Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері

Орхон-енисей жазу ескерткіштері-жазылған уақыт түркі тілдерінің даму тарихында «Кене түркі дәуіріне» сай келеді. Шығыс Түрік қағандығының қурамында өмір сүрген түріктер осы орхон-енисей жазуын колданып, сол жазудын тілінде сөйлеген. Орхон-енисей жазу ескерткіштерінің ең көп табылған жері — Орхон, Енисей, Селенга және Талас өзендерінің бойы. Басқа жерлерден кездесті дегеннің өзінде де олар осы аталған шендердің біріңіқ болмаса да екіншісінін, маңынан онша алыстап кете қоймаған. Сондықтан бір топ ескерткшттер әуелі өздері бойынан табылған көрнекті өзендердің атымен «Орхон-енисей ескерткіш-тері» деп аталған да, кейнірек ол атау сол тектес өзге еекерткіштерге де берілген. Сөйтіп «Орхон-енисей жазуы» деген сөз «рунь, жазуы» деген терминнің орнына қолданылатын болып қалыптасқан.
«Рунь» деген сөз Скандинавия халықтарының тілінде «құпия», «сыры ашылмаған», «тылсым» деген үғьш береді. Сібірде 13 жыл айдауда болған швед офицері Ф. И. Табберт-Страленберг (тіл біліміндегі «орал-алтай» теориясының негізін салушы) 1730 ж. орхон-енисей жазуынын, бірнеше үлгілерін тауып, бұрын-соңды тарихта белгісіз, ешкім түсінбейтін жат жазуды өз еліщің тілінде осылай деп атаған .Батыс елдерінде де «рунь жазуының ескерткіштері» деген сөз орамы бар, бірақ олардың жазуы орхон-енисей жазуынан бөтен. Орхон-енисей жазуы туралы мәліметтер одан бүрын да белгілі болатын. Бірак, бұл жазудың өзіндік сыры екі ғасыр бойы қүпия болып келген: XVII ғасырдың аяғынан (1692 ж.) бастап XIX ғасырдың соңына дейін (1893 ж.) оны ешкім оқи алмаған.
Орхон-енисей жазуының ең алғаш сырын ашқан даңия ғалымы В. Томсен болды. Ол 1893 ж. 15 декабрьде Дания Ғылым академиясының мәжілісінде Орхон өзенінін, бойынан табылған ескерткіштерді оқудың кілтін ашкандығын хабарлаған. Ғалым орхон-енисей жазуынын, ескерткіштері түрік халыктарының тілінде жазылған деп мәлімдеді. В. Томсонның ізімен 1894 ж. 19 январьда В. Радлов Күл-Тегін ескерткішін аударып шықты. Одан сон Могилян ханның ескерткіші аударылды. 1895 ж. В. Радлов енисей жазуынын, ескерткіштерін аударып басты.
        
        ЕСКІ  ЗАМАН ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Орхон-енисей жазу ескерткіштері
Орхон-енисей жазу ескерткіштері-жазылған уақыт түркі тілдерінің даму
тарихында «Кене түркі ... сай ... ... ... ... өмір сүрген түріктер осы орхон-енисей жазуын колданып, сол
жазудын тілінде сөйлеген. ... жазу ... ең ... жері — ... Енисей, Селенга және Талас өзендерінің бойы. ... ... ... ... де олар осы ... ... біріңіқ
болмаса да екіншісінін, маңынан онша алыстап кете ... ... ... ... ... өздері бойынан табылған көрнекті өзендердің атымен
«Орхон-енисей ескерткіш-тері» деп аталған да, ... ол атау сол ... ... де берілген. Сөйтіп «Орхон-енисей жазуы» ... ... ... деген терминнің орнына қолданылатын болып қалыптасқан.
«Рунь» деген сөз ... ... ... ... ... ... ... үғьш береді. Сібірде 13 жыл айдауда болған швед
офицері Ф. И. Табберт-Страленберг (тіл біліміндегі ... ... ... 1730 ж. ... ... ... үлгілерін тауып,
бұрын-соңды тарихта белгісіз, ешкім түсінбейтін жат ... өз ... ... деп ... ... ... де ... жазуының ескерткіштері»
деген сөз орамы бар, бірақ олардың жазуы орхон-енисей жазуынан бөтен. Орхон-
енисей жазуы туралы мәліметтер одан бүрын да ... ... ... ... ... сыры екі ғасыр бойы қүпия болып ... XVII ... (1692 ж.) ... XIX ... ... дейін (1893 ж.) оны ешкім ... ... ең ... сырын ашқан даңия ғалымы В. Томсен
болды. Ол 1893 ж. 15 ... ... ... ... мәжілісінде Орхон
өзенінін, бойынан табылған ескерткіштерді оқудың ... ... ... ... ... ... ... халыктарының
тілінде жазылған деп мәлімдеді. В. Томсонның ізімен 1894 ж. 19 январьда ... ... ... ... ... Одан сон ... ... аударылды. 1895 ж. В. Радлов енисей жазуынын, ескерткіштерін
аударып басты. Бұдан ... де ол ... ... ... ... 1896 ж. В. ... өз аудармаларын бастырып шығарды да, оған
қытай жазуының аудармасын да енгізді (М. ... ... П. ... ж. ... ескерткішін қайта аударып шыкты. Осылардан кейін-ақ орхон-
енисей жазуы ескерткіштерін оқу, ... және ... ... ... ... саны ... берді. Оның материалдарын пайдаланып жазылған
ғылыми, ... ... т. б. ... де ... көре ... күнгі түркі халықтарының ішінде енисей жазуының нұсқалары ... ... ... ... ... ... ... айтылып жүр. Ал қазіргі
қазақ тілі фактілерімен салыстыра ... ... ... орхон-
енисей жазуы дулат диалектісінде (С. Аманжолов, 1959 ж), ... ... ... ... (Ғ. ... 1952 ж.) жазылған деп
топшылайды. Бірақ мұндай жорамалдарды әлі де болса зерттей, ... ... ... ... орхон-енисей жазу ескерткіштерін бір емес,
бірнеше түркі тілдерінін ... ... ... деп ... жазуы Қытай іргесінен бастап Орта Азия, одан әрі Веңгрия
жеріне дейін тарап, кең жайылған. Оның ... ... V және ... ... ... Тек IX.—X сғасырдан бастан орхон-енисей жазуының
орнына біртікдеп ұйғыр ... ... (X—XI ғ.) ... араб жазуы
қолданылатын болады,
Орхон-енисей жазуы ... ... ... ерекшеліктері мен
қолдану өрісіне (табылған жеріне) қарай талас ... ... ... ... ... ... үш топқа бөлінеді.
Енисей жазу ескерткіштері
Енисей жазу ескерткіштері деп Енисей ... бойы мен ... ... ... ескерткіштер тобы аталады. Бұл ... ... ... ... ... ... жылдары енисей
жазу үлгілері Алтай аймағы мен Тува ... ... ... облысы мен Қраснояр өлкесінің территориясынан да табылып отыр.
Енисей ... ... ... ... ... болып келеді. Ең үлкені
10—15 жолдан тұрады да, еқ кішісі 1—2 ... ғана ... ... жағынан Енисей ескерткіштері ескі түркі жазушының ен, ... ... V—VII ... ... деп ... ... ескі түркі
жазуының алғашқы тараған, қалыптасқан отаны деп Енисей ... ... Осы ... ол жазу ... ... ... ... Орхон өзенінің
бойына, Талас өңіріне тара ған. Бұл көзқарастың шындыққа жанасымдылығы жеке
таңбалардың жазылу тәсілі мен ... де ... жазу ... жазу ... деп ... Селенга, Толы ... ... ... табылған ескерткіштер тобы аталып жүр. Орхон
есекерткіштері тілі, баяндайтын тарихи оқиғаларының ... жазу ... ескі ... ... ... жаңа дәуірін танытадыу Енисей
ескерткіштерінің таңбаларынан гөрі ... ... ... ... әрі ... ... ... да Орхон өзеншін.
бойына, сондай-ақ оған жалғас аймаққа ескі түркі жазуы ... ... ... тараған болу керек дейтін пікірді растай ... Оның бер ... ... жазуы, сірә, халық арасына кеңінен
таралған болу керек. Күл-Тегін ... ... ... ... ... ... түрк амты. будун беглері («мынаны оқып біліндер, түріктің
ендігі халкы мен бектері»). Сол ... ... ... де: ... ... еліне бітітдім бен білге Тоныюкук («Түріктің Білге ... ... ... мен, данышпан Тоныюкук») деген сөйлем бар. ... ... ... ... айтып отырған кісілер өз заманындағы
көпшілік түріктердің бұл жазуды оки алатынын ескерген ... ... ... сан жағынан көп, әрі көлемді болып
келеді. Олардың ішіндегі ең ... ... ... ... ... Кошо-Қайдам алкабындағы Орхон
өзенінің бойынан табылған (қазіргі Монғол халық республикасының ... 735 ж. ... ... ... және ... екі ... жазылған. Жазудың
көлемі 80 жол.
Күл-Тегін ескерткіші де сол жерден ... ... жазу да екі ... Ол 1732 ж. ... ... көлемі 7.9 жол.
Тоныюкук ескерткіші Улан-Батор қаласынан 60 щақырым жердегі Байн-Цокто
аңғарынан табылған. Жазуының көлемі 62 жол, 712 ж. ... 716 ж. ... ... ... ... ... ... Ноян шіркеуінен
1891 жылы Н. Ядринцев тапқан. Ескерткіш Ильтерес (кейде Елтерес, ... хан мен оның ... ... ... яғни ... мен оның ... ... ата-аналарына қойылған. 731 ж. жазылған. Көлемі 20 жол. Қытай мәлі-
меттері бойыйша, Ильтерес 690 не 693 жылдары ... ... ... ... ... ... ... тәбылған.
Ескерткіштегі жазудың көлемі 11 жол.
Кули-Чуру ескерткіші Улан-Батор ... ... ... 721 ж. ... Жазу ... 29 ... ... (немесе Селенга таеы) Селенга өзенінің бойынан
табылған, 759 жылдары ... ... 39 ... ... ... ... да ұсақ-түйек бірсыпыра ескерткіштері
бар. Олардың кейбіреуінде орхон ... ... араб ... ... ... отырады.
Талас жазу ескерткіштері
Талас өзенінің аңғарынан табылған ескерткіштер ... ... ... жүр. ... ... Айыртам-Ой деген жерінен бірінші рет 1896
жылы сол кездегі Әулие-Ата( қазіргі Жамбыл) ... ... ... В. ... ... тас ... Сол уақыттан бері Талас өзенінің бойынан,
Қырғызстан жерінен ... ... ... 13 ... ... И. ... ... бір топ қырғыз ғалымдары ол ескерткіштерді түгелдей
зерттеп, толық бастырып ... ... ... мен ... ... ... орхон жазуынан гөрі енисей жазуына көп жақын, Зерттеушілердін,
шамалауынша, талас ескерткіштері V ғасырда қойылған.
Орхон-енисей жазу ескерткіпітердің тілі мен ... ... ... ... ... ... ... тілімен туыс-кандық байланысы
жөнінде бірнеше макалалар мен зерттеулер, оку құралдары мен ... ... ... ... олар қазақ филологиясына кеңірек әңгіме
болып жүр. Сондыктан біз орхон-енисей жазу ескерткіштері туралы ... бұл ... ... шағындап беріп отырмыз.
Орхон жазбалары және тарихи шындық. Орхон өзенінің ... ... ... ... ... ... құрылуы мен құлдырауы, өрлеу
дәуірі мен күйреу кезеңі жайында бірқатар тарихи деректер бар. Сол ... руна ... ... өз ... ... ... Алайда, тасқа қашап жазылған бұл жәдігерліктер жылнама шежіре емес.
Автор сол кездің аса ... ... ... ... ... жазуды өзіне
мақсат етіп қойған емес. Мұны сол дәуірдің тарихи шындығы мен ескерткіштер
текстін өзара салыстыра ... ... ... ... да ... ССР ... жаңа ... Орхон
ескерткіштерін тарихи дегеннен гөрі эпикалық дәстүр деп ... ... ... әрі сол ... екінші Түрік қағанатының құрылуына байланысты оқиғалар
баяндалып, Білге ... мен ... ... ... ... алуан түрінің, тұрақты сөз тіркестері мен ... ... ... ... ... эмоциялық жағынан әплендіріп, оның
оның стилін құлыптыра түседі деп көрметіледі.
Демек, Білге қаған мен ... ... ... қойылған
тастардағы жазу 6-8 ғасырлардағы түріктердің ... ... ... ... ... өнердің және батырдың ерлігі жайындағы талай
ғасырлардың өңдеуінен ... ... ... ... формаларын
сақтаған» көркем туынды болып табылады.
Ал, жылнама-шежірелерде бұл кездегі оқиғалар ... ... ... ... ... бағынышты, вассал болатын. Түрік
тайпаларының көсемдерінің бірі Бумын жужан қағанатына вассалдықтан құтылу
үшін оған ... ... ... ... ... ... ... іздеді. Бүмын
сонда жүжан ханы Анахуанға «қызыңды маған әйелдікке бер» деп ... ... ... ... ... тиді. Өйткені бұл дала дәстүрі бойынша, ханның
қызын алу – ханмен теңесу, терезесі тең болу ... сөз еді. ... ... ... қайдағы бір темір құюшым мұндай ұсыныс жасауға қалай ғана
дәтің ... деп ... ... ... ... керегі де сол еді. Түріктер
552 жылы қыс кезінде соғысқа ... ... ... етіп ... ... Бумын ел-ханы, қаған титулын алды, ... 552 ... ... ... болды.
Бумын өлген соң інісі Қара-Еске таққа ... Ол да ... ... ... ... рет ... Қара-Ескенің мұрагері де інісі болады.
Ол қаған ... ... ... ... ... ... ... қаған билік
жүргізген кезде (553-572 ж.ж.) ... ... ... ... ... жер ... кезең болатын. Түрік қағанатының территориясын
шығысында Корея ... ... ... Каспий теңізіне дейінгі
жерлерді алып жатады. Сол кезде түрік елі ... ... ... т.б. ... ... Күлтегін жазуының авторы Иолығ тегін Түрік қағанатының шежіресін
тарихшы ретінде мақтап жазғысы келсе, қағанаттың атақ-даңқы мейлінше өрлеп
тұрған ... ... ... еді. ... мақсаты – түрік халқының
бұрынғы дәстүрін өз замандастарына идеал етіп көрсету болып ... ... ... гүлденген дәуірін Бумын қағанның есімімен байланыстырады.
Одан кейін ... ... аса ... ... бірі ... ... т.б.) ... аузына алмайды. Бірден Күлтегіннің әке-шешесі Елтеріс
қаған мен шешесі Елбілгені әңгімелеп кетеді. Өйткені Иолығ тегіннің ... ... ... ... ... ... ... шетінен
жіпке тізіп, жылнама шежіре жазу емес, түрік елін бір ... ... ... дәстүріне берік болуға шақырады.
Ал тарихи шындық мүлдем басқаша еді. Қапаған соғыста қаза тапқан ... ... ... кім ... ... ... тұрды. Ежелгі түрік заңы
бойынша, таққа Елтерістің үлкен ұлы Магилян ... ... ... ... ... ... бұл ... өзгертіп, көзінің тірісінде мұрагер етіп
өзінің үлкен ұлы Бегюді тағайындайды да, оған «Кіші қаған» титулын береді.
Елтеріс ... ... ... мен ... ... басқару ісінен
аластатылып жіберілді.
Қапаған қаған қаза тапты деген хабарды естіген бойда-ақ Күлтегін
әскери төңкеріс ... өзі ... ... ... ... ... ... баласын, яғни тақ мұрагерін, басқа да семья мүшелерін, сондай-ақ
қағанның ең жақын ... ... ... етіп қырып салды.
Күлтегін ежелгі дәстүрді бұзған жоқ. ... ... ... ... ... да, өзі ... елінің іс жүзіндегі көсемі, әскери
қолбасшысы болды.
Сөйтіп, Күлтегін ескерткіштерінің авторын қатты қызықтыратын ... ... ... ішкі және ... ... ... «Іші ... сырты тоңсыз,
бейшара, мүсәпір халықты» Білге қаған қалайша дәулетті, бақытты екенін
оқушысына ... сөз ... ... ... табылады.
Сондай-ақ, тарихшы ғалымдар Орхон ескерткіштерінің авторы өзі ... ... ... тарихи оқиғаларды әдейі бұрмалап жазғанын
дәлелдеп отыр. Мәселен, ... 701-702 ... ... Қапаған
қаған басқарғаны жылнама ... ... ... Ал Күлтегін
ескерткішінде бұл ... ... ... етіп ... ... ... ... ескерткішінде бұл жорықты Білге қаған басқарған болып шығады.
Ал шындығында, 706 жылы Чача ... ... ... ... ... ... бұлайша бұрмалап көрсету Орхон жазбаларында ... ... ...... ... ... ... шындықты шежіреші
ретінде көрсету емес, сол дәуірге тән қас батырдың көркем бейнесін ... ... көне ... ... ... ... оның Орхон
текстіндегі бейнелі ... ... ... ... ... ... ... жылнама шежіре емес, сол дәуірдің өзіне тән поэзиялық
дәстүрімен жазылған әдебиет үлгілері ... ... ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбу Насыр Әл-Фараби және оның жасампаздығы жайында.8 бет
Жылқы және ту12 бет
Орхон-Енисей ескерткіштерінің тарихы мен зерттелуі23 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Шоттар жүйесі және екіжақты жазу."8 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
Delphi - де «Мозаика» ойын бағдарламасын жазу әдістері35 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
«Қасымханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы», Әз Тәуке ханның «Жеті жарғысы». Үндістандағы «Ману заңы»12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь