ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ. Оқу құралы


I ТАРАУ. Атмосфера — биосфераның негізгі құрам
бөлігі
1.1. Атмосфера туралы түсiнiк, оның құрамы жəне биосфера мен адам өмiрiндегi маңызы
1.2. Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары
1.4. Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау
II ТАРАУ. Литосфера жəне оны тиімді пайдалану мен
қорғау
2.1. Топырақ ресурстарының маңызы
2.2. Жер ресурстары
2.3. Жел жəне су эрозиялары
2.4. Топырақты эрозиядан қорғау
2.5. Жердi рекультивациялау III ТАРАУ. Гидросфера
3.1. Су — биосфераның аса маңызды элементi
3.2. Гидросфераның ластануы
3.3. Қалдықсыз өндiрiстер
Экология жəне қоршаған ортаны қорғау пəнінің бағдарламасы
Семинар сабақтарының тақырыптары
Қазiргi кезде экология (қоршаған ортаны қорғау мəселеле-рiмен бiрге) барлық жаратылыстану жəне техникалық пəндер-мен тығыз байланыстағы күрделi ғылымдардың бiрiне айналды жəне Қазақстанның барлық жоғарғы оқу орындарында оқыты-лады. Экологиядан лабораториялық сабақтар тек қана кейбiр, əсiресе ауыл шаруашылық, техникалық мамандықтар үшiн ғана белгiленiп, бiраз мамандықтар үшiн қарастырылмағанмен эко-логия мен қоршаған ортаны қорғау пəнiнен практикалық бiлiк-тiлiктердi игеру пəндi жан-жақты тереңдетiп оқып-бiлуге мүм-кiндiк берген болар едi. Осыған байланысты экология мен қор-шаған ортаны қорғау пəнiнiң негiзгi бөлiмдерi бойынша жазыл-ған бұл оқу құралында кейбiр жеңiлдетiлген химиялық анализ-дер жасау арқылы жүргiзiлетiн лабораториялық жұмыстар мен практикалық сабақтардың тақырыптары келтiрiлген. Əрбiр лабораториялық жұмыс екi немесе төрт сағатқа арналған ал практикалық сабақтар бiр немесе екi сағатқа арналған.
Қазақ тiлiнде жазылған бұл оқу құралы 14 лабораториялық жұмыстар сипатталған үш тараудан тұрады жəне лекциялық семинар сабақтарының тақырыптары берiлген. Бiрiншi тарауда атмосфералық ауа, оның химиялық құрамы, құрылысы, ластау-шы көздер, оны ластанудан қорғаудың жолдары, табиғат пен адам өмiрiндегi маңызы жөнiнде қысқаша мəлiметтер берiле келiп, ауаның ластануына байланысты кейбiр параметрлерiн анықтауға арналған лабораториялық жұмыстар берiлген. Екiн-шi тарауда топырақ, үшiншi тарауда су ресурстары, олардың химиялық құрамы, ластаушы көздер, оларды ластанудан қор-ғау жолдары, олардың биосфера мен адамзат тiршiлiгiндегi маңызы туралы айтыла келiп осы тарауларға сəйкес лабора-ториялық жұмыстар келтiрiлген.
Əрбiр тараудан соң бақылау сұрақтары, студенттердiң өзiн-дiк жұмыстары арналған рефераттар тақырыптары, аралық ба-қылау үшiн тест сұрақтары мен пайдаланылған əдебиеттер тiзi-мi берiлген.
Бұл оқу құралы мемлекеттiк тiлде оқитын жаратылыс тану, ауылшаруашылық жəне техникалық профильдегi жоғары оқу орындарының студенттерiне арналған, сол сияқты анықтама оқу құралы ретiнде немесе орта бiлiм беретiн оқу орындарында экология пəнiн оқыту барысында, үйiрме жұмыстарында неме-се орта арнаулы оқу орындарында студенттер мен оқытушы-лардың оқу процесi барысында қолдануға болатын оқу құралы болып табылады.
1. Одум Ю. Экология. Часть 1-2 — М., 1986 г.
2. Риклефс Р. Основы экологии. — М., 1979 г.
3. Новиков Г.Л. Основы общей экологии и охраны природы — М., 1979 г.
4. Бродский А.К. Краткий курс экологии. Алматы Наука.— 1998 г.
5. Фурсов В.И., Амиргалиев М.Г. Краткий курс экологии.— Алматы, 1996 г.
6. Саданов А.К., Аскарова У.Б. и др. Практикум по экологии. Алматы, 1999 г.
7. Саданов А.К., Аскарова У.Б. и др. Экология. Учебник для студентов ВУЗов. Алматы, 2001 г.
8. Гиляров А.М. Популяционная экология. — М., 1995 г.
9. Банников А.Г., Рустамов А.К., Вакулин А.А. Охрана природы — М., 1985 г.
10. Фурсов В.И. Охрана природы в сельском хозяйстве.— Алматы, 1987 г.
11. Сагимбаев Г.К. Экология и экономика.— Алматы.: Кар-жы-каражат, 1997.
12. Уатт К. Экология и управление природными ресур-сами.— М.: Мир, 1971.
13. Федоров В.Д., Гильманов Т.Г. Экология. — М.: Изд-во МГУ, 1980.
14. Чернова Н.М. Лабораторный практикум по экологии.— М.: Изд-во МГУ, 1986.
15. Чернова Н.М., Былова А.М. Экология.— М.: Просве-щение, 1987.
16. Шилов И.А. Практикум по экологии наземных поз-воночных животных. — М.: Высшая школа, 1985.
17. Шилов И.А. Физиологическая экология животных.— М.: Высшая школа, 1985.
18. Захаров В.И., Качурин И.М. Охрана водных ресурсов.— М., 1979 г.
19. Матросов И., Попова И.А. Охрана водной среды. 1995 г.
20. Орлов В.Г. Контроль качества поверхностных вод.— Л., 1988 г.
21. Беличенко Ю.П., Швецов М.М. Рациональное использо-вание и охрана водных ресурсов.— М., 1986 г.
22. Владимиров А.М., Ляхин Ю.И., Матвеев Л.Т., Орлов В.Г. Охрана окружающей среды.— Л., 1991.
23. Шилов И.А. Экология.— М.: Высшая школа, 1998.
24. Канаев А.Т., Сагындыкова С.З. Экология окружающей среды Казахстана. Алматы, 2002 г.
25. Виглин В.Е. Инженерные основы охраны природы. Учебное пособие.— М., 1991.
26. Виноградова Н.Ф. Природопользование.— М., 1994.
27. Вронский В.А. Прикладная экология.— М., 1996.
28. Ревель П., Ревель Ч. Среда нашего обитания.— М., 1994.
29. Боголюбов С.А. Экология. Учебное пособие.— М, 1999.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 62 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Асқарова Ұ. Б.
ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ
Оқу құралы

Асқарова Ұ. Б.

ЭКОЛОГИЯ ЖƏНЕ ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ ҚОРҒАУ

Оқу құралы
Алматы 2004 ББК 20.1я73 А 88
РЕЦЕНЗЕНТТЕР:
Стамкулов А. С.— заң ғылымдарының докторы, профессор.
Алыбаева Р. А.— биология ғылымдарының кандидаты,
доцент.
А 88 Асқарова Ұ. Б.
Экология жəне қоршаған ортаны қорғау. Жоғары оқу орындарының студенттерiне
арналған оқу құралы.— Ал-маты: Заң əдебиеті, 2004.— 90 бет.
ISBN 9965-620-42-3
Оқу құралында қоршаған орта — биосфераның компонент-терi: атмосфера,
гидросфера жəне литосфераның құрылымы, құрамы, қазiргi кездегi күйi,
ластану жағдайлары туралы кең мəлiметтер берiлiп, оларды ластанудан қорғау
жолдары, осы-ған байланысты əрбiр тарау бойынша лабораториялық жұмыс-тар
келтiрiлiген. Лабораториялық жұмыстарға студентер орын-дауға жеңiл, көп
техникалық құралдарды қажет етпейтiн жұ-мыстар таңдалып алынған.
Оқу құралы жоғары оқу орындары студенттерiне экология, қоршаған ортаны
қорғау пəндерiнен негiзгi оқу құралы ретiнде, табиғат қорғау мекемелерiнiң
қызметкерелерiне, сол сияқты биология мен жаратылыс тану пəндерiнен орта
оқу орында-рына да қажеттi оқу құралы ретiнде пайдалануға болады.

ББК 20.1я73
1903040000
А 00(05)-04
© Асқарова Ұ. Б., 2004.
© Заң əдебиеті, 2004.
ISBN 9965-620-42-3

АЛҒЫ СӨЗ
Қазiргi кезде экология (қоршаған ортаны қорғау мəселеле-рiмен бiрге) барлық
жаратылыстану жəне техникалық пəндер-мен тығыз байланыстағы күрделi
ғылымдардың бiрiне айналды жəне Қазақстанның барлық жоғарғы оқу орындарында
оқыты-лады. Экологиядан лабораториялық сабақтар тек қана кейбiр, əсiресе
ауыл шаруашылық, техникалық мамандықтар үшiн ғана белгiленiп, бiраз
мамандықтар үшiн қарастырылмағанмен эко-логия мен қоршаған ортаны қорғау
пəнiнен практикалық бiлiк-тiлiктердi игеру пəндi жан-жақты тереңдетiп оқып-
бiлуге мүм-кiндiк берген болар едi. Осыған байланысты экология мен қор-
шаған ортаны қорғау пəнiнiң негiзгi бөлiмдерi бойынша жазыл-ған бұл оқу
құралында кейбiр жеңiлдетiлген химиялық анализ-дер жасау арқылы
жүргiзiлетiн лабораториялық жұмыстар мен практикалық сабақтардың
тақырыптары келтiрiлген. Əрбiр лабораториялық жұмыс екi немесе төрт сағатқа
арналған ал практикалық сабақтар бiр немесе екi сағатқа арналған.
Қазақ тiлiнде жазылған бұл оқу құралы 14 лабораториялық жұмыстар
сипатталған үш тараудан тұрады жəне лекциялық семинар сабақтарының
тақырыптары берiлген. Бiрiншi тарауда атмосфералық ауа, оның химиялық
құрамы, құрылысы, ластау-шы көздер, оны ластанудан қорғаудың жолдары,
табиғат пен адам өмiрiндегi маңызы жөнiнде қысқаша мəлiметтер берiле келiп,
ауаның ластануына байланысты кейбiр параметрлерiн анықтауға арналған
лабораториялық жұмыстар берiлген. Екiн-шi тарауда топырақ, үшiншi тарауда
су ресурстары, олардың химиялық құрамы, ластаушы көздер, оларды ластанудан
қор-ғау жолдары, олардың биосфера мен адамзат тiршiлiгiндегi маңызы туралы
айтыла келiп осы тарауларға сəйкес лабора-ториялық жұмыстар келтiрiлген.
Əрбiр тараудан соң бақылау сұрақтары, студенттердiң өзiн-дiк жұмыстары
арналған рефераттар тақырыптары, аралық ба-қылау үшiн тест сұрақтары мен
пайдаланылған əдебиеттер тiзi-мi берiлген.
Бұл оқу құралы мемлекеттiк тiлде оқитын жаратылыс тану, ауылшаруашылық жəне
техникалық профильдегi жоғары оқу орындарының студенттерiне арналған, сол
сияқты анықтама оқу құралы ретiнде немесе орта бiлiм беретiн оқу
орындарында экология пəнiн оқыту барысында, үйiрме жұмыстарында неме-се
орта арнаулы оқу орындарында студенттер мен оқытушы-лардың оқу процесi
барысында қолдануға болатын оқу құралы болып табылады.
І ТАРАУ.
АТМОСФЕРА — БИОСФЕРАНЫҢ
НЕГIЗГI ҚҰРАМ БӨЛIГI
1.1. Атмосфера туралы түсiнiк, оның құрамы жəне био-сфера мен адам
өмiрiндегi маңызы.
1.2. Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер.
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары.
1.4. Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау.
1.1. Атмосфера туралы түсiнiк, оның құрамы жəне биосфера мен адам
өмiрiндегi маңызы
Жер атмосферасы (грекше: atmos — бу жəне sphaira — шар) — Жердi қоршап
тұрған газды қабықша. Атмосфера деп Жердi онымен бiрге айнала жүрiп оны
қоршап тұрған газды ор-таны айтамыз. Атмосфераның массасы 5,15-5,9 х 1015
тонна. Атмосфера Жер бетiндегi барлық тiршiлiк процестерiнiң жүру-iн
қамтамасыз етiп, адамзат тiршiлiгiнiң барлық жақтарына үл-кен əсер етедi.
Атмосфераны зерттеушi мамандардың пiкiрiнше, ол Жер бетiнен қашықтаған
сайын түрлi температурадағы бiрнеше аймақтардан тұрады.
Атмосфераның құрылысы бiрнеше қабат құрылымнан тұ-рып, тропосфера,
стратосфера, мезосфера жəне термосферадан тұрады. 1000 км жəне одан ары
қарай экзосфера болып, онда атмосфералық газдар əлем кеңiстiгiне таралады.
Осы қабатта атмосфера бiрте-бiрте планета аралық кеңiстiкке ауысады.
Атмосфераның Жер бетiне ең жақын қабаты "тропосфера" деп аталады. Бұл
қабаттың орта ендiкте теңiз деңгейiнен биiк-тiгi — 10-12 км, экваторда — 16-
18 км, полюстерде — 7-10 км. Осы қабатта жауын-шашын, бұлттар түзiлiп,
найзағайлар күн

күркiреуi жүредi. Тропосфераның жоғарғы жағында 40 км — ге созылатын
стратосфера қабаты орналасқан. Онда ылғалды-лық бiршама төмен,
атмосферадағы озонның көп бөлiгi осы қабатта жинақталған, озон Күннiң
ультракүлгiн сəулелерiн сiңiрiп, атмосфераны қызып кетуден сақтайды.
Стратосферадан кейiн 50 км биiктiкте мезосфера қабаты орналасқан.
Мезосферада температура одан əрi қарай тө-мендеп, 80 км биiктiкте — 700С
-қа түседi. Мезосферадан жоға-ры белгiлi шекарасы жоқ термосфера
орналасқан, онда 500-600 км биiктiкте температура +16000 жетедi.
Атмосфераның қабаттарындағы ауа биiктеген сайын сұйылып, қысым төмен-дейдi.
Ең соңында Жерден ең алыста 800-1600 км қашықтықта эк-зосфера орналасқан.
Атмосфераның 400-600 км биiктiкке дейiн ғана сақталатын газды құрамы 1
кестеде берiлген.
кесте
Атмосфераның төменгi қабаттары мен таза құрғақ ауаның химиялық құрамы
Компо-неМөлшерi Компо-нМөлшерi
нттер енттер
МассасыКөлем МассасыКөлем
бойын- бойын- бойын-шбойын-
ша, ша, а, % ша,
% % %
Азот 75,52 78,09 Азот 2,5х10-2,5х10-
оксидi 3 4
Оттек 23,15 20,94 Сутек 3,5х10-5х10-5
4
Аргон 1,28 0,93 Метан 0,8х10-1,5х10-
4 4
Көмiртек0,046 0,033 Азот 8х10-5 1,5х10-
оксидi диоксид 4
i
Неон 1,2х10-1,8х10-Озон 10-6-102х10-6
3 4 -5
Гелий 7,2х10-5,2х10-Күкiрт - 2х10-8
5 4 диоксид
i
Криптон 3,3х10-1х10-4 Көмiрте- 1х105
4 к
оксидi
Ксенон 3,9х10-5 8х10-6

Атмосфера биогеоценоздың компонентi ретiнде топырақ бетiндегi, топырақтағы
жəне топырақ қуыстарындағы ауа қабаттарын құрайды.
Атмосфералық ауа — түрлi газдардың қоспасы. Оның құрамында 78,08% азот,
20,9% оттегi, 0,93% аргон, 0,03% кө-мiрқышқыл газы бар. Ал қалған 0,01%
басқа неон, гелий, ме-тан, радон, ксенон, т.б газдардың үлесiне тиедi. Жер
бетiнде от-тексiз тiршiлiк жоқ. Ол жасыл өсiмiдктердiң тiршiлiк əрекет-терi
нəтижесiнде түзiледi. Өсiмдiктер су мен көмiрқышқылы-нан фотосинтез процесi
кезiнде оттектi бөледi. Ал басқа барлық тiрi организмдер оттектi тек
пайдаланушылар болып есептеледi. Көмiрқышқыл газы атмосфераға тiрi
организмдер-дiң тыныс алуы, отын түрлерiнiң жануы, органикалық заттар-дың
ыдырауы мен шiруi кезiнде бөлiнедi. Ауаның құрамын-дағы көмiрқышқыл газы
мөлшерiнiң көбеюi адам мен жануар-лар организмiне зиянды əсер етедi.
Табиғат үшiн атмосфералық ауаның маңызы ерекше жəне əртүрлi. Ол,
бiрiншiден, фотосинтез үшiн көмiрқышқыл газы-ның жəне тыныс алу үшiн
оттектiң көзi. Ол тiрi организмдердi космостық сəулелерден қорғайды, Жерде
жылуды сақтайды, климатты реттейдi, зат алмасудың газ тəрiздi өнiмдерiн қа-
былдайды, планетада су буларын тасымалдайды, бұлт, жауын-шашын түзiлетiн
жəне басқа да метеорологиялық процесстер жүретiн орын, ұшатын организмдер
үшiн тiршiлiк ортасы болып саналады, топырақтың құнарлылығына əсер етедi,
т.с.с.
Ғалымдардың пiкiрiнше, қазiргi заманғы атмосфераның шы-ғу тегi екiншi
реттiк жəне ол Жердiң қатты қабықшасынан пла-нета түзiлгенннен кейiн
бөлiнген газдардан түзiлген. Жердiң геологиялық тарихы барысында Жердiң
атмосферасы түрлi факторлар: атмосфералық газдардың космос кеңiстiгiне бөлi-
нуi, вулкандардың əрекетiнен газдардың бөлiнуi, күннiң ульт-ракүлгiн
сəулелерi əсерiнен молекулалардың ыдырауы, атмо-сфера компоненттерi мен жер
қабығының жыныстары арасын-дағы химиялық реакциялар нəтижесiнде бөлiнетiн
газдар əсерiнен үлкен эволюцияны басынан кешiрдi.
Атмосфераның дамуы геологиялық жəне геохимиялық процестермен, сол сияқты
тiрi организмдердiң тiршiлiк əре-кеттерiмен тығыз байланысты. Атмосфера
Жердiң беткi қаба-тын оның қалың қабаттарына өту кезiнде көпшiлiгi жанып
кететiн метеориттердiң зиянды əсерлерiнен сақтап тұрады.
Атмосфера құрамының қалыптасуына үлкен əсер ететiн тiрi организмдердiң
тiршiлiк əрекеттерi өз кезегi нде осы ат-мосфералық жағдайларға тiкелей
байланысты. Атмосфера тiрi организмдерге зиянды əсер ететiн Күннiң
ультракүлгiн сəуле-лерiнiң көп бөлiгiн ұстап қалады. Атмосфералық оттегi
өсiм-дiктер мен жануарлардың тыныс алу процесiне қатысса, ал көмiр қышқылы
өсiмдiктердiң қоректенуiне қатысады. Климат-тық факторлар, əсiресе, жылу
режимдерi мен ылғалдылық адамдардың денсаулығы мен тiршiлiк қызметiне əсер
етедi. Со-нымен қатар адамның тiршiлiк əрекетi атмосфераның құрамы мен
климатқа үлкен əсер етедi. Планетадағы оттегi тiрi заттар арқылы 5200-5800
жылда толық жаңарады. Ал оның бүкiл мас-сасын 2 мың жылда тiрi организмдер
сiңiрсе, көмiрқышқылын — 300-395 жылда сiңiредi.
Жер атмосферасының газ құрамы ерекше. Егер Юпитер мен Сатурнның атмосферасы
негiзiнен сутек пен гелийден, Марс пен Венераның атмосферасы — көмiр
қышқылы газынан тұрса, Жердiң атмосферасы азот пен оттектен тұрады, сол
сияқты аз мөлшерде аргон, көмiрқышқыл газы, неон жəне басқа тұрақты,
ауыспалы компоненттер бар. Атмосфераның ең маңызды ауыс-палы компонентi —
су буы. Су буының негiзгi массасы тро-посферада, өйткенi атмосфераның
қабаттары жоғарылаған сай-ын оның концентрациясы азая бередi.
Атмосфералық процестерге, əсiресе стратосфераның жылу режимiне озон үлкен
əсер етедi. Озон стратосферада жинақта-лып, күн радиациясының ультракүлгiн
сəулелерiн сiңiредi. Ендiк пен жылдың мезгiлiне байланысты озонның бiр
айдағы орташа мөлшерi өзгерiп отырады, оның қалыңдығы 2,3-5,2 мм аралығында
болады. Жалпы табиғатта озонның мөлшерi эква-тордан полюстерге қарай
жоғарылайды. Қазiргi кезде адамның шаруашылық тiршiлiк əрекетiнiң əсерiнен
атмосфераның озон қабатының бұзылуы байқалуда. Мысалы, озон қабатының
бұзылуына əсер ететiн фреондар (хладондар) деп аталатын галогендi
қосылыстар. Бұл қосылыстар бөлме температурасын-да қайнайды, өте ұшқыш,
Жердiң бетiнде химиялық инерттi, мұздатқыш қондырғыларда қолданылады.
Фреондар страто-сфераға көтерiлiп, фотохимиялық айрылу реакциясына түсiп,
бiздiң планетамызды ультракүлгiн сəулелерден сақтайтын, озон молекулаларын
ыдырататын, химиялық реакциялардың катализаторы болып саналатын хлор
аниондарын бөледi. Қа-зiргi кезде озон қабатының жағдайына қатаң бақылау —
мо-ниторинг жүргiзiлуде. Озон қабатының бұзылуының үлкен зар-даптарға
əкелуiне байланысты бiрқатар елдер қазiргi кезде фреондар өндiрiсi мен оны
пайдалануды қысқартып отыр, дегенмен де жалпы əлемде бұл көрсеткiш əлi де
жоғары күйiн-де қалғандықтан олардың атмосферадағы концентрациясы да жылдан
жылға ұлғайып отыр.
Көптеген бақылаулар бойынша озон қабаты атмосферада бiркелкi таралмаған.
Солтүстiк жарты шар атмосферасында оң-түстiкке қарағанда фреондардың
концентрациясы 8-9% жоғары.
1.2. Атмосфераның ластануы мен ластаушы көздер
Өндiрiстiң қарқындап дамуына жəне отын түрлерiн кең мас-штабта жағуға
байланысты атмосферадағы бос оттектiң қоры азайып, ал көмiрқышқыл газының
мөлшерi жоғарылауда. Нəти-жесiнде табиғаттағы көмiртектiң айналымы бұзылды
деуге болады. Академик А.П. Виноградов зерттеулер нəтижесiнде көмiрқышқыл
газының концентрациясы жыл сайын 0,2% ға ұлғайып отырғанын анықтады.
Адамзат қоғамында адам ба-ласы отты ең алғаш рет қолданған күннен бастап
осы күнге дейiн түрлi жану процестерiнде 273 млрд. тонна оттегi жұмса-ған
болса, соның 246 млрд. тоннасы, яғни (90% ға жуығы) соң-ғы жарты ғасырда
ғана жұмсалған. Көмiртек айналымының бұзылуы мен атмосферада көмiрқышқыл
газының концентра-циясының жоғарылауы Жердегi барлық химиялық тепе-тең-
дiкке үлкен əсер етедi.
Атмосфера табиғи жəне жасанды (антропогендiк) жолмен ластанады. Табиғи
ластану. Атмосферада үнемi белгiлi мөлшерде шаң болады. Шаң табиғатта
жүретiн табиғи процестер нəтижесiнде түзiледi.
Шаңның үш түрi болады: минералдық (органикалық емес), органикалық жəне
космостық. Тау жыныстарының үгiтiлуi мен бұзылуы, вулкандар атқылауы,
орман, дала, торфтардың өрте-нуi, теңiз беттерiнен судың булануы минералдық
шаңның түзi-луiне себеп болады. Органикалық шаң ауада аэропланктондар —
бактериялар, саңырауқұлақтардың споралары мен өсiмдiк-тердiң тозаңдары,
т.б. түрiнде жəне өсiмдiктер мен жануар-лардың ыдырау, ашу, шiру өнiмдерi
түрiнде болады. Космос-тық шаң жанған метеориттердiң қалдықтарынан
түзiледi. Табиғи ластанудың бiр түрi космостық шаң атмосферадағы жанған
метеориттер қалдықтарынан түзiледi, 1 жыл iшiнде оның мөлшерi 2-5 млн
тоннаға дейiн жетедi. Табиғи шаң жер атмосферасының негiзгi құрам бөлiгi
болып табылады. Табиғи шаң бөлшектерi органикалық немесе бейорганикалық
болуы мүмкiн, олардың радиусы шамамен 10-3—10-4 см болады жəне топырақ пен
тау жыныстарының үгiтiлуi, вулкан атқылауы, орман, дала, торфтардың өртенуi
немесе су беттерiнен булану нəтижесiнде түзiлуi мүмкiн. Атмосфераның
төменгi қабатта-рындағы шаң сусыз шөл далалардан пайда болады немесе
аэропланктондар — бактерия, өсiмдiк споралары, саңырауқұ-лақтар, өсiмдiктер
мен жануарлардың қалдықтарының шiру, ыдырау өнiмдерiнен түзiледi.
Мұхит үстiндегi ауа атмосферасында магний, натрий, каль-ций тұздарының
майда кристаллдары болады, олар су шашы-рандылары ауада құрғап қалғанда
түзiледi. Əдетте табиғи жолмен ластану биогеоценоздар мен онда тiршiлiк
ететiн ор-ганизмдер үшiн аса көп зиян келтiрмейдi.
Атмосфералық шаң Жер бетi нде жүретiн кейбiр процестер үшiн белгiлi роль
атқарады. Ол су буларының конденса-циялануы үшiн, олай болса жауын-шашынның
түзiлуiне əсер етедi. Бұнымен қатар күн радияциясын сiңiрiп тiрi организм-
дердi күннiң зиянды сəулелерiнен қорғайды. Академик В.И. Вернадский
атмосфералық ауа планетамыздың химиясында маңызды роль атқарады деп жазды.
Жер бетiндегi заттардың биологиялық ыдырауы, оның iшiн-дегi топырақ
бактерияларының тiршiлiгi күкiртсутек, аммиак, көмiрсутектер, азот,
көмiртек оксидтерiнiң орасан зор мөлше-рiнiң түзiлуiне əкелiп соғады.
Жасанды ластану. Атмосфераны ластаушылардың ең не-гiзгiлерi транспорт
түрлерi, əсiресе автомобильдердiң жанар-майларының жану өнiмдерi болып
табылады. Француз ғалымы Ж. Детридiң есептеулерi бойынша, автомобильдерден
бөлiнген газдардың құрамында көмiрқышқыл газы — 9%, көмiртек ок-сидi -4%,
көмiрсутектер — 0,5%, оттек — 4%, сутек -2%, альдегидтер — 0,004, азот
оксидтерi — 0,06%, күкiрт оксидтерi — 0,006% барлығы 200 ге жақын
компоненттер бар екенiн анықтады. Қоршаған ортаға көмiртек, күкiрт жəне
азот оксид-терiмен бiрге бензиннiң құрамына кiретiн канцерогендi заттар,
мысалы 3,4-бензопирен мен қорғасын өте зиянды əсер етедi.
Атмосфераға транспорттардан бөлiнген газдардың құра-мында 25-27% қорғасын
болатыны анықталған. Жəне оның 40% диаметрi 5 мкм ге дейiн болатындықтан
ауада ұзақ уақыт сақталып, онымен бiрге адам организмiне түсетiндiгi
белгiлi болды.
Қазiргi кезде бүкiл əлемде шамамен 500 млн аса автомобиль жүрiп тұрса,
үлкен қалалардағы атмосфералық ауаның таза-лығын сақтау адамзат үшiн
қаншалықты маңызды екенi түсi-нiктi. Мысалы, Лос-Анджелес қаласының ауасын
үнемi 2,5 млн автомобиль, Парижде — 900 мың, т.с.с. ластайды. Ал əрбiр мың
автомобильден күнiне ауаға 3000 кг көмiртек оксидтерi, т.с.с отынның толық
емес жану өнiмдерi бөлiнедi. Бұл физико-химиялық қоспалар тыныс алу кезiнде
адам мен жануарларға аса зиянды болып табылады.
Ауа бассейнiн күкiрттi газбен жəне шаңмен ластаушы жылу электр станциялары.
Қуаты орташа жылу электр стан-циясы 1 сағатта 80 т көмiр жағып, атмосфераға
шамамен 5 т күкiрттi ангидрид жəне 16-17 т күл бөледi. Атмосфералық ауа-ның
тазалығына үлкен əсер ететiн жағылатын отынның сапасы, жағу əдiстерi,
газтазартқыш қондырғылар мен қалдық бөлетiн трубалардың биiктiгi. ЖЭС газға
көшiру зиянды қалдықтар мөлшерiн бiршама азайтады. Зиянды газдарды
авиациялық транспорт та бөледi. Ж.Дет-ридiң есептеулерi бойынша, реактивтi
самолеттер ұшу кезiнде 1 сағатта 0,7 кгм3 альдегидтер, 6,5 кг көмiртек
оксидi, 1,7 кг көмiрсутектер, 4,3 кг азот оксидтерi, 6,3 кгм3 қатты
бөлшектер бөледi екен
Атлант мұхиты арқылы ұшып өтетiн бiр реактивтi самолет, 8 сағат ұшу кезiнде
осы уақытта 25000 га жердiң орманы бө-летiн оттектi жұмсайды екен.
Атмосфераның антропогендi ластану жолдары жылу энер-гетикасы, мұнай, газ
өңдеу өнеркəсiптерi, транспорт, термояд-ролық қаруларды сынау, т.б. арқылы
жүредi. Бұлардың əрқай-сысы құрамы ондаған мың компоненттерден тұратын
түрлi қоспаларды атмосфераға бөлiп шығарады. Ауа кеңiстiгiн лас-тайтын
қосылыстар көмiртек оксидтерi, күкiрт пен азот қо-сылыстары, көмiрсутектер
мен өндiрiстiк шаң тозаң. 1 жыл iшi нде атмосфераға 200 млн тонна көмiртек
оксидi (СО), 20 млрд тонна көмiрқышқыл газы , 150 млн тонна күкiрт оксидi,
53 млн тонна азот оксидтерi , 50 млн тонна түрлi көмiрсутектер бөлiнедi.
Биосфераның ауыр металдармен ластануы — ғылыми тех-никалық прогресстiң аса
маңызды проблемаларының бiрi болып отыр. Кейбiр есептеулер бойынша бүкiл
адамзат қоғамы кезеңiнде 20 млрд тонна темiр өндiрiлген болса, оның түрлi
техника, құрал жабдықтар, қондырғылардағы мөлшерi 6 млрд тонна ғана, олай
болса 14 млрд тонна темiр қоршаған ортаға таралып, ластап отыр деуге
болады. Бұдан басқа жыл сайын өндiрiлген сынап пен қорғасынның 80-90 %
биосфераға та-ралған. Көмiр жанған кезде күл жəне түрлi газдармен бiрге
қоршаған ортаға таралатын кейбiр элементтердiң мөлшерi олардың өндiрiлген
мөлшерiнен де асып түседi. Мысалы, маг-ний — 1,5 есе, молибден — 3 есе,
мышьяк — 7 есе, уран, титан — 10 есе, аллюминий, иод, кобальт — 15 есе,
сынап-50есе , литий, ванадий, стронций, бериллий, цезий — 100 деген есе,
галлий мен германий — мыңдаған есе, иттрий — 10 мыңдаған есе, т.с.с.
Ауаның ластануы адамның денсаулығына, экожүйелердiң қалыпты жұмыс iстеуiне,
т.с.с. көптеген организмдерге зиянды əсерiн тигiзедi.
Ауа бассейнiнiң мөлдiрлiгiнiң өзгеруiне атмосферадағы көмiрқышқыл газының
үлкен əсерi бар. Жыл сайын атмо-сферадағы оның мөлшерi 0,4 % артып отыр,
қазiргi кездегi ат-мосферадағы көмiрқышқыл газының мөлшерi 0,032 %. Кейбiр
есептеулер бойынша атмосферадағы көмiрқышқыл газының мөлшерi əр 23 жыл
сайын 2 еселенiп отырады. Көмiрқышқыл газы инфрақызыл сəуленi — жылу
сəулесiн сiңiредi, оның мөлшерi белгiлi бiр концентрацияға жеткенде
қоршаған орта-дағы жалпы температураның жоғарылауына əкелiп соғуы мүмкiн.
Атмосферадағы озонның мөлшерi (көлем бойынша) 2 х 10 %, бiрақ ол Жер бетiн
күн радиациясынан қорғап тұрады жəне бактерицидтiк қасиетi бар.
Атмосфераның күкiрттi қосылыстармен ластануы қазiргi таңдағы аса маңызды
проблемалардың бiрi болып отыр. Күкiрт атмосфераға 5000 жылдан астам уақыт
бойы бөлiнiп отыр. Күкiрт оксидтерi өсiмдiктерге, жануарлар мен адам орга-
низмiне зиянды əсер етедi. Атмосферада күкiрт (1V) оксидi кү-кiрт (V1)
оксидiне дейiн тотығады да, су буларымен қосылып, күкiрт қышқылына
айналады. Күкiрт қышқылы атмосфералық жауын шашынмен бiрге қышқыл жаңбыр
түрiнде жерге жауа-ды. Қышқыл жаңбырлар су экожүйелерiне зиянды əсерiн тигi-
зедi, ағаштар мен ауыл шаруашылық дақылдарының өсуiн те-жейдi, сөйтiп үлкен
экономикалық шығын келтiредi. Атмосфе-раға бөлiнген ауыр металдар заттардың
табиғи айналымына қосылады. Олардың су мен топырақта көп мөлшерде жи-
нақталуы тiршiлiкке үлкен зиян келтiредi. Мышьяк пен хром рак ауруларының
тууына себеп болады. Ал селенмен уланған организм өлiмге ұшырайды.
Атмосфераның радиоактивті заттармен ластануы
Атмосфераның радиоактивтi ластануы нəтижесiнде радиа-циялық əсер ету
байқалатын болғандықтан өте қауiптi болып саналады. Радиациялық əсер —
радиоактивтi заттардан бөлi-нетiн радиоактивтi сəулелердiң əсерi. Бұл
сəулелер кейбiр хи-миялық элементтердiң атом ядроларының ыдырауы кезi нде
сыртқы ортаға бөлiнедi. Бөлiнген радиоактивтi сəулелер адам организмiнiң
тiрi тканьдерi арқылы өтiп, биологиялық процесс-тердi бұзып, организмде
түрлiше физикалық, химиялық жəне физиологиялық, ең соңында патологиялық
өзгерiстер туғызады.
Радиациялық əсерлердiң шығу көздерi баршаға мəлiм, қара-пайым космостық
сəулелерден бастап, экологиялық катастро-фалар болып табылатын ядролық
қаруларды сынау, атом яд-ролық станциялардағы авариялар, т.с.с. Көптеген
елдерде ядролық қаруды сынау жұмыстарының жүргiзiлуiне байла-нысты ядролық
өндiрiстiң, атом-электр станцияларының да-муына байланысты атмосферада
жасанды радиоактивтiлiк көздерi пайда болды.
Радиоактивтi элементтердi өндiру мен атом қондырғыла-рын, двигательдерiн
iске қосу жұмыстары кезiнде атмосфераға өте қауiптi радиоактивтi заттар
бөлiнуi мүмкiн. Радиоактивтi заттар атмосферада тозаң, не аэрозоль түрiнде
болады, олар-дың азғантай дозасының өзi адамның нерв системасы, жыныс
бездерi, асқорыту, тыныс алу органдары, қалқанша без бен гипофиз қызметiне
зиянды əсер етедi.
Атмосфера радиоактивтi заттармен əсiресе, атом жəне су-тектi бомбалардың
жарылуы кезi нде ластанады. Атом жары-лысы кезiнде түзiлген изотоптардың
жартылай ыдырау кезең-дерi түрлiше. Əсiресе, стронций-90 (жартылай ыдырау
кезеңi 25 жыл) мен цезий-137 (жартылай ыдырау кезеңi 33 жыл) өте қауiптi.
Радиоактивтi изотоптар өсiмдiктердiң қалдықтары, жануар-лардың қалдық
өнiмдерi арқылы да таралады. Олардың тасы-малдануында қоректiк тiзбектер де
бiршама роль атқарады. Судағы изотоптар өсiмдiктерге сiңiрiлiп, олармен
балықтар қоректенiп, балықтарды жыртқыш балықтар не құстар қорекке
пайдаланады, т.с.с.
1945 жылы августа Жапонияның Хиросима мен Нагосаки қалаларында жарылған
атом бомбалары ондаған мың адамдар-дың өмiрiн қиды, оның зардаптары əлi
күнге дейiн сақталуда.
1963 жылы Москва қаласында бейбiтшiлiк сүйгiш мемле-кеттердiң бiразы
бiрiгiп, ядролық қаруды атмосферада, космос кеңiстiгiнде жəне су астында
сынауға тыйым салу туралы келi-сiмге қол қойды. Бұл келiсiмнiң адамдардың
денсаулығын сақ-тау мен бүкiл тiршiлiктi қорғауда үлкен маңызы бар. Атом
энергиясын кең масштабта қолдану нəтижесiнде атом өндiрiсiнiң қалдықтары
көбеюде. Ендi осы қалдықтарды зиян-сыздандыру проблемасы да туындап отыр.
Бұл проблеманы шешу жолдары түрлi елдерде түрлiше жүзеге асуда. Мысалы, АҚШ
мен Англия атом өндiрiсiнiң қалдықтарын Атлантика мұхитына тастайды,
Франция ескi темiржол туннельдерiне сақ-тайды, ал бiздiң елiмiзде жердiң
терең қабатына көмiледi, бұл ең зиянсыз жəне тиiмдi жол болып саналады.
Атмосфераның шумен ластануы
Ғылым мен техниканың қарқынды дамуы кезеңiнде атмо-сфераның шумен ластануы
да бiрқатар зардаптарын тигiзуде. Деңгейi шамамен 90-120 децибел болатын
шулар адамның жүйке жүйесiне əсер етiп, есту органдарының қызметiн нашар-
латып, тiптi кейбiр жағдайларда жүйке — психикалық ауру-лардың пайда
болуына себеп болады. Бұнымен қатар гиперто-ния, асқазанның жарасы,
организмнiң эндокриндiк системасы-ның бұзылуы сияқты аурулардың пайда
болуына, нерв клетка-ларының дегенерациялануына əкеп соғады. Үздiксiз қатты
шу əсерiнен перифериялық қан тамырлары тарылып, бұлшық еттер мен миға
қанның келiп жетуi қиындайды. Деңгейi 130 де-цибелден асатын шу акустикалық
травмалар туғызады.
Батыстың бiрқатар елдерiнде əскери аэродромдар маңын-дағы елдi мекендер
тұрғындарының үнемi ұшып тұратын реактивтi самолеттердiң шуынан жүректiң
миокардi инфаркт, жыныс органдары қызметiнiң əлсiреуi сияқты аурулар жиiле-
ген. Ал кенеттен болған қатты шу əсерiнен жүректiң тоқтап қалуы да
байқалады. Жануарларда да, əсiресе үй құстарында жұмыртқалар салу,
сиырлардың сүт беру қабiлетi төмендейтiнi байқалған.
Осыған байланысты шудың əсерiн төмендету үшiн бiраз шаралар жүзеге
асырылады. Мысалы, үлкен қалаларда жасыл өсiмдiктер шудың деңгейiн бiршама
төмендетедi. Олар түскен шу энергиясының 20% жұтады. Бүнымен бiрге шуды
сiңiрушi конструкцияларды, экрандар орнату сияқты шаралар да атмо-сфераның
шумен ластануынан қорғайды.
1.3. Атмосфералық ауаның ластануының зардаптары
Атмосфераның ластануы адам, жануарлар мен өсiмдiктер үшiн əрқашан зиян.
Түтiнн iң құрамындағы газдар қолайсыз ме-теорологиялық жағдайларда қалың
улы тұмандардың түзiлуiне əкеп соғады. Тiптi кейбiр жағдайларда улы
заттардың жинақ-талуы нəтижесiнде адамдардың аса қауiптi аурулары мен өлi-
мiне себеп болады. Мысалы, Лос-Анджелес қаласында, Кали-форнияда, Британ
аралдарында, сол сияқты ФРГ мен бiрқатар елдерде зиянды улы заттардың
жоғары концентрациясының атмосферада жинақталуы нəтижесiнде смог деп
аталатын қалың тұмандар байқалды.
Лондонда смогтар ХIХ ғасырдың соңынан бастап — ақ белгiлi болған. Əсiресе
1952 жəне 1956 жылдары болған смог-тар елге үлкен зардаптарын тигiздi. 1952
жылдың 5-9 декабрь аралығында қаланың үстiн қаптаған тұман жауып тұрған. Тұ-
манның құрамындағы зиянды қосылыстардың (күкiрт ангид-ридi, азот оксидтерi,
альдегидтер, хлорлы көмiрсутектер, т.б.) мөлшерi ауада қалыптағы нормадан 5-
6 есе көп болып, 12 сағаттан кейiн көптеген адамдарда тыныс алу жолдарының
аурулары, бас ауру, бас айналу, жөтел күшейген. Созылмалы бронхит ауруымен
ауыратын адамдардың көпшiлiгi смогтың əсерiнен қазаға ұшыраған. Ұлыбритания
астанасының үстi нде 1956 жылы январьда 96 сағат бойы жауып тұрған смог
мыңда-ған адамдардың ажалына себеп болған. 1968 жылы Лондонда "Ауа тазалығы
туралы заң" қабылданғаннан соң атмосфераның ластануы бiршама азайған.
Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар құрамында 140-қа жуық зиянды заттар
болады. Олардың көпшiлiгi түссiз, иi ссiз болып, организмге бiрден əсер ете
қоймайды. Медициналық-санитарлық зерттеулер нəтижесiнде адамның
денсаулығына зиянды заттардың бiрлесiп əсер етуi аса қауiп туғызатындығы
белгiлi болды.
Ауаның ластануы адамның жалпы жағдайын нашарлатып, жұмыс қабiлетiн
төмендетiп, жөтел, бас айналу, дыбыс жол-дарының спазмалары, өкпенiң түрлi
аурулары, организмнiң жалпы улануын туғызып, түрлi ауруларға қарсы тұра алу
қа-бiлетiн төмендетедi. Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар, транспорт
түрле-рiнен шыққан газдар, түтiн, iрi қалалардың үстiнде пайда бола-тын
түрлi шаңдар Күн сəулесiнiң Жердiң бетiне түгел түсуiне кедергi келтiредi.
Мысалы, Париж қаласының маңындағы өн-дiрiс орындары аз аймақтарда
ультракүлгiн сəулелер 3 % болса, заводтар мен фабрикалар көп шоғырланған
аймақтарда 0,3 % қана болған. Ультракүлгiн сəулелерiнiң жетiспеушiлiгi
балаларда авитаминоз жəне рахит ауруларын туғызатыны бел-гiлi.
Атмосфераның құрамындағы зиянды заттардан жануарлар мен жабайы аңдар да
уланады.
Өндiрiс орындарынан шыққан қалдықтар құрамындағы фторлы жəне мышьякты
қосылыстардан бал аралары уланып, олардың бал жинау қабiлетi төмендейдi.
Бiрқатар мемлекеттерде жабайы аңдардың (бұғы, қоян мен қырғауыл, т.б.)
атмосфераның құрамындағы күкiрттi газ, мы-шьяк, сурьманың əсерiнен улану
оқиғалары көп кездеседi.
Өсiмдiктер үшiн əсiресе улы болып саналатын күкiрттiң, фтор, хлордың
қосылыстары мен көмiрсутектер.Олар ауыл-шаруашылық дақылдарына, орман мен
бақтар, парктерге үлкен зиян келтiредi.Дəндi дақылдардан бұл газдарға өте
сезiмтал — арпа, көкөнiстерден — шпинат, капуста, салат, редис.
Ауаның құрамында болатын күкiрттi газдың шектеулi нор-масы 0,02 мгм3, азот
оксидтерi — 0,02 мгм3 жəне аммиак — 0,1 мгм3.
Мамандардың есептеулерi бойынша, Франция мемлекетi нде атмосфераның
ластануынан болатын шығын ұлттық табыстың 4%, АҚШ — 3%, Жапонияда 8%
құрайды.
1.4. Атмосфералық ауаны ластанудан сақтау жəне қорғау жолдары
Атмосфералық ауаның ластануымен күресу мəселесi күр-делi, жан-жақты жəне
үлкен материалдық шығындар мен күштi қажет етедi. Дегенмен ғылыми-
техникалық прогресстiң қазiргi заманғы даму деңгейi адам организмi мен
қоршаған ортаға зиянды əсер ететiн заттардың түзiлуiн жəне бөлiнуiн
азайтып, ластанудың алдын-алудың iс-шараларын жасауға мүмкiнiдк бередi.
Атмосфералық ауаның ластануының алдын алатын жəне зиянды қалдықтардың
мөлшерiн азайтуға мүмкiндiк беретiн iс-шараларды төмендегiдей 3 топқа
бөлуге болады:
1. Зиянды қосылыстар түзiлетiн технологиялық процестердi жақсарту жəне
мүмкiндiгiнше зиянды заттар аз бөлiнетiн жаңа технологияларды өндiрiске
енгiзу.
2. Отынның құрамын, аппараттар мен карбюрацияны жақ-сарту жəне ауа
тазартқыш қондырғылар арқылы ауаға зиянды заттардың түсуiн азайту немесе
мүлде болдырмау.
3. Зиянды қосылыстарды бөлетiн объектiлердi тиiмдi орна-ластыру жəне
жасыл өсiмдiктердi көптеп отырғызу, егу.

№ 1 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАДАҒЫ ШАҢ МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Шаң атмосферада аэрозоль түрiнде кездеседi. Ол қатты, не сұйық күйде
атмосфераның төменгi қабаттарында, тропосфера мен стратосферада таралады.
Аэрозольдардың көпшiлiгi био-сферадағы табиғи процестер нəтижесiнде
түзiлсе, бiраз бөлiгi адамның шаруашылық iс-əрекетi арқылы түзiледi. Кейбiр
есептеулер бойынша Жер атмосферасына адамның iс-əрекетi нəтижесiнде түсетiн
шаң мөлшерi жылына 1 млрд тоннаға же-тедi. Шаңның химиялық құрамы түрлiше
болуы мүмкiн: крем-ний диоксидi — құм, улы металлдар, пестицидтер,
көмiрсутек-тер, т.б.
Антропогендiк аэрозольдар жану процесi нəтижесiнде түзi-ледi. Энергетика
мен транспорт антропогендiк аэрозольдың 24 бөлiгiн түзедi, бұдан басқа
металлургия, құрылыс материал-дары жəне химия өнеркəсiптерiнде де
бiразбөлiгi түзiледi.
Аэрозольдар Жердiң клиамтын өзгертедi, адамның тыныс алу органдарында
жинақталып, аса қауiптi пневмониоз ауруын туғызады. Көп жағдайда
аэрозольдар құрамында радиоактивтi бөлшектер, вирустар, микробтар болады,
қышқыл жаңбырлар мен смогтар түзедi.
Атмосфералық ауадағы шаңның мөлшерiн анықтау үшiн қазiргi кезде салмақтық
əдiс — гравиометрия қолданылады. Бұл əдiс бойынша елдi мекендер мен
санитарлық-қорғаныш аймақтарындағы ауада шаңның 0,04-10 мгм3 аралықтағы
мөл-шерiн анықтауға болады.
ЖҰМЫСТЫҢ МАҚСАТЫ: Атмосфералық ауаның құра-мындағы шаң мөлшерiн анықтау.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1). Шаң ұстағыш құрал: фильтрлi ұстағыш, ФПП фильтрi, үлгi алуға арналған
респиратор, металл-конус тəрiздi жəне бөл-шектенетiн ыдыс;
2). Аналитикалық таразы;
3). эксикатор;
4). пинцеттер;
5). шыны тостағаншалар, диаметрi 10 см;
6). барометр
7). психрометр;
8). анемометр;
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ :
ФПП материалынан жасалған фильтрдi бөлмеде 40-60 мин ұстап, содан соң
пакетке салып ауасы зерттелетiн орынға əкеледi де, фильтр ұстағышқа
бекiтедi. үлгi алынар алдында фильтр ұстағыштың дұрыстығын тексередi, ол
үшiн оның ұшын тығынмен жауып, құралды iске қосады, фильтр ұстағыш дұрыс
болса, құрал 0-дi көрсетедi.
Үлгi алу 250-400 лмин жылдамдықпен жүргiзiледi, фильтр-дегi шаң массасы 4
мг — нан кем болмау керек. Үлгi алу 30 минут жүргiзiледi. Бұдан соң
фильтрдi пинцетпен босатып алып, шаң жұққан бетiн iшке қаратып төрт рет
бүктеп, пакетке салады. Лабораторияда фильтрдi 40-60 минут бөлме темпе-
ратурасында ұстап, тұрақты массаға жеткiзедi. Егер үлгi 100% — ке жақын
салыстырмалы ылғалдылықта алынса, фильтрдi балқыған CaCl2 шыны
тостағаншамен эксикаторға 30-50 ми-нутқа қояды, содан кейiн 40-50 минут
бөлме температурасында ұстайды.
Шаңның концентрациясын С (мгм3) төмендегi формула бойынша есептеп табады:
М
мұндағы,
М — фильтрдегi шаңның массасы, ол таза фильтр мен шаңданған фильтр
массасының айырмасына тең, мг;
V0 — қалыпты жағдайдағы зерттеуге алынған ауаның көлемi, м3;
Қалыпты жағдайда температура 00С жəне атмосфералық қы-сым 1013 ГПА (760
мм.сын. бағ.).
= Vt х Р х 273 ° (273 +t)х 1013 ;
мұндағы,
Vt — берiлген температурадағы жəне атмосфералық қысым-дағы Р (гПа, м4)
алынған ауаның көлемi, м4; 273 — газдардың ұлғаю коэффициентi; 1013 —
қалыпты қысым, гПа.
№ 2 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАЛЫҚ АУАДАҒЫ МИКРООРГАНИЗМДЕР САНЫН АНЫҚТАУ
Ауасы жиi желдетiлмейтiн тұрғын үй, қызмет орындары, мектептер, вокзалдар,
т.б. орындардың ауасында түрлi микро-организмдер көп болады. Мысалы,
мектептерде сабақ бастал-ғанға дейiн 1 м3 ауада 2 мыңдай бактерия болса,
сабақ бiткен соң олардың саны бiрнеше ондаған мыңға жетедi. Əсiресе ауру
туғызатын патогендi микроорганизмдер тұмау, т.б. аурулардың эпидемиясы
кезiнде көп жиналады. Мұндай кезде күн сəулесi, бактерицидтiк лампалар
немесе ылғал шүберекпен сүрту ар-қылы бактериялардың санын бiршама азайтуға
болады. Бұны-мен қатар қылқан жапырақты ағаштар бөлiп шығаратын фитон-
цидтер де бактерияларды жойып жiбередi.
Бұл жұмыста студенттер ауасы ластанған орындардағы ат-мосфера құрамындағы
микроорганизмдер санын анықтауды үйренедi жəне микроорганизмдер тiршiлiгiне
фитонцидтердiң əсерiн анықтайды.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Бактерицидтiк лампа;
2. Петри тостағаншалары;
3. Су банясы;
4. Спирт шамы;
5. Термостат;
6. Пипеткалар;
7. Шыныға жазатын карандаш;
8. Ет-пептонды агар немесе басқа қоректiк орта;
9. Шпатель;
10. Қылқан жапырақты ағаш жапырағы.
Барлық ыдыстар алдын ала стерильденген болу керек.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ

Лабораторияны ылғал шүберекпен сүртiп, тазалап, 15-20 мин бактерицидтiк
лампамен стерильдейдi. Ет-пептонды агар-ды автоклавтан соң Петри
тостағаншаларына салады. Стериль-денген Петри тостағаншаларын кiшкене
қақпақшасын төмен қаратып, үлкен қақпақшасын ашыңқырап столға қояды. Бұдан
соң қоректiк ортаны тостағаншаға құйып, қақпағын жауып, агарды тостағаншаға
бiркелкi етiп жаяды да бiраз уақыт қорек-тiк орта қатқанша сақтап қояды.
А. Ауадағы микроорганизмдер санын анықтау
Қоректiк орта қатыңқыраған соң ауасы лас орында 5 мин бiрiншi Петри
тостағаншасын ашып, екiншiсiн осы уақытта лабораторияда, үшiншiсiн көшеде
немесе қылқан жапырақты ағаштар арасында ашып қояды. 5 мин соң
тостағаншаларды жауып, астын жоғары қарай аударып (қоректiк ортаға екiншi
қақпақшадағы конденсацияланған су тамшылары түспеу үшiн), шыныға жазатын
карандашпен нөмiрлейдi де, барлық тостаған-шаларды +250 -та термостатқа
қояды.
Б. Микроорганизмдерге өсiмдiктерден бөлiнген фитонцидтердiң əсерiн анықтау
Коэффициенттердiң сан мəндерiн орындарына қойып, атмо-сфералық ауаның СО2
газымен ластану деңгейiн анықтаймыз: КСО2 = (0,5 +0,01 х 500 х 1,4) х1
х1,06 х 1,20 х 1,00 = 8,96 мгм4.
Автотранспорттың СО2 газы бойынша ПДК =5 мгм4. Автотранспорттан шығатын
улы газдардың мөлшерiн азай-ту үшiн төмендегi шараларды iске асыру керек:
— автомобильдер қозғалысына тыйым салу;
— қозғалыс интенсивтiлiгiне сағатына 300 автомобильге дейiн шек қою;
— жүк машиналарының карбюраторларын дизельмен ал-мастыру;
— фильтрлер орнату.
№3 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАДАҒЫ АЗОТ ОКСИДТЕРI Н АНЫҚТАУ
Азот оксидтерi жоғарыда айтып кеткенiмiздей, атмосферада "фотохимиялық
смог" түзуге, озон қабатының бұзылуына жəне қышқыл жаңбырлардың түзiлуiне
себеп болады. Транспорт пен энергетика атмосфераға бiр жылда түзiлетiн 60
млн тонна азот оксидтерiнiң 36 процентiн бөледi. Газ тəрiздi азот (IV)
оксидi тек қана улы емес, сонымен қатар коррозияға белсендi агент болып
саналады. Оның шектеулi концентрациялы мөлшерi (ПДК) — 0,085 мгм3.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Аспиратор;
2. Рихтер құралы;
3. аналитикалық таразы;
4. барометр;
5. термометр;
6. фотокалориметр;
7. калий иодидi (х.т.);
8. натрий нитраты, (х.т.);
9. сiңiргiш ерiтi ндi: 20 г калий иодидiн 250 мл суда ерiту арқылы
алынады. Алынған ерiтiндi түссiз болу керек жəне қараңғы шыныда сақталады.
Сақтау мерзiмi 2 апта;
10. күкiрттi қышқыл натрий, х.т., 0,06 % ерiтiндi, 0,03 г Na2SO3 50 мл суда
ерiтедi, ерiтiндiнi анализ алдында ғана дай-ындайды;
11. сiрке қышқылы, х.т., 12 %-тiк ерiтiндi. 64 мл кон-центрациялы сiрке
қышқылын 500 мл өлшеуiш ыдысқа құйып, үстiне белгiсiне дейiн су құяды;
12. сульфанил қышқылы, т, 5 г сульфанил қышқылын 150 мл 12 %-тiк сiрке
қышқылының ерiтiндiсiнде ерiтедi. Ерiтiн-дiнi қараңғы шыны ыдыста тығыз
жауып сақтайды;
13.а- нафтиламин, т., 0,2 г а-нафтиламиндi 20 мл суда су банясында қыздыра
отырып колбаның түбiнде алқызыл тұнба түзiлгенше ерiтедi. Ерiтiндiнi
қараңғы шыны ыдысқа жайлап құяды, тұнбаны колбада қалдырады, алынған
ерiтiндiге 150 мл 12 %-тiк сiрке қышқылын құяды;
14. Гриссс-Илосвай реактивi. Анализ алдында а-наф-тиламин мен сульфанил
қышқылының ерiтiндiлерiн 1:1 қаты-насындай етiп араластырады;
15. бастапқы стандартты ерiтiндi. 2-3 г натрий нитритiн үгiтiп, 50-600
температурада 2 сағат кептiредi. 0,1500 г NaNO2 100 мл-лiк колбада ерiтедi.
Алынған ерiтiндiнiң 1 мл-i 1000 мкг NO2 — ге сəйкес болады;
16. 1 мл 10 мкг NO2 болатын ерiтiндiнi стандартты ерiтiндiнi сiңiргiш
ерiтiндiмен 100 есе сұйылту арқылы алады;
17. негiзгi стандартты ерiтiндi, 10 мкгмл NO2 болатын ерi-тiндiнi сiңiргiш
ерiтiндiмен 10 есе сұйылту арқылы алады. 1 мл негiзгi ерiтiндi 1 мкг NO2
сəйкес болады. Бастапқы стандартты ерiтiндi 2 апта қараңғы шыны ыдыста
сақталады. Негiзгi стан-дартты ерiтiндi анализ алдында дайындалады.
Жұмыс 4 сағатқа арналған.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
Атмосферадағы NO2 концентрациясын анықтау үшiн зерт-телетiн ауаны 6 мл
сiңiргiш ерiтiндi құйылған Рихтер сiңiргiшi арқылы 20 мин бойы 0,25 л мин
жылдамдықпен өткiзедi. Прибормен жұмыс iстеп тұрғанда оған күн сəулесiнiң
түспеуiн қадағалау керек. Алынған үлгiнi сақтау мерзiмi 2 аптадан аспау
керек.
Лабораторияда сiңiргiш прибордағы ерiтiндiнiң деңгейiн 6 мл сумен белгiсiне
дейiн жеткiзу керек. Анализ үшiн əрбiр үлгiден 5 мл ерiтiндiнi пробиркаға
құйып, 0,5 мл Грисс реак-тивiн құяды.
Пробирканы жақсылап шайқап, 20 мин соң (өлшеу алдында) пробиркаларға 5
тамшы 0,06 %-тiк Na2SO4 ерiтiндiсiн құйып, тағы да шайқайды. Содан соң
қалыңдығы 10 мм кюветаларда оптикалық тығыздықтарын өлшейдi.
Үлгiлердегi NO2 мөлшерiн калибрлiк график бойынша та-бады. Үлгiлермен бiрге
нольдiк үлгiнiң де оптикалық тығыз-дығын табады.
Ауадағы NO2 концентрациясын төмендегi формула бойын-ша есептеп шығарады:
V0 х b
бұндағы:
а — сiңiргiш прибордағы ауаның жалпы көлемi (6 мл); b — анализ үшiн алынған
ауаның көлемi, (5 мл); m — калибрлiк график бойынша табылған NO2 мөлшерi,
мкг;
V0 — қалыпты жағдайдағы сiңiрiлген ауаның көлемi, л.
Калибрлік график құру
Сыйымдылығы 50 мл өлшеуiш колбаларға 1, 2, 4, 6, 8, 10, 20 мл негiзгi
стандартты ерiтiндiнi (1 мкгмл) құяды. Белгiсiне дейiн сiңiргiш ерiтiндi
құяды. Өлшеуiш колбалардағы 5 мл стандартты ерiтiндiлердегi NO2
концентрациясы сəйкес 0,1; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0; 2,0 мкг болады.
Стандарттар шкаласын дайындау үшiн пробиркаларға 5 мл əр стандарттан құйып,
жоғарыда көрсетiлген əдiс бойынша жұмыс жүргiзедi.
№4 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
АТМОСФЕРАДАҒЫ КҮКIРТ ҚЫШҚЫЛЫ МЕН ЕРIГIШ СУЛЬФАТТАР МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Атмосфераның антропогендiк факторлар əсерiнен ластануы-ның негiзгi түрлерi
күкiрт қышқылы мен сульфаттар.
Күкiрт қышқылы мен суда ерiгiш сульфаттарды анықтау-дың негiзгi жолы бұл
қосылыстардың барий хлоридiмен əре-кеттесуiне негiзделген.
Күкiрт қышқылы үшiн ПДК — 0,3 мгм3.
РЕАКТИВТЕР МЕН ҚҰРАЛ-ЖАБДЫҚТАР:
1. Аспиратор мен АФА — ХП-18 пластмасса фильтрлi фи-льтр ұстағыш;
2. көп саңылаулы пластиналы шыны фильтр;
3. фотокалориметр;
4. барометр;
5. термометр;
6. глицерин (х.т.) немесе этиленгликоль;
7. тұз қышқылы, конц. (тығыздығы 1,19 х.т.);
8. этил спиртi;
9. сутек асқын тотығы, х.т.;
10. сусыз калий сульфаты, х.т.;
11. сiңiргiш ерiтiндi: 10 мл 30%-тiк Н2О2 1 л суда ерiтедi, 0,3% Н2О2 бiр
аптадай қараңғы шыныда сақтайды.
12. барий хлоридi: 5,85 г барий хлоридiнiң кристаллды тұ-зын 50 мл суда
ерiтедi. Одан соң үстiне 150 мл этил спиртi мен 150 мл глицерин не
этиленгликоль құяды. РН мөлшерiн кон-центрациялы тұз қышқылымен 2,5-2,8-ге
дейiн жеткiзедi. Ерi-тiндiнiң сақтау мерзiмi 2 ай.
13. бастапқы стандартты ерiтiндi. Сусыз калий сульфатын майдалап үгiтiп,
120-1500С температурада 2 сағат кептiредi. Одан кейiн 0,2720 г тұзды 100 мл
суда ерiтедi. Бұл ерiтiндiде 1000 мкгмл SO2 болады;
14. негiзгi стандартты ерiтiндi. Бастапқы стандартты ерiтiн-дiнi сiңiргiш
ерiтiндiмен 10 есе сұйылту арқылы алынады. Алынған ерiтiндiде 100 мкгмл
SO2 болады.
ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
Зерттелетiн ауаны 20 мин 40 лмин жылдамдықпен АФА фильтрi арқылы өткiзедi.
Одан кейiн фильтрдi пинцетпен 25 мл-лiк стаканға салып, үстiне 0,2 мл этил
спиртiн, 10 мл ыстық су құяды. Стаканды 10 мин шыны таяқшамен араластырады.
Аэрозольдың ерiмеген бөлiгiн шыны фильтр арқылы сүзедi.
Сульфат-иондарын анықтау үшiн 4 мл фильтраттың үстiне 1 мл барий хлоридiн
құяды. Осымен бiрге нольдiк ерiтiндi дайындайды, ол үшiн таза фильтрге 1 мл
барий хлоридiн құя-ды. 15 мин соң ерiтiндiнi шайқап, қалыңдығы 10 мм толқын
ұзындығы 400 нм кюветамен оптикалық тығыздығын анық-тайды. Нольдiк
ерiтiндiнiң оптикалық тығыздығы 0,01 ден ас-пауы керек. Егер одан көп
болса, онда ыдыстар мен кюве-таның тазалығын, дайындалған ерiтiндiлердiң
сапасын тексеру керек. Күкiрт қышқылы мен сульфаттардың үлгiдегi мөлшерiн
калибрлiк график құру арқылы үлгi мен нольдiк ерiтiндiнiң оптикалық
тығыздықтарының айырмасы бойынша табады.
Калибрлік график құру
50 мл-лiк өлшеуiш колбаларға 0,5; 1; 2; 4 мл негiзгi стан-дартты ерiтiндi
(100 мкгмл), 0,6; 0,8; 1 мл бастапқы стандартты ерiтiндi (1000 мкгмл)
құяды. Белгiсiне дейiн дис-тильденген су құяды. 4 мл стандартты
ерiтiндiдегi SO2 кон-центрациясы сəйкес 4; 8; 16; 24; 32; 48; 64; 80 мкг
бола-ды.Стандарттар шкаласын дайындау үшiн үлгi алуға арналған бiр ғана
фильтрдi пайдаланады, анализдiң барысына сəйкес барлық жұмыстарды жүзеге
асырады. Осымен қатар нольдiк үлгiнiң оптикалық тығыздығын да анықтайды.
Күкiрт қышқылы мен ерiгiш сульфаттардың концентрация-
сын төмендегi формула бойынша анықтайды: a m
С = V 0 b ;
бұндағы:
a — үлгiнiң жалпы көлемi (10 мл);
b — анализге алынған үлгiнiң көлемi (4 мл);
m — калибрлiк график арқылы табылған үлгiдегi SO2 (мкг); V0 — анализге
алынған ауаның қалыпты жағдайдағы көле-
мi, л.
№5 ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ ЖҰМЫС
ҚОРШАҒАН ОРТАДАҒЫ СЫНАП МӨЛШЕРI Н АНЫҚТАУ
Сынап — барлық тiрi организмдер үшiн өте улы ауыр ме-талл. Сынап бөлме
температурасында тез буланып ұшып ке-тедi, температура артқан сайын булану
да күшейедi. Ауадағы сынаптың булары заттардың бетi мен қабырғаларына
қонып, жинақталады. Қорғасын сияқты сынап та адам организмiнде жиналып,
iшкi органдардың функцияларына зиянды əсер етiп, организмдi улайды.
Сынапты анықтау əдiсi қызыл түстi — CuI * HgI2 тұзының түзiлуiне
негiзделген.
РЕАКТИВТЕР МЕН МАТЕРИАЛДАР:
1. Үлгi алуға арналған құрал;
2. Өлшеуiш колбалар;
3. Сиымдылығы 1, 2, 5, 10 мл градуирленген пипеткалар;
4. Сиымдылығы 10, 25, 100 мл цилиндрлер;
5. Колориметриялық пробиркалар;
6. Түйiршiк йод, х.т;
7. Калий йодидi;
8. Натрий сульфитi 2,5-3 Н ерiтiндiсi: 19 г натрий сульфи-тiн
дистильденген суда ерiтiп, 100 мл-ге жеткiзедi;
9. Хлорлы сынап (сулема);
10. Хлорлы мыс, х.т., 7 % ерiтiндiсi;
11. Мыс сульфаты, х.т., 10% ерiтiндiсi;
12. Сiңiргiш ерiтi ндi: 2,5 г түйiршiк йодты дистильденген суда ерiтiп, 1 л-
ге дейiн жеткiзедi;
13. Құрамды ерiтiндi: өлшеуiш цилиндрге 1 көлем хлорлы немесе күкiрт қышқыл
мыс ерiтiндiсiне 5 көлем 2-4 натрий су-льфитiн құйып, түзiлген тұнба
ерiгенше араластырады, ерiтiн-дiнi анализ алдында дайындайды;
14. Стандартты ерiтiндi №1: 0,0135 сулеманы 100 мл-лiк колбадағы сiңiргiш
ерiтi ндiде ерiтiп, 100 мл-ге дейiн жеткiзедi. №2 стандартты ерiтiндi: №1
стандартты ерiтiндiнi 10 есе сiңiргiш ерiтiндiмен сұйылту арқылы алады.

ЖҰМЫСТЫҢ БАРЫСЫ
Ашық ауадағы ауданы 100 см болатын зат бетiн сiңiргiш ерiтiндiге батырылған
мақта тампонмен сүртiп, үлгi алады.
Тампонды пеницилиннiң ыдысына шыны салып, үстiне 10 мл сiңiргiш ерiтiндi
құяды.Шыны ыдысты шайқап, 4 сағатқа қояды, содан соң үлгiнi сүзгiден
өткiзедi. 5 мл сүзгiден өткен үлгiге 1 мл құрамды ерiтiндi қосып,
араластырады. 20-30 мин соң пробирканың түбiне тұнба түзiлгенде үлгiнiң
түсiн шка-ламен салыстырады.
Стандарттар шкаласын кесте бойынша дайындайды
Стан-д№2 №1 Сiңiргiш Сынаптың
арт стандарт-стандарт-ерiтi мөлшерi,
№ ты ты ндi, мкг
ерiтiндi ерiтiндi мл
1 0 - 5 0
2 0,05 - 4,95 0,5
3 0,1 - 4,9 1,0
4 0,2 - 4,8 2
5 0,4 - 4,6 4
6 0,6 - 4,4 6
7 0,8 - 4,2 8
8 1,0 - 4,0 10
9 - 0,2 4,8 20
10 - 0,3 4,7 30
11 - 0,4 4,6 40
12 - 0,5 4,5 50
13 - 0,6 4,4 60

Сынаптың концентрациясын (мгдм ) төмендегi формула бойынша есептейдi:
С х 1000 бұндағы:
Х — сынаптың мөлшерi, мгдм2;
а — үлгiдегi сынап мөлшерi, мкг;
В — үлгiдегi барлық сұйықтың мөлшерi, мл;
С — анализге алынған сұйықтың мөлшерi, мл;
1000- мкг — нан мг-ға айналдыру коэффициентi.
БАҚЫЛАУ СҰРАҚТАРЫ
1. Жер атмосферасының химиялық құрамы қандай?
2. Адамның iс-əрекетiнiң ауа райы ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Экология және қоршаған ортаны қорғау: жоғары оқу орындарына арналған оқулық
Экология жəне табиғат қорғау мəселесі
Қоршаған ортаны қорғау бойынша
Қоршаған ортаны құқықтық қорғау»
Қоршаған ортаны қорғау
Қоршаған ортаны қорғау жайлы
Қоршаған ортаны қорғау жөнінде
Қоршаған ортаны қорғау туралы
«Қалаларда қоршаған ортаны құқықтық қорғау»
Қоршаған ортаны ластанудан қорғау
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь