ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ. Оқу құралы

I ТАРАУ. Атмосфера — биосфераның негізгі құрам
бөлігі
1.1. Атмосфера туралы түсiнiк, оның құрамы жəне биосфера мен адам өмiрiндегi маңызы
1.2. Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары
1.4. Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау
II ТАРАУ. Литосфера жəне оны тиімді пайдалану мен
қорғау
2.1. Топырақ ресурстарының маңызы
2.2. Жер ресурстары
2.3. Жел жəне су эрозиялары
2.4. Топырақты эрозиядан қорғау
2.5. Жердi рекультивациялау III ТАРАУ. Гидросфера
3.1. Су — биосфераның аса маңызды элементi
3.2. Гидросфераның ластануы
3.3. Қалдықсыз өндiрiстер
Экология жəне қоршаған ортаны қорғау пəнінің бағдарламасы
Семинар сабақтарының тақырыптары
Қазiргi кезде экология (қоршаған ортаны қорғау мəселеле-рiмен бiрге) барлық жаратылыстану жəне техникалық пəндер-мен тығыз байланыстағы күрделi ғылымдардың бiрiне айналды жəне Қазақстанның барлық жоғарғы оқу орындарында оқыты-лады. Экологиядан лабораториялық сабақтар тек қана кейбiр, əсiресе ауыл шаруашылық, техникалық мамандықтар үшiн ғана белгiленiп, бiраз мамандықтар үшiн қарастырылмағанмен эко-логия мен қоршаған ортаны қорғау пəнiнен практикалық бiлiк-тiлiктердi игеру пəндi жан-жақты тереңдетiп оқып-бiлуге мүм-кiндiк берген болар едi. Осыған байланысты экология мен қор-шаған ортаны қорғау пəнiнiң негiзгi бөлiмдерi бойынша жазыл-ған бұл оқу құралында кейбiр жеңiлдетiлген химиялық анализ-дер жасау арқылы жүргiзiлетiн лабораториялық жұмыстар мен практикалық сабақтардың тақырыптары келтiрiлген. Əрбiр лабораториялық жұмыс екi немесе төрт сағатқа арналған ал практикалық сабақтар бiр немесе екi сағатқа арналған.
Қазақ тiлiнде жазылған бұл оқу құралы 14 лабораториялық жұмыстар сипатталған үш тараудан тұрады жəне лекциялық семинар сабақтарының тақырыптары берiлген. Бiрiншi тарауда атмосфералық ауа, оның химиялық құрамы, құрылысы, ластау-шы көздер, оны ластанудан қорғаудың жолдары, табиғат пен адам өмiрiндегi маңызы жөнiнде қысқаша мəлiметтер берiле келiп, ауаның ластануына байланысты кейбiр параметрлерiн анықтауға арналған лабораториялық жұмыстар берiлген. Екiн-шi тарауда топырақ, үшiншi тарауда су ресурстары, олардың химиялық құрамы, ластаушы көздер, оларды ластанудан қор-ғау жолдары, олардың биосфера мен адамзат тiршiлiгiндегi маңызы туралы айтыла келiп осы тарауларға сəйкес лабора-ториялық жұмыстар келтiрiлген.
Əрбiр тараудан соң бақылау сұрақтары, студенттердiң өзiн-дiк жұмыстары арналған рефераттар тақырыптары, аралық ба-қылау үшiн тест сұрақтары мен пайдаланылған əдебиеттер тiзi-мi берiлген.
Бұл оқу құралы мемлекеттiк тiлде оқитын жаратылыс тану, ауылшаруашылық жəне техникалық профильдегi жоғары оқу орындарының студенттерiне арналған, сол сияқты анықтама оқу құралы ретiнде немесе орта бiлiм беретiн оқу орындарында экология пəнiн оқыту барысында, үйiрме жұмыстарында неме-се орта арнаулы оқу орындарында студенттер мен оқытушы-лардың оқу процесi барысында қолдануға болатын оқу құралы болып табылады.
1. Одум Ю. Экология. Часть 1-2 — М., 1986 г.
2. Риклефс Р. Основы экологии. — М., 1979 г.
3. Новиков Г.Л. Основы общей экологии и охраны природы — М., 1979 г.
4. Бродский А.К. Краткий курс экологии. Алматы Наука.— 1998 г.
5. Фурсов В.И., Амиргалиев М.Г. Краткий курс экологии.— Алматы, 1996 г.
6. Саданов А.К., Аскарова У.Б. и др. Практикум по экологии. Алматы, 1999 г.
7. Саданов А.К., Аскарова У.Б. и др. Экология. Учебник для студентов ВУЗов. Алматы, 2001 г.
8. Гиляров А.М. Популяционная экология. — М., 1995 г.
9. Банников А.Г., Рустамов А.К., Вакулин А.А. Охрана природы — М., 1985 г.
10. Фурсов В.И. Охрана природы в сельском хозяйстве.— Алматы, 1987 г.
11. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика.— Алматы.: Кар-жы-каражат, 1997.
12. Уатт К. Экология и управление природными ресур-сами.— М.: Мир, 1971.
13. Федоров В.Д., Гильманов Т.Г. Экология. — М.: Изд-во МГУ, 1980.
14. Чернова Н.М. Лабораторный практикум по экологии.— М.: Изд-во МГУ, 1986.
15. Чернова Н.М., Былова А.М. Экология.— М.: Просве-щение, 1987.
16. Шилов И.А. Практикум по экологии наземных поз-воночных животных. — М.: Высшая школа, 1985.
17. Шилов И.А. Физиологическая экология животных.— М.: Высшая школа, 1985.
18. Захаров В.И., Качурин И.М. Охрана водных ресурсов.— М., 1979 г.
19. Матросов И., Попова И.А. Охрана водной среды. 1995 г.
20. Орлов В.Г. Контроль качества поверхностных вод.— Л., 1988 г.
21. Беличенко Ю.П., Швецов М.М. Рациональное использо-вание и охрана водных ресурсов.— М., 1986 г.
22. Владимиров А.М., Ляхин Ю.И., Матвеев Л.Т., Орлов В.Г. Охрана окружающей среды.— Л., 1991.
23. Шилов И.А. Экология.— М.: Высшая школа, 1998.
24. Канаев А.Т., Сагындыкова С.З. Экология окружающей среды Казахстана. Алматы, 2002 г.
25. Виглин В.Е. Инженерные основы охраны природы. Учебное пособие.— М., 1991.
26. Виноградова Н.Ф. Природопользование.— М., 1994.
27. Вронский В.А. Прикладная экология.— М., 1996.
28. Ревель П., Ревель Ч. Среда нашего обитания.— М., 1994.
29. Боголюбов С.А. Экология. Учебное пособие.— М, 1999.
        
        Асқарова Ұ. Б.
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
Оқу құралы
Асқарова Ұ. Б.
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
Оқу құралы
Алматы 2004 ББК 20.1я73 А ... А. С.— заң ... ... ... Р. А.— биология ғылымдарының кандидаты,
доцент.
А 88 Асқарова Ұ. Б.
Экология жəне қоршаған ортаны қорғау. Жоғары оқу ... ... оқу ... ... Заң ... 2004.— 90 бет.
ISBN 9965-620-42-3
Оқу құралында қоршаған орта — биосфераның компонент-терi: атмосфера,
гидросфера жəне ... ... ... ... ... күйi,
ластану жағдайлары туралы кең мəлiметтер берiлiп, оларды ластанудан қорғау
жолдары, осы-ған ... ... ... бойынша лабораториялық жұмыс-тар
келтiрiлiген. Лабораториялық жұмыстарға студентер орын-дауға жеңiл, көп
техникалық ... ... ... ... ... алынған.
Оқу құралы жоғары оқу орындары студенттерiне ... ... ... ... ... оқу құралы ретiнде, табиғат қорғау мекемелерiнiң
қызметкерелерiне, сол ... ... мен ... тану пəндерiнен орта
оқу орында-рына да қажеттi оқу құралы ретiнде пайдалануға болады.
ББК ... ... ... Ұ. Б., 2004.
© Заң əдебиеті, 2004.
ISBN 9965-620-42-3
АЛҒЫ СӨЗ
Қазiргi кезде экология (қоршаған ... ... ... ... ... жəне ... пəндер-мен тығыз байланыстағы күрделi
ғылымдардың бiрiне айналды жəне Қазақстанның барлық жоғарғы оқу орындарында
оқыты-лады. ... ... ... тек қана ... ... ... ... мамандықтар үшiн ғана белгiленiп, ... үшiн ... ... мен ... ... қорғау
пəнiнен практикалық бiлiк-тiлiктердi игеру пəндi жан-жақты тереңдетiп оқып-
бiлуге мүм-кiндiк берген болар едi. Осыған байланысты ... мен ... ... қорғау пəнiнiң негiзгi бөлiмдерi бойынша жазыл-ған бұл оқу
құралында ... ... ... ... ... арқылы
жүргiзiлетiн лабораториялық жұмыстар мен практикалық ... ... ... лабораториялық жұмыс екi немесе төрт сағатқа
арналған ал практикалық сабақтар бiр немесе екi ... ... ... ... бұл оқу ... 14 лабораториялық жұмыстар
сипатталған үш тараудан тұрады жəне ... ... ... ... ... тарауда атмосфералық ауа, оның химиялық
құрамы, құрылысы, ... ... оны ... қорғаудың жолдары,
табиғат пен адам өмiрiндегi маңызы жөнiнде қысқаша мəлiметтер берiле келiп,
ауаның ластануына байланысты ... ... ... ... ... берiлген. Екiн-шi тарауда топырақ, үшiншi тарауда
су ресурстары, олардың химиялық құрамы, ластаушы ... ... ... ... ... ... мен адамзат тiршiлiгiндегi маңызы туралы
айтыла келiп осы ... ... ... ... ... ... соң бақылау сұрақтары, студенттердiң өзiн-дiк ... ... ... ... ... үшiн тест сұрақтары мен
пайдаланылған əдебиеттер тiзi-мi берiлген.
Бұл оқу құралы ... ... ... ... ... ... жəне
техникалық профильдегi жоғары оқу орындарының студенттерiне арналған, сол
сияқты анықтама оқу құралы ... ... орта бiлiм ... ... экология пəнiн оқыту барысында, үйiрме жұмыстарында неме-се
орта арнаулы оқу ... ... мен ... оқу ... ... ... оқу ... болып табылады.
І ТАРАУ.
АТМОСФЕРА — БИОСФЕРАНЫҢ
НЕГIЗГI ҚҰРАМ БӨЛIГI
1.1. Атмосфера туралы ... оның ... жəне ... мен ... ... ... ... мен ластаушы көздер.
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары.
1.4. Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау.
1.1. Атмосфера туралы ... оның ... жəне ... мен ... ... ... (грекше: atmos — бу жəне sphaira — шар) — ... ... ... қабықша. Атмосфера деп Жердi онымен бiрге ... ... ... ... ... ... ... Атмосфераның массасы 5,15-5,9 х 1015
тонна. Атмосфера Жер бетiндегi барлық ... ... ... етiп, ... ... барлық жақтарына үл-кен əсер етедi.
Атмосфераны зерттеушi мамандардың пiкiрiнше, ол Жер ... ... ... ... ... ... тұрады.
Атмосфераның құрылысы бiрнеше қабат құрылымнан тұ-рып, тропосфера,
стратосфера, мезосфера жəне термосферадан ... 1000 км жəне одан ... ... ... онда ... ... əлем кеңiстiгiне таралады.
Осы қабатта атмосфера бiрте-бiрте планета аралық кеңiстiкке ... Жер ... ең ... ... ... деп аталады. Бұл
қабаттың орта ендiкте ... ... ... — 10-12 км, ...... км, ... — 7-10 км. Осы ... жауын-шашын, бұлттар түзiлiп,
найзағайлар күн
күркiреуi жүредi. ... ... ... 40 км — ге ... ... орналасқан. Онда ылғалды-лық ... ... ... көп ... осы қабатта жинақталған, озон Күннiң
ультракүлгiн сəулелерiн сiңiрiп, атмосфераны қызып ... ... ... 50 км биiктiкте мезосфера ... ... ... одан əрi ... ... 80 км ...... түседi. Мезосферадан жоға-ры белгiлi шекарасы жоқ термосфера
орналасқан, онда 500-600 км ... ... +16000 ... ... ауа ... ... сұйылып, қысым төмен-дейдi.
Ең соңында Жерден ең алыста 800-1600 км қашықтықта эк-зосфера орналасқан.
Атмосфераның 400-600 км ... ... ғана ... ... ... 1
кестеде берiлген.
/ кесте
Атмосфераның төменгi қабаттары мен таза құрғақ ауаның химиялық құрамы
|Компо-не|Мөлшерi ... ... | ... | |
| ... | ... |
| ... ... | ... |
| |ша, |ша, | |а, % |ша, |
| |% |% | | |% ... |75,52 |78,09 ... ... | | ... |3 |4 ... |23,15 |20,94 |Сутек |3,5х10-|5х10-5 |
| | | | |4 | ... |1,28 |0,93 ... ... | | | |4 |4 ... |0,033 ... |8х10-5 ... | | ... |4 |
| | | |i | | ... ... |10-6-10|2х10-6 |
| |3 |4 | |-5 | ... ... |- |2х10-8 |
| |5 |4 ... | |
| | | |i | | ... ... ... |1х105 |
| |4 | |к | | ... ... ... 8х10-6 ... ... ... ... топырақ бетiндегi, топырақтағы
жəне топырақ қуыстарындағы ауа қабаттарын құрайды.
Атмосфералық ауа — ... ... ... Оның ... 78,08% ... ... 0,93% ... 0,03% кө-мiрқышқыл газы бар. Ал қалған 0,01%
басқа неон, гелий, ме-тан, радон, ксенон, т.б газдардың ... ... ... ... ... жоқ. Ол ... өсiмiдктердiң тiршiлiк əрекет-терi
нəтижесiнде түзiледi. Өсiмдiктер су мен көмiрқышқылы-нан фотосинтез ... ... ... Ал ... ... тiрi ... ... тек
пайдаланушылар болып есептеледi. Көмiрқышқыл газы атмосфераға тiрi
организмдер-дiң тыныс ... отын ... ... ... ... мен шiруi кезiнде бөлiнедi. Ауаның құрамын-дағы көмiрқышқыл газы
мөлшерiнiң көбеюi адам мен жануар-лар организмiне ... əсер ... үшiн ... ... ... ерекше жəне əртүрлi. Ол,
бiрiншiден, ... үшiн ... ... жəне тыныс алу үшiн
оттектiң көзi. Ол тiрi организмдердi космостық ... ... ... ... ... ... зат алмасудың газ тəрiздi өнiмдерiн қа-
былдайды, планетада су буларын тасымалдайды, бұлт, жауын-шашын түзiлетiн
жəне басқа да ... ... ... ... ... ... тiршiлiк ортасы болып саналады, топырақтың құнарлылығына əсер етедi,
т.с.с.
Ғалымдардың пiкiрiнше, қазiргi заманғы атмосфераның ... тегi ... жəне ол ... ... қабықшасынан пла-нета түзiлгенннен кейiн
бөлiнген газдардан түзiлген. Жердiң геологиялық тарихы барысында Жердiң
атмосферасы ... ... ... ... ... ... ... вулкандардың əрекетiнен газдардың бөлiнуi, күннiң ульт-ракүлгiн
сəулелерi əсерiнен молекулалардың ыдырауы, атмо-сфера компоненттерi мен ... ... ... ... ... нəтижесiнде бөлiнетiн
газдар əсерiнен үлкен эволюцияны басынан кешiрдi.
Атмосфераның дамуы геологиялық жəне ... ... сол ... организмдердiң тiршiлiк əре-кеттерiмен тығыз байланысты. Атмосфера
Жердiң беткi қаба-тын оның қалың қабаттарына өту ... ... ... ... ... əсерлерiнен сақтап тұрады.
Атмосфера құрамының қалыптасуына үлкен əсер ететiн тiрi организмдердiң
тiршiлiк əрекеттерi өз ... нде осы ... ... ... ... тiрi ... ... əсер ететiн Күннiң
ультракүлгiн сəуле-лерiнiң көп бөлiгiн ... ... ... ... мен ... ... алу процесiне қатысса, ал көмiр қышқылы
өсiмдiктердiң қоректенуiне қатысады. Климат-тық ... ... ... мен ... адамдардың денсаулығы мен тiршiлiк қызметiне əсер
етедi. Со-нымен қатар адамның тiршiлiк əрекетi ... ... ... ... əсер ... ... ... тiрi заттар арқылы 5200-5800
жылда толық жаңарады. Ал оның бүкiл мас-сасын 2 мың жылда тiрi организмдер
сiңiрсе, көмiрқышқылын — 300-395 ... ... ... газ ... ... Егер Юпитер мен Сатурнның атмосферасы
негiзiнен сутек пен гелийден, Марс пен Венераның атмосферасы — ... ... ... ... ... азот пен ... ... сол
сияқты аз мөлшерде аргон, көмiрқышқыл газы, неон жəне ... ... ... бар. ... ең маңызды ауыс-палы компонентi —
су буы. Су буының негiзгi ... ... ... ... ... ... оның ... азая бередi.
Атмосфералық процестерге, əсiресе стратосфераның жылу режимiне озон үлкен
əсер етедi. Озон стратосферада ... күн ... ... сiңiредi. Ендiк пен жылдың ... ... ... ... ... ... ... отырады, оның қалыңдығы 2,3-5,2 мм аралығында
болады. Жалпы табиғатта озонның ... ... ... қарай
жоғарылайды. Қазiргi кезде адамның шаруашылық тiршiлiк ... ... озон ... ... ... ... озон ... əсер ететiн фреондар (хладондар) деп ... ... Бұл ... ... ... ... өте ұшқыш,
Жердiң бетiнде химиялық инерттi, мұздатқыш қондырғыларда қолданылады.
Фреондар страто-сфераға көтерiлiп, ... ... ... ... ... ... сəулелерден сақтайтын, озон молекулаларын
ыдырататын, химиялық реакциялардың катализаторы болып саналатын ... ... ... кезде озон қабатының жағдайына қатаң бақылау —
мо-ниторинг ... Озон ... ... ... зар-даптарға
əкелуiне байланысты бiрқатар елдер қазiргi кезде фреондар өндiрiсi мен оны
пайдалануды қысқартып отыр, ... де ... ... бұл ... əлi ... күйiн-де қалғандықтан олардың атмосферадағы концентрациясы да жылдан
жылға ұлғайып отыр.
Көптеген бақылаулар ... озон ... ... бiркелкi таралмаған.
Солтүстiк жарты шар атмосферасында оң-түстiкке қарағанда фреондардың
концентрациясы 8-9% ... ... ... мен ... ... ... ... жəне отын түрлерiн кең мас-штабта жағуға
байланысты атмосферадағы бос оттектiң қоры азайып, ал ... ... ... ... ... көмiртектiң айналымы бұзылды
деуге болады. Академик А.П. Виноградов зерттеулер нəтижесiнде көмiрқышқыл
газының ... жыл ... 0,2% ға ... ... анықтады.
Адамзат қоғамында адам ба-ласы отты ең алғаш рет қолданған күннен бастап
осы ... ... ... жану ... 273 ... тонна оттегi жұмса-ған
болса, соның 246 млрд. тоннасы, яғни (90% ға ... ... ... ... ... ... ... бұзылуы мен атмосферада көмiрқышқыл
газының концентра-циясының жоғарылауы Жердегi барлық химиялық тепе-тең-
дiкке ... əсер ... ... жəне ... ... ... ... Табиғи
ластану. Атмосферада үнемi белгiлi мөлшерде шаң болады. Шаң табиғатта
жүретiн табиғи ... ... ... үш түрi ... ... ... емес), органикалық жəне
космостық. Тау жыныстарының үгiтiлуi мен бұзылуы, вулкандар ... ... ... ... ... беттерiнен судың булануы минералдық
шаңның түзi-луiне себеп ... ... шаң ... ...
бактериялар, саңырауқұлақтардың споралары мен ... ... ... жəне ... мен жануар-лардың ыдырау, ашу, шiру ... ... ... шаң ... ... ... Табиғи ластанудың бiр түрi космостық шаң ... ... ... түзiледi, 1 жыл iшiнде оның ... 2-5 ... ... ... ... шаң жер атмосферасының негiзгi құрам бөлiгi
болып табылады. Табиғи шаң бөлшектерi органикалық ... ... ... ... ... ... 10-3—10-4 см болады жəне топырақ ... ... ... ... ... ... ... торфтардың өртенуi
немесе су беттерiнен булану нəтижесiнде түзiлуi ... ... ... шаң ... шөл ... ... ... немесе
аэропланктондар — бактерия, өсiмдiк споралары, саңырауқұ-лақтар, өсiмдiктер
мен жануарлардың ... шiру, ... ... ... ... ауа атмосферасында магний, натрий, каль-ций ... ... ... олар су ... ... ... ... Əдетте табиғи жолмен ластану биогеоценоздар мен онда тiршiлiк
ететiн ор-ганизмдер үшiн аса көп зиян келтiрмейдi.
Атмосфералық шаң Жер бетi нде ... ... ... үшiн ... ... Ол су ... конденса-циялануы үшiн, олай болса жауын-шашынның
түзiлуiне əсер етедi. Бұнымен қатар күн радияциясын сiңiрiп тiрi организм-
дердi ... ... ... ... ... В.И. ... ауа ... химиясында маңызды роль атқарады деп жазды.
Жер бетiндегi заттардың ... ... оның ... топырақ
бактерияларының тiршiлiгi күкiртсутек, ... ... ... ... ... зор мөлше-рiнiң түзiлуiне əкелiп соғады.
Жасанды ластану. ... ... ең ... ... ... автомобильдердiң жанар-майларының жану өнiмдерi ... ... ... Ж. ... есептеулерi бойынша, автомобильдерден
бөлiнген газдардың құрамында көмiрқышқыл газы — 9%, көмiртек ... ... — 0,5%, ... — 4%, ... -2%, альдегидтер — 0,004, азот
оксидтерi — 0,06%, күкiрт оксидтерi — 0,006% ... 200 ге ... бар ... ... ... ... ... күкiрт жəне
азот оксид-терiмен бiрге бензиннiң құрамына кiретiн канцерогендi заттар,
мысалы 3,4-бензопирен мен ... өте ... əсер ... ... ... газдардың құра-мында 25-27% қорғасын
болатыны анықталған. Жəне оның 40% диаметрi 5 мкм ге ... ... ұзақ ... ... ... ... адам организмiне түсетiндiгi
белгiлi болды.
Қазiргi кезде бүкiл əлемде шамамен 500 млн аса ... ... ... ... ... ... таза-лығын сақтау адамзат үшiн
қаншалықты маңызды екенi түсi-нiктi. Мысалы, Лос-Анджелес қаласының ауасын
үнемi 2,5 млн ... ... — 900 мың, ... ластайды. Ал əрбiр мың
автомобильден күнiне ауаға 3000 кг көмiртек оксидтерi, т.с.с отынның ... жану ... ... Бұл ... ... тыныс алу кезiнде
адам мен жануарларға аса зиянды болып табылады.
Ауа бассейнiн күкiрттi газбен жəне шаңмен ластаушы жылу ... ... ... жылу ... ... 1 сағатта 80 т көмiр жағып, атмосфераға
шамамен 5 т күкiрттi ангидрид жəне 16-17 т күл бөледi. ... ... ... əсер ... жағылатын отынның сапасы, жағу əдiстерi,
газтазартқыш қондырғылар мен қалдық ... ... ... ЖЭС ... ... қалдықтар мөлшерiн бiршама азайтады. Зиянды газдарды
авиациялық транспорт та бөледi. Ж.Дет-ридiң ... ... ... ұшу ... 1 ... 0,7 кг/м3 ... 6,5 кг көмiртек
оксидi, 1,7 кг ... 4,3 кг азот ... 6,3 кг/м3 ... ... ... ... ... ұшып өтетiн бiр реактивтi самолет, 8 сағат ұшу кезiнде
осы уақытта 25000 га ... ... ... оттектi жұмсайды екен.
Атмосфераның антропогендi ластану жолдары жылу энер-гетикасы, мұнай, ... ... ... ... ... сынау, т.б. арқылы
жүредi. Бұлардың əрқай-сысы құрамы ондаған мың компоненттерден тұратын
түрлi қоспаларды ... ... ... Ауа ... ... көмiртек оксидтерi, күкiрт пен азот қо-сылыстары, көмiрсутектер
мен өндiрiстiк шаң тозаң. 1 жыл iшi нде ... 200 млн ... ... (СО), 20 млрд ... ... газы , 150 млн тонна күкiрт оксидi,
53 млн тонна азот оксидтерi , 50 млн ... ... ... ... ауыр ... ластануы — ғылыми тех-никалық прогресстiң ... ... бiрi ... ... ... ... бойынша бүкiл
адамзат қоғамы кезеңiнде 20 млрд ... ... ... болса, оның түрлi
техника, құрал жабдықтар, қондырғылардағы мөлшерi 6 млрд тонна ... ... 14 млрд ... ... ... ... ... ластап отыр деуге
болады. Бұдан басқа жыл сайын өндiрiлген сынап пен қорғасынның 80-90 ... ... ... ... ... күл жəне ... газдармен бiрге
қоршаған ортаға таралатын кейбiр элементтердiң ... ... ... де асып ... ... ... — 1,5 есе, ... — 3 есе,
мышьяк — 7 есе, ... ... — 10 есе, ... иод, ... — 15 ... , ... ванадий, стронций, бериллий, цезий — 100 деген есе,
галлий мен ...... есе, ... — 10 ... есе, ... ... адамның денсаулығына, экожүйелердiң қалыпты жұмыс iстеуiне,
т.с.с. көптеген организмдерге зиянды ... ... ... ... ... ... көмiрқышқыл газының
үлкен əсерi бар. Жыл сайын атмо-сферадағы оның мөлшерi 0,4 % ... ... ... ... ... газының мөлшерi 0,032 %. Кейбiр
есептеулер бойынша атмосферадағы көмiрқышқыл газының мөлшерi əр 23 ... 2 ... ... ... газы ... ... — жылу
сəулесiн сiңiредi, оның мөлшерi белгiлi бiр концентрацияға ... ... ... ... ... ... ... мүмкiн.
Атмосферадағы озонның мөлшерi (көлем бойынша) 2 х 10 %, бiрақ ол Жер ... ... ... ... жəне ... ... бар.
Атмосфераның күкiрттi қосылыстармен ластануы қазiргi таңдағы аса маңызды
проблемалардың бiрi ... ... ... ... 5000 ... астам уақыт
бойы бөлiнiп отыр. Күкiрт оксидтерi өсiмдiктерге, ... мен адам ... ... əсер ... ... ... (1V) оксидi кү-кiрт (V1)
оксидiне дейiн ... да, су ... ... ... ... ... қышқылы атмосфералық жауын шашынмен бiрге қышқыл жаңбыр
түрiнде жерге жауа-ды. Қышқыл жаңбырлар су ... ... ... тигi-
зедi, ағаштар мен ауыл шаруашылық дақылдарының өсуiн те-жейдi, сөйтiп үлкен
экономикалық шығын келтiредi. Атмосфе-раға ... ауыр ... ... ... ... Олардың су мен топырақта көп ... ... ... ... зиян ... ... пен хром рак ауруларының
тууына себеп болады. Ал селенмен уланған организм өлiмге ұшырайды.
Атмосфераның радиоактивті заттармен ластануы
Атмосфераның ... ... ... ... əсер ... ... өте қауiптi болып саналады. Радиациялық əсер —
радиоактивтi ... ... ... ... ... ... ... хи-миялық элементтердiң атом ядроларының ыдырауы кезi нде
сыртқы ортаға бөлiнедi. Бөлiнген радиоактивтi сəулелер адам ... ... ... өтiп, ... ... ... ... физикалық, химиялық жəне физиологиялық, ең соңында патологиялық
өзгерiстер туғызады.
Радиациялық ... шығу ... ... ... ... космостық
сəулелерден бастап, экологиялық катастро-фалар болып табылатын ядролық
қаруларды сынау, атом ... ... ... ... ... ядролық қаруды сынау жұмыстарының жүргiзiлуiне байла-нысты ... ... ... ... ... атмосферада
жасанды радиоактивтiлiк көздерi пайда болды.
Радиоактивтi элементтердi өндiру мен атом қондырғыла-рын, двигательдерiн
iске қосу ... ... ... өте ... ... ... мүмкiн. Радиоактивтi заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрiнде
болады, олар-дың азғантай дозасының өзi ... нерв ... ... ... тыныс алу органдары, қалқанша без бен гипофиз қызметiне
зиянды əсер етедi.
Атмосфера радиоактивтi заттармен əсiресе, атом жəне ... ... кезi нде ... Атом ... ... түзiлген изотоптардың
жартылай ыдырау кезең-дерi түрлiше. Əсiресе, стронций-90 (жартылай ыдырау
кезеңi 25 жыл) мен ... ... ... ... 33 жыл) өте ... ... өсiмдiктердiң қалдықтары, жануар-лардың қалдық
өнiмдерi арқылы да таралады. Олардың тасы-малдануында ... ... ... роль ... ... изотоптар өсiмдiктерге сiңiрiлiп, олармен
балықтар қоректенiп, балықтарды жыртқыш балықтар не ... ... ... жылы ... ... ... мен ... қалаларында жарылған
атом бомбалары ондаған мың адамдар-дың өмiрiн ... оның ... ... ... ... жылы Москва қаласында ... ... ... ... ... ... ... космос кеңiстiгiнде жəне су астында
сынауға тыйым салу туралы келi-сiмге қол қойды. Бұл ... ... ... мен ... ... ... үлкен маңызы бар. Атом
энергиясын кең масштабта қолдану нəтижесiнде атом ... ... Ендi осы ... ... ... да ... ... проблеманы шешу жолдары түрлi елдерде түрлiше жүзеге асуда. Мысалы, АҚШ
мен Англия атом ... ... ... мұхитына тастайды,
Франция ескi темiржол туннельдерiне сақ-тайды, ал бiздiң елiмiзде жердiң
терең қабатына көмiледi, бұл ең ... жəне ... жол ... ... ... ... мен техниканың қарқынды дамуы кезеңiнде атмо-сфераның шумен ластануы
да бiрқатар зардаптарын тигiзуде. Деңгейi шамамен 90-120 децибел ... ... ... ... əсер етiп, есту ... қызметiн нашар-
латып, тiптi кейбiр жағдайларда ...... ... ... ... ... ... қатар гиперто-ния, асқазанның жарасы,
организмнiң эндокриндiк системасы-ның бұзылуы сияқты ... ... нерв ... ... əкеп соғады. Үздiксiз қатты
шу əсерiнен перифериялық қан ... ... ... ... мен ... ... жетуi қиындайды. Деңгейi 130 де-цибелден асатын шу акустикалық
травмалар туғызады.
Батыстың бiрқатар елдерiнде əскери аэродромдар маңын-дағы елдi ... ... ұшып ... реактивтi самолеттердiң шуынан жүректiң
миокардi инфаркт, жыныс органдары қызметiнiң əлсiреуi сияқты аурулар жиiле-
ген. Ал ... ... ... шу ... жүректiң тоқтап қалуы да
байқалады. Жануарларда да, əсiресе үй ... ... ... сүт беру ... ... ... байланысты шудың əсерiн төмендету үшiн бiраз ... ... ... ... қалаларда жасыл өсiмдiктер шудың деңгейiн бiршама
төмендетедi. Олар түскен шу энергиясының 20% жұтады. Бүнымен бiрге ... ... ... ... ... ... да ... ластануынан қорғайды.
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары
Атмосфераның ластануы адам, жануарлар мен ... үшiн ... ...... газдар қолайсыз ме-теорологиялық жағдайларда ... ... ... əкеп соғады. Тiптi кейбiр жағдайларда ... ... ... ... аса ... аурулары мен өлi-
мiне себеп болады. Мысалы, Лос-Анджелес қаласында, Кали-форнияда, Британ
аралдарында, сол ... ФРГ мен ... ... ... улы ... ... атмосферада жинақталуы нəтижесiнде смог ... ... ... ... ... ХIХ ғасырдың соңынан бастап — ақ ... ... ... жəне 1956 ... болған смог-тар елге үлкен зардаптарын тигiздi. 1952
жылдың 5-9 декабрь аралығында қаланың үстiн қаптаған тұман жауып тұрған. Тұ-
манның құрамындағы ... ... ... ... азот оксидтерi,
альдегидтер, хлорлы көмiрсутектер, т.б.) мөлшерi ауада қалыптағы нормадан 5-
6 есе көп ... 12 ... ... көптеген адамдарда тыныс алу жолдарының
аурулары, бас ауру, бас ... ... ... ... ... ауруымен
ауыратын адамдардың көпшiлiгi смогтың əсерiнен қазаға ... ... үстi нде 1956 жылы ... 96 ... бойы ... ... ... адамдардың ажалына себеп болған. 1968 жылы Лондонда "Ауа тазалығы
туралы заң" қабылданғаннан соң атмосфераның ластануы ... ... ... ... ... құрамында 140-қа жуық зиянды заттар
болады. Олардың көпшiлiгi түссiз, иi ссiз ... ... ... əсер ... ... зерттеулер нəтижесiнде адамның
денсаулығына ... ... ... əсер етуi аса ... туғызатындығы
белгiлi болды.
Ауаның ластануы адамның жалпы ... ... ... ... жөтел, бас айналу, дыбыс жол-дарының спазмалары, өкпенiң түрлi
аурулары, организмнiң жалпы ... ... ... ... қарсы тұра алу
қа-бiлетiн төмендетедi. Өндiрiс ... ... ... транспорт
түрле-рiнен шыққан газдар, түтiн, iрi қалалардың үстiнде пайда ... ... Күн ... ... ... ... түсуiне кедергi келтiредi.
Мысалы, Париж қаласының ... ... ... аз ... сəулелер 3 % болса, заводтар мен фабрикалар көп шоғырланған
аймақтарда 0,3 % қана ... ... ... ... ... жəне рахит ауруларын туғызатыны бел-гiлi.
Атмосфераның құрамындағы зиянды заттардан жануарлар мен ... ... ... орындарынан шыққан қалдықтар құрамындағы ... жəне ... бал ... ... ... бал ... қабiлетi төмендейдi.
Бiрқатар мемлекеттерде жабайы аңдардың (бұғы, қоян мен ... ... ... ... газ, мы-шьяк, сурьманың əсерiнен улану
оқиғалары көп кездеседi.
Өсiмдiктер үшiн ... улы ... ... күкiрттiң, фтор, хлордың
қосылыстары мен көмiрсутектер.Олар ауыл-шаруашылық ... ... ... ... ... зиян келтiредi.Дəндi дақылдардан бұл газдарға өте
сезiмтал — арпа, көкөнiстерден — шпинат, капуста, ... ... ... болатын күкiрттi газдың шектеулi нор-масы 0,02 мг/м3, азот
оксидтерi — 0,02 мг/м3 жəне ... — 0,1 ... ... ... Франция мемлекетi нде атмосфераның
ластануынан болатын шығын ... ... 4%, АҚШ — 3%, ... ... ... ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау жолдары
Атмосфералық ауаның ... ... ... ... ... ... материалдық шығындар мен ... ... ... ... ... ... қазiргi заманғы даму деңгейi адам организмi мен
қоршаған ортаға зиянды əсер ... ... ... жəне ... ... ... iс-шараларын жасауға мүмкiнiдк бередi.
Атмосфералық ауаның ластануының алдын алатын жəне зиянды қалдықтардың
мөлшерiн азайтуға ... ... ... ... 3 ... болады:
1. Зиянды қосылыстар түзiлетiн технологиялық процестердi жақсарту ... ... ... аз ... жаңа ... өндiрiске
енгiзу.
2. Отынның құрамын, аппараттар мен карбюрацияны жақ-сарту жəне ... ... ... ... ... ... түсуiн азайту немесе
мүлде болдырмау.
3. Зиянды ... ... ... ... ... ... өсiмдiктердi көптеп отырғызу, егу.
№ 1 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАДАҒЫ ШАҢ МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Шаң атмосферада аэрозоль түрiнде кездеседi. Ол ... не ... ... ... ... ... мен стратосферада таралады.
Аэрозольдардың көпшiлiгi ... ... ... ... ... ... ... шаруашылық iс-əрекетi арқылы түзiледi. Кейбiр
есептеулер бойынша Жер ... ... ... нəтижесiнде түсетiн
шаң мөлшерi жылына 1 млрд тоннаға же-тедi. Шаңның химиялық құрамы ... ... ... ... — құм, улы ... пестицидтер,
көмiрсутек-тер, т.б.
Антропогендiк аэрозольдар жану процесi нəтижесiнде түзi-ледi. Энергетика
мен транспорт ... ... 2/4 ... ... ... ... ... материал-дары жəне химия өнеркəсiптерiнде де
бiразбөлiгi түзiледi.
Аэрозольдар Жердiң клиамтын ... ... ... алу ... аса ... ... ауруын туғызады. Көп жағдайда
аэрозольдар құрамында радиоактивтi бөлшектер, вирустар, микробтар ... ... мен ... ... ... ... ... анықтау үшiн қазiргi кезде салмақтық
əдiс — гравиометрия қолданылады. Бұл əдiс ... елдi ... ... ... ... ... 0,04-10 мг/м3 ... анықтауға болады.
ЖҰМЫСТЫҢ МАҚСАТЫ: Атмосфералық ауаның құра-мындағы шаң мөлшерiн анықтау.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1). Шаң ұстағыш құрал: ... ... ФПП ... үлгi ... арналған
респиратор, металл-конус тəрiздi жəне бөл-шектенетiн ыдыс;
2). Аналитикалық таразы;
3). эксикатор;
4). пинцеттер;
5). шыны ... ... 10 ... ... психрометр;
8). анемометр;
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ :
ФПП материалынан жасалған фильтрдi бөлмеде 40-60 мин ... ... ... ... ... ... ... əкеледi де, фильтр ұстағышқа
бекiтедi. үлгi ... ... ... ұстағыштың дұрыстығын тексередi, ол
үшiн оның ұшын тығынмен жауып, құралды iске қосады, фильтр ұстағыш ... ... 0-дi ... алу 250-400 ... ... жүргiзiледi, фильтр-дегi шаң массасы 4
мг — нан кем ... ... Үлгi алу 30 ... ... Бұдан соң
фильтрдi пинцетпен босатып алып, шаң ... ... iшке ... төрт рет
бүктеп, пакетке салады. Лабораторияда ... 40-60 ... ... темпе-
ратурасында ұстап, тұрақты массаға жеткiзедi. Егер үлгi 100% — ке ... ... ... ... ... CaCl2 ... эксикаторға 30-50 ми-нутқа қояды, содан кейiн 40-50 ... ... ... ... С ... ... формула бойынша есептеп табады:
М
мұндағы,
М — ... ... ... ол таза фильтр мен шаңданған фильтр
массасының айырмасына тең, мг;
V0 — қалыпты ... ... ... ... ... ... ... температура 00С жəне атмосфералық қы-сым 1013 ГПА (760
мм.сын. бағ.).
= Vt х Р х 273 ° (273 +t)х 1013 ...... ... жəне ... ... Р (гПа, ... ... көлемi, м4; 273 — газдардың ... ... 1013 ... ... ... 2 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАЛЫҚ АУАДАҒЫ МИКРООРГАНИЗМДЕР САНЫН АНЫҚТАУ
Ауасы жиi желдетiлмейтiн ... үй, ... ... ... ... орындардың ауасында түрлi микро-организмдер көп болады. ... ... ... ... 1 м3 ... 2 мыңдай бактерия болса,
сабақ бiткен соң ... саны ... ... ... ... ... ауру
туғызатын патогендi микроорганизмдер тұмау, т.б. аурулардың эпидемиясы
кезiнде көп жиналады. Мұндай кезде күн ... ... ... ... ... ... ... бактериялардың санын бiршама азайтуға
болады. Бұны-мен қатар қылқан ... ... ... ... ... де бактерияларды жойып жiбередi.
Бұл жұмыста студенттер ауасы ластанған орындардағы ... ... ... ... ... жəне ... тiршiлiгiне
фитонцидтердiң əсерiн анықтайды.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Бактерицидтiк лампа;
2. Петри тостағаншалары;
3. Су банясы;
4. Спирт ... ... ... ... ... ... ... агар немесе басқа қоректiк орта;
9. Шпатель;
10. Қылқан жапырақты ағаш жапырағы.
Барлық ыдыстар алдын ала ... болу ... ... ... ... сүртiп, тазалап, 15-20 мин бактерицидтiк
лампамен ... ... ... ... соң ... ... Стериль-денген Петри тостағаншаларын ... ... ... ... қақпақшасын ашыңқырап столға қояды. Бұдан
соң қоректiк ортаны тостағаншаға құйып, ... ... ... ... етiп ... да ... ... қорек-тiк орта қатқанша сақтап қояды.
А. Ауадағы микроорганизмдер санын анықтау
Қоректiк орта қатыңқыраған соң ... лас ... 5 мин ... Петри
тостағаншасын ашып, екiншiсiн осы уақытта лабораторияда, ... ... ... ... ... арасында ашып қояды. 5 мин соң
тостағаншаларды жауып, астын жоғары ... ... ... ... екiншi
қақпақшадағы конденсацияланған су тамшылары түспеу үшiн), шыныға жазатын
карандашпен нөмiрлейдi де, барлық ... +250 -та ... ... ... ... ... əсерiн анықтау
Коэффициенттердiң сан мəндерiн орындарына қойып, атмо-сфералық ауаның ... ... ... ... КСО2 = (0,5 +0,01 х 500 х 1,4) ... х 1,20 х 1,00 = 8,96 ... СО2 газы ... ПДК =5 мг/м4. Автотранспорттан шығатын
улы газдардың мөлшерiн азай-ту үшiн төмендегi шараларды iске асыру керек:
— автомобильдер қозғалысына ... ... ... ... ... 300 ... дейiн шек қою;
— жүк машиналарының карбюраторларын дизельмен ал-мастыру;
— фильтрлер орнату.
№3 ... ... АЗОТ ... Н ... ... ... айтып кеткенiмiздей, атмосферада "фотохимиялық
смог" түзуге, озон қабатының бұзылуына жəне қышқыл ... ... ... ... пен ... атмосфераға бiр жылда түзiлетiн 60
млн тонна азот оксидтерiнiң 36 ... ... Газ ... азот ... тек қана улы ... ... ... коррозияға белсендi агент болып
саналады. Оның шектеулi концентрациялы мөлшерi (ПДК) — 0,085 ... МЕН ... ... Рихтер құралы;
3. аналитикалық таразы;
4. ... ... ... ... иодидi (х.т.);
8. натрий нитраты, (х.т.);
9. ... ерiтi ндi: 20 г ... ... 250 мл суда ... ... Алынған ерiтiндi түссiз болу керек жəне қараңғы шыныда сақталады.
Сақтау мерзiмi 2 ... ... ... ... х.т., 0,06 % ... 0,03 г Na2SO3 50 мл ... ерiтiндiнi анализ алдында ғана дай-ындайды;
11. сiрке қышқылы, х.т., 12 %-тiк ерiтiндi. 64 мл кон-центрациялы ... 500 мл ... ... ... ... белгiсiне дейiн су құяды;
12. сульфанил қышқылы, т, 5 г сульфанил қышқылын 150 мл 12 %-тiк ... ... ... ... ... шыны ... ... сақтайды;
13.а- нафтиламин, т., 0,2 г а-нафтиламиндi 20 мл суда су банясында қыздыра
отырып ... ... ... ... ... ерiтедi. Ерiтiндiнi
қараңғы шыны ыдысқа жайлап құяды, тұнбаны ... ... ... 150 мл 12 %-тiк ... қышқылын құяды;
14. Гриссс-Илосвай реактивi. Анализ алдында а-наф-тиламин мен ... ... 1:1 ... етiп ... ... ... ... 2-3 г натрий нитритiн үгiтiп, 50-600
температурада 2 сағат кептiредi. 0,1500 г NaNO2 100 ... ... ... ... 1 мл-i 1000 мкг NO2 — ге ... болады;
16. 1 мл 10 мкг NO2 болатын ерiтiндiнi стандартты ерiтiндiнi сiңiргiш
ерiтiндiмен 100 есе ... ... ... негiзгi стандартты ерiтiндi, 10 мкг/мл NO2 болатын ерi-тiндiнi сiңiргiш
ерiтiндiмен 10 есе ... ... ... 1 мл негiзгi ерiтiндi 1 мкг NO2
сəйкес болады. Бастапқы ... ... 2 апта ... шыны ... Негiзгi стан-дартты ерiтiндi анализ алдында дайындалады.
Жұмыс 4 ... ... ... NO2 ... ... үшiн зерт-телетiн ауаны 6 мл
сiңiргiш ерiтiндi құйылған Рихтер ... ... 20 мин бойы 0,25 л/ ... ... ... ... iстеп тұрғанда оған күн сəулесiнiң
түспеуiн қадағалау керек. Алынған үлгiнi сақтау ... 2 ... ... ... прибордағы ерiтiндiнiң деңгейiн 6 мл сумен белгiсiне
дейiн жеткiзу керек. ... үшiн ... ... 5 мл ерiтiндiнi пробиркаға
құйып, 0,5 мл Грисс реак-тивiн ... ... ... 20 мин соң ... ... пробиркаларға 5
тамшы 0,06 %-тiк Na2SO4 ерiтiндiсiн құйып, тағы да шайқайды. Содан ... 10 мм ... ... ... ... NO2 мөлшерiн калибрлiк график бойынша та-бады. Үлгiлермен ... ... де ... ... табады.
Ауадағы NO2 концентрациясын төмендегi формула бойын-ша есептеп шығарады:
V0 х b
бұндағы:
а — сiңiргiш прибордағы ауаның жалпы көлемi (6 мл); b — ... үшiн ... ... (5 мл); m — калибрлiк график бойынша табылған NO2 мөлшерi,
мкг;
V0 — ... ... ... ... ... л.
Калибрлік график құру
Сыйымдылығы 50 мл өлшеуiш колбаларға 1, 2, 4, 6, 8, 10, 20 мл ... ... (1 ... құяды. Белгiсiне дейiн сiңiргiш ерiтiндi
құяды. Өлшеуiш колбалардағы 5 мл ... ... ... ... 0,1; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0; 2,0 мкг болады.
Стандарттар шкаласын дайындау үшiн ... 5 мл əр ... ... ... əдiс бойынша жұмыс жүргiзедi.
№4 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАДАҒЫ КҮКIРТ ҚЫШҚЫЛЫ МЕН ЕРIГIШ СУЛЬФАТТАР МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Атмосфераның антропогендiк факторлар əсерiнен ... ... ... ... мен сульфаттар.
Күкiрт қышқылы мен суда ерiгiш сульфаттарды анықтау-дың негiзгi жолы ... ... ... əре-кеттесуiне негiзделген.
Күкiрт қышқылы үшiн ПДК — 0,3 мг/м3.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Аспиратор мен АФА — ХП-18 ... ... ... ... көп саңылаулы пластиналы шыны фильтр;
3. фотокалориметр;
4. барометр;
5. термометр;
6. глицерин (х.т.) немесе этиленгликоль;
7. тұз ... ... ... 1,19 ... этил ... сутек асқын тотығы, х.т.;
10. сусыз калий сульфаты, х.т.;
11. сiңiргiш ерiтiндi: 10 мл ... Н2О2 1 л суда ... 0,3% Н2О2 ... ... ... ... барий хлоридi: 5,85 г барий хлоридiнiң кристаллды тұ-зын 50 мл суда
ерiтедi. Одан соң үстiне 150 мл этил ... мен 150 мл ... ... ... РН ... кон-центрациялы тұз қышқылымен 2,5-2,8-ге
дейiн жеткiзедi. Ерi-тiндiнiң сақтау мерзiмi 2 ай.
13. бастапқы стандартты ерiтiндi. Сусыз калий ... ... ... ... 2 ... ... Одан ... 0,2720 г тұзды 100 мл
суда ерiтедi. Бұл ерiтiндiде 1000 мкг/мл SO2 ... ... ... ... ... ... ... сiңiргiш
ерiтiндiмен 10 есе сұйылту арқылы алынады. Алынған ерiтiндiде 100 мкг/мл
SO2 болады.
ЖҰМЫСТЫҢ ... ... 20 мин 40 ... ... АФА ... арқылы өткiзедi.
Одан кейiн фильтрдi пинцетпен 25 мл-лiк стаканға салып, үстiне 0,2 мл ... 10 мл ... су ... ... 10 мин шыны ... ... ерiмеген бөлiгiн шыны фильтр арқылы сүзедi.
Сульфат-иондарын анықтау үшiн 4 мл фильтраттың үстiне 1 мл ... ... ... ... ... ... дайындайды, ол үшiн таза фильтрге 1 мл
барий хлоридiн құя-ды. 15 мин соң ерiтiндiнi шайқап, ... 10 мм ... 400 нм ... ... ... анық-тайды. Нольдiк
ерiтiндiнiң оптикалық тығыздығы 0,01 ден ас-пауы керек. Егер одан ... онда ... мен ... тазалығын, дайындалған ерiтiндiлердiң
сапасын тексеру керек. Күкiрт қышқылы мен сульфаттардың үлгiдегi ... ... құру ... үлгi мен нольдiк ерiтiндiнiң оптикалық
тығыздықтарының айырмасы бойынша табады.
Калибрлік ... ... ... ... колбаларға 0,5; 1; 2; 4 мл негiзгi стан-дартты ерiтiндi
(100 мкг/мл), 0,6; 0,8; 1 мл ... ... ... (1000 ... ... ... дис-тильденген су құяды. 4 мл ... SO2 ... ... 4; 8; 16; 24; 32; 48; 64; 80 ... ... дайындау үшiн үлгi алуға ... бiр ... ... анализдiң барысына сəйкес барлық жұмыстарды жүзеге
асырады. Осымен қатар нольдiк үлгiнiң оптикалық тығыздығын да анықтайды.
Күкiрт қышқылы мен ... ... ... ... ... бойынша анықтайды: a» m
С = V 0 »b ...... ... ... (10 ...... ... үлгiнiң көлемi (4 мл);
m — калибрлiк график арқылы табылған үлгiдегi SO2 ... V0 — ... ... қалыпты жағдайдағы көле-
мi, л.
№5 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ҚОРШАҒАН ОРТАДАҒЫ СЫНАП МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Сынап — барлық тiрi организмдер үшiн өте улы ауыр ... ... ... тез ... ұшып ... ... артқан сайын булану
да күшейедi. Ауадағы сынаптың булары ... бетi мен ... ... Қорғасын сияқты сынап та адам организмiнде жиналып,
iшкi органдардың функцияларына ... əсер етiп, ... ... ... əдiсi ... түстi — CuI * HgI2 тұзының түзiлуiне
негiзделген.
РЕАКТИВТЕР МЕН ... Үлгi ... ... құрал;
2. Өлшеуiш колбалар;
3. Сиымдылығы 1, 2, 5, 10 мл градуирленген пипеткалар;
4. Сиымдылығы 10, 25, 100 мл ... ... ... ... йод, ... ... йодидi;
8. Натрий сульфитi 2,5-3 Н ... 19 г ... ... суда ерiтiп, 100 мл-ге жеткiзедi;
9. Хлорлы сынап (сулема);
10. Хлорлы мыс, х.т., 7 % ерiтiндiсi;
11. Мыс сульфаты, х.т., 10% ... ... ерiтi ндi: 2,5 г ... ... ... суда ... 1 л-
ге дейiн жеткiзедi;
13. Құрамды ерiтiндi: өлшеуiш цилиндрге 1 көлем хлорлы немесе күкiрт ... ... 5 ... 2-4 натрий су-льфитiн құйып, түзiлген ... ... ... ... ... ... Стандартты ерiтiндi №1: 0,0135 сулеманы 100 мл-лiк колбадағы сiңiргiш
ерiтi ндiде ерiтiп, 100 мл-ге дейiн жеткiзедi. №2 ... ... ... ... 10 есе ... ... ... арқылы алады.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
Ашық ауадағы ауданы 100 см ... зат ... ... ... ... ... ... үлгi алады.
Тампонды пеницилиннiң ыдысына шыны салып, үстiне 10 мл сiңiргiш ерiтiндi
құяды.Шыны ыдысты шайқап, 4 ... ... ... соң үлгiнi сүзгiден
өткiзедi. 5 мл сүзгiден ... ... 1 мл ... ... ... 20-30 мин соң ... түбiне тұнба түзiлгенде үлгiнiң
түсiн шка-ламен салыстырады.
Стандарттар шкаласын ... ... ... |№1 ... ... ... ... |мөлшерi, |
|№ |ты |ты |ндi, |мкг |
| ... ... |мл | |
|1 |0 |- |5 |0 |
|2 |0,05 |- |4,95 |0,5 |
|3 |0,1 |- |4,9 |1,0 |
|4 |0,2 |- |4,8 |2 |
|5 |0,4 |- |4,6 |4 |
|6 |0,6 |- |4,4 |6 |
|7 |0,8 |- |4,2 |8 |
|8 |1,0 |- |4,0 |10 |
|9 |- |0,2 |4,8 |20 ... |- |0,3 |4,7 |30 ... |- |0,4 |4,6 |40 ... |- |0,5 |4,5 |50 ... |- |0,6 |4,4 |60 ... ... ... ) төмендегi формула бойынша есептейдi:
С х 1000 бұндағы:
Х — сынаптың мөлшерi, ...... ... ... ... — үлгiдегi барлық сұйықтың мөлшерi, мл;
С — анализге алынған сұйықтың мөлшерi, мл;
1000- мкг — нан ... ... ... ... Жер ... химиялық құрамы қандай?
2. Адамның iс-əрекетiнiң ауа райы мен климатқа ... ... ... ... əртүрлi инверсиялары қа-лай əсер етедi?
4. Атмосфераны ластаушы ... ... ... ... ... ластануы халық саны мен өсiм-дiктер дүниесiне қалай
əсер етедi?
6. ... ... ... ... ... əдiсте-рi қандай?
7. Автотранспорттан қандай улы қалдықтар бөлiнедi?
8. Автотранспорттан бөлiнетiн улы ... ... үшiн ... ... ... ... қажет?
РЕФЕРАТТАР МЕН БАЯНДАМАЛАР ТАҚЫРЫПТАРЫ
1. Ауа бассейнiн қорғау.
2. Атмосфералық ауаның зиянды қосылыстармен ластануы.
3. Атмосфераны ластаушы қосылыстардың қоршаған орта мен ... ... ... ... ауа ... ... ... ауаны тазарту əдiстерi.
6. Қалалардағы шудың деңгейiн төмендету проблемалары.
7. Қоршаған ... ... ... ... ... ... ... мен реттеу.
9. Атмосфералық ауа құрамының өзгеруi.
10. Атмосфералық ауаның жылулық ластануы.
ТАРАУ БОЙЫНША ТЕСТIК БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
1. Қазақстан ... ... 1999 жылы ... ... ... ... 18807,3 мың ... B. 5,5 млн тонна C. 18 мың тонна D. 10 мың тонна E.
100 млн ... ... ... ... ... қалаларының ауасын-дағы өте көп зиянды
зат қайсысы?
A. фенол
B. формальдегид
C. аммиак
D. азот ... ... ... " ... ... 1999 жылы ... ауасына қанша зиянды
бөлшектер шығарған? A. 131,0 мың тонна B. 75,0 мың тонна C. 50 мың ... ... мың ... E. 5 мың тонна
4. Кен байыту өндiрiсi 1999 жылы ... ... ... ... ... 100 мың тонна B. 358,3 мың тонна C. 10 мың тонна D. 10 млн тонна E. 100
млн тонна
5. ... ТЭЦ-1 ... ... ... ... 1999 жылы ... қалдықтар таратты?
A. 8,1 мың тонна
B. 10 мың тонна C. 20 мың тонна D. 100 мың ... E. 39500 ... ... Жер бетiне ең жақын қабаты? A. тропосфера
B. стратосфера C. мезосфера D. термосфера E. ... ... Жер ... ең алыс қабаты? A. тропосфера
B. стратосфера C. экзосфера D. термосфера E. мезосфера
8. ... ... ... үшiн ... ... ... мөлшерi?
A. 50-80 децибел B. 90-120 децибел C. 100-130 децибел D. 110-130 ... ... ... ... "Ауа ... туралы заң" қай жылы қабыл-данды?
A. 1958 ж. B. 1968 ж. C. 1978 ж. D. 1988 ж E. 1998 ... ... ... ... ... аз ... атмосферасындағы
ультракүлгiн сəулелерiнiң мөлшерi қан-дай?
A. 1% B. 2% C. 3% D. 4% E. ... ... ... Э.Ю., ... Г.М., Смирнова И.П. Чем ды-шит промышленный
город.— Д., 1991.
2. Гирусев Э.В., Бобылев С.Н. ... и ... ... 1998.
3. Данилов А.Д., Королев И.Л. Атмосферный озон — сенса-ции и реальность. —
Л., 1991.
4. ... А.Г., ... А.К., ... А.А. Охрана при-роды.— М., 1985.
5. Саданов А.Қ., Əбжəлелов А.Б., Асқарова Ұ.Б. Эколо-гия.— Алматы, 2001.
II ТАРАУ.
ЛИТОСФЕРА ЖƏНЕ ОНЫ ТИIМДI ... ... ... ... ... Жер ... Жел жəне су ... Топырақты эрозиядан қорғау.
2.5. Жердi рекультивациялау.
2.1. Топырақ ресурстарының маңызы
Литосфера — (грекше — lithos — тас + sphair — шар) — ... ... ... ... 30-80 км ... жер ... ... қатты тас
қабықшасы. Литосферада тiрi организмдер 3 км дейiнгi тереңдiкте тiршiлiк
етедi.
Топырақ. Жер ... ... ... заттардың екi айналымын: су айналымы
мен атмосфера циркуляциясында байқалатын үлкен, немесе геологиялық жəне
заттардың ... ... ... мен ... ... кiшi ... биологиялық айналымды туғызады. Екi айналым да бiр-
бiрiмен тығыз байланысты.
Топырақтың ... ... мен ... ... зор, ... экожүйе деп қарастыруға болады.
Топырақтану ғылымының негiзiн салушылардың бiрi В.В.Докучаев ХХ ғасырдың
басында топырақты өзiне тəн өза-ра ... ... ету ... өзiн-өзi рет-теуге қабiлеттi табиғи-тарихи дене деп қарастырады,
топырақ-тың ... ... тау ... ... рельефiмен жəне ландшафтымен тығыз байла-нысты болатынын
атап көрсеткен.
Тау жыныстарының топыраққа айналу процесiнiң аса бiр ... жəне ... ... ... ... ... жатқан гумустық қабаттың түзiлуi
болды. Бұл қабат топы-рақтың ең бiр ... ... ... ... ең ... рет ... ... анықтама бердi, ол: топы-рақ
түзiлу процесi құнарлылық түзiле жүретiн өсiмдiктер мен тау ... ұзақ ... ... деп ... ... Жер ... тiршiлiкке қажеттi ен маңызды алғы
шарттардың бiрi болып табылады. Алайда оның шын ... ... мен ... дəрежесiнде бағалай алмай келемiз. Топырақ биосфераның ... ... ... ... мен өсiмдiктер үшiн биохимиялық орта ... ол ... ... ... ... ... мен адамдар
арсындағы тiкелей жəне жанама əсер-лердi тепе-теңдiкте сақтап тұра ... ... ... ... аса ... ... ... Адамдарға азық-түлiк пен жануарларға қоректi өндiру үшiн қажеттi
жағдайлар тек топырақ ... ғана ... ... ... ... ... ... атмосфе-ралық жауын-шашынды жинақтау мен су
балансын реттеу, өсiмдiктерге қажеттi қоректiк элементтердi ... ... ... ... ... ... ету, ... зат-тарды
тасымалдау.
Топырақ — сыртқы орта жағдайлары: ... ауа, ... мен ... ... ... қалыптасқан жердiң беткi құнарлы
қабаты. Топырақ ... ... сол ... ... пен адамның iс-əрекетi
де жатады. Тiрi организмдер топырақтың негiзгi қасиетi — ... ... ... ... ... — оның өсiмдiктердi оларға қажеттi
қоректiк элементтермен, сумен жəне ауамен ... ету ... ... ... ... барысында жəне адамның топыраққа əсер ... ... Ол ... адам ... ... көзi болып
табылатын аса маңызды байлық, ... ... ... ... ... ...... элементтердiң аккумуляторы: ол оларды өзiнде жинақтап,
сумен шайылып кетуден сақтайды. Өзiнiң қалыптасқан зат ... ... ... ... жүйе ... ... табиғи факторлар (су тасқыны,
эрозия, құрғақшылық, т.б.) ... ... тұра ... ... топырақ көптеген
антропогендiк факторлардың (жер жырту, мал жаю, техниканы қолдану, ... ... ... ... ... ... ... құнарлылығы адам
iс-əрекетiне де байланысты.
Топырақ — барлық материалдық игiлiктердiң көзi. Ол ... ... ... үшiн талшық, құрылыс материалдарын бередi. Топырақтың ең ... ... айта ... ... ...... ... болса,
топырақ — анасы деген.
Топырақ ешнəрсеге айырбасталмайтын ... ... ... таңда, ғылым əлi
күнге дейiн табиғи топырақтың орнын баса алатын жасанды материал таба алған
жоқ. Өсiмдiктердi ... ... кез ... əдiсi ... аэропонды) топырақтың ролiн дəл өз мəнiнде орындай алмайды.
Сондықтан ... ... ... тұрған жəне əлi де маңызды болып қала
беретiн аса ... ... ... ... ... ... қалпына келу қабiлетiн сақтап қалуға барынша жағдай жасау.
Топырақ — биосфераның басқа ... ... ... ... ... ... жəне ... кейбiр элементтерiне
(атмосфералық ауа, жер бетiлiк жəне жер астылық сулар) өзi де əсер ... өте ... ашық ... ... ... ... пен ауа райы
компоненттерi, флора мен фауна, əсiресе соңғы кезде түрлi ... ... ... ... ... тер ... өздiгiнен тазару
қабiлетi нашарлап, құнарлылығы кемуде.
Топырақтың деградациялануының (латын тiлiнен аударған-да — ... ... ) ... ... : ... ... ... мен
пестицидтердi шамадан тыс көп қолдану, т.с.с.
Топырақтың қорғау мен бақылау объектiсi ретiнде ... ... ... ... бiрқатар өз ерекшелiктерi бар. Ең алдымен
топырақ атмосфералық ауа мен жер ... ... ... ... ... ... байланысты басқа орталарға тəн аса қуатты ... ... ... жоқ. ... түскен антропогендiк ластаушылар
онда жинақталып, көбейе бередi.
2.2. Жел жəне су ... өте ... ... ... ... өсу, даму жəне ... үстiнде
болады. Онда үздiксiз түзiлу жəне бұзылу про-цестерi ... ... Су, ... ... топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткi құнарлы
қабатының сумен шайылу, ... ұшу ... ... деп ... ... ... erodere — бұзу деген ... ... ... ... жабынының су, не желмен шайылуы, бұзылуы. Бұл кезде
топырақтың ең ... ... ... ... түзiлу процесiнiң жүру
жылдамдығы ша-мамен 0,5-2,0 ... ... ... шамамен 18 см
болатын осы қабаттың табиғи жолмен түзiлуiне 1400-7000 жыл қажет ... едi, бұл ... ... кейде 20-30 жыл, тiптi кейде бiр ғана қатты
жауған жаңбыр, не шаңды ... ... ... ... процестердiң байқалу сипатына қарай қалыпты, не геологиялық жəне
жылдам, не антропогендiк эрозия болып бөлiнедi.
Қалыпты эрозия — ... ... мен ... ... ... Ол өте жай ... нəтижесiнде бұзылған топырақ қабаты топырақ
түзiлу процестерiнiң нəти-жесiнде бiр ... ... ... келе ... ...... өсiмдiктер дүниесi жойылып бiт-кен, топырақтың
табиғи ерекшелiктерi ескерусiз пайдаланыл-ған территорияларда байқалып, бұл
эрозия өте тез ... ... ... ... ... ... ... өндiрiстiк (техногендiк), абразия, жайылымдық.
Жазықтық эрозия — тау беткейлерiндегi ... ... ... ерiген қар суларымен шайы-луы.
Сызықтық эрозия — тау беткейлерi топырақтарының ... ... ... ... ... ... мен ... түзiп шайылуы.
Жел эрозиясы, не дефляция — топырақтың жоғарғы құрғақ, құнарлы қабатының
бөлшектерiнiң желмен ұшуы.
Ирригациялық эрозия — суармалы егiн ... ... ... ... көп мөлшердегi су массасының берiлуiне байланысты
болады. Бұл су топы-раққа сiңiп үлгiрмейдi де, ... ... ... ... егiстiк жер аз ғана болса да ... ... ... ... ... төменге қарай жуылып, ағып ... ... ... бiр ... эрозия да, топырақ-тың сортаңдануы да жүредi.
Өндiрiстiк эрозия — ... ... ... ... ... ... өндiруде, тұрғын үй, өндiрiс орындары-ның құрылысын, ... ... ... ... салу кезiнде байқалады.
Абразия кезiнде (өзендер, басқа да су көздерiнiң жағалаула-рының құлауы)
жыртылатын жəне мал ... ... ... ... тыс көп мал жаю ... ... ... байқалады.
Механикалық эрозия ауылшаруашылық техникалардың ауыр түрлерiн топырақтың
өздiгiнен қалпына келу ... ... ... ... Бұл ... ... структурасы бұзылады, физикалық
қасиеттерi ... ... ... ... ... агентi — биология-
лық белсендiлiгi əлсiрейдi. Мысалы, АҚШ — да ... ... ... жыл ... 1 млрд ... шығын əкеледi.
Егiс далалары, əсiресе, жылына екi рет өнiм ... ... ... ... ... тығызда-лып, ауылшаруашылық дақылдарының
өнiмi төмендейдi. Бұл зардаптарды болдырмаудың тиiмдi жолы — топырақты мини-
малды өңдеу, топырақ ... жəне ... да ... ... ... ... ұлғайту арқылы арттыру.
Эрозия — құнарлылықтың жауы. Мамандардың есептеу-лерi бойынша, əрбiр минут
сайын жер шарында 44 га жер ... ... ... ... əсерiнен адамзат қоғамы күн сайын 3 мыңнан аса га ... ... Ал ... қазiргi кезде 50 млн га құнарлы жер тозып бi тт ... ... ... ... ... ... ... 20-40% төмен-дейдi. Эрозияның зардаптары бұнымен бiтпейдi. Топырақ
беттерiндегi жыралар, арықтардың ... ... ... ... ... ... жəне өнiм жинау-шы техниканың еңбек өнiмдiлiгiн
төмендетедi. ... ... олай ... ... ... ... тiршiлiк ету ортасының бұзылуы, табиғи ... ... ... ... əкеп ... ең көп ... АҚШ ... Соңғы 150 жылда барлығы 160 млн ... 120 млн га ... ... 20 млн га жер ... ... Эрозияның əсерiнен жыл сайын жердiң қоректiк заттарға
бай 4 млрд тонна құнарлы қабаты ... ... ... жағалауларына орналасқан елдердiң то-пырақтары қатты
бұзылған. Пиреней ... ... ... мен ... ... ... Австралия, Канада, Индия, Пакистан мен Қытайдың бiрқатар жерлерi
эро-зияға ұшыраған.
Эрозия адамдардың тиiмсiз тiршiлiк ... жер ... ... ... ... нашар агротехниканы қолдану
нəтижесiнде жүредi. 2.3. Топырақты эрозиядан қорғау
Топырақтың эрозиясымен ... — егiн ... ең ... ... ... ... шараларының ең негiзгiлерiнiң бiрi — ... ... Бұл — ... ... ... ... су жəне жел эрозиясына ұшырау деңгейлерiне
байланысты топырақ-эрозия-лық жоспарлар жасалынып, ... ... ... ... ... ... беткейлерде жердi көлденең-деп жырту, ал өте биiк
беткейлерде су ұстағыш микрорельеф-тер жасау керек. Жауын-шашын ... үшiн ... ... ... арқылы да қол жеткiзуге болады.
Агротехникалық шараларға сол сияқты топырақты аударып емес, тек ... ... ... ... ... төзiмдi қабаттарды жасау да
жатады. Дефляцияға ұшыраған ... көп ... ... ... ... ... қолдану өте тиiмдi болып саналады.
Эрозияға қарсы күрес шараларының iшiнде орман-ме-лиорация жұмыстарын
жүргiзу де ... роль ... ... ... пен ... желдерден
эрозиядан сақтауда ормандар егудiң өте қолайлы екендiгiн көрнектi ғалымдар
А.Т.Болотов, В.В.Докучаев, Н.М.Сибирцев, т.с.с. үнемi атап көрсеткен.
Эрозиямен ... ... ... ... ... ... ... жоюға əкелетiн
табиғи экожүйелерге тигiзетiн ... ... Бұл ... ... ... Жайылымдарда эрозиялық процестер көбiнесе ... тыс мал ... ... ... ... ... ... зақымдануы
кезiнде, əсiресе топы-рағы жеңiл жерлерде су жəне жел ... ... ... ... шөптесiн өсiмдiктердiң болмашы зақымдануы-ның
өзiнде (мысалы, жалғыз аяқ жол) су эрозиясының пайда болу ошағы орын алады.
Мұндай ... ... ... ... жолы мал жаю ережелерiн
сақтау мен рекреациялық қысымды төмендету ... ... 3. ... қорғау шаралары:
— ауыспалы егiстердi дұрыс пайдалану;
— топырақты ... ... бар ... қоспасымен алмастыру;
— жиектiк жырту (рельефтiң горизонттарымен);
— өңдеуден бұрын бұзылатын құмды жəне құмдақ топырақтарды шығару;
— шағын егiс танаптарын табиғи ландшафттармен ... ... ... ... ... ... ... құрылымын түзуге мүмкiндiк ... ... ... ... əсер ... қысымды кемiтетiн техниканы пайдалану.
Суармалы егiстердiң дүние ... ... ... 250 млн га ... ... ... суармалы топы-рақтар екiншi реттiк
сортаңдануға ұшырайды. Оның мəнi — та-наптағы топырақ суды ... ... ... мен ... ... ... судан артық су келiп
түседi. Бұл су бiртiндеп жер ... ... ... дейiн жетiп, оның
деңгейiнiң көтерiлуiне себеп болады. Мөлшерсiз, ретсiз суару кезiнде ... ... ... жыл) ... ... түрде булана бастайды.
Суда ерiген тұздар топырақ бетiнде жиналады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... жəне каналдардағы судың топыраққа
сiңiп кетуi арқылы грунт суларының ... ... ... ... ... жəне ... суармаудан топырақта тұздардың
мөлшерiнiң кө-беюi екінші реттік тұздану деп ... Ал ... ... ... ... ... пайда болатын табиғи тұз-дану процесiн
атайды. Екiншi реттiк тұздану тек ... ... тəн. ... шектен тыс суару топырақтың батпақтануына əкелiп соқтырады.
Топырақтың ... деп ... ... ... тұзда-рының топырақта
өсiмдiктердiң өсуi мен дамуына ... əсер ... ... ... Бұл ... ... ... Ирак, Индия мен Пакистан,
т.б. құрғақшылық климатты аймақтарда белең алып отыр. Жыл сайын Жер ... 200-300 мың га ... жер ... ... ... ... ... 20-25 млн га жер тұзданып, өнiм беру ... ... ... əсiресе Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... аз ғана ... мақтаның өнiмi 20-30%, жүгерi — 40-50%,
бидай — 50-60% қысқарады. Тұздану орташа жүрген ... ... ... есе ... ал бидай тiптi өспейдi.
Адамзат қоғамы ... ... ... бiрi ... өз мүмкiндiктерiн топырақтың ... ... ... Мысалы, Нiл аңға-рында қазiр де суармалы жерлердiң ... ... ... ... Вавилон өркениетi топырақтың
екiншi реттiк тұздануынан жойылған. Қазiр дүние жүзiнде суармалы 250 млн га
жердiң 50-60 млн га ... ... ... тұздануға, шамамен 25% ұшыраған.
Топырақты тұздану мен батпақтанудан қорғау
Топырақтың тұздануына себеп болатын факторлар түрлiше. Олардың бiрi ... ... ... ... ... жел ... таралуы. Суда ерiген
тұздар атмосфералық жауын-шашын ... да ... ... ... ... ... ... тұзды сiңiруге қабiлеттi, соның
нəтижесiнде топырақтың жоғары қабаттарының одан əрi ... ... ... ... тоқтатқан соң жəне олардың жапырақтары түсiп,
олар минералданып, суда еритiн тұздардың мөлшерi көбейiп, топырақтың одан
сайын тұздануына ... ... ...... ... ... ... топырақта жинақталуы 1 га жерде 500 кг ... ... ... ... ... ... ... құра-мында болатын тұздар
есебiнен жүретiндiгi жиi байқалады. Егер олар ... ... ... ... ... ... жоғарғы қабатында тұздар жинақталады.
Климат неғүрлым құрғақ жəне топырақтың механикалық ... ауыр ... бұл ... ... ... Екiншi реттiк тұзданудың алдын алу
шараларының бiрi те-реңдiгi 1-1,8 м етiп террриторияда дренаждар жасау. Сол
сияқ-ты жаңбырлатып ... ... ... ... күрес шараларының
бiрi. Тұзды топырақтарды натрийдiң тұздарын гипстеу арқылы тазартады.
Суарудың жетiлдiрiлген технологияларын қолданумен қатар, жер асты ... ... ... ... ... ... алу арқылы жəне
топырақты шаю арқылы да тұзданумен күресуге болады. ... бұл ... ... ... ... суларын алып кету керек. Кейбiр жағдайда химиялық əдiс
те жақсы нəтиже бередi. Мысалы, топырақ ... ... ... ... үшiн ... ... Бiрақ бұл əдiс қымбат жəне қоршаған
ортаның тазалығы үшiн тиiмсiздеу.
Жер ресурстарына үлкен зиян келтiретiн ... бiр ...... ... орын алу ... — өнiммен бiрге қоректiк ... ... ... ... су ... жəне ... да ... азуының нəтижесiнде, құнарлылығы жойылып, шөлге айналады.
Өнiммен бiрге əкетiлетiн қоректiк заттарды топыраққа ... ең ... ... ... (көң, ... жəне т.б.) ... ... пар жүйесi арқы-лы топырақты тынықтыру. Топырақтың азуы ең алдымен
орга-никалық ... оның iшi нде ... ... ... ... жойылуы топырақты интенсивтi ... ... ... ... ... ... тығыздануы,
ластануға, ең алдымен қыш-қыл жаңбырлар мен минералдық тыңайтқыштарды
тиiмсiз ... ... ... ... ... ластануы
Табиғатты қорғаудың түрлi аспектiлерiн ... ... ... iс-əрекеттерi қоршаған ортаның, соның iшi нде топырақтың да
ластануына əкеп ... ... ... ... ... жылу ... станцияларының күлiмен, пайдалы қазбалар мен
құрылыс материалдарын өндiру кезiндегi жердiң бетiне шыға-рылып ... ... ... ... ... ... ... т.б.
"индустриялық далалар" пайда болады.
"Индустриялық далалардың" топырақтарында ... ... ... ... ... құрамында табиғи күйде топырақта өте аз ... ... ... ... Олар ... ... молибден,
мыс, кад-мий, мырыш, алюминий, никель, ... ... ... те-мiр,
титан, бор, барий, фтор. Бұндай жағдайда химиялық ... ... ... бұзылады.
Айта кететiн бiр жай, топырақтың ластануы тек қана ... ... ... ... ... ... өндiрiстiң ңəтижесiнде де
жүредi.
Топырақты (сол сияқты ауа мен суды да) ... ... ... ... комплекстерi. Көбiнесе сұйық көң дұрыс сақталмаған жағдайда
суларды ластайды. Мысалы, 100 мың бас өсiретiн ... ... ... 35
мың бас iрi қара өсiретiн комплекстiң қоршаған ортаны ластау дəрежесi 400-
500 мың ... бар ... ... орталықпен бiрдей дəреже-де болады.
Сондықтан фермаларда тазартқыш қондырғыларды салу өте ... ... ... көп жағдайда жанар-жағар майларды сақтау мен тасымалдау
дұрыс, талапқа сай ... Олар ... ... ... белсендiлiгiн нашар-латады. Сол сияқты ... ... не ... ... ашық ... болмайды.
Мұнай өндiру жəне барлау жұмыстары ... ... ... ... ... болады. Нəтижесiнде мұнай төгiлiп, топырақтың бетiнде
битумды заттардың ... əкеп ... ... ... кезiндегi
қолданылатын жуғыш заттар (каустикалық сода, натрий хлоридi, ... ... ... тұздануына себеп болады. ... ... ... ... ... ... жəне өндiрiстiк қалдықтар жиналған қалдық
үйiндiлерiмен ... Бұл ... ... ... ... ... ... син-тетикалық материалдардан жасалған тұрмысқа қажеттi
заттар-дың қалдықтары, моншалар мен кiр жуатын орындардан ... ... ... мен қар ... т.б ... ... қалдықтардың барлығы
топырақты қатты ластайды.
Топырақ бұлардан басқа пестицидтердi дұрыс пайдаланба-ған жағдайда ... ... ... ... тұ-рақты түрлерi топырақта жинақталып,
топырақ биотасының қырылып қалуына себеп болады. Ал ... ... жəне ... организмдердiң жойылуы топырақ ... əсер етiп, оның ... ... ... пестицидтердi пайдаланудың ережелерiн қатаң
сақтаулары қажет. Ал ... ... ... ... бас-шылыққа алу керек. Табиғи аймақты, топырақтың
түрi мен типiн, тыңайтқыш берiлетiн дақылдың ... ... ... не ... ... қо-ректiк элементтердiң
антогонизмiн туғызады, олардың топырақ ерiтiндiсiне ... ... ... ... басқа гельминттi инвазиялар, ... ... ... ... ... ... ... су, не жануарлардың өлiктерi, т.б. болуы мүмкiн.
Топырақтың гельминттермен өте ... ... ... ... маңындағы
огородтарда жиi байқалған.
2.5. Жердi рекультивациялау
Əлемнiң көптеген ... ... ... дақылдар өсiрiлiп келген
құнарлы жерлер орман, мал ... т.б. үшiн ... ... ... ... адамның ша-руашылық əрекетiнiң нəтижесiнде бұл жерлер түрлi
басқа ... ... ... мен ... ... т.б.) ... өте үлкен өзгерiстерге ұшырады.
Адамның шаруашылық iс-əрекеттерiнiң нəтижесiнде ... ... ... мен ... ... ... ... бұзылып,
ластанған жерлер бұзыл-ған жерлер деп ... ... ... ... өндiру ауылшаруашылығында пайдалануға жарамды жерлерге бiршама зиян
келтiредi. Бұл жұмыстар ... ... 400-500 м ... ... ... қайтадан шаруашылық мақсаттарға пай-далану үшiн ... ... ... Бұзылған жерлердi қайта қалпына келтiру процестерi
рекультивация деп аталады.
Қазiргi кезде ғалымдар мен мамандар ... ... ... ... ... ауыл жəне ... ... қайтарудың жолдарын
iздестiруде.
Бұзылған жерлердi қайта қалпына келтiру жұмыстары тау-кен, инженерлiк-
құрылыс, ... ... ... ... iс-шаралар
комплексiн құрайды.
Жердi рекультивациялаудың екi негiзгi этапы бар : ... ... ... ... ... — территорияны
жөндеуге дайындау. Ал биологиялық рекультивациялауда топырақ құнарлылығын
қал-пына ... ... ... ... асырылады.
Жердi рекультивациялау жұмыстары бойынша Чехослова-кия мен ... ... ... жүгерi егi-ледi.
Жердi рекультивациялау — өте күрделi мəселе. Ол көп ... ... ... ... жағдайларына байланысты.
Рекультивациялық жұмыстарды жоспарлау үшiн грунт ... ... ... ... ... ... ... жақсы бiлу керек.
Пайдалы қазбаларды ашық əдiспен өндiру, мал шаруашы-лығы комплекстерiн,
суғару ... ... т.б. ... ... ... ... ... кезiнде рекультивацияланатын жерге жоғарғы қарашiрiктi топырақ қа-
батын ... ... ... ... ережелердi қатаң сақтау қажет.
Геологиялық мұнай iздестiру жəне өңдеу жұмыстары кезiнде бұзылған ... ... ... улы заттармен ластанған жерлердi рекультивациялаудың
маңызы өте зор. Əдетте, норматив ... ... ... ... ... жер ... Бiрақ практика жүзiнде бұдан əлдеқайда көп ... ... ... ... Əсiресе, iрi гусеницалы тракторлар
колоннасында орнатылған бұрғылау қондырғыларын бiр орыннан екiншi орынға
ауыстыру ... ... ... ... бiршама зардап шегедi. Сондықтан,
мұнай-газ кен орындарын iздестiру мен эксплуатациялау жұмыстарын ... ол ... ... ... құнарлы қабатын алып, соңынан
қайтадан құнарлы қабат топырағын орнына салуды тиiстi ... ... ... 6 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
МҰНАЙ ӨНIМДЕРIМЕН ЛАСТАНҒАН ТОПЫРАҚТАҒЫ КҮКIРТСУТЕК МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Топырақта анаэробты ... ... ... заттардың
ыдырау процестерi үздiксiз жүредi. Кейбiр бактериялар органикалық ... ... ... ... да, бұл ... ... бөлiнедi. Бұндай процесс органикалық заттарға бай топырақ-тарда жүредi.
H2S — түссiз газ, су мен ... ... ... ... ... ... саналады. Күкiртсу-тектiң судағы ерiтi ... ... ... ... ... болып саналады. H2S үшiн ПДК — 0,4
мг/кг топы-рақта.
Топырақтағы күкiртсутектi анықтау əдiстемесi мұнай өнiм-дерiмен ластанған
топырақтардағы H2S-тi ... ... ... ... KI мен KМnO4 ... ... бөлiнетiн I2-тың
H2S-тi тотықтыру реакциясына негiз-делген.
H2S — тiң ... ең ... ... 0,32 ... ... ... — 25%.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1). Шайқағыш аппарат;
2). Фильтр қағазы;
3). Тығынды 200 мл-лiк колба;
4). 1 мл — лiк ... ... ... Воронкалар;
7). Бюкс;
8). Кептiргiш шкаф;
9). Эксикатор;
10). KМnO4 ерiтiндiсi, х.т., 0,01М ... ... ... Na2S2O3, 0,005 М ... Күкiрт қышқылы, H2SO4 (тығыздығы 1,84 г/см4), 1:3 сұйытылған;
13). Калий иодидi, KI, х.т., 10% -тiк ерiтiндi;
14). Крахмал, 1% -тiк ... ... ... ... топырақ.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
100 г топырақты конустық колбаға ... ... 200 мл ... ... ... ... ... 4 мин шайқайды. Бұдан кейiн ерiтiндiнi
фильтрлеп, конустық колбаға 100 мл фильтратты құяды, ... ... ... үстiне 1 мл 10% -тiк KI ерiтiндiсiн құйып, ... ... 0,01 М KМnO4 ... сары түс пайда болған-ша титрлейдi.
Иодтың артық мөлшерiн 1% -тiк крахмал ... ... ... ... ерiтiндiсiмен титрлейдi. 0,01 М KМnO4 ерiтiндiсi ... ... ... ерiтiндiсiнiң айырмасы 100 мл фильтраттағы кү-
кiртсутектiң тотығуына кеткен 0,01 М I2 ... ... ... мл 0,01 Н иод ... 0,17 мг H2S болады.
Мысалы: 0,01 М KМnO4 ... мен ... ... тиосульфат
ерiтiндiсiнiң айырмасы 3 мл болсын. Онда 100 мл ... ... — (0,17) 3 = 0,51 мг ... Ал 200 мл фильтратта, яғни 100 ... — (0,51) 2 = 1,02 мг H2S ... ... топырақтағы H2S
концентрациясы С (мг/кг топырақта)
1,02 С = 1000 = 10,2 ... ... ... оның ылғалдығын да анықтайды, себебi, анализде
топырақ ... ... ... ... ... ... шкафта 100-1050 С температурада кептiрiлген шыны қақпағы бар ... ... ... ... 0,0001 дəлдiкке дейiн өлшейдi,
оған топырақ үлгiсiн салады. Қара шiрiгi мол топырақтар үшiн 15-20 г ... одан соң ... ... ... 8 ... 105 i темпера-турада
кептiредi. Кептiрiлген топырақты эксикаторға салып, 20-30 мин жауып қояды.
Эксикаторға ондағы ауаны кептiру үшiн конц Н2SO4 не ... ... ... ... ... соң ... таразыда өлшеп, тағы да кептiргiш
шкафта 1-2 сағат сол температурада ... ... мен ... 0,0003 г
дəлдiкке дейiн жүргiзу керек.
Топырақтың ылғалдығын W (%) төмендегi формула бойын-ша есептейдi.
W (m1 —m0) -100 (m1 — ...... ... ... ... ... г; m0 — кептiрiлген
топырақтың (бюкспен бiрге) салмағы, г; m — ... ... ... 7 ... ... ... АНЫҚТАУ
Топырақта мыстың мөлшерi шамамен 15—20 мг/кг болып кездеседi.
Мыс жəне оның ... ... ... ... ... мен ... жəне жылы ... организмдер мен адам организмi үшiн улы ... жəне оның ... ... ... түстi метал-лургия өндiрiсi,
транспорт, тыңайтқыштар мен пестицидтер арқылы, көмiртектi ... ... ... мен гальванизация процестерi кезiнде түседi.
Мыс жəне оның қосылыстарын ... ең кең ... əдiсi ... ... ... əдiсi ... табылады. Мысты
анықтау диэтилдитиокарбо-матпен əрекеттеттесу ... ... ... Сu2+ ... ... ... ... негiзделген.
Бұл реагент түстi комплекстi иондарды тек қана мыспен емес, сонымен қатар
басқа да элементтермен түзе алады, сондықтан ... дəл ... үшiн, ... (рН) ... ... қажет.
Реакция сiлiтiлiк ортада жүредi, бұндай жағдайда мыспен тұнбаға түсетiн
бiрнеше элементтер гидроксидi ... ... ... анлизде хлорлы
көмiртектегi (CCl4) қорғасынның диэтилдитиокарбоматы ... ... ... ... ... ... ... хлороформда ерiтедi. Бұл кезде темiр, мырыш, марганец, т.б.
элементтер гидроксидтерi сулы фаза күйiнде қалады.
РЕАКТИВТЕР МЕН ... ... ... воронка;
3). 20 мл-лiк пробиркалар;
4). Тығынды 200 мл-лiк конустық колбалар;
5). 1; 5; 10 ... ... ... 100 мл; 1000 мл-лiк өлшеуiш колбалар;
8). CCl4 — тегi қорғасынның диэтилдитиокарбоматы ерiтiн-дiсi: 664 ... 2 л — лiк ... ... ... 1 л CCl4, 100 ... ерiтiлген 486 г қорғасын нитратын қосып, 5 мин шайқау керек.
Фазаларға бө-лiнген соң ... ... ... ... ... ... Ерiтiндiнi мұздатқышта сақтайды;
9). 5 % лимон қышқылды ... 50 г х.т. ... 1 л ... ... Сұйытылған аммиак концентрациялы аммиакты 2 есе ... ... ... ... ... 3,928 г мыс ... (құрамында 1 г мысы бар), 1 л бидис-тильденген ... 5 мл ... ... ... қосады. Стандартты
ерiтiндiлердiң шкаласын дайындау үшiн осы ... 100 есе ... ... 100 ... мыс ... 1 Н HCl ерiтiндiсi: 82 мл концентрациялы тұз ... HCl (d= ... л-ге ... ... су құю ... ... ластанған топырақ.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
Бөлгiш воронкаға 10-25 мл топырақ вытяжкасын құйып, 5 мл 5 % ... ... ... да ... ар-қылы алқызыл түске дейiн сұйытылған
аммиакпен нейтрал-дайды. Одан соң воронкаға бюреткадан 15 мл ... ... ... құйып, 2 мин шайқайды.
Фазаларға бөлiнген соң ... ... ССl4 ... қабатын тығынды пробиркаға
немесе фотокалориметрдiң 2 ... ... ... ... ... 436 нм-де (көк түстi светофильтрде) анықтайды.
Стандартты ерiтiндiлердiң шкаласын да осы əдiспен дайын-дайды. Үлгiдегi
мыстың мөлшерiн калибрлiк ... ... ... одан ... ... ... алып ... Мыстың мөлшерiн төмендегi формула бойынша
есептейдi:
a x V0 H x ... = ... — мыс ... ...... ... табылған мыстың мөлшерi, мкг;
V0 - вытяжканың бастапқы ... ...... алынған вытяжканың көлемi, мл;
Н — топырақтың салмағы, г.
№ 8 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ТОПЫРАҚТАҒЫ НИТРАТТАРДЫҢ АЗОТЫН АНЫҚТАУ
Топырақта азоттың ... ... ... ... ... ... азоттың артық мөлшерiн анықтау əдiсi нитраттардың дисульфон
қышқылымен тринитрофенол (пикрин қышқылын) түзе əрекеттесуiне негiзделген.
Три-нитрофенол сiлтi ... ... ... ... ... түстi нитроқосылыс түзедi:
3HNO3 + C6H3 (HSO4)2 OH = C6H2 (NO2)3OH + +2H2SO4 +H2O C6H2 (NO2)3OH + ... C6H2 (NO2)3OK + ... МЕН ... ... ... сыйымдылығы 150-200 мл колба;
3. активтелген көмiр;
4. дистильденген су;
5. ... ... ... 13 % күкiрт қышқыл алюминий ... 7 % ... натр ... ... қағаздары.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
20 г топырақты техникалық таразыда өлшеп, 150-200 мл колбаға салады, үстiне
0,5-3г активтелген көмiр салады. Үстiне 100 мл ... су ... ... ... Одан соң төрт ... ... ... таза ыдысқа воронка
арқы-лы фильтрлейдi.
Егер фильтрат лай болса, 1 мл ... ...... ... алюминийдiң 13
%-тiк ерiтiндiсi мен 7%- тiк сiлтi ерiтiн-дiсiнiң қоспасын ... ... ... таза ... арқылы фильтрлейдi. Анализ үшiн 25-50 мл фильтрат алынады.
Топырақтағы нитрат азотын да ... ... ... ... ... ... ... С мг/100 г абсолюттi ... ... ... ... ... x p x 100 x K С = H ...... бойынша табылған нитрат азотының мөлшерi, мг;
p — 100/50 ...... ... ...... ... г.
№ 9 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ТОПЫРАҚ ПЕН АУЫЛШАРУАШЫЛЫҚ ӨНIМДЕРI Н
ЛАСТАУШЫ МИНЕРАЛДЫҚ ТЫҢАЙТҚЫШТАРДЫҢ
САПАЛЫҚ АНАЛИЗI
Минералдық тыңайтқыштарды дұрыс қолданбау немесе ... тыс ... ... жəне ... сақтау ереже-лерiн дұрыс орындамау топырақ пен
ауылшаруашылық өнiмде-рiнiң ластануына себеп болады. Азот тыңайтқыштарының
суда ерiгiш түрлерi өзендер, көлдер мен ... ... ... ... ... нитраттардың мөлшерiнiң жоғары-лауына əкеп соғады, ал ... ... ... ... ... ... ... өсiмдiктерге бергенде таза-ламай берiледi, бұл
топырақтың радиоактивтi, улы заттармен ластануына ... ... ... ... калий изотоптары). Суперфосфаттардың түрлi
форма-лары ... ... ... рН ... ... ... топырақтарының қышқылдануына əкеп соғады. ... ... ... ... жай ... құйылып, оларда оттектiк
режимнiң тепе-теңдi-гiн бұзатын балдырлар мен басқа да өсiмдiктердiң қаулап
өсу-iне себеп болады.
Кейбiр жағдайларда тыңайтқыштар ... ... егiс ... ... ... да, ... ... түр-түсiн жоғалтады. Соған байланысты
экологтар тыңайтқыштардың органолептикалық қасиеттерiн ғана емес, ... жай ... ... ... ... бiлулерi керек.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. 12 пробирка;
2. пробиркалардың ... ... ... ... ... ... муфельдi қысқаштар;
6. пинцеттер;
7. электрлi ... ... ... ... ... дистильденген су;
12. 8-10 %-тiк КОН не NaOH ерiтiндiсi;
13. 5 % -тiк барий хлоридiнiң ерiтiндiсi;
14. концентрациялы тұз қышқылы;
15. 2 %-тiк тұз ... 10 есе ... ... қышқылы;
17. 1-2 % -тiк азот қышқыл күмiс ерiтiндiсi;
18. калий иодидiндегi йод ерiтiндiсi (20 г KI 20 мл ... ... 6,35 г ... йод ... ... 50 мл ... құйып,
белгiсiне дейiн су құяды);
19. төрт түрлi минералдық тыңайтқыш.
Көп таралған минералдық тыңайтқыштар Азот тыңайтқыштары
Аммиак селитрасы — NH4NO3 мен ... — NH2CONH2 , сол ... ...... ... ...... калий нитраты — KNO4.
Фосфор тыңайтқыштары
Ең көп таралған түйiршiктi жай суперфосфат — Ca(H2PO4)2 жəне ... — Ca ... сол ... ... ұны — Ca ... тыңайтқыштары
Калий хлоридi — KCl, азот қышқыл калий KNO4, калий сульфаты — K2SO4, қос
тыңайтқыштардан: сильвинит — KCl • NaCl, жəне ... — K2SO4 • 2MgSO4 ... ... ... ... 50% аса CaCO3 ... ... материалдар
жатады. Олар топырақ қышқылдығын нейтралдап, топырақтың физикалық
қасиеттерi мен ... ... ... ... ... ... Түр-түсi
Консистенциясы. Тыңайтқыш — кристалл, аморфты не түйiршiктi болуы мүмкiн.
Кристаллды тыңайтқыштарға каль-ций цианамидiнен басқа барлық ... ... ... ...... ... жəне известi ты-
ңайтқыштар жатады.
Түсi. Тыңайтқыштардың түсi ... ... не шаң ... жəне ... ... ... ... мүмкiн. Тазартылған
тыңайтқыштардың өздерiне тəн түсi ... ... ... тыңайтқыштардың тұрақсыз исi болады.
2. Тыңайтқыштардың суда ерiгiштiгi
Пробиркаға 1-2 г тыңайтқыш салып, үстiне 15-20 мл ... су ... Суда еру ... ... ... ... ... барлық азотты жəне калийлi тыңайтқыштар
жатады. Суда ерiмейтiн немесе ... ...... жəне ... ... ... ... реакциясы
Тыңайтқыштың ерiтiндiсiне бiрнеше тамшы 8-10%-тiк сiлтi ерiтiндiсiн құяды.
Ерiтi ндiде аммиак болған ... оны ... ... тəн ... + NaOH = NaNO4 + NH4OH NH4OH -» NH3 1" + ... ... хлоридiмен реакциясы
Тыңайтқыш ерiтiндiсi құйылған пробиркаға бiрнеше тамшы 5%-тiк барий хлоридi
ерiтiндiсiн құяды. Тыңайтқыш ... ... ... ... ... ерiмейтiн барий сульфатының ақ ... ... ... ... ... ... плиткасында, содан соң спиртовка жалынында қатты қыздырып, ... ... ... ... кейiн тыңайтқыштың жану жылдам-дығын,
түтi нн iң пайда болуын, жалынның түсi мен исiн ... ... ... ... ... нитратты қосылыстарды от
жарқылынан, ал калий ты-ңайтқыштарын шытырлап жануынан бiледi.
Селитралар от шашып ... ал ... ... ... ... ... ... селитрасының жалыны сары-қызғылт сары түстi, калий
селитрасы-күлгiн, ам-миак селитрасы- түссiз жалынмен жанады, кейде балқып,
ам-миак бөледi.
Фосфорлы, известi ... мен гипс отқа ... ... + ВаС12 = ... + ... ... нитратымен реакциясы
Тыңайтқыштың сулы ерiтiндiсiне 2-4 тамшы 1-2% AgNO3 тамызып, ... ... Ақ ... ... AgCl тұнбасы түзiледi.
КСІ + А§]403 = А§С1↓ + ЮЧО3
Фосфорлы тыңайтқыштармен AgNO3 сiрке қышқылында еритiн сарғыш ... ... + А§]403 = ... ... — мен ... бұнымен бiрге известi тыңайтқыш-тарды анықтауда да
қолданылады. Мысалы, сөндiрiлген жəне сөндiрiлмеген ... азот ... ... ... ... ... түстi тұнба түзедi.
СаО + 2А§]Ч03 = Са(]Ч03)2 + А§20 ↓ Са(ОН)2 + А§]403 = ... )2 ... ... ... көмірмен анықтау
Көмiр кесектерiн алдыме 60
7. Тыңайтқыштардың қышқылмен əрекеттесуi
Пробиркаға не фарфор тостағаншаға аз ғана ... ... ... ... ... тұз ... не сiрке қыш-қылын құяды. Егер тыңайтқыш қайнап,
көмiрқышқылын бөлсе, онда оның ... ... ... + 2HCl = CaCl2 + H2O + CO2Т K2CO3 + 2HCl = KCl + H2O + ... ... ... ... ... йод ... анықтайды. Магний ионда-ры гидроксил ионымен
нашар еритiн магний гидроксидiн тү-зедi:
Mg++ + 2OH = ... ... ... қызыл-қоңыр түс бередi. Құра-мында ... ... ... ... ... ... 10 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ҚАЛА КӨШЕЛЕРI ТОПЫРАҚТАРЫНДАҒЫ
ХИМИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРДI Ң СУДА ЕРИТIН
ТҮРЛЕРI Н I Ң САПАЛЫҚ АНАЛИЗI
Реактивтер мен құрал-жабдықтар:
1. ... 100 мл, 200 мл — лiк ... ... шыны ... ... ... 10%, ... тұз қышқылы;
8. концентрациялы азот қышқылы;
9. күмiс нитраты;
10. 20%-тiк барий хлоридi ерiтiндiсi;
11. күкiрт ... ... ... 4%-тiк ... қышқыл аммоний ерiтiндiсi.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
А. Хлор-ионды анықтау
Алдымен топырақты майдалап үгiтiп, електен өткiзедi де ... 25 ... мл ... ... ... 50 мл ... су ... 15 мин шайқап
араластырып, фильтр-лейдi. Осыдан кейiн 5 мл топырақ вытяжкасының үстiне 1-
2 ... азот ... (HNO3) ... ... азот ... ... ерiтiндiсiн
(AgNO3) тамызып араластырады, түзiлген тұз қышқылының күмiс тұзының тұнбасы
(AgCl) хлор ионы бар екенiн дəлелдейдi.
Б. ... ... см3 ... ... ... ... бiрнеше тамшы концентрациялы тұз
қышқылын, 1-2 см3 барий хлоридi ерiтiндiсiн құяды. Пробиркадағы ... ... ... сульфат болған жағдайда төмендегiдей
реакция жүредi:
Na2 SO4 + BaCl2 = NaCl + ... ... ақ ... кристалл түрiнде тұнбаға түседi.
В. Кальцийдi анықтау
2 см3 фильтратты пробиркаға құйып, үстiне 1-2 тамшы 10% тұз ... ... 4% ... ... ... тұзы ... ... Ерiтiндiде кальций
болған жағдайда төмен-дегiдей реакция жүредi:
CaCl2 + (NH4)2 C2O4 = CaC2O4 + 2NH4Cl
Г. Нитраттарды ... 2 см3 ... ... ... ... күкiрт қышқылындағы
дифениламин ерiтiндiсiн ... ... ... ... ... көк ... ... СҰРАҚТАРЫ
1. Биосферадағы топырақтың маңызы қандай?
2. Қазақстанның жер ресурстары, олардың құрылымы?
3. Топырақ эрозиясының түрлерi, ... ... болу ... ... ... ... деген не, оның кезеңдерi мен əдiстерi қандай?
5. Пайдалы қазбалар қоры, олардың маңызы?
6. Пайдалы қазбаларды ... ... ... не?
7. Пайдалы қазбаларды тиiмдi пайдалануды қамтамасыз ... ... ... қазбаларды өндiру кезiнде жүргiзiлетiн табиғат-ты қорғау
шаралары қандай?
7. Өсiмдiк ресурстарын ... жəне ... ... маңызы?
8. Қазақстанның орман ресурстары жəне олардың халық ... ... ... қала ... ролi ... мен ... ... Жер ресурстары, олардың елiмiздiң халық шаруашылығы комплексi ндегi
маңызы.
2. Елiмiздiң орман ресурстары, олардың ... ... ... ... жер ... — оның ... негiзi.
ТЕСТІК БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
1. Қазақстан жерiнiң неше процентiн агроценоздар алып жатыр?
A. 76,1 B. 30 C. 95 D. 51,8 E. ... ... ... ... ... ... A. 1 км-ге дейiнгi
B. 2 км-ге дейiнгi C. 3 км-ге дейiнгi D. 5 ... ... E. 10 ... Табиғи өсiмдiктер дүниесi жойылып бiткен, топырақ-тың ... ... ... ... байқалатын эрозия
қалай аталады?
A. қалыпты B. жылдам C. сызықтық D. жазықтық E. геологиялық
4. Орманды жерлер мен шөптесiн өсiмдiктердiң ... ... Ол ... байқалып, нəтижесiнде бұзылған топырақ қабаты топырақ ... ... бiр ... ... ... келе алады.Бұл қандай
эрозия?
A. қалыпты B. жылдам C. ... D. ... E. ... ... ... ... құнарлы қабатының бөл-шектерiнiң желмен ұшуы
не деп аталады?
А. қалыпты ... В. ... ... С. абразия Б. жазықтық ... ... ... ... ауыр ... ... өздiгiнен
қалпына келу қабiлетiн ескермей ... ... ... не деп ... қалыпты эрозия
В. механикалық эрозия
С. абразия
Б. жазықтық эрозия
Е. дефляция
7. Суғару ... ... ... жəне ... ... тұздардың мөлшерiнiң кө-беюiнен болатын құбылыс қалай аталады?
А. екінші реттік тұздану
8. механикалық эрозия С. абразия
Б. тұздану Е. дефляция
8. Адамның шаруашылық ... ... ... ... ... мен ... ... топырақ жабыны бұзылып,
ластанған жерлердi қайта қалпына келтiру ... ... ... ... ... эрозия
С. абразия
Б. тұздану
Е. рекультивация деп аталады
9. Натрий, кальций, магний тұздарының топырақта өсiм-дiктердiң өсуi ... ... əсер ... концентраци-яда жинақталуын не деп атайды?
A. екiншi реттiк тұздану
B. механикалық эрозия
C. абразия
D. тұздану
E. рекультивация
10.Эрозияға ... ... ... бiрi — ... не ... A. жердi көлденеңдеп жырту B. су ... ... C. ... ... ... D. ... дұрыс
ұйымдастыру E. ауыспалы егiстi қолдану
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР
1. Анаништов В.В. Экономика природопользования и охра-на окружающей ... СПб., ... ... А.А., ... Е.Б. ... ... М., ... Земельное право. Учебник для вузов /Отв. Ред. ... ... ... А.Г.Банников., А.К.Рустамов., А.А.Вакулин. Охрана при-роды.— М., 1985.
III ТАРАУ. ГИДРОСФЕРА
3.1. Су — биосфераның аса маңызды элементi.
3.1.1. Жердiң климаты.
3.1.2. Криосфера.
3.1.3. Сулардың ... ... ... ... ... Суды тазарту жəне ластанудан қорғау.
3.3. Қалдықсыз өндiрiстер.
3.1. Су — биосфераның аса маңызды элементi
Гидросфера — ... ... аса ... құрам бөлiктерiнiң бiрi.
Гидросфераға күн энергиясы мен гравита-циялық ... ... ... жəне бiр ... ... ... өте алатын барлық су түрлерi жатады.
Гидро-сфера Жердiң басқа элементтерi ... мен ... ... Жердегi су үнемi қозғалыста болады. Табиғаттағы су айналымы
гидросфераның барлық бөлiктерiн ... ... ... ... : ......... түзедi. Ол гидросфераның түрлi бөлiк-
терiнiң əртектiлiгiне байланысты өзгеретiн су ... ... ... етедi.
Мұхиттағы су гидросфераның барлық массасының 97 % құ-райды жəне ... ... ... 75% аса бөлiгiн алады. Биосфера тiршiлiгiнде
мұхиттың алатын орны ерекше: онда ... ... ... ... ... ... ... толып жатқан химиялық реакциялар
жүредi. Су кез ... ... мен ... ... ... ... ... Жануарлар мен өсiм-дiкетр организмдерiндегi
өте күрделi реакциялар тек қана су қатысында жүре алады. Жер планетасындағы
климат та көп ... суға жəне ... су ... мөлшерiне
байланысты қалыптасады.
Мұхиттардағы судың беткi бес жүз метрлiк қабаты ондағы ... ... ... 40 күн ... ... өтсе, бiр жыл iшiнде мұхиттағы бүкiл
су планктон арқылы та-зарып отырады. Теңiз суындағы ... ... 3,5% ... химиялық құрамы жағынан бұл тұздардың 99,9% —
натрий, калий, хлор, ... ... ... кобальт, т.б. иондардың үлесiне
тиедi.
Биосферадағы үш сфераның — ауа, су, топырақ сфера-ларының арасындағы ... ... заты ... газы ... ... тепе-теңдiк арқылы жақсы түсiнуге болады. Мұхитта атмосфераға
қара-ғанда көмiрқышқыл газы 60 есе көп. ... газы суық суда ... ... ... ... оны ... ... тəрiздi тартып
алады, сондықтан да бұл ... оның ... ... пен солтүстiк
ендiктерге қарағанда жоғары болады. Атмосферадағы СО2 ... ... ... ... оның мөлшерi де артады, нəти-жесiнде кальций карбонатының
ерiгiштiгi жоғарылап, ... ... ... СО2 ... ... ион-дарының концентрациясы төмендейдi де, кальций карбонаты-
ның көбiрек тұнбаға түсуi байқалады. Осылайша ... ... ... ... ... ... ластануынан жиналған СО2
артық мөлшерi сiңiрi-ледi. Қорыта айтқанда, су биосферада ең ... ... ... ... себебi тiрi организмдердегi барлық биохи-миялық
процестер тек су қатысында ғана жүре ... ... да ... мен ... көп ... судан тұрады.
Су — əлемнiң ең үлкен байлығы. Бiрақ бiздiң ... тұщы ... ... ғана, барлық су ресурстары-ның 3% ғана. Таза судың жетiспеушiлiгi
жер шарының көп-теген аудандарындағы өткiр мəселелердiң бiрi ... ... су ... ... ... жер ... ... континетальды
сулар, Бүкiл Əлемдiк мұхит сулары жəне жер астылық сулар ... үш ... Жер ... не ... ...... көл, жабық
теңiздер, батпақтар, атмосфералық жауын-шашын сулары, мұздықтар суы, ... ... ... мен ... ... теңiздер, ал жер астылық суларға
топырақ ылғалдары, жер астылық грунт ... ... ... ... ... ... екi ... — тарихи-табиғи жəне геологиялық
жағдайлар мен антропогендiк фактордың əсерiнен қалыптасады.
Судың химиялық құрамының ... ... ... ... ... ... төмендегiше классифика-циялауға болады (1 г/л):
тұщы су -------------------1 ге ... ... ... тұщы су ... 97% ... ... полюстер мен
таудағы мұздықтардың үлесiне тиедi. Егер осы ... ... ... етiп ... онда ол қалыңдығы 53 м қабат түзген болар едi. Бiрақ
осындай тұ-щы су ... ... əлi ... мүмкiн болмай отыр.
Құрлықтың бар болғаны шамамен 3% көлдер мен өзендер алып ... ... тұщы ... жетiспеушiлiгi түсi-нiктi жағдай деуге болады.
Табиғатта су айналымы үздiксiз жүрiп ... Күн ... ... ... ... ... жəне өсiмдiктердегi транспирация
арқылы су үздiксiз буланады. Нə-тижесiнде атмосфера су буларымен ... су ... ... ... атмосфералық жауын-ша-шын
болып жер бетiне жауады. Жерде оның бiраз бөлiгi топы-рақ пен өсiмдiктер
беттерiнен буланып, бiразы ... ... ... ... ... ... ... өтiп, онда грунт суларымен бiрге қайтадан жер
бетiне шығып, мұхиттарға ... ... ... ... топырақ
беттерiнде қалып, өзендерге қосылады.
3.1.1. Жердiң климаты
“Адам — климат” проблемасы əрқашан да болған. Өте ... ... 2500 жыл ... ... ... бұрынғы өткен кезеңдердегi
климаттық жағдай-ларды сипаттайтын парапегмалар болған.
Климат пен ауа райына деген қызығушылық Ертедегi Гре-цияда осы ... ... ... ... ... ... болады. Ауа райы мен ... ең ... ... ұлы ... ... ... ж)
“Метеорологика” атты еңбегi болды. Аристотельдiң шəкiртi ... ж) ауа ... ... ... ... ... ... күйiн бiрнеше тəулiк, апта немесе тiптi айлар бұрын анықтайтын
белгiлерiн сипаттап жазды. Осы ... ... ... ... кешке қарай
жел болса, теңiзшiге қор-қыныш жоқ. Ал таңертеңгi басталған жел теңiзшiге
жайсыздық əкелер” ... ... тiптi ... ... де өз ... ... деген түсiнiктi Ертедегi Греция оқымыстылары ен-гiздi. Грек тiлiнен
аударғанда климат деген “наклон” деген сөз. Шын ... ... ... ... ... жер ... ... жағдайы. Бұл жағдайлар жердiң
барлық нүкте-лерiндегi белгiлi уақыт, не жыл ... ... ... температура, ылғалдылық, қысым, желдiң бағыты мен мұхит ағыстарының
бағыттары орташаланған көрсеткiштерiнiң жиынтықтары.
Климаттың барлық параметрлерiнiң iшi нде тiрi ... ... үшiн ... роль ... ... ... биологиялық процестер бар
болғаны 0 ден 500С қа дейiнгi аз диапазонда ғана ... ... ... ... болатын бiршама өзгерiстердiң өзi флора ... ... ... ... ... (қар, мұз, ... мұз ... — климаттық жүйенiң компонентi
болып, шағылдыру қабiлетi (альбедо) жоғары, жылу өткiзгiштiгi төмен. ... қар ... күн ... 90% ... Қар мен ... ... ... айна сынықтары тəрiздi. Мұздардың 90% Ан-тарктидада,
бiрақ ... ... ... ... ... мұзы мен ... ... Солтүстiк жарты ... ... ... мұхит
акваториясындағы мұз жазда 8 млн км2, ал қыста 18 млн км2 ... ... ... 2 есе көп көлем алады. Оңтүстiк жарты шарда Антарк-
тида маңында қыстыгүнi мұз 20 млн км2 алады. Тұщы ... ... ... ... ... елдерiнде тұщы судың дефицитi байқалып отыр.
Бұл жағдай су қорының құрлықта бiркелкi таралмағандығынан, халық санының
өсуiнен жəне ... пен ауыл ... ... ... ... ... еесптеулер бойынша, жер шарын-да суды əртүрлi мақсатқа
пайдалануға жыл сайын шамамен 150 км3, ал өзендер мен жер асты ... км3 ... ... ... суды ... қоры ... ... жеткiлiктi болу керек. Бiрақ табиғи сулардың химиялық құра-мына қатты
əсер ететiн фактор — адамның шаруашылық ... ... ... ... өсуi суды ... ғана ... ... бiрге ағызынды
сулардың да өсуiне əкеп соғуда. ... жəне ... ... ... ... ... суды ... заттарды да ағызады.
Нəтижесiнде табиғи суларда ерiген оттегiнiң мөл-шерi ... ... ... жағдайлары на-шарлап, олардың концентрациясы көбейедi.
Жер бетiлiк суларға жыл сайын 450 км3 ағызынды сулар ағызылады. Олардың ... ... ... ... ала ... Ал табиғи сулар өздерiнiң
өздiгiнен тазару қабi-летiн сақтауы үшiн ағызынды ... ... ... аз ... ... ... ... жартысына жуығы судың жетiспеушiлiк
проблемасын ... ... ... 60% шөл жəне ... шөл ... шарының осы құрғақ-шылық аудандарында адамдар ауыз судың өзiнiң
тапшылығы-ның қасiретiн ... ... ... ... ... ... ... АҚШ ондаған штаттары жəне т.б. Бұ-лармен қатар ... ... Орта ... мемлекеттерi.
Тұщы судың жетiспеушiлiгi гумидтi деп аталатын ылғал климатты аймақтарда да
байқалуда. АҚШ ... ... ... ... ... ... ... аймақтарында су ресурстары мол болғанымен,
олар-дың ластану салдарынан “судың жетiспеушiлiгi” байқалуда.
АҚШ халқының 1/7 ... су ... ... ке-шiруде. Сол сияқты Батыс
Европаның ... ... де ... ... ... бүкiл
адамзат қоғамына қауiп төндiрген су ... ... ... мен ... ... ... ... етудiң түрлi жолда-рын
iздестiруге жұмылдыруда. Осы ретте жер астылық сулар-ды зерттеу, пайдалану
жолдары ... ... ... қоры ... ... ... мол.
Айсбергтер суын пайдалану жолдары iздестiрiлуде. Соңғы жылдары ғалымдар ащы
суларды тұщыту мəселелерiмен де айналысуда. Бұл үшiн көптеген ... ... ... ... ... 800 ден аса осындай станциялар жұмыс iстей-дi, олар күн сайын
1,7 млн м3 тұщы су алады, оның 90% ауыз су ... ... ... ... ... ... суды ... Өздiгiнен тазару
Су ресурстарының ”мұхит — атмосфера — жер — мұхит„ системасындағы ... нде ... бiр ...... ... қалпына келу қабiлетi.
Табиғатта тұщы суды материктерден мұхиттар мен теңiздерге, ... ... ... ... алып ... алып ... үнемi жұмыс iстейдi.
Гидросферадағы өздiгiнен тазару процесi заттардың айна-лымымен байланысты.
Бұл процесс табиғи ... ... ... ... тiрi ... ... ... жүзеге асады. Сондықтан табиғатты
қорғаудың аса ма-ңызды мiндеттерiнiң бiрi ... ... осы ... ... ... ... ... су көзi — түрлi тiрi организмдер, сол ортаға тəн ар-найы организмдер,
өсiмдiктер, микроорганизмдер тiршiлк ... олар ... ... өлiп
отыратын тiрi, күрделi экожүйе. Егер су ... ... не ... ... ... онда өздiгiнен тазару процесi тез жүрiп, су
өзiнiң бас-тапқы таза күйiне қайта келедi. Өздiгiнен ... ... ... ... ... ... шартты түрде үшке бөлуге болады:
физикалық, химиялық жəне ... ... ... ... əсер ... физикалық факторлардың iшiнде
ластаушы заттардың сұйылуы, еруi жəне араласуы негiзгi роль атқарады. Өзен
суының интенсивтi ... ... ... ... ... ... ... себеп болады. Судағы ерiмейтiн тұн-
балардың су ... ... ... ... өздiгiнен тазаруына жағдай
жасайды. Микроорганизмдер өз салмақтарымен, немесе судағы органикалық жəне
органикалық емес ... ... ... ... су ... ... өздiгiнен тазаруына əсер ететiн аса маңызды фи-зикалық фактор Күннiң
ультракүлгiн сəулесi. Бұл ... ... су ... ... ... ... жəне микроб клеткалары
протоплазмаларының ферменттерiн жойып жiбередi.
3.2. Гидросфераның ластануы
Жер планетасындағы судың жалпы мөлшерi — 1386 ... Бұл ... 96,5 ... ... тиесiлi. (13-кесте).
Мұхиттардың орташа тереңдiгi 3704 м ал ең тереңi — 11034 м Жер ... ... нде ... ... жер асты суының қоры бар. Тұщы ... 150-200 м ... ... да, тереңдеген сайын тұздана
бередi.
Жер астындағы тұщы сулардың көлемi жер бетiлiк тұщы су ... 100 ... Су ... үш ... ... ... ... сұйық, газ) кездеседi.
Қазiргi кезде адамзат қоғамында бiр жылда тұщы судың 3000 км3 ... Суды ең көп ... ауыл ... Ауыл ... ... төрттен үш бөлiгi қайтарылмайды. Мысалы, 1 тонна бидай
өсiру үшiн барлық вегетациялық кезеңi нде 1500 ... ... ...... мақтаға 10 000 тонна су жұм-салады. 2 кесте ... су ... типi ... ... ... % |
| |км4 | |
| | ... ... су |
| | ... ... |
|Əлемдiк мұхит |1 338 000 |91,5 |- ... асты ... |23 400 |1,7 |- ... ... тұщы |10 530 |0,76 |30,1 ... | | | ... ... |1,74 |68,7 ... асты ... |300 |0,022 |0,86 |
|Көлдер |176,40 |0,013 |- ... |91,0 |0,007 |6,26 ... |85,40 |0,006 |- ... суы |11,47 |0,0008 |0,03 ... суы |2,12 |0,0002 |0,006 ... су |1,120 |0,0001 |0,003 |
|Атмосфера суы |12,90 |0,001 |0,04 ... ... қоры |1 385 |100 |- |
| |984,61 | | ... су қоры |35 029,21 |2,53 |100 ... 1т. өнiм алу үшiн болат, шойын — 15-20 м3, ... ... 10, ... қышқылы — 25-80, азот қыш-қылы — 80-180, синтетикалық жiбек —
300-400 м3, синтети-калық талшық — 500, мыс — 500, ...... ...... м3 т.с.с. су ... ... ... Жылу ... станциясына жылына 300 км3 су қажет.
Соңғы жылдары өзен, көл, ... бен ... ... ... ... ... суларды ластаушы негiзгi көз-дер төмендегiлер:
1) өндiрiс орындарынан шыққан поллютанттар бар ... ... ... ... микроорганизмдер (олардың iшiнде патогендi де)
бар тұрмыстық сулардан құралған ағы-зынды сулар;
3) суды көп пайдаланатын қара ... ... ... ... ... ... ... дамуына жəне суды пайдаланудың артуына бай-ланысты ... ... де ... отыр. 60 жыл-дардың өзiнде-ақ жыл ... ... млрд м3 ... сулар жиналатын едi. Өзендердiң ластануы соңғы жылдары
қатты байқалып отыр. Мысалы, тек қана Рейн өзенi жыл сайын 941 т. ... т. ... 1700 т. ... 1400 т. мыс, 13 000 т. мырыш, 100 т. хром
мен 20 млн т . ... ... ... ... ең лас — ... теңiзi болып табылады. Ағызынды сулардың
зиянды ... ... ... 80 ... қырылып қалған. Кемелердiң
апатқа ұшырауынан, танкер резервуарларын жуған ... жəне ... ... ... жыл ... Əлемдiк мұхит сулары 12-15 млн т. мұнаймен
ластанады. Судың бетiндегi мұнай қабаты ... мен ... ... ... ... бұзып, оттек-тiң жетiспеушiлiгiнен гидробионттардың
қырылып қалуына себеп болады.
Ауыл шаруашылығы да суды ... ... бiрi ... саналады. Ауыл
шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар топырақтан шайылып, суға түседi.
Мал ... ... өлi ... ... (көң, ... моче-
вина) топырақтан суға түсiп, олардың көп массасы улы ... ... да, ... ... əсер ... Органикалық заттары бар ағызынды ... ... ... азот пен ... көп ... ... ... фитопланктон жаппай көбейiп дами бастайды, əсiресе көк жасыл, қоңыр
балдырлар тез көбейiп, жоғарғы сатыдағы су өсiмдiктерiнiң ... ... ... Бұл организмдер өсiп, ... өлiп, ... ... ... ... артады. Аэробты организмдердiң оттекпен
тыныс алуы ... тез ... ... жетiспеушiлiгi туындайды.
Сондықтан су тiршiлiкке жарамсыз болып, онда анаэробты процестер басым бола
бастайды. Бұл процесс эвтрофикациядеп ... ... ...
суда табиғи, не антро-погендiк факторлар ... ... ... ... су объектiлерiнiң биологиялық өнiмдiлiгiнiң артуы.
Анаэробты процестер судың екiншi реттiк ... ... ... — суға оңай ... ... тыңайтқыштардың түсуi, не
егiстiктерден азот пен ... ... ... ... де ... ... ... сулардың ластануы көбiрек қауiп туғызатын
себептерiн төмендегiше деуге бо-лады:
1) сулы ортада өздiгiнен тазару, ауаға қарағанда əлдеқайда жəй ... ... ... ... өте көп;
3) сулы ортада жүретiн табиғи процестер ластаушылар əсе-рiне сезiмтал ... ... ... ... ... жер бетiндегi тiршiлiк үшiн
аса маңызды болып та-былады.
3 кесте
Ауыз суындағы ... ... мен ... ... ... ... ... |
| | |мг/л ... ... |0,1 ... |Мышьяк |0,05 ... ... |0,7-1,5 ... ... |0,0002 ... |Молибден |0,5 ... ... |10,0 ... ... (ПАА)|2,0 ... ... |2,0 ... Суды ... жəне ... ... суларда олардың өздiгiнен тазару құбылысы жүредi. Бiрақ бұл ... жай ... ... ... мөлшерi салыстырмалы аз
болған кезде өзендерде өздiгiнен тазару құбылысы жеткiлiктi ... ... едi. ... өкiнiшке орай, қазiргi таңда ғылыми — техникалық
революцияның қарқынды дамуынан ... ... ... ... өте ... ... Сол ... ағызынды суларды тазарту жəне оларды қайтадан
пайдалану қажеттiлiгi туындап отыр.
Ағызынды суларды оларды ластаушы заттардан тазарту күрделi ... Олар ... ... жəне ... болып бөлiнедi. Бұл
əдiстердiң əрқайсысын таң-дап алу ағызынды судың ластану сипаты мен ... ... ... ... ... əдiсi ... суды тұндыру жəне сүзу арқылы
ондағы механикалық қоспалардан тазарта-ды. Көлемi түрлi бөлшектер мөлшерiне
қарай ... ... ... су ... қоспалар — май, смола,
мұнай ұстағыштар арқылы сүзiледi.
Физико-химиялық əдiсте ағызынды сулардан ... ... ... ... органикалық заттар ыдыра-тылады. Көбiнесе ... ... ... ... ... ... заттар
ыдырап, металл-дар, қышқылдар мен басқа да органикалық емес қосылыстар бөлi-
нiп ... ... ... ... деп аталатын арнаулы
қондырғыларда жүзеге асырылады. Ағызынды суларды электролиз арқылы тазарту
əсiресе, қорғасын, мыс өнеркəсiптерi мен ... ... ... ... | |Әлемдік су қоры | |4 |
| | | | ... ... ... ... ... |Тұщы |
|№ | |млн. |мың км3 |су ... |
| | |км2 | | ... |
|1 | |4 |4 |5 |6 ... ... | | | | |
| ... |361,4 |1338000 |96,5 |- ... |Жер асты | | | | |
| ... |134,8 |23400 |1,7 |- |
| ... | | | | |
| ... | | | | ... ... жер | | | | |
| ... ... |- |10530 |0,76 |30,1 ... ... | | | | |
| ... |82,0 |16,5 |0,001 |0,05 |
|5. ... | | | | |
| |мен | | | | |
| ... | | | | |
| |қар ... |16, |24064 |1,74 |68,7 ... |Жер асты ... | | |
| | |6 | | | |
| ... |31.82 |300 |0,022 |0,86 ... |Көл ... | | | | ... |21,0 |91,0 |0,007 |0,26 ... |- |85,4 |0,006 |- ... ... | | | | |
| |суы |1,24 |11,5 |0,0008 |0,03 ... ... ... |2,1 |0,0002 |0,006 |
|10.|Атмосфе- | | | | |
| ... су |2,68 |12,9 |0,001 |0,04 ... | | | | |
| ... су |148,2 |1,1 |0,0001 |0,003 ... қоры |510,0 ... |- |
| | | |6 | | ... ... | | | | |
| ... қоры |- |35029,2 |2,53 |100,0 ... ағызынды суларды ультрадыбыс, озон, иониттер мен ... ... да ... ... Ал ... ... суды ... үшiн химиялық
реагенттер, мысалы, хлор жəне оның ... ... ... натрий
гипохлоритi сияқты қосылыстары қолданылады.
5 кесте
Əлемдегi ең iрi ... ... ... |Көлемi,|Судың |Конти-нен|
|№ | |дық- |млн. ... |тi |
| | ... |км2 |луы, | |
| | |км | ... | ... ... |6437 |6,915 |200000 ... |
| | | | | ... ... ... |4,268 |18000 ... | | | | ... ... |Нiл |6670 |2,870 |3000 ... |
|4. |Янцзы |5800 |1,808 |34000 ... ... |Объ |5410 |2,990 |12800 ... ... ... |4845 |0,771 |1500 ... ... |Меконг |4500 |0,810 |14800 |Азия ... ... |4440 |1,855 |10900 ... ... ... |4400 |2,490 |16800 ... ... |4370 |4,820 |41000 ... ... ... ... əдісі сулардың биохимиялық жəне физиологиялық
өздiгiнен тазару құбылыстарының заңды-лықтарына ... ... ... ... ... бiрнеше типтерi бар:
биофильтрлер, биологиялық тоғандар мен ... ... ... ил — ... өсiмдiктер мен жануарлар өсiрiп,
үстiнен ағызынды сумен толтырады да, ағызынды суларды төменгi жағынан қатты
ауа ағынымен ... ... ... ... жəне ... заттар-
дың көп мөлшерiнде (ағызынды судағы) активтi илде ... ... ... өсiп, ... ... ... жабысып,
кесектелiп, органикалық ластаушыларды жай минералдық заттарға дейiн
ыдырататын ферменттер бөле ... ... ... ... ... Органикалық заттардың мол қорымен қоректенген бакте-риялар
активтi көбейе ... ... ... ... ... ... бiртiндеп судың түбiне шө-гiп, ал су тазара бередi. Тұнған таза
суды бөлiп алып, ал актив-тi илдiң суды ... ... əрi ... ... суды ... химиялық əдiстерiнiң ең көп қолданылатын ... ... ... ... ... көпшiлiгiнiң құрамында
күкiрт қышқылы, тұз жəне азот ... көп ... Осы ... ... ... ... үшiн магнезит, доломит, iзбестастар ... ... ... соң ... тазарту жүзеге асырылады.
Ағызынды суларды тазартуға жұмсалатын ... ... ... жалпы
сметалық құнының 10-15%, кейде 20-25% құрайды. Ағызынды суларды тазарту
қондырғыларының өте ... ... сол ... көбiнесе тек қана тазарту
қон-дырғылары арқылы үздiксiз даму үстiндегi өндiрiс орындары-ның зиянды
əсерiнен биосфераны ... ... шешу ... еместiгi су көздерiн
ластанудан қорғаудың неғұрлым тиiмдi жолдарын iздестiрудi қажет етiп отыр.
Ал мəселенi шешу үшiн ... ... ... аз ... ... ... жағдайларда қалдықсыз технологиялық процестердi енгiзу қажет.
Суды ластаушылардан бөлу үш этап арқылы жүзеге асыры-лады.
Бiрiншi реттiк тазарту. Ағызынды сулар iрi ... ... ... ... ... ... ... органикалық заттарды бө-лу. Ағызынды суларды
биохимиялық тазарту ... ... ... ... ... ... ... өсiп, дамып, көбейедi. Осылайша,
ағызынды сулар органикалық заттардан тазарады.
Екiншi ... ... ... бiр көп ... əдiсi ... ... ... Бұл əдiсте судағы тек қана жүзiндi органикалық
қосылыстар емес, ерiген қосылыстар да бөлiнедi. Тамшылы биофильтрлер ... ... ... ... ... жəне екiншi реттiк тазарту арқылы ... ... ... ... ... болады. Үшінші реттік тазарту: Үшiншi
реттiк тазартудың ... ...... ... ... азот жəне
фосфор қосылыстарын бөлу. Осы ... ... суда ... өсiп, ... себеп болады. Үшiншi реттiк тазартуда ластаушыларды
химиялық ... ... ... ... суды тазартады.
Тазартудың осы үш этапынан кейiн суды ондағы қалған бак-териялар мен
вирустардан тазарту үшiн ... жер ... ... ... ластанудан қорғауда оның санитарлық-гигиеналық жағдайы аса маңызды
роль атқарады. Халықтың пайдаланатын ауыз суы таза, ... ... ... Сондықтан су көздерiнiң биологиялық, химиялық жəне бактериологиялық
жағдайы үнемi бақылауда болады.
3.3. Қалдықсыз ... ... ... катастрофалық процестерi жəне осы негативтi
əсерлердi жоюға ... ... ... ... ... заманғы
өнеркəсiптегi технологиялық процестердi комплекстi экологиялық жəне
экономикалық жағынан бағалаудың қажеттiгi ... ... ... ... ... ... үшiн өнеркəсiп
өндiрiсiндегi қоршаған ортаға зиянды зат-тардың экологиялық ... ... ... екiншi бiр маңызды бағалау ...... ...... өнiм ... ... жұмсалатын
энергия, су, ауа, шикiзат, т.б. табиғи ресурстардың үлесi. Өкi-нiшке орай,
қазiргi кезде бұл ... ... өте ... Қор ... қолдану тиiмдi болар едi. Бұл технологиялар табиғи ортадан
алынатын шикiзаттарды үнемдеп ... ... ... ... жəне энергетикалық ресурстарды тиiмдi пайдала-ну,
т.б. негiзiнде жүзеге асырылады.
Қалдықсыз ... ... ... ... ресурстарды неғұрлым тиiмдi
жəне үнемдi пайдалану үшiн шешiмдер қа-былдау үшiн қажет. Территориялық-
өндiрiстiк ... ... ... мен заттар ағынына талдау нəтижесi,
əрбiр келесi кезеңде ... ... ... ... ... ... түрлi: қатты, газ, сұйық күйдегi қалатын қалдық мөлшерiне аз
болатынын көрсеттi. Ал бұл ... өзiн де ... ... ... ... ... ... қалдықтар мен
қосымша өнiмдердi өндiрiсте қайтадан пайдалануға ... ... ... таза ... ... болды. Қалдықтардың түзiлуiн азайта
отырып, ... ... ... пайдалану коэффи-циентiн
көтеруге жəне соның нəтижесiнде табиғатты қорғау iс-шараларына ... ... ... өнiм өндiрiсiнiң мəнi жұмсалатын ресурстарды толық пайдалану
арқылы биосфераның ... жол ... ... ... ... өнiм
өндiрудi жүзеге асыру өте қиын. Қалдықсыз өнiм өндiруге технологиялық
процестер мен ... ... ... рекуперацияны
пайдалану, қоланылып келе жатқан технологиялық процестердi анағұрлым
экологиялық жағынан таза ... ... т.б. ... ... өнiм ... енгiзуден бiз не күте аламыз? ... ... ... ... ... ... ... пен
энергетикалық ресурстарды үнемдеу, шикiзат базасын кеңейту, қалдықтарға
жұмсалатын шығынды азайту, т.с.с.
Қалдықсыз өнiм ... ... ең ... мыса-лы хромдау
гальваникалық цехының қазiргi заманғы техноло-гиясы. Бұл ... ... ... ауыр ... ... тазартқыш қондырғыға
сiңiрiлiп, хромдау ваннасына ... ... ал ... ... су
хромдалған детальдарды жууға қайтадан қолданылады. Бұндай мысалдарды көптеп
кездестiруге болады.
Сонымен, қалдықсыз өнiм ... ... ... ... ... ... жою, ... ресурс-тарды өндiру, қайта өңдеу ... өнiм ... ... келтiрiлетiн шығындарды толығымен жою
проблемала-рын шешедi деп ойлаймыз. № 11 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ... ... ... ... үлгiсiн алу үшiн термометрмен (0,10 дəлдiкке дейiн) суда 5 мин ... ... ... ... ... ... ... алынған
биiктiгi бойынша анықталады. Ауыз су үшiн мөлдiрлiк 30 см ден кем ... Өзен ... үшiн 25 см, ... бұл ... ... болса, су
ластанған болып саналады.
МАТЕРИАЛДАР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Цилиндр;
2. əрiптерiнiң биiктiгi 2 мм, ... 0,5 мм ... ... сызғыш;
4. зерттелетiн су.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ:
Зерттелетiн суды цилиндрге ... ... 4 см ... ... ... суды
бiртiндеп, шрифт анық көрiнгенше төге бередi. Шрифт анық ... ... ... ... ... ... ... суды 30 см — лiк ... ... ... тұндырып қояды. Уақыт өт-кен соң тұнбаның мөлшерiн, түсiн
байқайды. Тұнба көп болса, су ластанған болып саналады.
Түсi:
Судың құрамында ... ... көп ... түсi ... ... дейiн
өзгередi. Судың түсiн градус арқылы анықтай-ды. Түсi 200 ... ол ... ... ... Ауыз ... түсi 200 ... ... МАТЕРИАЛДАР МЕН
ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Фотокалориметр;
2. 100 мл-лiк ... ... ... ... ... №1 ... ерiтiндi: 0,0875 г калий бихроматы, 2 г кобальт сульфаты
мен 1 мл ... 1,84 г/мл) ... ... ... суда ... л ге дейiн жеткiзедi. Ерi-тiндiнiң түсi 5000;
6. №2 ерiтiндi: 1 мл ... ... ... 1 л-ге дейiн
дистильденген су қосады;
7. зерттелетiн су.
Шкала дайындау үшiн №1, №2 ерiтiндiлердi ... ... ... ... ... ... ... қосады.
Хром-кобальт шкаласы
|№1 ерiтiндi, |0 ... | ... |Хош иiстi ... ... иiстi |
... иiстi ... ... иiстi ... |Жер иiстi ... ... ... ... иiстi ... ... иiстi ... |Шөп иiстi ... ... иiс ... дəмi баллмен анықталады. 2 баллдан аспайтын су жарамды су болып
табылады. Судың дəмi де исi ... ... № 12 ... ... РЕАКЦИЯ ОРТАСЫН (рН) АНЫҚТАУ
Реакция ортасының сан мəнi 1-ден 14- ке ... ... ... Көптеген
табиғи сулардың рН ортасы 6,5-8,5 шама-сында болып, ол судағы көмiр қышқылы
мен бикарбонат-ион-ның концентрациясына байланысты ... рН ... ... ... ... суларда болса, жазда ... ... ... 9,0-ге ... көтерiледi.
Суда жүрiп жататын химиялық, биологиялық процестер нə-тижесiнде ... ... рН ... ... сондықтан бұл көрсеткiштi үлгiнi
алысымен тез арада анықтау керек.
Судың реакция ортасын ... үшiн ... ... ... шыны ... ... ... Универсал индикатор қағазы
арқылы рН мөлшерiн 0,2-0,4 бiрлiкке ... ... ... рН ... ... ... 0,02 дəл-дiкке дейiн анықтауға
болады.
Бұл əдiс бойынша зерттелетiн су мен шыны ... ... ... мен ... ... мен ... мембранасының iшiк бетi
аралығындағы потенциалдар ... ... ... рН ... табылады.
Шыны электродтың iшкi стандартты ерiтiндiсiнде сутек ... ... ... ... мем-брананың iшкi бетiнiң
потенциалы өзгермейдi. Потенциалдар айырмасы электродтың сыртқы бетi ... ... (су) ... пайда болған потенциалдар ... МЕН ... ... ... дистильденген су;
4. 200 мл-лiк стакандар;
5. фильтр қағазы;
6. материалдар: грунт ... өзен суы, ... ... ... ... ... ... сулары, өзен суы мен ... рН ... ... ... 13 ... ... ЖАЛПЫ КЕРМЕКТIГI Н АНЫҚТАУ
Жалпы кермектiк (Нж) — судағы екi валенттi катиондардың, негiзiнен, кальций
мен магний ... ... ... ... ... ... жалпы, карбонатты, тұрақты жəне уақытша бо-лып бiрнеше түрлi
болады.
Уақытша (Ну) жəне ... (Нк) ... ... каль-ций мен магнийдiң
карбонаттары мен бикарбонаттарының бо-луына байланысты.
Суды қайнатқан кезде бикарбонаттар нашар еритiн карбо-наттарға айналып, ... ... ... де, су ... ... ,яғни кермектiгi азаяды.
Ал тұрақты (Нт) жəне карбонатты емес (Нке) кермектiктер судағы кальций мен
магнийдiң ... ... жəне ... да ... ... Бұл кермектiктердi төмендегi формулалар бойынша табуға болады:
Нт = Нж - Ну ; Нке = Нж - ... ... 3,5 ... ... су ... 3,5-7 ...... 7-10 мг*экв/л — кермек, ал 10 мг*экв/л — ден жоғары су өте ... ... ... ... ... ... ... Бұл əдiсте
қолданылатын негiзгi реактив — трилон Б — ... ... ... тұзы ... - CH2)2 - N - CH2 - CH2 - N - (CH2 - ... ... мен магнийдiң иондарын анықтау трилон Б реактивiнiң бұл
иондармен сiлтiлiк ... ... бос ... ... мен ... ... баса ... берiк комплекстi қосылыстар түзу қасиетiне
негiзделген.
Индикатор ретiнде реакцияға магний иондарымен қанық ... ... ... қара ... ... Магний иондары жойылғанда ерiтiндi ... ... МЕН ... ... Пипеткалар: 15 мл; 100 мл-лiк;
3. ... ... ... 100 мл ... цилиндр;
5. 0,05 н трилон Б ерiтiндiсi;
6. 0,05 н MgSO4 ... ... ... ... (NH4OH ... қара хромоген индикаторы;
9. зерттелетiн су.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
1. Трилон Б ... ... 0,05 н MgSO4 ... арқылы
анықталады.
Конустық колбаға пипеткамен 15 мл 0,05н MgSO4 ... ... ... ... ... су, 5 мл ... буферлiк ерiтiндi жəне 5 тамшы ... ... да, ... Б ... көк түс ... ... екi рет қайталайды. Түзету коэффициентiн төмен-дегi формула
бойынша табады: пмл ... = п мл ... Б ;
2. ... ... ... анықтау.
Мор пипеткасымен 100 мл зерттелетiн суды өлшеп алып ... ... ... ... ... ... ... мен индикатор қосып, трилон
Б ерiтiндiсiмен титрлейдi. Титрлеудi екi рет қайталап, орташасын алады.
Судың жалпы ... ... ... ... ... * N * K * 1 000
Нж = V ... n — ... ... ... Б ... мл; N — ... Б
ерiтiндiсiнiң нормальдығы; K — түзету коэффициентi; V — су үлгiсiнiң
мөлшерi, ... 14 ... ... ЕРIГЕН ОТТЕГI МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Судағы ерiген оттегi мөлшерi ондағы тiршiлiк ... ... үшiн ... ... Ерiген оттегi концен-трациясының төмендеуi суда жүретiн
биологиялық ... ... сол ... ... ... ... жүруiне əсер етедi.
Судағы ерiген оттегi мөлшерi табиғи факторларға — атмо-сфералық ... ... ... ... ерiген тұздардың концентрациясына байланысты.
Ауыз судағы жəне тұрмыста пайдаланатын сулардағы оттегiнiң ... кез ... ... де 4 мг/л — ден ... ... ... ... оттегiнiң концентрациясын анықтау əдiсi он-дағы Mn (11)
гидроксидiн Mn (111) гидроксидiне тотықтыруға ... ... ... ... + NaOH = 2Na2SO4 + Mn (O H)2 ; 4Mn (OH)2 +O2 + 2H2O = 4Mn ... (OH)3 ... ... калий йодидiн тотықтырып, йодты бос күйiнде бөлiп
шығарады:
2Mn (OH)3 + 3H2SO4 + 2KI = 2MnSO4 + K2SO4 + I2 + ... + 2Na2S 2O3 = 2NaI +N 2S ... МЕН ... 120 ... тығынды шыны ыдыс;
2. 1 мл, 2 мл — лiк пипеткалар;
3. 250-300 мл — лiк ... ... ... ... ... 50 мл, 500 мл-лiк өлшеуiш колбалар;
6. Марганец (11) ... не ... ... 200 г ... ... не 212,5 г ... хлоридi кристаллогидратын
дистильденген суда ... 0,5 л- ге ... ... ... өткiзiп
сүзедi;
7. Калий йодидiнiң сiлтiлiк ерiтiндiсi: а) 75 г KI 50 мл ... ... б) 250 г ... ... не 350 г ... ... 250 мл
дистильденген суда ерiтiп, екi ... ... 0,5 л-ге ... ... қышқылы (тығыздығы 1,84 г/мл), 1:1 қатына-сында сұйытылған;
9. Натрий тиосульфаты Na2S2O3 * 5H2O, ... ... 1%-тiк ... ... ... ... ... 120 мл-лiк тығынды калибтленген шыны ыдыстарға алады. Шыны
ыдыстарды 0,5 м тереңдiкке дейiн ... үлгi ... тез ... ... соң 1 мл-лiк пипеткамен суда тұрғанда 1 мл ... ... ... ... ... ... 1 мл калий йодидiнiң сiлтiлiк ерi-
тiндiсiн құяды. Шыны ыдысты ... ... 2 мл суды ... ... ... ... пробиркадағы сұйықтың астыңғы бөлiгiне 2 мл күкiрт қышқылын
құяды. Тығынды жақсылап жауып, ... ... (111) ... ... ... Одан соң барлық үлгiнi 250-300 ... ... ... 0,01н ... ... ... сары түс ... титрлейдi. Бұдан кейiн 1 мл крахмал ерiтiндiсiн құйып, көк түс
жойылғанша титрлейдi.
Судағы ерiген оттегi мөлшерiн (Х) ... ... ... ... х Н х 8 х 1000 Х = V1 - V2 ...... ... натрий тиосульфатының мөлшерi, мл;
Н — натрий тиосульфаты ерiтiнiдiсiнiң ... — шыны ... ... ...... (11) ... түзiлгенге дейiнгi кеткен реактив ... л-ге ... ... — 1 н натрий ... ... ... х 0,08 хК х 1000 Х = 120 - 2 ... К — ... сұрақтары
1. Биосфера тiршiлiгi үшiн гидросфераның маңызы қандай?
2. Гидросфера дегенiмiз не?
3. Мұхиттардың климатқа əсерi ... ... ... өздiгiнен тазару құбылысының мəнi не?
5. Антропогендiк фактордың гидросфераға əсерi қай кезден ... Ауыз суы ... ... Гидросфера ластануларының негiзгi жолдары қандай?
8. Судың құрамы мен қасиеттерiне ... ... ... ... ... тазартудың əдiстерi жəне қолданы-латын заттар қандай?
10. Қалдықсыз технология дегендi қалай түсiнесiз?
Рефераттар мен ... ... ... жəне адам.
2. Табиғи сулардың химиялық ластанулары.
3. Қалдықсыз өндiрiстер технологиясы.
4. Əлемдiк мұхиттың ластануы.
ТЕСТІК БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
1. Биосфераның қанша бөлiгiн гидросфера алып ... A. ... 50% C. 75% D. 85% E. ... ... ... ерiген тұздардың концентрациясы қандай? A. 2,5 мг/л
B. 5,0 мг/л C. 7,5 мг/л D. 8,5 мг/л E. 3,5 ... ... ... ... ... иондар қандай? A. натрий, калий, хлор,
бром, ... ... ... кобальт, никель, бром C. темiр, алюминий, кальций, магний ... ... ... хлор, бром E. мырыш, көмiртек, азот, хлор, бром
4. Жер ... ... жыл ... қанша ағызынды сулар ағызылады?
A. 250 км3 B. 500 км3 C. 750 км3 D. 850 км3 E. 450 ... ... ... ... қанша?
A. 1704 м B. 2704 м C. 3704 м D. 504 м E. 804 ... Ең ... ... ... ... 13558 ... 11034 ... 13754 м
D. 12508 м
E. 12105 м
7. Суда табиғи, не антропогендiк ... ... ... ... нəтижесiнде су объектiле-рiнi ң биологиялық
өнiмдiлiгiнi ң артуы не деп аталады?
А. ластануы
8. ... ... С. ... Б. бірінші реттік тазарту Е. екінші
реттік тазарту
8. Суды тұндыру жəне сүзу ... ... ... ... ... ... жатады? А. химиялық
8. өздігінен тазару С. эвтрофикация Б. механикалық Е. физикалық
9. Электролиз ... ... ... ... заттар ыдырап,
металлдар, қышқылдар мен басқа да ... емес ... ... Бұл суды ... ... əдiсi?
А. химиялық В. өздігінен тазару С. эвтрофикация Б. механикалық Е. физикалық
10. Бактериялар мен микрофаунаның тiршiлiк iс-əрекетте-рiнiң ... ... ... ... ... В. ... С. ... Б. механикалық Е. физикалық
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ ... ... ... ... ... (1 ... сағат).
Экология пəнi, қысқаша даму тарихы. Экологияның негiзгi мақсаты ... ... ... ... ... басқа ғылымдармен
байланысы.
Экологияның қазiргi заманғы экономикалық жəне басқа проблемаларды шешудегi
ролi.
2. АУТЭКОЛОГИЯ (Организмдер экологиясы). Организм жəне орта (1 ... ... ... ... ... ... пайда болуының негiзгi
жағдайлары. Химиялық жəне биологиялық эволюция. Органикалық дүниенiң
системасы жəне тiрi ... ... ... ... ... ... экологиялық фак-торлардың
класификациясы (А.С.Мончадский классификация-сы, витальды, ... ... ... Ң ... ТУРАЛЫ IЛIМI
(2 сағат).
Биосфера туралы түсiнiк. В.И.Вернадский — биосфера туралы iлiмнiң негiзiн
салушы. Ноосфера- ақыл-ой ... ... ... мен ... Тiрi зат ... түсiнiк. Биосферадағы заттар мен энергия
айналымы. Биогеохимиялық циклдер: үлкен жəне кiшi.
4. ...... ... (1 ... туралы түсiнiк. Популяцияның статикалық си-паттамалары: популяция
саны, биомассасы, жас жəне жыныс-тық құрамы. ... ... ... өлiмi, өсу жылдамдығы. Популяция санының реттелуi.
Популяция тығыздығына əсер ететiн ... ... ойық ... ... — қауымдастықтар экологиясы (1 сағат)
Биоценоз; биогеоценоз, экожүйе туралы түсiнiк. Экожүйе-нiң энергетикалық
балансы. Экожүйедегi энергия ... мен ... ... ... ... ... (продуценттер, консументтер,
редуценттер). ... ... ... жəне деңгейлер, экологиялық
пирамида. Экожүйенiң тұрақтылығы мен экологиялық ... ... ... ... биосфераның негiзгi компонентi (2 сағат)
Атмосфера, оның сандық жəне сапалық құрамы. Атмосфе-раның табиғат пен тiрi
организмдер ... ... ... көздерi. Атмосфераны ластаушы заттар ... ... озон ... ... ... ... (ПДК,ПДВ), атмосфе-ралық ауаның ластану деңгейiн санитарлық
бақылау.
Атмосфера ластануының қоршаған орта мен адам ... ... ... ... ... жəне оның ... ... Қалдықсыз өнiм
өндiрiсi.
7. ГИДРОСФЕРА — биосфераның негiзгi құрам ... бiрi (2 ... жəне су ... жəне ... ... пайдалану. Судың биосфера мен адам
өмiрiндегi маңызы. Табиғи жəне ... ... ... ... ... ... жəне Қазақстандағы тұщы су жетiспеушiлiгi.
Табиғи жəне ағызынды суларды тазарту ... ... ... ... жəне ... ... Судың өздiгiнен тазару
құбылысы.
Судың ластануының қоршаған орта мен адам организмiне əсерi. Каспий, Балхаш,
Арал теңiздерiнің ... 8. ... ЖЭНЕ ОНЫ ... ... ... туралы түсiнiк, оның қасиеттерi, құрылымы мен ... пен ... ... ... жəне ... жер ... құрамы мен қасиеттерi. Топырақтың құнарлылығы жəне оған ... ... ... ... минералдық тыңайтқыш-тар мен улы химикаттар,
оларды ауылшаруашылығында қол-дану.
Топырақтың эрозиясы, эрозияның түрлерi. Жердi рекульти-вациялау.
9. ... ... ... ... (2 ... биоресурстары, олардың қазiргi кездегi ... ... ... ... ... ... ... ескерткiштерi,
бақтар, т.б.). Адамның ... ... ... ... Экологиялық Мони-торинг, оны ұйымдастыру мен жүргiзу жолдары.
Қоршаған ортаны ... ... ... Эко-логиялық проблемаларға
байланысты халықаралық ұйымдар-дың жұмысы.
10. Табиғи ресурстар жəне оларды тиiмдi пайдалану (1 сағат).
Табиғи ... ... ... тиiмдi пайдалану негiздерi.
Қалдықсыз өндiрiстер технологиялары СЕМИНАР САБАҚТАРЫНЫҢ ТАҚЫРЫПТАРЫ
1. Экологияның ... ... ... мен прин-циптерi (3 сағат).
№1 сабақ
1. Продуцент, консумент, редуценттер ... ... ... ... қауымдастықтар туралы түсiнiк. №2 сабақ
1. Биогендi элементтер, ... ... №3 ... ... ... ... ... жеке заңдылықтары.
2. Биоресурстар, өсiмдiктер дүниесi, олардың ролi (2 са-ғат).
№1 ... ... ... ... ... Қазақстандағы орман ресурстары, олардың маңызы. №2 сабақ
1. Қалалар ... ... ... ... кiтапқа енген өсiмдiктер түрлерi.
3. Жануарлар əлемi, олардың ролi (1 сағат).
1. Жануарлар ... ... пен адам ... ... ... ... сирек кездесетiн түрлер, Қызыл кiтапқа енген
түрлер.
3. Табиғи қорықтар.
4. Табиғи сулардың ластануы (1сағат).
1. Су ресурстарының ... ... ... ... ... жəне мұхиттар.
3. Криосфера дегенiмiз не?
4. Тұщы су дефицитi проблемасы.
5. Ағызынды суларды тазарту əдiстерi.
5. Атмосфераны ... ... ... ... түрлерi — атмосфераны ластаушы негiзгi көздер.
2. Өнеркэсiп орындары — атмосфераны ластаушы факторлар.
3. ... ... ... ... ... ... ластануы (2 сағат).
1. Радиация жəне оның қоршаған ортаға ... ... ... ... қалдықтар.
4. Семей полигонының проблемалары.
7. Ауыл шаруашылығын химияландыру жəне оның ... (2 ... ... Ауыл ...... ... ... Ауыл шаруашылығын химияландыру.
3. Агрохимикаттар мен пестицидтердiң адам организмi мен қоршаған ... ... ... өсiмдiктер.
2. Қоршаған ортаны улы химикаттардың зиянды əсерiнен қорғау
3. Экологиялық таза өнiм өндiру — ауыл шаруашылығын биологияландыру.
8. ... ... ... ... (1 ... Экологиялық мониторингтi ұйымдастыру мен жүргiзу.
2. Экомониторингтiң мақсаты мен мiндеттерi.
3. Экомониторингтiң информациялық қамтамасыз етiлуi.
9. Экологияның құқықтық негiздерi (2 ... ... ... ... ... ... принциптерi.
2. Құқықтық негiзде қорғалатын табиғи аймақтар. № 2 сабақ
1. Экологиялық құқық бұзушылықтар мен жауапкершiлiктер.
2. Экологиялық нормативтiк — ... ... ... ... жұмыстарының тақырыптары
1. Iле-Балқаш су регионының сипаттамасы.
2. Балқаш көлiн қорғау.
3. ... ... ... ... жəне адам.
5. Табиғи сулардың химиялық ластанулары.
6. ... ... ... ... ... ... Гидросфераның антропогендiк ластануы.
9. Табиғи суларды тазарту əдiстерi жəне ... ... ... ... ... құрамы жəне оларды тазарту əдiстерi.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ƏДЕБИЕТТЕР
1. Одум Ю. Экология. Часть 1-2 — М., 1986 г.
2. ... Р. ... ... — М., 1979 ... ... Г.Л. Основы общей экологии и охраны природы — М., 1979 ... ... А.К. ... курс ... ... ... 1998 ... Фурсов В.И., Амиргалиев М.Г. Краткий курс экологии.— Алматы, 1996 ... ... А.К., ... У.Б. и др. ... по ... ... г.
7. Саданов А.К., Аскарова У.Б. и др. ... ... для ... Алматы, 2001 г.
8. Гиляров А.М. Популяционная экология. — М., 1995 г.
9. Банников А.Г., Рустамов А.К., Вакулин А.А. ... ... — М., 1985 ... ... В.И. ... природы в сельском хозяйстве.— Алматы, 1987 г.
11. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика.— Алматы.: Кар-жы-каражат, ... Уатт К. ... и ... природными ресур-сами.— М.: Мир, 1971.
13. Федоров В.Д., Гильманов Т.Г. Экология. — М.: ... МГУ, ... ... Н.М. ... ... по ... М.: Изд-во МГУ, 1986.
15. Чернова Н.М., Былова А.М. ... М.: ... ... ... И.А. ... по ... наземных поз-воночных животных. — М.:
Высшая ... ... ... И.А. ... ... ... М.: ... школа, 1985.
18. Захаров В.И., Качурин И.М. Охрана водных ресурсов.— М., 1979 г.
19. ... И., ... И.А. ... ... ... 1995 ... ... В.Г. Контроль качества поверхностных вод.— Л., 1988 г.
21. Беличенко Ю.П., Швецов М.М. Рациональное использо-вание и охрана ... М., 1986 ... ... А.М., ... Ю.И., Матвеев Л.Т., Орлов В.Г. Охрана окружающей
среды.— Л., 1991.
23. Шилов И.А. Экология.— М.: Высшая школа, 1998.
24. Канаев А.Т., Сагындыкова С.З. ... ... ... ... 2002 ... Виглин В.Е. Инженерные основы охраны природы. Учебное пособие.— М.,
1991.
26. Виноградова Н.Ф. ... М., ... ... В.А. Прикладная экология.— М., 1996.
28. Ревель П., Ревель Ч. Среда нашего обитания.— М., 1994.
29. ... С.А. ... ... ... М, ... сөз
I ТАРАУ. ...... ... ... Атмосфера туралы түсiнiк, оның құрамы жəне биосфера мен ... ... ... ластануы мен ластаушы көздер
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының ... ... ... ... ... жəне ... ... ... жəне оны ... ... мен
қорғау
2.1. Топырақ ресурстарының маңызы
2.2. Жер ... Жел жəне су ... ... ... ... Жердi рекультивациялау III ТАРАУ. ... Су — ... аса ... ... Гидросфераның ластануы
3.3. Қалдықсыз өндiрiстер
Экология жəне қоршаған ортаны қорғау пəнінің бағдарламасы
Семинар ... ... Ұ. ... ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
Оқу құралы
ЖШС «Заң əдебиеті» бас директоры Жансеитов Н. Н.
Басылымға жауапты қызметкерлер: ... А. А., ... Г.Қ ... ... Д. К. ... Сляднева А. А.
Басуға 8.11.2004 қол қойылды. Офсетт iк басылыс.
Пiшiмi 70х108/32. Қағазы офсетт iк. ... түрi ... ... ... 5,63. Есептiк баспа табағы 3,49.
Таралымы 700. Тапсырыс № 100.
«Заң əдебиетi» баспасы
480008 Алматы қ.,
Абай д-лы, 52 үй, 325 ... (3272) ... ... «Заң ... баспаханасында басылған.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ауыл шаруашылығы мамандарының табиғат қорғау саласындағы міндеттері6 бет
Гамма теңіз кен орны80 бет
Еңбекті қорғаудың түсінігі және қағидалары60 бет
Жануарлар дүниесі биосфераның құрамдас бір бөлігі.11 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Мемлекеттің табиғатты басқару қызметтері77 бет
Октябрьск мұнай кен орны89 бет
Табиғатты пайдалану мен қоршаған табиғи ортаны қорғау7 бет
Шығыс Мақат кен орны58 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь