9).
Кесте 9 – ... дене ... ... ... |100м ... |Қайталап |Кросс | Кеудені |Жіппен |
| ... ... ... |3000м |көтеру, ... |
| | ... (м) |3х10 ... м ... |(рет ... |
| | | | | ... | |
| | | | | |(рет ... | ... |13,79 |2,38 |6,99 |13,62 |13,80 |35,56 ... |0,93 |0,17 |0,19 |0,95 |1,47 |3,79 ... ... |
|R |ЖК |0,70* |ҚК |0,06 |КкЖ |0,76* ... ... ... тестер арасындағы корреляция
коэффициентін есептеу нәтижесінде шұғылданушыларда 100 м ... ... ... бар екендігі анықталды.
Негізгі қалыптастыру экспериментін өткізу сыналушылары ретінде дзюдо
бойынша ҚР ... ... ... 20 ... құралған жастары
қарастырылды, кездейсоқ сандар әдісі ... 10 ... ... топ және ... ... (10 адам) қалыптасты. Экспериментке
қатысушылар еліміздің әр аумағынан болды, ... ... ... бөлімі екі түрлі тәсіл арқылы өтті: орталықтандырылған түрде,
яғни құрама ... ... ... (ОЖЖ) ... кезде және жеке
жаттықтырушылардың басшылығымен ... ... ... ... қатысушы барлық жаттықтырушылар үшін ... ... ... ... АЖК ұсынылды, онда тапсырмалардың мөлшері
арқылы күрескерлердің салмақ дәрежесі ескерілді. Эксперименттік жұмыстарға
бақылау шаралары ... ... ОЖЖ ... барысында іске асырылды. Оған
қоса жеке жаттықтырушылар әрбір ОЖЖ-ның алдында өз есептерін ... ... ... ... ... іске асты. Эксперимент
жұмысының бірінші кезеңінде эксперименттің бақылау көрсеткіштері тіркелді:
дене дайындығы деңгейі (кермеде ... ... ... ... ... түсіру, жатқан қалпынан 10 рет отыру, қайталап жүгіру 10м х 3,
отырған қалпында арқанға өрмелеу (4м), бір ... ... ... ... кермеге тартылу рет саны, дене бітімі күші), ДДД орындау сапасы
(белсенділігі, жалпы вариативтілігі, тиімді ... ... ... ... мен ... және ... ... ерекшеліктері (шапшаңдық және ойлау дәлдігі, қабылдауды ... мен ... ... ... ет ... ... ... кеңістік-
уақыт бойынша параметрлерін сезінуі, жетістікке жету және сәтсіздіктерден
қашу мотивтері). Эксперименттің ... ... ... ... ... арналған уақытта арнайы жинақталған кешенді
тапсырмалар қосылған ... ... ... ... ... ... соңғы жарыстарында тіркелді, соңынан дене даярлығы
мен психикалық компоненттердің көрсеткіштері тіркелді.
Эксперименттік топтың дене даярлығы көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... нәтижелері жақсарғанын
көрсетті: кермеде тартылу, сырықта денені көтеру, жатқан қалпынан отыру,
қайталап жүгіру, арқанмен өрмелеу, бір ... ... ... ... ... керілу, шамасы барынша кермеге тартылудың рет саны, дене
бітімі күші.
Бұл нәтижелер ... ... ... ... ... даярлығын жақсарта қоймағанын сенімді түрде ... ... ... ... 10 ... бойынша нәтижелердің 1 суретте келтірілген жағымды
өсу динамикасы көзге ұрып тұр
Бақылау тобының дене даярлығы көрсеткіштеріне келетін ... ... ... ... ... ... ... «сырықта
денені көтеріп түсіру», «10мх3 қашықтыққа қайталап жүгіру», бір орыннан
Кесте 10 - ... ... ... ... және ... дене ... орташа көрсеткіштері арасындағы айырмашылықтар
(n' = 18)
|Дене ... ... | ... ... |Р |
| ... |тен кейін | |
| | |Sх | |Sх | ... ... 10 рет, с |12,97 |0,30 |12,8 |0,30 |0.01 ... ... рет |29,2 |2,53 |29,4 |2,88 |0.01 ... ... ... 10 рет, с |11,07 |2,28 |10,9 |2,21 |0.01 ... ... 10м х 3, с |8,55 |0,61 |8,5 |0,62 |0.01 ... өрмелеу (4м) отырған |9,66 |2,96 |9,6 |2,97 |0.01 ... с | | | | | ... ... ... см |245 |8,99 |246,6 |7,96 |0.01 ... ... ... 10 рет |6,25 |0,47 |6,18 |0,46 |0.01 ... с | | | | | ... рет |30,8 |4,37 |32,4 |4,20 |0.01 ... ... күші кг |125,7 |31,6 |128,9 |31,3 |0.01 |
| | | | | | ... ... ... ... 10 рет керілу, барынша кермеге ... ... дене ... күші ... ... ... ... байқалды, ал
«жатқан қалпынан отыруға ауысу» және ... ... ... бойынша
экспериментке дейінгі және эксперименттен кейінгі ... ... ... ( = 11 сек и = 9,3 сек ... ... ... ... жеке ... туралы сөз қозғайтын
болсақ, «сырықта денені көтеріп түсіруден» басқа барлық ... ... ... 6 ға дейінгі сыналушылар дене даярлығы бойынша өз ... ... ... ... ... ... жеке көрсеткіштерді
салыстыру барысында нәтижелердің жақсаруы да, нашарлауы да елеулі ... ... ... «Сырықта денені көтеріп түсіру керілу» көрсеткіші
өзіне ... ... ... Бұл ... тобы ... нәтижелерден
экспериментке дейін сенімді түрде асып ... ... ... Бұл жөнінде
11 кестеде келтірілген t Стьюденттің (-4,085) Р < 0,001 ... асып ... ... ... ... ... 1. Кермеде белгілі уақытта
тартылу, 10 рет; 2. ... ... ... 3. жатқан қалпынан 10 рет отыру;
4. қайталап жүгіру 10м х 3; 5. ... ... (4м); 6. бір ... секіру; 7. таяна жатып керілу; 8. барынша кермеге тартылу рет
саны; 9. дене бітімі ... 1 – ... ... тобының экспериментке дейінгі
және эксперименттен кейінгі дене даярлығының көрсеткіштері
Кесте 11 – Бақылау тобының экспериментке ... және ... дене ... орташа көрсеткіштері арасындағы айырмашылықтар
(n' = 18)
|Дене даярлығы тестілері ... ... |t |Р |
| ... |тен ... | | |
| | |Sх | |Sх | | ... тартылу 10 рет, с |13,0 |0,58 |12,7 |0,28 |1,084 ... ... рет |28,6 |2,46 |33 |2,36 ... ... ауысу 10 рет, с |11,0 |1,99 |11,0 |2,04 |0,055 ... ... 10м х 3, с |8,2 |0,76 |8,3 |1,14 ... ... (4м) ... |9,3 |2,86 |9,3 |3,14 ... с | | | | | | ... ұзындыққа секіру, см |245,2 |10,8 |246,4 |7,29 |-1,004|0,001|
|Таяна жатып керілу 10 рет |6,08 |0,46 |6,01 |0,53 |0,316 ... с | | | | | | ... рет |31,8 |4,59 |33,1 |3,63 ... бітімі күші кг |130,4 |31,8 |131,0 |33,2 |0,493 ... ... ... ... ... ұсынылған. Көп жағдайда алғашқы
көрсеткіштер бойынша «бір орыннан ұзындыққа ... ... ... рет ... және ... ... күші» тестілерінің көрсеткіштеріндегі
жақсару бағыты байқалады.
Дене даярлығы ... ... 1. ... ... ... 10 рет; 2. ... ... 3. жатқан қалпынан 10 рет отыру; 4.
қайталап жүгіру 10мх3; 5. арқанға өрмелеу (4м); 6. бір ... ... 7. ... жатып керілу; 8. барынша кермеге тартылу рет саны; 9.
дене бітімі күші
Сурет 2 - ... дене ... ... ... дейінгі және эксперименттен кейінгі дене көрсеткіштерінің
динамикасы
Оған қоса ... дене ... ... ... ... және бақылау тобындағылар арасында экспериментке дейін ... де ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдік әрекеттерін өлшеу нәтижелері
эксперимент аяқталысымен ... ... ... ... ... әрекеттердің орташа (топтық) көрсеткіштері жақсара түсті:
белсенділік (16,2 ден 17,3 ке ... ... ... ... ... ( 3,65 тен 3,79 ... ш.б.), ... вариативтілігі
(0,94 тен 1,34 балға дейін), шабуылдау нәтижелілігі ( 6,66 дан 7,43 дейінші
ш.б.), қорғау ( -1,34 тен -0,31 ге ... ш.б.) және ... ... 26,3 тен 30,9 % ға ... және қорғау (77,6 дан 83,4 % дейін). Дегенмен,
экспериментке дейін және одан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... ДДД-нің жақсара түсуі аса
маңызды бола ... 12 ... ... ... жалпы
вариативтіліктің жақсара түсуі статикалық ... ... ... t ... ... ... ... жетпейді. Басқаша
айтқанда, түрлі біліктілік топтарында түрліше ... ... топ ... ... ... 12 – ... ... экспериментке дейінгі және кейінгі әдіс-
тәсілдік орташа көрсеткіштерінің айырмашылықтары (n' = 18)
|Әдіс-тәсілдік әрекеттер ... ... |t |Р |
| |ке ... |тен ... | | |
| | |Sх | |Sх | | ... с |16,2 |1,31 |17,3 |1,11 ... ... вариативтілік , ш.б. |3,65 |1,01 |3,79 |1,06 ... ... , ш.б. |0,94 |0,23 |1,34 |0,34 ... ... ... ш.б.. |6,66 |0,81 |7,43 |0,77 ... ... нәтижелілігі,ш.б.. |-1,34 |1,11 |-0,31 |0,90 |-2,26 |0,05 |
|Шабуылдау тиімділігі, % |26,3 |1,49 |30,9 |4,28 ... ... ... % |77,6 |3,31 |83,4 |1,71 ... ... бойынша ДДД-ның жақсаруы маңызды. Түрлі
көрсеткіштердің сенімділік ... Р < 0,05, Р < 0,01 және Р < ... ... ... 3 суреттен көруге болады.
Б - белсенділік; Жв – жалпы вариативтілігі; Тв – тиімді вариативтілігі;
Шн – шабуылдау нәтижелілігі; Қн – қорғау ... Шт ... Қт – ... тиімділігі.
Сурет 3 - Эксперименттік топтың экспериментке дейінгі және ... ... ... ... ... келетін болсақ, ондағы ДДД ... ... ... ... Тек ... ... ғана топтық көрсеткіштері
өзгешелеу болды. Эксперименттен кейін олардың төмендеуі басталды. Егер ДДД-
ның басқа көрсеткіштеріне назар ... ... онда ... ... ... байқаймыз. 13 кестеде келтірілген t-критерий ... ... ... ДДД ... ... ... ... жете қоймайды.
Эксперименттік және бақылау топтарының эксперменттен кейінгі ДДД–нің
көрсеткіштеріне салыстырмалы талдау ... ... ... топтарда
арнайы жинақталған кешендерді қолдану нақты бейнеленген ... ... көз ... ... ... 14-кестеде ұсынылған
мәліметтер бойынша эксперменттік топтың самбошылары ДДД-ң 7 көрсеткішінің
5-і бойынша ... ... ... ... ... асып ... (t = 5,44; Р < 0,001), ... ... (t ... Р < 0,05), ... ... мен тиімділігінде «(t = 2,122; Р
< 0,05 және t = 3,606; Р < 0,01) және ... ... (t ... Р < ... ... эксперименттік топтың дзюдошылары күрес барысында
белгілі бір тәсілдік амалдарды барынша орындауға ... ... ... ... ... ... ... амалдарды анағұрлым тиімді
қолданғандықтан, шабуылдау ... ... ... ... саны арта ... ... мен ... әрекеттері
сапасының арта түсуінде өз көрінісін тапты.
Кесте 13 - Бақылау тобының экспериментке дейінгі және ... ... ... ... (n' = ... әрекеттер | Эксперимент |Эксперимент |t |Р |
| |ке ... |тен ... | | |
| | |Sх | |Sх | | ... с |14,0 |0,91 |14,75 |0,99 ... вариативтілік , ш.б. |3,9 |0,75 |3,87 |1,08 |0,072 ... ... , ш.б. |0,94 |0,23 |1,06 |0,21 ... ... ш.б.. |6,21 |1,24 |6,53 |1,17 ... нәтижелілігі,ш.б.. |-1,4 |1,24 |-0,51 |0,87 |1,863 |0,001|
|Шабуылдау тиімділігі, % |25,0 |1,46 |25,8 |1,43 ... ... % |76,0 |3,89 |78,2 |3,88 ... ... қарап отырып, бақылау тобындағы самбошылардың ... ... ... ... ... ... сөз ... болады.
Сурет 4 - Бақылау тобының экспериментке дейінгі және кейінгі әдіс-
тәсілдік ... ... 14 – ... және ... ... ... дейінгі және
кейінгі әдіс-тәсілдік орташа көрсеткіштерінің айырмашылықтары (n' = ... ... ... ... |t |Р |
| |ке ... |тен ... | | |
| | |Sх | |Sх | | ... с. |17,3 |1,11 |14,75 |0,99 |5,44 |0,001 ... ... ш.б. |3,79 |1,06 |3,87 |1,08 |-0,167 |0,001 ... вариативтілік, ш.б. |1,34 |0,34 |1,06 |0,21 |2,207 |0,05 |
|Шабуылдау ... ... |0,65 |6,53 |1,17 |2,122 |0,05 ... ... |-0,31 |0,90 |-0,51 |0,87 |1,49 |0,001 ... ... % |30,9 |4,28 |25,8 |1,43 |3,606 |0,01 ... тиімділігі, % |83,4 |1,71 |78,2 |3,88 |3,896 |0,01 ... ... ... динамикасы. Эксперименттік
топтардың ... ... ... ... көрініп
тұрғандай, эксперимент аяқталған соң нақтылықтың, ойлау шапшаңдығының, есте
сақтауды бөлу мен ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің жақсаруы іске асты.
Барлық дзюдошылардың ойлау нақтылығы жақсарғанын айта кетуге ... ... бөле білу мен ... ... ... 2 көрсеткіш
өзгеріссіз қалды, ал ... ... ... өз ... ... арқылы салыстырмалы талдау барысы көрсеткендей, жоғарыда
көрсетілген психологиялық компоненттер бойынша ... ... ... 15 ... ... t ... бойынша қажетті сенімділік
деңгейі арта түседі. Ойлау нақтылығы бойынша t = 3,062, Р < 0,01; ... ... t = 2,431, Р < 0,05; есте ... мен ... ... t = - 2,960, Р < 0,01 (бұл ... t ... экспериментік
топтың есте сақтау көрсеткіштері өзінің бастапқы деңгейдегі абсолюттік
мәніне қарағанда эксперименттен ... арта ... ... 15 – ... ... экспериментке дейінгі және кейінгі
психологиялық ... ... ... (n' = 18)
|Психологиялық ... ... ... ... ... ... ... |
|t ... |
| |
| |
| ... |
| ... |
| |
| |
| ... ... с ... ... ... ... ... ... |
| ... ... жүріс ... ... ... ... ... ... |
| ... ... мен ... ... % ... ... ... ... |
|- ... |
| ... ет күшін сезінуді (БКС) талдау барысы ... ... ... ... ... ... ... және оның нормаға сәйкес 0,650 ден 0,750 ... ... ... көрсетті. Егер эксперимент басталғанға дейін тек 1
дзюдошыда БКС ... ... ... диапазонында болса,
эксперменттен кейін 10-ның 9-да болды. Біздің ойымызша, бұның өзі мақсатқа
сай жинақталған ... ... ... ... ет ... ... сөз ... мүмкіндік береді.
Қозғалыстың кеңістік параметрлерін сезінудің (ҚКПС) ... ... ... бұл ... 1 ... ... 1 ден ауытқу динамикасының өзгерістерін сипаттау болып ... ... ... ... орналасқан сайын, соғұрлым ҚКПС ... ... ... ... ауытқулар мөлшерінің абсолюттік мәні
= 0,084 ш.б. ... ... ... = 0,081 ш.б. ... ... барысы t мәні сыни деңгейге жетпейтіндіктен, ... ... сөз ... Бұның өзі эксперименттік топтардағы
кіші амплитудаларда (25˚) ... ... ... бола қоймағандығын
көрсетті.
Үлкен амплитудаларда (75˚) ҚКПС-ң орташа көрсеткіштері эксперментке
дейін = 0,097 ш.б. ... одан соң = 0,043 ш.б. ... ... мәні ... ... ... ... амплитудадағы
кеңістік параметрлерін сезінуі едәуір жақсара түскені туралы айтуға негіз
болды (Р < ... 6 – ... ... ... ... ... жету
мен сәтсіздіктерден қашу мотивтерінің ара қатынасы
Сурет 7 – Эксперименттік топта ... ... ... ... сәтсіздіктерден қашу мотивтерінің ара қатынасы
Эксперименттен кейінгі жағымды ... ... жету ... қашу ... ... ... ... дейінгі жетістік мотивтері 76,4 балды құраса, сәтсіздіктерден
қашу мотивтері 76,2 балды құрады. 6 - суретте көрсетілген бұл ... ... 50% ге 50%-ы ... ... жетістіктерге жету мотиві (78,6 балл)
сәтсіздіктерден қашу ... ... ... ... (43,2 ... ... түрде 7-суретте көрсетілген. Пайыздық қатынасы 55% : 45%,-ды
құрағандықтан, 50% : 50%-ге ... ... ... орындау үшін
анағұрлым жағымды фактор болып табылады.
Бақылау тобындағы психологиялық көрсеткіштер динамикасы келесі ... ... ... (дұрыстықтың) орташа көрсеткіші = 10,0-
ден = 9,7-ге дейін ... ... ал ... көрсеткіші
эксперимент аяқталған соң 6,4-тен 6,8 сек. дейін ... ... ... жақсаруына сәйкес (міндеттерді шешудің нақтылығы ... осы ... ... ... ... артуы есебіне
байланысты бағыттар туындады. Жағымды өзгерістер назар аудару мен ... ... да ... ... ... ... 16-кестеде ұсынылған салыстырмалы талдау барысы нақтылықты,
шапшаңдықты, есте сақтау мен назар ... ... ... аса ... ие емес, себебі барлық үш көрсеткіш бойынша t мәні маңыздылықтың
қажетті деңгейіне жете қоймайды.
Кесте 16 - ... ... ... дейінгі және кейінгі психологиялық
тестілер бойынша орташа көрсеткіштерінің ... (n' = ... тест ... |Эксперименттен |Р |
| ... ... | |
| | |Sх | |Sх | ... ... с |10,0 |1,06 |9,7 ... ... ... жүріcтер |6,4 |0,93 |6,8 ... ... ... мен ... ... % |62,7 |5,60 |64,5 ... |
Дзюдошылардың бұлшық ет күшін ... ... (БКС) ... ... ... жоқ. ... басталғаннан аяқталғанға дейін
тек 1 спортшының БКС ... ... ... диапазонынан табылды.
Бақылау топтарындағы кіші амплитудалар (25˚) мен үлкен амплитудаларда
(75˚) ҚКПС-ң орташа көрсеткіштері экспериментке дейін де, ... де t ... ... ... ... сезіну
барысында елеулі айырмашылықтарды анықтай қойған жоқ. Екі жағдайда да ... ... ... ... ... (Р < ... ... жетістік мотивтері мен сәтсіздіктерден қашу
мотивтері эксперименттік топтардағы сияқты 76,4 балды, ал ... ... 76,2 ... ... яғни бұл ара ... іс ... 50% ... тұрды. Эксперименттен кейін сәтсіздіктерден қашу ... ... (78,8 ... ... жету ... (73,6 ... құрады. Пайыздық
ара қатынасы 48% бен 52%-ды құрады. t есептелінген мәні сыни маңыздылыққа
жетпегендіктен, ... ... ... қашу ... ... ... сипатқа ие емес. Бұл көрнекті түрде 8 суретте көрсетілген.
Сурет 8 – ... ... ... ... жетістіктерге жету мен
сәтсіздіктерден қашу мотивтерінің ара қатынасы
Психологиялық көрсеткіштердің ... ... ... ... ... аса үлкен маңызға ие емес, кездейсоқ сипатқа ие ... ... ... жеке өзгешеліктерімен ерекшелетінін айта
кетуге тиіспіз.
Кесте 17 – Эксперименттік топ пен бақылау тобының эксперименттен кейінгі
психологиялық ... ... ... ... айырмашылықтары
(n' = 18)
|Психологиялық құрылым |Эксперименттік топ |Бақылау тобы |Р |
| | |Sх | |Sх | ... ... с |8,74 |0,79 |9,7 |1,08 |0,05 ... ... жүрістер |5,63 |0,68 |6,83 |1,47 |0,05 ... ... мен ... |71,0 |6,45 |64,5 |6,46 |0,05 ... % | | | | | ... және ... ... ... мен есте сақтау көрсеткіштері
бойынша 17 кестеде ... ... ... нәтижелері бойынша
эксперименттік топтағы жағымды өзгерістері бақылау тобының нәтижелеріне
қарағанда ... ... де ... болып келеді.
Бұлшық ет күшін жұмсауды сезіну көрсеткіштері бойынша эксперименттік
топтың 8 адамы оңтайлы маңыздылық аймағына енсе, ... ... 1 ... ... өзі ... ... бақылау тобына қарағанда басым
екендігін анықтауға мүмкіндік береді.
ҚКПС-25 пен ҚКПС-75 көрсеткіштері бойынша эксперименттік топ ... ... ... ... ҚКПС-25 t = -2,144; P

Пән: Спорт
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірқатар кремний органикалық гидрофобизаторлар жөнінде анықтамалық деректер8 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
«Қоршаған ортаның сапасы — қоршаған ортаның құрамы мен қасиеттерінін сипаттамасы»6 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық жағдайы.Улы өсімдіктердің улылық қасиеттерінің ерекшеліктері30 бет
Азотфиксациялаушы цианобактерия NOSTOC CALSICOLA – ның морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық қасиеттерін зерттеу35 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет
Ауыр металдарды сорбциялау үшін натрий карбоксиметилцеллюлоза (NaКМЦ) қасиеттерін зерттеу40 бет
Ашытқылардың белок жинақтаушы қасиеттерін зерттеу34 бет
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін дамыту52 бет
Бастауыш сынып оқушыларының тұлғалық қасиеттерін қалыптастыру тәжірибесінен75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь