Ақша өндіріс элементінің дамытудың теориялық және практикалық негіздері, Қазақстан Республикасында қазіргі ақша айналымын тұрақтандыру мәселелері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

I. Ақшаның экономикалық мазмұны, пайда болуы және оның тауар айырбасындағы маңызы
1.1 Ақшаның шығу тегі және қажеттілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Ақшаның қызметтері және оның қазіргі экономикалық жағдайы ... ..7
1.3 Ақша формалары мен түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

II. Ақша жүйесі және ақша базасы мен массасы.
2.1 Ақша жүйесі сипаттамасы, элементтері мен типтері ... ... ... ... ... ..23
2.2 Ақша массасы және ақша базасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

III. Қазақстан Республикасының ақша айналымы.
3.1 Ақша айналымы, оның мазмұны мен құрылымы ... ... ... ... ... ... .26
3.2 Қолма.қол және қолма. қолсыз ақша айналымы ... ... ... ... ... ... ...29
3.3 Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы. теңге ... ... ... ... ..43

IV. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

V. Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .49
Адам өміріндегі көп сұрақтың бірі біреулерге қызғылықты, әрі жағымды, біреулерге жағымсыз болатын – ақша сұрағы болып табылады.Өйткені сирек санаулы ғана адамдар оның толық жеткілікті екеніндігін айта алады. Жалпы айтқанда көбіне бұл ақшаның жетіспеуі.
Бүгінгі күнгі өзекті мәселе - Қазақстан республикамыздың қолма- қол және қолма –қолсыз ақша айналымдарының тұрақтылығын, Ұлттық валютамыздың өтімділігін қамтамасыз етіп, теңгеміздің әлемдік ақшалар қатарына жетуіне ұмтылуы.
Бұл курстық жұмысыты жаза отырып, мен тақырыбыма сәйкес, жалпы айтқанда мақсаты - ақша өндіріс элементінің дамытудың теориялық және практикалық негіздерін зерттеу және Қазақстан Республикасында қазіргі ақша айналымын тұрақтандыру мәселелерін анық, ашып көрсету.
Сонымен қатар Егемен еліміз Қазақстанның ақша жүйесі туралы мағлұмат беру болатын. Еліміз жаңа тәуелсіздік алғанда, ұлттық валютамызды енгізу бізге өте қиынға соққаны анық еді. Тек қыруар күш-жігердің арқасында біз мұндай қиыншылықты жеңіп шықтық.
Курстық жұмыстың міндеті- ақшаның пайда болуы, ақшаның атқаратын қызметтерін, ақшаның айналымы мен айналысы, түрлерін, жалпы айтқанда ақшаның шығу тегімен айналымының эволюциясы жөнінде мол мағұлмат беру. Ақша – бұл адамға қажетті және адамға тұтыну қажеттіліктерін қанағаттандыратын зат. Ақшаның қызметі құн өлшемі. Ақшаның көмегімен басқа барлық тауардың құнын көрсетуге болады. Осы қызметті атқаратын ақшалар. Сөйтіп, бұл жұмыстың негігі мақсаты, ақшаға өткен бүгінгі және болашақ позициясынан қарап, оның адам өмірімен экономикада алатын рөліне тоқталу.
Ақшаны ешкім ойлап шығарған жоқ. Қоғамның бірте-бірте дамуы ақшаны қалыптастырды. Жалпы ақша дегеніміз ерекше тауар және ол байлық пен құнның бірігуі болып табылады.
Курстық жұмыстың әдістемелік негізіне тоқтала кететін болсақ, ақша айналысы «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңына сәйкес реттеледі. Ұлттық банкі тұтынылатын банкноттар мен тиындардың қажетті мөлшерін анықтайды, олардың дайындалуын қамтамасыз етеді, оларды сақтаудың, жоюдың тәртібін және қолма-қол ақшалай қаражаттың инкассациясын белгілейді.
Қазақстан Республикасы ақшалай банкнот өндірісі және екінші деңгейдегі банктердің инкассациясына лицензия беру бойынша өз күшімен енгізген жаңалығына байланысты қолма-қол ақша ахуалы 1996 жылға дейінгі кезеңмен салыстырып қарағанда түбегейлі өзгеріске ұшырады. Коммерциялық банктер корреспонденттік шоттардағы каражат калдығының шегінде қолма-қол ақшамен нығайтылып отырды, онда операциялық кассадағы қолма-кол ақша қалдығының лимиті белгіленбейді.
1. С.Б. Мақыш «Ақша айналысы және несие» Алматы 2000 ж.
2. Ғ.С. Сейтқасымов «Ақша. Несие. Банк» Алматы 2001 ж.
3. Ғ.С. Сейтқасымов «Ақша. Кредит.Банк» Алматы 2006 ж.
4. Р.О. Смағұлова, Қ.С. Мәдіханова, Ә.Қ. Тұсаева, Ж.Ш. Сатыбалдиев «Қаржы. Ақша айналысы және несие» Алматы 2008 ж.
5. ҚР-ның Заңы «Валюталық реттеу және валюталық бақылдау туралы»
Заң-N7-2005 ж.
6. ҚР «Ұлттық Банктің 2006 жылғы жылдық есебі» Алматы,2007 ж.
7. « Қазақстан Республикасының аумағындағы төлем құжаттарын пайдалану және қолма- қолсыз төлемдер мен ақшалай аударымдарды жүзеге асыру ережесі» туралы ҚР Ұлттық Басқармасының 2000 жылға 25 сәуірде бекіткен 179 қаулысы.
8. К. Маркс, Ф. Энгельс, жинақ, 23-том
9. Ресми сайт: www.nationalbank.kz
10. www.google.kz ; www.afn.kz .
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
................................................3
I. Ақшаның экономикалық мазмұны, пайда болуы және оның тауар
айырбасындағы маңызы
1.1 Ақшаның шығу тегі және ... ... ... және оның ... ... ... Ақша ... мен түрлері…………………………………………..15
II. Ақша жүйесі және ақша базасы мен массасы.
2.1 Ақша жүйесі сипаттамасы, элементтері мен типтері………………….23
2.2 Ақша массасы және ақша ... ... ... ақша ... Ақша ... оның ... мен құрылымы…………………….26
3.2 Қолма-қол және қолма- қолсыз ақша айналымы……………………...29
3.3 Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы- теңге………………43
IV. Қорытынды……………………………………………………………….47
V. Пайдаланған ... ... көп ... бірі біреулерге қызғылықты, әрі жағымды,
біреулерге жағымсыз болатын – ақша сұрағы ... ... ... ғана адамдар оның толық жеткілікті екеніндігін айта алады. Жалпы
айтқанда көбіне бұл ақшаның жетіспеуі.
Бүгінгі күнгі өзекті ... - ... ... ... ... қолма –қолсыз ақша айналымдарының тұрақтылығын, Ұлттық валютамыздың
өтімділігін қамтамасыз етіп, теңгеміздің әлемдік ақшалар қатарына ... ... ... жаза отырып, мен тақырыбыма сәйкес, жалпы айтқанда
мақсаты - ақша өндіріс элементінің дамытудың теориялық және ... ... және ... ... ... ақша ... ... анық, ашып көрсету.
Сонымен қатар Егемен еліміз Қазақстанның ақша жүйесі туралы мағлұмат
беру болатын. ... жаңа ... ... ... ... енгізу
бізге өте қиынға соққаны анық еді. Тек қыруар күш-жігердің арқасында ... ... ... ... жұмыстың міндеті- ақшаның пайда болуы, ... ... ... айналымы мен айналысы, ... ... ... шығу ... ... эволюциясы жөнінде мол мағұлмат беру.
Ақша – бұл адамға ... және ... ... ... зат. ... ... құн ... Ақшаның көмегімен басқа
барлық тауардың құнын көрсетуге ... Осы ... ... ... бұл ... ... ... ақшаға өткен бүгінгі және болашақ
позициясынан қарап, оның адам ... ... ... ... тоқталу.
Ақшаны ешкім ойлап шығарған жоқ. Қоғамның бірте-бірте дамуы ақшаны
қалыптастырды. Жалпы ақша ... ... ... және ол байлық пен құнның
бірігуі болып ... ... ... ... ... ... ... ақша
айналысы «ҚР Ұлттық банкі туралы» ҚР заңына сәйкес реттеледі. Ұлттық банкі
тұтынылатын банкноттар мен тиындардың қажетті мөлшерін ... ... ... ... ... сақтаудың, жоюдың тәртібін және қолма-
қол ақшалай қаражаттың инкассациясын белгілейді.
Қазақстан Республикасы ақшалай банкнот ... және ... ... ... ... беру ... өз күшімен
енгізген жаңалығына байланысты қолма-қол ақша ... 1996 ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырады. Коммерциялық
банктер корреспонденттік шоттардағы каражат ... ... ... нығайтылып отырды, онда операциялық ... ... ... ... ... ... ... банк ақша базасының шамасын Ұлттық банктің
корреспонденттік шотындағы екінші деңгейдегі ... ... ... ... яғни банктердің өтіміділігін реттеу арқылы реттеп отырады.
Бұл ақша-несие саясатының аспаптары арқылы жүзеге ... ... ақша ... ... ... көрсететін әрі ақша массасының ақша
базасына қатынасы ретінде есептелетін ақша мультипликаторының ... ... ... мультипликатордың шамасы міндетті резервтеудің нормаларына
тәуелді, өйткені міндетті резервтер несие ресурстарының көзі ... –ақ ... ... ... үлес ... ... ... тысқары болатын айналымдағы қолма ... ... ... ... ... Ақшаның
мультипликация қарқындылығы олардың экономикадағы айналыс жылдамдығына
әсерін тигізеді: мультипликация коэффициенті ... ... ... ... ... көп, ... ... аз болады.
Ақша айналымын тұрақтандыруға, ақшаны тұрақтандыруға мына типдерді
жатқызамыз:нулификация, девальвациялау, ... ... ... ... екі рет ... ... ... кезінде
1924 жылдары, Ұлы Отан соғысынан соң 1947 ... Ескі ... ... ... жылы жаңа курс бойынша 10:1 ... ... 1947 ... ақша ... нәтижесінде рубль қалпына келтіріліп, ақша
айналымы бекітілді. ... ... ... құнсызданған ресей
рублінің орнына ұлттық валюта — ... ... жылы 15-ші ... ... ... ... 1 теңгеге 500 рубль бойынша
жүзеге валютаны тұрақтандырудын ең көп тараған ... ... ... ... — бұл ... валюта курсының шетел валютасына қатынасы
бойынша немесе халықаралық ақша бірлігі есебіне төмендеуі.
Ревалвация — бұл ... ... ... ... валютасы қатынасына қарай
көтерілуі, егер инфляция басқа елдерге қарағанда қарқынымен және де ... ... ... ал ... алушы импорттаушы мүдделері ... мен ... ... ... болып кетеді
Деноминация — ақша белгісі ұлттық құнының бекемделуі және олар ... ... ... ... ... ... тариф, жала және т.б.
бір мезгілде есептеуді жүргізу. Бұрынғы ... ... ... ... ... жылы ... ... мазмұны, пайда болуы
және оның тауар айырбасындағы маңызы.
1.1Ақшаның шығу тегі және қажеттілігі.
Ақша ежелгі заманда пайда болған. Ақша пайда болмай ... көп ... ... ... ... Сондықтан латынның сөзі « пекуния»
(ақша)деген сөз « пекус» (мал) ... ... ... ... ... ... ... бұл сөз мал басы санының көптігін білдіре отырып,
меншік иесінің байлығын көрсетеді.
Ақша- айырбастың ұзақ ... ... ... ... ... ... санаты.
Қоғамда ақша қажеттілігі тауар өндіру мен тауар айналысынан туындайды.
Адам еңбегінің өнімі, егер сол ... ... ... ... ... ... бола бастайды. Ал бұл ақшаға қажеттілік тудырады, яғни
айырбас Т- А- Т Маркс сұлбасы ... ... ... ... ... ... алу- ... баламалы негізінде делдал ретінде ... іске асу ... ... ... ( Т) ... ... керек және бұл
сомаға (Т1) басқа ... ... алу ... ... бірдей балама рөлінде
көрінетін ақша болмаған ... ... ... ... ... пен
ұсыныстың қабыспауынан айырбас болмай қалуы да мүмкін. Әрқашанда ақша
таурларға қарсы ... ... мен бір ... ... ... де ... тауар, тауар өндірісі мен айналысының өнімі, олар ерекше айырықшалықты
тауар.
Ақша ... ... ... пен ... ... ... ... бөлу арқылы байланыстыратын айналыс құралы болып табылады.
Олар жеке еңбекті қоғамдық еңбек жүйесіне ... ... ... ... ... ... шығу ... мен мән- мағынасы жөнінде біріңғай пікір ... ақша ... ... ... ... ... және
эволюциялық екі тұжырымдамасын шартты түрде бөліп көрсетуге болады.
Бірінші ( ол ХIХ ғасырдың соңына дейін дерлік үстемдік етті) ... ... ... ... ... ... уағдаластығы және
келісу нәтижесі ретінде түсіндіреді, яғни ... ... ... ... көзқарасынша екінші көзқарас, тауар құны айырбасының
эволюциялық даму нәтижесі ретінде ... ақша ... ... ... ... ... ... бұл олардың салыстырмалы өрнегі немесе
сатып алу құны.
Құн тек тауарларды бір- біріне айырбастаған кезде бәріне белгілі ... ол ... құны ... ... ... бұл ... алу немесе
айырбас жасаған кезде тауарға айналады. Ал бұл ақшаның ... ... ... ... Тауардың тұтыну құны ( пайдалылық) және құны
( оны өндіруге жұмсалған ... ... ... ( үй, ... ... құнның түрлі нысандары тән, олар тауарлардың
тұтынушылық құндары деп ... ... құны оны ... ( ... ... адам ... өзгеруімен анықталады.Тауар
айырбасының дамуы тауар ... ... ... тізбекті ауысымынан
болады:
• Құнның қарапайым және кездейсоқ нысаны бір тауарды ... ... ... ... ( 1 қой- 1 қап ... адамзаттың
дамуының ерте кезеңінде пайда болды. Мұнда бір тауар өз құнын
оған ... ... ... тауарда білдірді. Тауардың басқа тауарға
айырбасталу қабілеті соңғының құнын сапалы көрсетеді, яғни
тауардың құны бар;
... ... ... ... ... ... ... рет егінші
және мал өсіруші деп ... ... ... ... байланысты. Айырбасталынатын тауарлардың жиынтығынан бір
немесе бірнеше өтімді тауарлар (тұз, мал, астық) үздік шығады,
оны ... ... ... болады. Сөйтіп құнның
қарапайым (кездейсоқ) ... ... яғни ... құны ... (тұз, мал, ... бір ... тауардың құнымен өрнектелетініне көшу жүреді;
• Құнның жалпылама нысаны кезіндегідей өзара емес, осы бір ... ... ... ... ... 10 кг ... – 1 қой,
1 қап астық- 10 алтын ункциясына. Мұнда ... ... ... ... ... ... Мысалы, солтүстік
халықтары ақша ретінде аң терісін, ... ... ... ... мал, ... астық,
қалаларда- металдар: темір, қорғасын, асыл металдар және ... ... ... ... ... балама рөлінде, олардың
барлық ортасынан басқа тауарлар зор кеңістікте тек ... ... ғана бола ... ... бөлу ... ... айырықшалықты тауар пайда болады, оның заттай
нысанымен жалпыға бірдей баламасының нысаны қиысып ... ... ... ... атқа ие ... ақшалай нысаны
айырбастың бір ақша тауарының жалпыға ... ... ... одан әрі даму ... ... Мұндай рөлді тарихи түрде алтын мен күміс жаулап
алады. Бұл тауарды ... ... ... ... жаратылысы
сапасы (біртектілігі, бөлінбеушілігі, өз қасиеттерін сақтау
қабілеттілігі, құнның ... т.б) 1 ... 1 фунт ... ... ... ... ... ақшалар өз құнын ақша
тауарының түп негізгі құнынан иеленеді, ол ... ... ... яғни ... құны басқа кез- келген тауардың
құны сияқты жұмыс уақытымен ... ... ... ... айырбастау баламаларының айырбастауы болып
есептелінеді.Сонымен, ақшаның мән мағынасы тауар өндірісі мен
айырбастың ... ... ... ... ... бір
айырықшылықты тауар бөлінеді, оның табиғи нысанымен жалпыға
бірдей баламаның қоғамдық атқарымы қосылады.
Ақшаның мән мағынасы үш ... ... ... ... ... ... тікелей айырбасталушылық қасиеті тән, яғни
оларды тауарлар мен көрсетілген ... ... ... және ... ... ... ... тауарлардың айырбас құнын өрнектейді. ... ... ... ... ... оларды тұтыну құны түрлі болатын
айырбас қамтамассыз етеді және ... ... ... ... ... ішіне алынған жалпы бірдей жұмыс ... іске ... ... яғни ... ... ... уақытының шығындары арқылы
тауарлардың құны ... ақша ... ... ... ... өзге ... ... және барлық тауарға бірдей айырбасталатын ерекше тауар.
1.2Ақшаның қызметтері және оның экономикадағы ... ... ... ... мәні ... атқарымдарынан білінеді,
олар ақшаның ішкі негізін, мазмұнын көрсетеді. Ақшаның әрбір атқарымы
тауарлар айналысының ... ... ... әлеуметтік- экономикалық
қатынастардың бір жағын сипаттайды. Заманалы ... ... ... ... ... ... кездеседі. Ақшаның батыс теориясы ақшаның ең
жай және түсінікті атқарымы: құн ... ... ... және қаржы
қаражатын анықтайды. Алайда басқаларына қарағанда К. ... ... ... және ... ол ... ... ... тағы да 2
атқарымды, яғни 5 қызметін көрсетеді: төлем қаражаты және ... ... ... ... ... ... қызметтері мынадай:
• Құн өлшемі
• Айналыс құралы
• Төлем құралы
... және ... ... ... ... алғашқы және негізгі қызметі болып құндардың, барлық тауарлар
құнының өлшемі қызметі ... ... ол ... ... ... етеді. Бірақ та тауарларды салыстырмалы ететін ақша емес,
тауарды өндіруге кеткен ... ... адам ... ... ... ... ... өнімі болып табылады, сондықтан да өзіндік құны бар
шынайы ақшалар олардың ... ... бола ... ... ... болып алтын
есептеледі, оны өндіру үшін құнды туындататын ... ... ... мен тауар салыстыру үшін біртекті базаны иеленуіне байланысты, барлық
тауарлар өзара ... ... ... құн ... қызметінде өте жақсы
әрекет етеді. Бұл мынаны түсіндіреді, құнның тауарлық формасының ақшалай
формаға айналуы үшін ... ... ... жеткілікті, бұл жағдайда
тауарларды өткізу сатып алушыда нақты ақша ... ... ғана ... - ... ... ... ... болып табылады. Ол тауарды өндіру
мен өткізуге кететін қоғамдық қажетті еңбек шығындарымен ... ... бұл ... қоғамдық танылған құны болып табылады. Тауар ... ... ... деген сұраныс пен ұсыныстың ... ол ... ... және ақша құнына тәуелді болады. Нарықтағы сұраныс
пен ұсыныстың ... ... ... ... оның құны сөзсіз
төмендейді. Құндары әр түрлі тауарлардың бағаларын ... үшін ... ... келтіру керек, яғни оларды бірдей ақша бірліктерімен сандық
өрнектеу керек.
Металл айналысы ... ... ... ... металдын салмақтық
көлемі деп аталады, ол ... елде ақша ... ... және басқа барлық
тауарлардың бағаларын өлшеу үшін қызмет етеді. Егер ақша ретінде алтын
есептелетін ... онда ... ... әлем ... әр ... ... Алтын арқылы тауарлар өзара ... бола ... ... және ... ... ... бар. ... ақшалардын аты
ақшалай металл (алтын, күміс) ақшаның салмақтық құрамымен сәйкес келді, ... ... аты ... ... деп ... ... фунты фунт
стерлинг деген атауды туындатты.
Бағалар ... рөлі ... яғни ол өз ... ұлттық ақша бірлігі
салмағын тұрақтандырушы ретінде әрекет етеді. Бұрын мемлекет ... ... ... ... ... Бірақ та 1976-1978 жылы
енгізілген Ямайка валюта жүйесі алтынның ресми ... және ... ... (ХВҚ) ... ... ақша ... ... құрамын
алып тастады. Қазіргі таңда бағалар масштабы баға көмегімен тауар кұнын
салыстьіру арқылы ... ... ... ... ... жатыр.
Құн өлшемі және бағалар масштабы ретінде ақша әртүрлі қызметті атқарады.
Олар адам еңбегінің қоғамдық еңбекке айналуы ... кұн ... ... ... ... - ... тұрақты салмағы ... ... да құн ... құн ... ... және
керісінше, бағалар масштабы алтынның берілген көлемімен өның әр ... ... ... ... ... ... ... қалды, яғни ол ақша
қызметін, соның ішінде кұн ... ... ... ... ... алмастырылды.
Әрбір мемлекет өз кұн өлшемін белгілейді. Қазақстанда құн өлшемі ретінде
теңге, ... - ... ... - ... ... ... - евро саналады.
Ел шеңберіндегі ішкі айналыста бағалар масштабы айрықша рөлді атқармайды,
ал ел шегінен тыс ... ... ол ... ... ... қабілетін
анықтау үшін үлкен рөл ойнайды. Айрықша кажетті жағдайда үкімет ... ... ... ... ... ... өзгерту ақша реформасы деп
аталады. Ақша ... - бұл ... бір ... басқасына өту, ол
ақшанын жалпы көлемінің азаюымен түсіндіріледі.
Демек, құн өлшемі — бұл ақша ... ол ... мен ... құнын
өлшеу және салыстыру үшін қолданылады.
Айналыс ... Бұл ... ... тауар айналымының Т-А-Т
классикалық формуласының көмегімен ашуға ... Бұл ... ақша ... ... рөлін атқарады, оның негізі болып айырбас ... ... ... ... екі ... ... ... сату,
яғни оның ақшаға айналуы және тауарды ... алу, яғни ... ... Бұл ... ақша айналыс құралы ... ... ... Осы ... орындау үшін ақша үнемі қолда болуы тиіс, яғни бүл
қызметті шынайы әрекет етуші ... ... ... Егер ... ... ... онда ол ... сатып алмайды. Бұл жағдайда ақша ... ... алу үшін ... ... Олар тауар сатушының ... ... ... басқа қажетті тауарды сатып алу үшін қолданады, ақша үнемі
айналыста жүреді. Сондықтан бұл жерде ақшаның рөлі өте ... және ол ... ... ... процесіне қызмет көрсету үшін қажет. Осыған
байланысты айналыс құралы ретіндегі ақша үшін олардың құндық құрамы ... яғни ... ... ретінде ақша шынайы ақшалық тауардан бөлінуі
мүмкін. Осының салдарынан айналыста шынайы толыққұнды ... ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін.
Тікелей тауар айналымы кезінде, яғни ... ... ... ... мен сату ... ... Айналыс құралы ретіндегі ақша қызметі кезінде
тауарларды сатып алу және сату ... ... ... ... ... ... ... бойынша сәйкес келмейді. Сатушы тауарды сатып болған
соң, қолдағы ақшасын ... ... ... алу үшін ... ... ... бұзылуының объективті мүмкіндігін қалыптастырады, яғни сатылған
тауар сатып алынған тауардан көп, ... ... ... ... ... ... яғни алтын тауарлық әлемнен
жалпы балама ретінде бөлініп шыққан кезде,ол бір мезетте әрі құн ... ... ... ретінде ақша қызметін орындады. Ондағы екі қызмет ... ... ... айналымның әрі қарай дамуы ақшаның осы қызметінің бір-бірінен
бөлектенуіне әкелді, кұн ... ... ... ... орындады, ал
айналыс өлшемі қызметін - олардың белгілері: қағаз және несиелік ақшалар
атқарды.
Құн өлшемі ... ақша ... ... айналыс құралы
қызметін атқармайды, ... ... ... ... ... ... ... екі бағада: долларда және теңгеде белгіленді.
Негізінен теңгедегі бағалар күн ... ... ... ... ... қайта есептеліп отырды. Бұл мезетте теңгемен өрнектелген ... ... ... ... өзгеріссіз қалды. Бұл мына ... ... яғни ... ақша массасы тауар массасына қарағанда
едәуір өсті, ол ақшаның құнсыздануына, яғни инфляцияга әкелді.
Осылайша, айналыс құралы - тауарлар мен ... ... алу ... ... ... ... үшін ... ақшалар, Ақшаның айналыс
құралы ретіндегі қызметінің айрықша белгілерінің бірі - бұл тауардың және
де ... ... ... ... оны ... ... өйткені бұл қызметте ақшалар тауарлар айырбасы кезіндегі ұшқыр
делдал ретінде әрекет ... онда оны ... ... ... емес, оның
орынбасарлары - қағаз және несиелік ақшалар орындайды.
Төлем ... ... және ... айналымының дамуы, сонымен бірте
несиелік қатынастардың дамуы нәтижесінде ақшаның төлем құралы ... ... ... ... Бұл ... Т-А-Т ... ... Т-А және А-Т
деген екі метафора бөлініп шығады. Ақшаның сатушыға ... гөрі ... ... ... ... ... Бұл жағдайда тауарды сатушы несие
берушіге, ал сатып алушы - қарыз алушыға айналады. Сату және төлем ... ... ... ... ... ... жаңа кызметті орындай
бастады. Тауар сатылғаннан кейін, төлем кұралдары айналымға түседі. ... ... ... оны ... ... ... үшін ... міндеттеме төлейді. Сонда тауар несиеге сатылады екен. ... ... ... ... жүзеге асады, сәйкесінше, ақшалар
сату-сатып алу ... ... ... жаба ... тек қана ... ... ... қатысты акшаның салыстырмалы ... ... ... ... ... құралы ретіндегі қызметі кезінде ақша мен тауардың
қарама-қарсы козғалысы орын алады, бұл ... ... ... ... ... яғни қарыз алушы сатушыға қарыз міндеттемесін береді, ол
белгіленген мерзімде ғана төленеді. Төлем құралы ретінде ... ... ... былайша сипаттады: «Бір тауар иесі қолма-қол ... ... ... акша өкілі немесе болашақ ақша иесі ретінде әрекет ете отырып,
сатып ... ... ... ... болса, сатып алушы - қарыз алушы болады».
(К. ... Ф. ... ... ... ... және халықаралық банктік тәжірибеде қолданып жүрген зандарға
сәйкес шетел валютасымен кез-келген операцияларды Ұлттық ... ... ... бар.
Орталық банктер деңгейінде мемлекетаралық қызметті жүзеге ... яғни ... ... ... банктерінде және халыкаралық қаржы-
несие институттарында Қазақстан Ұлттық банкісінің мүддесі ескеріледі.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... сондай-ақ шетел банктерінің өкілеттіктерінің ашылуына Ұлттық
банк лицензия береді.
Шетел валютасына ... ... ... ... ... ... ... валютаның және ... ... ... айналым тәртібін анықтайды.
Валюталық операциялар бойынша шетел валютасымен есеп айырысуға банктік
кызмет көрсету және ... ... ... ... жүргізуге лицензия беру туралы ережелерді белгілейді, сондай-
ақ олардың қызметін бақылайды. Осындай лицензияларды пайдаланатын өкілетті
банктердің саны анықталады.
Мұндай ... ... ... ... ... фактілер анықталған
уақытта Ұлттық банк берілген лицензияларын қайтарып алады.
Ұлттық банк алтын валюта резервін құрып, олармен ... ... ... ... ... және баска да құжаттардың біртұтас
есебін және есеп беру нысандарын ... ... ... беру ... ... ... әрі ... операциялар туралы мәліметті баспаға
шығарады.
Ұлттық банк ... ... ... ... ... кұқылы:
- шетел валютасын сату және сатып алу;
- қазыналық вексельдер мең және т.б, ... ... ... халықаралық қаржы ұйымдарымен, шығарылған бағалы
қағаздармен операциялар жүргізуге немесе оларды сату, сатып алуға;
- ... және ... да ... ... металдар мен халықаралық стандартқа
сай келетін ... асыл ... ... ... ... қамтамассыз
етуге;
- алтынды және басқа да ... ... ... құймасы формасында,
сондай-ақ табиғи асыл тастарды өңделген және өнделмеген түрінде сату, сатып
алу операцияларын Қазақстан Республикасы ... және ... ... ... Республикасы заңдарында керсетілген валюталық реттеу және
валюталық бақылау ... ... да ... ... ... банкінің кұкығы
бар.
Ұлттық банк мынадай алтын ... ... құру мен ... ... ... және ... да қымбат бағалы металдар;
- шетелде сақтандырылатын банкноталар, ... банк ... ... валютасы;
- Ұлттық банкіде сақталатын валюталық құндылықтар;
- кез- келген халықаралық деңгейдегі белгілі ... ... ... ... жай және ... вексельдер, яғни оларды
шетел ... ... ... ... ... ... ... бойынша;
- басқа да активтер, егер ол активтердің өтімділігі мен ... ... ... және ... резервтердің төлем қабілеттілігі
сақтандырылғанда;
Алтын мен қымбат бағалы металдарды сатып алу ... ... ... және ... ... ... ретінде сақтандыру қоры
пайдаланылады. Бұдан да басқа Ұлттық банк валюталық нарықтағы интервенция
көмегімен өз ... ... ... қолдау үшін шетел валюталық
қорларды сақтайды.
Төлем кұралы ретіндегі ақша тауарлық айналысқа ғана емес, ... ... және ... ... ... ... ... мен қызметтерді
сату кезінде, жұмысшылар мен қызметкерлерге ... ... ... және басқа қаржылық міндеттемелерді мемлекетке төлеу ... ... ... төлемдерін, айыппұлдарды, санкцияларды өту
кезінде.
Ақшаның төлем ... ... ... ... қолма-қолсыз есеп
айырысуды және несиелік ақшаларды дамытуға ... ... ... ... ... ... ... және қолма-қол ақшалар
айналыстан шығарылады. Сонымен қатар ... ... ... ... құралы қызметіндегі ақшалар көптеген тауар иелерін,
сатушылар мен сатып алушыларды өзара байланыстырады, ... ... ... ... ... және сатады. Егер белгілі бір буынға қарыз
міндеттемелері (жеткізушінің шоты бойынша) ... ... ... уақытында
түспесе, яғни төлемдік тізбектің бір буынында үзіліс болса, онда бұл жәйт
өзінің артынан төлем жасамаудың ... ... ... бойынша мерзімінен
асып кеткен борыш, бюджетке төлем ... ... ... және т.б.)
жүргізеді. Мұндай дағдарыстар 1991-1996 жылдары Қазақстан тәжірибесінде
болған. Ол экономикамызға аса зор ... ... ... ... ... мен ... ... және банкротқа
ұшыратты.
Қазіргі кездегі қоғамда несиелік, электрондық ақшаның дамуы кезінде есеп
айырысудың басым ... ... ... есеп ... салыстырғанда
қолма-қолсыз есеп айырысу қолданылады, яғни төлем кұралы қызметіндегі ақша
айналыс ... ... ... ... басым болып келеді.
Сонымен қатар ... ... ... ... ақшалар да атқара алады.
Фирмалар, ... ... ... мен мекемелер төлем ... ... ... ... ... төлеу, сыйақы беру,
жәрдемақы, зейнетақы, стипендия төлеу, облигация, лотореялық ... ... ... ... ... және ... ... беру,
сонымен бірге халықтты коммуналдық қызметтер үшін төлемі және ... және ... ... ... ... ретіндегі ақша қызметінің
дамуы ақша қаржылары резервтерін құрудың қажетгілігін, яғни ақшаның жинақ
құралы ретінде әрекет ... ... ... ... қажеттілігі
қайтадан Т-А-Т айналымының екі құндық ... Т-А және А-Т ... ... ... сатылады және ақшаға айналады, бұл жағдайда өз
қажеттілгктеріңді қанағаттандырудан жиі бас ... тура ... ... көз ... ... ... оны ... мен сақтауға ұмтылады,
өйткені бұл қор кез ... ... ... ... немесе кез келген қызметті
алуға, яғни кез ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда ақша жинақ құралы қызметін
атқарады. Және олар осы қызметте қоғамдық байлықтың жалпы көрінісі ... ... өз ... асыл ... өнер ... ... ... облигациялар, банктегі ақша және т.б. түрде сақтай алады.
Бірақ ақша ... осы ... ... өйткені оларға өтімділік тән,
өтімді актив төлем құралы ретінде пайдалануға болатын және тіркелген атаулы
құны бар ... ... Ол ... құралы ретінде пай-даланылады жэне олар
құн өлшемі қызметін атқарғандықтан, олар әрекет етуші ... ... жеке ... ... ... ... ... кезінде ақша өзінің жоғары өтімділігіне
қарамастан, қор жинау құралы ретінде өз құндылығын ... Егер ... ... ... ... болатын тауарлар саны күннен-күнге төмендей
берсе, яғни ақша ... онда ... өте ... ... ... және ... бас ... КСРО азаматтарының жинақтары соның
айқын мысалы, олар Одақтас Республикалар дербестігін алған ... ... ... ... өз ... ... ... елеусіз ғана
бөлігін өтеді. Бүл ақшаның құнсыздануының классикалық ... ... ... және ... құралы қызметімен салыстырғанда жинақ ... ақша ... ... өз ... ... тиіс және міндетті түрде
нақты болуы тиіс. Бұл ... ... ... толыққұнды нақты ақша
(алтын, күміс, платина) атқарады, бірақ ол ... ... ... ... мүмкін, жоғарыда айтылғандай, гиперинфляция немесе
дағдарыс кезінде өз ... ... ... ... мемлекет алтын қоры және халықаралык резерв
қоры ... ... ... құрады, ол оған салыстырмалы ... ... яғни ... кез келген сәтте өзінің халықаралық
міндеттемелері бойынша есеп айырысады.
2005 ... ... ... Халықаралық резервтік қор 1 млрд доллардан
асты. Мұндай резервтерге ұлттық қор да ... ол 5,3 млрд ... ... ... ... ... оның жинақ және қазыналық құрал
ретіндегі рөлі ... ... әлі де ... ... ... ... резервтерінің көлемі байлығын көрсетеді және басқа елдер
мен инвесторлардың осы елге деген сенімін камтамасыз етеді. Қазіргі кезде
алтыннын, ең ... коры - ... 260 млн ... ... (1 ... ... 31,1 г.), Германияда- 120, Францияда- 102, ... -150 млн ... ... ... және қазыналык қызметінің объективті алғышарты бар және
ол ақша айналысы заңымен байланысқан. Айналыстағы ақша көлемі үнемі өзгеріп
отырады, ақша ... ... ... ... және ... ... ... 2004 жылы мұнай бағасының ... ... ... ... ... ... ақша массасын көбейтті,
сондықтан ҚР Ұлттық банкі жедел шараларды қолдануға мәжбүр болды, яғни ... ... ... ұлттық қорға жіберді. Осылайша, ақша айналымының
тұрақтылығына қол жеткізілді, инфляция жойылды.
Әлемдік ақша. Ақшалай ... ... ... кезеңі дүниежүзілік
ақша арқылы өрнектелді. Дүниежүзілік ақша, ақшаның барлық қасиеттерін ... асыл ... мен ... құралы атқарымының бірлігі арқылы
өрнектелген тікелей қисықтық ұсыныс болып табылады. К. ... ... ... ... ... ... ... ретінде ақша дүнежүзілік нарықтағы
айырбастың жалпыға бірдей құралы, жалпыға бірдей тауар ... тек ... ... ғана ... ... бірге қолданылу тәсілі бойынша да бола
бастады» деп жазған. Осыны ескере отырып, дүниежүзілік ақшаның әлеуметтік-
табиғи, экономикалық ... ... ... мәні ... ... ... және жалпыға бірдей интернационалдық тауар ретінде
ақшаның ерекшелігі, оның барлық жерде жалпыға ортақ байлықтың материялдық
өкілі ретінде іске ... ... ... ... ... ... ... қатысты жалпыға ортақ байлықтың материялдық өкілі ретінде
іске ... жан- ... ... ... ... құралы атқарымына
қатысты, онда ол құнның ұлттық белгілері және ... ... ... ... тауардың таза техникалық қолданылуын ауыстырытын құнның
өзіндік интернационалдық ... ішкі ... ... ... ... құнның ұлттық белгілері арқылы іске асырылады.
Егер елдің ішінде ақша мемлекет ... ... ... ... ... ... ал одан тыс жерлерде К. Маркстің айтуынша «ақша
өзінен ұлттық ... ... ... және ... ... ... құймалары нысынында көрінеді».
Алтын мономитализмнің бар ... ... яғни ... ... алтын мәнет және кредит ақша болғанда, ... ... ... ... және ... ... ақша ретінде жұмыс істеуі
кедергісіз іске асырылады.
Дүниежүзілік ақша атқарымын халықаралық ... қоры (ХВҚ) ... ... ... құқығы (СДР) ретінде, сондай-ақ валюта- қаржы
институттарының арнайы есеп айырысу бірліктері орындады, ЭКЮ ... ... ... ... ( ... Еуропада қолданылған), ол ХХ ғасырдың 90-
жылдарының соңында евроға түрленді, Варшава Келісім шарты елдері арасында
аударылған ... ... олар ... ... ... ... ақша рөлі жинақ ақшаның пайда болуы тетігін құру
мен кеңейтуден, барлық қаржы ресурстарын жұмылдыру және оларды ... ... ... ... үшін ... ... ... ақшаның экономикалық жүйедегі қоғамдық рөлі, олар ... ... ... ... байланыстырытын буын болып
табылатындығы болады.
Ақша тауарлардың, қызметтерінің, шаруашылық-қаржы қызметі ... ның ... ... мен ... ... ... ... экономикадағы рөлі еңбекақыны төлеу, сыйақы түрінде
еңбек шығынының құндық өлшеуіші және бақылау ретінде, яғни еңбек ... ... ... ... ... мен ... құралы ретінде, сондай-ақ
еңбек өнімділігін ынталандыру мен арттыру құралы ретінде білінеді.
Ақшаның ... рөлі тағы ... ... ... ... ... ... алу- салу ... ... ... ... ... ... яғни ақша ... өндірістікжәне сауда қызметін айқын ұйымдастыру
үшін жеткізушілер мен сатып ... ... ... ... ... мемелекеттік экономикасын ақша- кредиттік реттеудегі
рөлі зор, онда бұл ... ... ... монитаристтік теориясына
негізделген, әрбір елде жыл ... ... банк ақша ... өзгертудің
ақшалай бағдарын белгілейді және оған сәйкес ақша- кредит ... ... ... ... ... ... реттеуінің мақсаты ақша
көлемінің өсуін тежеу, инфлияцияны жеңіп ... ... ЖІӨ- нің ... болып есептеледі.
Ақшаның экономикадағы рөлі индикативтік жоспарларды, қаржы- кредит және
ақша болжауларын, экономиканың ұзақ ... ... ... ... ... ... және т.б ... ақша экономикада аса маңызды рөл атқарады: бұл өз ... ... ол ... ... ... ... жайлап
қозғалуына, бір ... ... ... мен ... ... ... Ақша ... мен түрлері.
Ақша айналысының тарихы ақшаның өзі біртекті көлем бола ... Олар әрі ... ... және өмір ... ... ... ... айналыс жағдайлары бойынша алуан түрлі болады. Шындығында ақша ... ... ... бір тұрпатындағы затқа айналған айырбас құнын түсінеді,
ол олардың айналыстағы тұрақтылығын ... ... Ақша ... ... асыл ... борышқорлық міндеттемелеріге, ... ... ақша ... ... Ақша ... ... алтын,
күміс монеталар, қағаз және кредит ақшалар белгілі.
Материалдық- заттай жағынан ерекшеліктеріне сүйеніп ақшаны толық ... ... деп ... ... ... ... тарихы мынаны дәлелдейді, яғни ақша біртекті масса болып
табылмайды. Ол өтуі бойынша және өмір сүру уақыты ... ... ... ... ... алуан түрлі болып келеді. Іс жүзінде ақшаның
формасы ... - ... ... ... заттық айырбас кұны, ол
айналымдағы тұрақтылықты көрсетеді. Әр түрлі балама ... ... ... міндеттемелеріне, банк депозиттеріне өзгере отырып, ақша
өз формасын қалыптастырады. Ақша формалары ретінде алтын, күміс ... және ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес оны толыққұнды және
толыққұнсыз деп шартты түрде бөлуге болады.
Толыққұнды ақша - номиналды құны сатып алушылық ... ... ... яғни ... кезінде көрсетілген құн олардың кұрамындағы металдың
(алтын, күміс) құнына сәйкес келеді. Оларға ... және ... ... емес ақша - сатып алушылық құны ақша ... ... ... ... ... ... ... емес
ақшаларға билондық монеталар, қағаз және несиелік ақшалар жатады.
Ақша өзінің даму эволюциясында мынандай сатыларды өтті:
1) ... ... ... Электрондық ақша.
Металл ақшалар - бұл толыққұнды, нағыз ақшалар, олардың номиналдық құны
(оларға қойылған құн) нақты құнына, яғни өздері ... ... ... ... ... ... (мыс, ... алтын) әртүрлі формада болады:
алдымен бірліктік, ... соң ... Олар ... ... ... - бұл ... ... формасы, сыртқы пішіні, салмақтық құрамы
бар металдан дайындалған ақша белгісі.
Мемлекет монетадағы таза ійеталдың құрамын (пробасын), ... ... ... ... жэне т.б. ... ақшалар өз дамуында ұзақ жол жүрді, яғни олар мыс монета түрінде
біздің дәуірімізге дейінгі Ш-ІІ ... ... ... ... Ең ... ... және ... бар және сәйкес таңбалармен (Мысыр, Рим,
Вавилон) бекітілген металл құймалар ... ... ... біздің дәуірімізге дейінгі VII ғасырда Ливия
мемлекетіңде кұйыла бастады, ал біздің дәуірімізге ... ... ... ... ... ... деп аталды.
Өз бейнесін монетада кескіндеген тұлға А. Македонский болды.
Айналымға ... ... ... ... толық көлемде құн шамасының қызметін, айналым мен ... ... үшін ... ... ... бағалы металдардан да,
сонымен бірге өте арзан түсті металдардан және ... ... ... сонымен бірге айырбастык болып бөлінеді.
Толыққұнды ... ... ... және ... ... ... ... құны нақты құнмен сәйкес келеді, олар
ақшаның барлық қызметін атқарады.
Айырбас монеталары ... ... ... ... ... ... құн құрамындағы металл құнынан асып кетеді.
Монеталарды кұю эмиссия ретінде қарастырылады. ... ... ... ... ... мағынаны береді. Ақшаның
эмиссиясы - бұл ақша белгілернің барлық ... ... ... ... ақша массасын ұлғайтуға бағытталған.
Ақшаның рөлі тарихи тұрғыда алтынға бекітілген. Алтынның барлық басқа
тауарлар құнын өрнектеу қасиеті шынайы ... ... ... ... табиғат ақшаны жасамайды деп атап көрсеткен. Бұл қасиет ... ... ... ... ... балама рөлін атқару үшін өте сәйкес келетін
тауар болып саналады, ол мыналарға байланысты болады:
Біріншіден, ... ... ... ... бөліну сияқты табиғи
қасиетгеріне;
Екіншіден, оның жоғары құны бар, яғни ... ... ... ... үшін ... уақыт шығыны кетеді.
Алтынды өндіру - өте қиын әрі капитал ... ... ... 1 ... алу үшін ... тереңдігі 3000 м жердің 100 тонна тау кенін өңдеу
керек.
Алтынның негізгі өндірушілері Оңтүстік Африка Республикасы ... 1/3 ... ... ... саналады.
Қазақстанда көптеген алтын кеніштері бар, шамамен ... ... ... 30 ... құрайды.
Тауарлык өндіріс пен айналым көлемдерін кеңейту айырбас операцияларының
өсуіне әкелді. Толыққұнды ақшалар ... саны және ... ... ... өскелең сұранысын қанағаттандыра алмайды. Алтын
өндіру тауар ... қуып жете ... ... деген сұранысты камтамасыз
ете алмады, сонымен бірге жоғары құндылығы бар алтын ақшалар құны бойынша
аз айналымды ... ете ... ... оны ... ... белгілері) алмастыру қажеттілігі туындады, ... ... ... ... кеткен еңбектің шынайы құнынан жоғары болады.
Оларға ұсақ монеталар, қағаз және ... ... ... ... - ... ақшалардың өкілдері. Тарихи тұрғыда қағаз ақшалар
металдық айналымнан туындады және бұрын-соңды айналымда болған күміс және
алтын монеталардың орынбасарлары ... ... ... ... ... акшалар көшті және тозды, бастапкы формасы мен құнын жоғалтты,
сонымен ... ... ... ... және тауарларды көп мөлшерде сатып
алу кезінде пайдалану өте ыңғайлы. Осыған ... ... ... ... яғни қағаз ақшалармен алмастырудың объективті
мүмкіндігі туындады. Олардың мәнісі мынада, яғни олар мемлекет тарапынан
мәжбүрлі бағаммен ... ақша ... ... табылады.
Қағаз ақшалардың өзіндік кұны жоқ, егер оларды ... ... ... олар ... ... ... келмейді. Мысалы, 5 мың теңгелік қағаз
ақшаның бір ... ... ... тең құны ... ... ал ол шығын
тиын ғана тұруы мүмкін. Бұл купюраға 5 мың теңгелік құны бар ... ... ... ... қағаз ақшаларға тұрақсыздық тән екендігін атап өту
керек. Олар үнемі ақша ... ... ... оларды толтырады және
шектен тыс ... ... ақша ... ... ... ... сәйкес келмеуі нәтижесінде кұнсызданады, сәйкесінше ол инфляцияға
әкеледі.
Әрбір егеменді мемлекет өзінің ұлттық ... яғни өз— ... бар, ... купюра мен бағаммен қағаз ақшаларын шығарады. АҚШ өз ... ... ... - ... Қазақстан –теңге деп атайды. ... ... де бар. ... ең ... ... жатыр, яғни біріншіден,
оларды ұрлап алу өте оңай, екіншіден,оларды тасымалдау өте қымбатқа түседі.
Өндірістің дамуы, коммерциялық және банктік несиелеу ... ... ... ... ... ... қажеттіліктерін
қанағаттандыруды тоқтатты және оның орынбасарларымен қатар ... ... ... ақшалар сатып алу және төлем құралдары ретінде мемлекет
қажеттіліктерін ... үшін ... ... ... ... Ұлттық Банк есептеледі. Шығарылған ақшаның номиналды құны
және оларды шығару құны (қағаз шығындары, басып шығару) арасындағы ... ... ... ... ... құрайды. Қағаз ақшалар екі
қызметті ғана атқарады: айналым құралы және ... ... Олар ... алып ... ... ішінара жинақтау кызметін атқара алады.
Қағаз - ақша ... ... ... сипатта болады. Қағаз ақшалардың
ұзақ, дербес айналымы мүмкін емес, өйткені ... ... ... бар. Сондықтан олармен қатар несиелік ақшалар әрекет етеді.
Несиелік ақшалар - ... ... ... ... және
несие белгісі ретінде әрекет етуші қағаз ақша ... ... ... ... балама тауарда көрсетілген құнның ... ... ... ... ... банк ... ... сатып алу бойынша ірі мәмілелерге банктердің несие беруі
қағаз ақшаларды алмастырады, яғни ... ... ... ... ... ... өз дамуында мынандай сатылардан ... ... чек, ... ақшалар және олардың соңғы түрі - ... ... ... - бұл вексель айналысының заңымен бекітілген мерзім ішінде онда
көрсетілген соманы сөзсіз төлеу ... ... ... Вексельдер
жай және аудармалы деп бөлінеді.
Жай вексельді- қарыз алушы береді. Бұл вексель берушінің ... ол ... ... ... соманы төлеуі тиіс.
Аудармалы вексель (тратта) - ... ... ... (трассант)
қарыз алушыға (трассат) белгіленген мерзімде ... ... ... ... ... ... төлем аваль (вексельдік кепілдік) көмегімен
төленуі мүмкін, ол қосымша беттегі вексельде және ... ... ... ... ... ... ... яғни құжатта мәміле түрі жөніндегі ақпараттың
жоқтығымен; вексельдің міндетті ... ... ... яғни вексельді төлем құралы ретінде басқа кредиторларға
беруге болатындығымен сипатталады.
Демек, вексель несие және ақшалық есеп айырысу ... ... ... Ол ... ... тауарларды кепілді вексельдік міндеттемемен
төлеуді қамтамасыз етеді.
Вексельдерді пайдалану ... ... ... ... ... таңда Қазақстанда вексель астық шаруашылығында қолданылады. Вексель
берушілер ретінде астық егуші шаруашылықтар есептеледі, олар ... ... май, ... ... ... қорғау
құралдарын сатып алу үшін вексель береді, олар ... ... ... өз ... алады.
Вексельді айналым нәтижесінде банкноттық айналым пайда болды.
Банкнота - бұл эмитент банктің міндеттемесі. Ол вексельден екі ... ... ... ... ... бойынша: вексель
белгіленген мерзімге шығарылады, ал ... ... ... ... ... етілуі бойынша: банкнота мемлекет кепілдемесі бойынша
елдің Орталық банкімен айналымға шығарылады, ал ... жеке ... ... ... және жеке ... ... ... эмитенті болып Ұлттақ Банк саналады, олар
Республиканың аумағында ұлттық ақша ... ... ... ... ... ... қамсыздандырылмаған, бірақ банкноттардың ... бар, ... олар ... ... ... ... ... және қарыздық (ссудалық) қордың элементі болып табылды.
Банкноттық айналым кеңістіктегі ... ... ... ... ... ... және де ... айналыс құралы қызметін
атқаруын қамтамасыз ... - бұл ... ... ... ... есеп ... ... құжаты,
онда чек берушінің (шот иесінің) чекте көрсетілген ... чек ... ... төлеуі жөніндегі сөзсіз бұйрығы бар. Ол қысқа мерзімді
әрекеттегі ... ... ... заңды төлем құралы мәртебесін иеленбейді.
Ол ел ішінде және халықаралық есеп ... ... ... ... және есеп ... чегі болып бөлінеді.
Ішкі айналымдағы чектер банктерден қолма-қол ақшаны алу үшін; тауарлар
мен қызметтер үшін есеп ... ... ... шоттар бойынша
аударымдар жасау арқылы жүзеге асырылатын қолма-қолсыз есеп айырысу формасы
ретінде қолданылады.
Есеп айырысу чектері ордер ... ... Шот ... ... чек
кітапшалары беріледі. Чектік есеп айырысу кітапшаларындағы чектер тауарлар
мен көрсетілген қызметер үшін колданылады.
Банк қызметіне механикаландыру мен ... ... ... ... тәжірибесінде ЭЕМ мен компъютерлерді кең ... ... ... ... ... ... етті, яғни компъютер жадындағы
шоттарда ақшаның болуы, қолма-қол ... мен ... ... ... Олар ... шоты ... орнатылған
микросызбасы бар пластикалық карточка түрінде банк тарапынан ... ... ... ... ... алып және қызметтерге
төлем төлеп қана ... ... ... ... ... ... ... несиелерді де ала алады. Қазіргі таңда пластикалық
карточкалардың ... ... ... ... ... банктік және
саудалық карточкалар өте кең таралған.
Электрондық төлемдер ... ... өте кең ... ... ... ... ... дүкендер пластикалық карточкалар көмегімен сатып
алуларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді, қажетті сома ... ... ... ... ... Коммуналдық қызметтер төлемі сияқты
қайталанатын төлемдер айына бір рет ... ... ... ... ... ... асырылады. Көптеген компаниялар, фирмалар, ұйымдар
өз қызметкерлерінің банктік шоттарына ақшаны тікелей ... ... ... төлейді. Жекелеген банктер өз клиенттеріне төмендегідей қызметті
көрсетеді: клиент өзінің дербес компъютерін компъютерлік ... қоса ... ... ... ... ағымдағы шотына аударуға мүмкіндік береді.
Соңғы жылдары шет елде және Қазақстанда тауарларды «Интернет» желісі арқылы
сату-сатып алу кең өріс ... жылы ... ... ... ... қол ... есеп
айырысуларды жүзеге асыруға арналған құрал ретінде банктік ... ... ... ... ... нығайтуды
жалғастырды.
Мәселен, соңғы жылдары төлем карточкалары нарығында клиенттер ... ... ... ... елеулі кеңейді, жаңа карточкалық өнімдер
ендірілуде, ... ... ... арасында танымал болуы өсіп
келеді. Мәселен, 2006 ... 1 ... ... ... бір ... орта ... 5 ... тиісілі болғанда, қазіргі уақытта орта
есеппен бір төлем карточкасы ... 4 ... ... күні ... ... және жергілікті төлем жүйелерінің төлем
карточкаларының көбі ұсынылған. Жергілікті төлем жүйелерінің карточкаларына
Altyn Card, SmardAlemCard, Kazcard, ... ... ... ... және ... ... жергілікті карточкалары, ал
халықаралық төлем жүйелерінің карточкаларына- Visa Intenational, ... American Express ... China Union Pay және ... Intenational жатады.
2007 жылғы 1 қаңтарындағы жағдай бойынша 19 екінші ... ... ... АҚ ... ... эмитенттері болып табылады.
2007 жылғы 1 қаңтардағы айналыста ... ... ... барлық
саны 4,10 млн. бірлік болды, бұл 2006 ... ... ... ... ... ... Осы ... ұстаушылардың саны 27,9 ℅ ұлғайды және ... 1 ... 3,93 ... ... ... экономикалық белсенді халықтың
жалпы санының 49 ℅ (салыстыру үшін, 2006 жылғы 1 ... осы ... ... ... ... ... ең танымал карточкалар халықаралық төлем
жүйелерінің Visa Intenational карточкалары болып ... ... ... ... ... 19,5 ℅ ... Жергілікті карточкалардың
арасындағы Altyn жүйесінің карточкалары барынша кең таралған, елдегі
тұрғындардың 0,7 ℅ ... ... ... ... 2007 ... 1 қаңтардағы жағдай бойынша төлем карточкалары
ақы төлеуге қабылдайтын 5 338 ... ... ... ... ... ... осы кезеңмен салыстырғанда 55,8 ℅), олар төлем карточкаларына қызмет
көрсетуге арналған жабдықты 7 397 ... ... ... 54,1 ... Төлем карточкаларына қызмет көрсету үшін 2 267 банкомат (2006
жылғы 1 қаңтардағы ... ... 34,0 ℅ ... 575 бірлікке
өскен), 10 833 сауда терминалы (53,7 ℅ немесе 3 783 ... ... ... ... (8,2 ℅ немесе 118 бірлікке азайған) пайдаланылды.
2006 жылы қазақстандық эмитенттердің ... ... ... 1,2 трлн.теңге (9,8 млрд.долл.) сомаға 6608 млн.транзакция жүзеге
асырылды. 2005 жылмен салыстырғанда транзакциялар саны 34,1℅, ал ... ... ... ... ... ... ... карточкаларының қазақстандық нарығында
қолма- қол ақша беру бойынша ... ... ... салыстырғанда
қолма- қол жасалмайтын төлемдердің тұрақты басымдықпен өсуі байқалады.
Мәселен, 2006 жылы ... ... ... отырып тауарлар және
қызметтер көрсету үшін қолма- қол жасалмайтын ... 140,7 ... 8,0 ... ... 2005 ... ... саны бойынша
47,3 ℅ және ... ... 2,1 есе ... ... ... отырып қолма- қол ақшаны алу бойынша операциялар саны 1,1
трлн.теңге (немесе 8,7 ... ... 58,8 ... ... ... салыстырғанда саны бойынша 32,5 ℅ және сомасы бойынша 41,1℅ұлғайды.
ІІ. Ақша жүйесі және ақша базасы мен массасы.
2.1Ақша ... ... ... мен ... ... бұл тарихи түрде қалыптасқан және ұлттық заңдылықтармен
бекітілген ақша айналысын ұйымдастыру нысаны. Алғашқы ақша ... ... ... ... ... әдісі қалыптаса бастағанда пайда
болды. Бірақ, оның кейбір жекелеген элементтері одан да бұрын ... ... ... ақша ... 2- ге ... ақша ... бұл жүйеде толық құнды ақша айналыста жүреді және ... ... ... ... мемлекетте жалпыға ортақ құн эквиваленті ретінде қабылданған металға
байланысты металл ақша жүйесі 2- ге ... ... бұл ... жалпыға балама ретінде 2 металл негізделген
(алтын, ... ... өз ... ... түрлерге бөлінеді:
қос валюта жүйесі- онда алтын мен күміс монеталардың арақатынасы «стихиялы»
түрде, металдың нарықтық бағасына байланысты бекітілген.
қос валюта ... онда ... ... ... мемелекетпен
бекітеді.
ақсақ валюта жүйесі- онда алтын мен күміс монеталары заңды төлем құралы
қызметін атқарады, ... ... ... ... ... ... ... жабық түрде жүргізіледі, алтын монеталар жасауға ерік береді.
2). ... ол ... ... ... тек бір ғана ... ақша ... (не ... не күміс). Күміс монометализм ресейде
1843 ж., ... 1852ж., ... 1847 ж ... ... алтын
монометализмнің келесі түрлері бар:
Алтын монеталы стандарт- бұл ... ... ... ... ... ... ақшаның барлық атқарымын атқарады.
Алтын құймалы стандарт- бұл жерде банкноталардың белгілі бір сомасы ... ... бір ... ... ... ... бұл жерде банкноттар девизге белгілі бір ... ... ақша ... және қағаз ақша жүйесі- 1929-1933 жж., дүниежүзілік ... ... ... ... ... түрлері жойылып, оның
орнына несие және қағаз ... ... ... ... ... элементтеріне келесілер жатады:
Елдің ақша бірлігінің аты (теңге).
Эмиссия тетігі- бұл ақшаны айналымға шығару және оны ... ... ... ақша ... ... бұл ... қол және қолма- қолсыз
ақшаның өзара қатынасы.
Ақша айналымын ... ... ... ақша массасы реттейтін Орталық
банктің ақша- несие (монетарлық) саясаты жатады.
Валюта бағамын белгілеу- бұл бір ... ... ... ... ... ... анықтау. Бағамның ұлттық валютасының бағамын
анықтаудың 2 тәртіптемесі қолданылады:
• бекітілген бағам;
... ... ... (1999 жылдың 5 сәуірінде Қазақстанда еркін жүретін
бағам орнатылды).
Касса тәртібін ретке келтіру- бұл кассалық ... ... ... 1992 жылы ... Ақша массасы және ақша базасы.
Ақша массасы- бұл жек тұлғаларға кәсіпорындар мен ... ... қол және ... ... ... жиынтығы.
Мультипликатор деген сөз латын сөзінен ... ... ... мағынаны білдіреді. Бұл ұғым Қазақстанға нарықтық
экономикаға ... ... және ... ... банк ... пайда
болғаннан бастап қалыптасады.
Ақша массасының өсуін міндеттейтін екі негізгі көрсеткіші бар:
Ақша мультипликаторы.
Банктік мультипликатор.
Ақша мультипликаторы ақша базасының ақша массасына ықпал ... ... және оны ... формула бойынша анықтауға болады:
m = M3/ B M3- ... B- ақша ... ... несиелеу арқылы депозиттердің өсу дәрежесін
көрсетеді. өз кезегінде банктік мультипликатор 2 –ге бөлінеді:
Депозиттік- бұл ... ... ... ақша ... ... бұл несиелік операциялар арқылы ақша қаражатының өсуін көрсетеді.
Қазақстан Республикасының қаржылық статистикасында ақша массасын
анықтау барысында келесі ақша агрегаттары ... бұл ... ... қол ақша ... жүйесінен тыс ақшалар).
М1- М0+ заңды және жеке тұлғалардың теңгедегі аудармалы депозиттері.
М2- М1+ теңгедегі басқа депозиттер және ... , жеке ... ... ... ... М2+ ... және жеке тұлғалардың шетел валютасындағы басқа депозиттері.
Аудармалы депозиттерге мыналар ... ... ... ... ... ауыстырылатын депозиттер.
Чектің және басқа да төлем құралдарының көмегімен есеп ... ... ... ... ... ... депозиттер- ол белгілі уақыт аралығынан кейін ғана ... ... ... ... ... ... көбеюі бірнеше жолдар бойынша жүргізіледі:
банкноттар мен монеталарды эмиссиялау есебінен;
орталық банктен коммерциялық банктерден несие алу ... ... ел ... ... ... ... жабу үшін ... арқылы және т.б.
Ақша агрегатының 2008- 2009 жылдардағы серпініне келер болсақ, онда ... ... ... өсуін байқауға болады.
2008- 2009 жылдардағы ақша агрегаттарының серпіні.
| |2008ж |2009ж ... |857842 |809662 ... ... бергі өзгеріс,℅ |16,0 |-5,6 ... |1946604 |2318943 ... ... бергі өгеріс, ℅ |27,0 |19,1 ... ... |4 796 942 ... ... ... өзгеріс |30,0 |3,8 ... |6266395 |7310697 ... ... ... ... |35,3 |0,8 ... ҚР ... банкінің деректері бойынша
Ақша базасы- бұл айналымда жүрген қолма- қол ақшаның, екінші деңгейлі
банктердің кассасындағы ... ... және ... ... ... банктегі сақталаиын міндетті қорларының қосындысы.
Ақша базасы 2008 жылдың аяғында 1 471 353 млрд.теңге болды. 2009 ... ақша ... 2 563 712 млрд ... ... ... ақша айналымы.
3.1 Ақша айналымы, оның мазмұны мен құрылымы.
Төлем айналымы.
Ақша айналымы дегеніміз- ақшаның бір заңды ... жеке ... ... қозғалысы.
Ақша айналымы төлем айналымының бір ... ... ... ... ақша айналымынан басқа төлем құралдарының айналымы кіреді.
Ақша айналымының құрылысы бірнеше белгілермен сипатталады, оның ... ... осы ... ... ... ... қатынастарынгың түрі. Осы
белгі бойынша ақша айналымы 3- ке бөлінеді:
1. Ақшаның есеп ... ... бұл ... ... немесе
қызметтерді пайдалану кезінде есеп айырысуға көмектеседі.
2. Ақша несиелік айналым- бұл айналым несие беру және оны ... ... ... ... қаржылық айналымы- бұл айналым шаруашылықтың қаржылық қарым-
қатынастарына қызмет көрсетеді.
Ақша айналымы оған ... ... ... келксі түрлерге
бөлінеді:
Банк аралық айналым;
Тек жеке ... ... ... ... ... арасындағы айналым.
Заңды тұлғалар мен жеке тұлғалар арасындағы айналым;
Банктер, жеке және заңды тұлғалар арасындағы айналым.
Ұлттық банк 2006 жылы ... ... ... ... және
техникалық прогресс саласындағы соңғы жетістіктерге сәйкес одан әрі
жетілдіру мен ... ... және ақша ... ... құқықтық актілерді жетілдіру жұмысын жалғастырды . төлем
жүйелерінің техникалық ... ... ... ... және
тәуекелдерді басқару тетіктерін жетілдіру жұмысы үнемі жүргізіледі.
Халықаралық қаржы ұйымдарымен және шетелдік орталық ... ... ... ... 2006 ... ... Алматы қаласында Ұлттық банк
орталық банктер өкілдерінің ... ... ... ... кездесуін
ұйымдастырып өткізді.Төлем жүйелері жөніндегі кездесуге ТМД, Чехия, ... ... ... германия, Италия, Жапония елдерінің озталық
банктерінің, сондай-ақ ... ... және ... есеп ... ... және есеп ... жүйелері жөніндегі комитетінің өкілдері
қатысты. Осындай кездесулер өткізудің мақсаты тәжірибе алмасу және ... ... ... ... және ... қамтамассыз ету саласындағы
өзекті проблемаларды және ... ... ... ... ... қызметінің басым бағыттарын бірлесіп талқылау болып табылады.
2006 жылы Ұлттық ... ... ... банк ... қата ... ... жалғастырды. Клиенттің банк ... ... ... ... ... ... ... шотын ашу (жабу) кезінде банк ... банк ... ... туралы» Ұлттық Банк Басқармасы қаулысының жобасы, сондай-
ақ банк клиентінің банк шотының ... ... ... іс- ... өткізуді көздейтін мемлекеттік органдардың ... ... ... ... ... ... на қатысушы мекемелердің жалпы төлемдік –есеп айырысу жүйесін
құру ... 2006 жылы ... ... ... іс- ... жөніндегі
жұмыс жалғасты. Мемлекетаралық банкпен жалпы төлем –есеп ... ... ... жөнінде келісім жасау мүмкіндігін айқындау мәніне ұлттық
нормативтік- құқықтық базаға талдау жүргізілді, ... ... ... қатысушы мемлекеттердің төлемдік- есеп айырысу
жүйесінде пайдалану үшін валюта бағамдарын ... ... ... ... жүйелерінің үздіксіз жұмыс істеуін қамтамассыз ету жөніндегі
функцияларды, ... ... ... ... және ҚР-ң ... қорын
басқаруды тиімді орындау мақсатында ... ... ... ... тыс және апат ... ... ... Ұлттық банктің және төлем
жүйелерінің үздіксіз жұмыс істеуіне кепілдік ... ... ... ... құру ... ... ... жүргізілді. Осы жұмысты
жүргізу шеңберінде Ұлттық банктің жаңа резерв орталығын құру тұжырымдамасы
әзірленіп қабылданды, ол ... ... құру және ... ... ... ... осы ... үйін салуға қойылатын жалны
талаптарды айқындайды.
Ақша айналысы- бұл шаруашылықтағы тауарларды ... ... емес ... және есеп ... ... ... ... ететін
қолма- қол және қолма- қолсыз ақша формаларындағы ақшаның қозғалысын
білдіреді.
| | | | | | ... ... млн. ... млн. ... |
| |млн. ... |айға |ң | |
| ... |к|л| ... |
| | |е|д| ... | |
| | |н|ы| |ы ... |
| | |а|ң| ... |
| | |й|б| |ісі, |ы | |
| | |ғ|а| |% ... |
| | |а|с| | |ісі, | |
| | |қ|ы| | |% | |
| | |а|н| | | | |
| | |р|а| | | | |
| | |а|қ| | | | |
| | |ғ|а| | | | |
| | |а|р| | | | |
| | |н|а| | | | |
| | |д|ғ| | | | |
| | |а|а| | | | |
| | |ғ|н| | | | |
| | |ы|д| | | | |
| | |ө|а| | | | |
| | |з|ғ| | | | |
| | |г|ы| | | | |
| | |е|ө| | | | |
| | |р|з| | | | |
| | |і|г| | | | |
| | |с|е| | | | |
| | |і|р| | | | |
| | |,|і| | | | |
| | |%|с| | | | |
| | | |і| | | | |
| | | |,| | | | |
| | | |%| | | | ... ... ... | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | |  |12.08  |01.09  |02.09  |03.09  ... |06.09  |07.09  |08.09  |09.09  |10.09  | |  |  |  |  |  ... |  |  |  |  |  | |1. Ақша ... ... ... |1 471 353 |2 032 438
|2 252 087 |2 236 772 |2 193 334 |2 261 268 |2 333 767 |2 707 836 |2 ... |2 747 648 |2 563 712 | ... ... % |13,3 |38,1 |10,8 |-0,7 ... |3,1 |3,2 |16 |-4,8 |6,6 |-6,7 | |жылдың басынан бергі кезеңдегі
өзгеріс, % |0,5 |38,1 |47,7 |46,7 |43,8 |48,3 |53 |77,5 |69 |80,1 |68,1 ... ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | |1.1 ҚҰБ- нен тыс ... ақша |986 856 |839 101 |829 446 |836 807 |866 495 |892 756 |933 ... 522 |929 486 |926 969 |939 778 | |1.2 ЕДБ-дiң және басқа ұйымдардың | 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... ... |484 497 |1 193 ... 422 642 |1 399 965 |1 326 840 |1 368 511 |1 400 753 |1 780 314 |1 ... |1 820 679 |1 623 934 | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... (тар ... |1 438 316 |2 005 052 |2 227 678 |2 062 628 |2 ... |2 001 691 |1 899 960 |2 152 736 |2 092 547 |2 201 643 |2 041 655 ... ... % |14,5 |39,4 |11,1 |-7,4 |-2,2 |-0,8 |-5,1 |13,3 ... |-7,3 | ... басынан бергі кезеңдегі өзгеріс, % |-1,1 |39,4 |49,3
|38,2 |35,2 |34,1 |27,3 |44,3 |40,2 |47,5 |36,8 | ... ... |  |  |  ... |  |  |  |  |  |  | ... ... ... ... |240 ... 632 |721 496 |592 390 |561 115 |550 356 |395 346 |469 558 |604 ... 344 |625 205 | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | |2. МО |  |  ... |  |  |  |  |  |  |  | |(айналыстағы қолма-қол ақша) |857 842 |714 ... 571 |717 865 |747 225 |779 827 |818 735 |807 319 |807 062 |809 ... 629 | ... ... % |6,3 |-16,8 |-1,8 |2,3 |4,1 |4,4 |5 |-1,4 |0
|0,3 |1,4 | ... ... ... ... ... % |16 |-16,8 |-18,2 ... |-12,9 |-9,1 |-4,6 |-5,9 |-5,9 |-5,6 |-4,3 | |  |  |  |  |  |  |  ... |  |  |  | |3. М1 |1 946 604 |2 006 257 |2 260 440 |2 278 690 |2 222 ... 279 615 |2 444 213 |2 597 617 |2 438 362 |2 384 658 |2 318 943 | ... % |7,8 |3,1 |12,7 |0,8 |-2,5 |2,6 |7,2 |6,3 |-6,1 |-2,2 |-2,8 ... ... бергі кезеңдегі өзгеріс, % |27 |3,1 |16,1 |17 |14,1 ... |33,4 |25,2 |22,4 |19,1 | ... ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  ... | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | |3.1 ... ... ... |148 793 |129 880 |129 920 |127 220 |136 909 |143 ... 592 |151 743 |180 587 |160 379 |150 194 | |3.2 ... емес ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... аудармалы
депозиттерi |939 969 |1 162 281 |1 428 949 |1 433 604 |1 338 216 |1 356 ... 475 886 |1 638 555 |1 450 713 |1 414 617 |1 348 119 | |  |  |  |  |  ... |  |  |  |  |  | |4. М2 |4 619 524 |4 207 184 |4 476 698 |4 416 658 ... 502 |4 419 187 |4 736 890 |4 993 239 |4 857 713 |4 909 233 |4 796 942 ... ... % |5,5 |-8,9 |6,4 |-1,3 |-0,6 |0,6 |7,2 |5,4 |-2,7 |1,1 ... | ... ... ... ... өзгеріс, % |30 |-8,9 |-3,1 |-4,4 |-5
|-4,4 |2,5 |8,1 |5,1 |6,3 |3,8 | ... ... |  |  |  |  |  |  |  |  ... |  | |4.1 халықтың теңгедегi басқа депозиттерi |  |  |  |  |  |  |  | 
|  |  |  | ... ... ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  ... ... |739 685 |594 499 |504 678 |517 403 |530 155 |527
625 |573 394 |546 694 |636 919 |645 250 |616 691 | |4.2 ... емес ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... ... депозиттерi
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... ... ... |  |  |  |  ... |  |  |  |  |  | ... ... |1 933 234 |1 606 428 |1 711 581
|1 620 565 |1 638 998 |1 611 946 |1 719 284 |1 848 928 |1 782 432 |1 ... |1 861 309 | |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | |5. М3 ... |6 266 395 |5 970 359 |6 780 765 |6 688 419 |6 556 048 |6 587 ... 786 278 |7 091 743 |7 064 482 |7 254 980 |7 310 697 | ... ... ... |-4,7 |13,6 |-1,4 |-2 |0,5 |3 |4,5 |-0,4 |2,7 |0,8 | ... ... ... ... % |35,3 |-4,7 |8,2 |6,7 |4,6 |5,1 |8,3 |13,2 ... |16,7 | ... iшiнде: |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... ... ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... |584 497 |756 445 |958 305 |942 606 |908 969 |891 744 |883 ... 631 |1 013 364 |1 031 317 |1 042 400 | |5.2 ... емес ... |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  | ... валютасындағы |  | 
|  |  |  |  |  |  |  |  |  | |басқа депозиттерi |1 062 374 |1 006 730 ... 762 |1 329 154 |1 255 578 |1 276 454 |1 165 669 |1 167 873 |1 193 ... 314 430 |1 471 355 | ... ҚР ... ... ... базасы ( резервтік ақша)
2008 жылдың желтоқсанында 0,5 ℅ құраса, 2009 жылдың ... ... ... Оның ... ... тыс қолма- қол ақша осы екі мерзім көрсеткішімен алсақ 986856
сомасынан 939778 ... ... ... көреміз.
- ЕДБ- дің және басқа ұйымдардың ҚҰБ- дегі ... 484979 ... ... ... базасы (тар мағынада)
2008 жылдың желтоқсанында -1,1℅ болса, 2009 жылы қыркүйекте 36,8 ℅. Оның
ішінде:
- ЕДБ-ң ҚҰБ-гі ... ... 2008 жылы 240884 ... ... 2009
жылы 625205 сомасын құрайды.
(М0) Айналыстағы қолма- қол ақша осы ... ... 2008 ... ... 16 ℅ ... басынан бергі кезеңдегі өзгеріс 2009
жылдың қыркүйекте 820629 сомасында ... ... ... қол ... мен заңды және жеке тұлғалардың
теңгедегі аударымдар ... 1946604 ... ... ... 19,1 ℅ ... ... Оның ішінде:
- Халықтың теңгедегі аудармалы депозиттері 2008 жылы 148793 ... ... 150194 ... құраған.
- Банктік емес заңды тұлғалардың теңгедегі аудармалы депозиттері 2009 жылы
1348119 сомасын құрады.
(М2) ... ... ... мен ... және жеке ... ... ... депозиттерінің айдағы өзгерісі 2008 жылы
4619524сомасында 5,5 ℅ ... ... ... ... ... 2009 ... сомасында 3,8 ℅ болды. Оның ішінде:
- Халықтың теңгедегі басқа депозиттері және ... ... ... 2008 жылы 739685 ... ... ол 2009 жылы 616691 ... Банктік емес заңды тұлғалардың ... ... ... ... аудармалы депозиттері 2008 жылы1933234 сомасында болса, ол
2009 жылы 1861309сомасын құрады.
(М3)Ақша массасы заңды және жеке тұлғалардың шетел ... ... 2008 ... өзгерісі 35,3℅, ал 2009 жылдағы өзгеріс 16,7 ℅
болды. Оның ішінде:
- Халықтың шетел валютасындағы ... ... 2008 жылы 584497 ... 2009 жылы ... 1042400 ... ... емес ... тұлғалардың теңгедегі басқа ... ... ... ... 2008 жылы 1062374 ... ... ... жылы 820629 сомасын құрады.
Қолма- қолсыз ақшалар айналысы- бұл қома- қолсыз ақша айналымының
ақшаларының ... ... ... деп- ... карточкалар, электронды
аударымдар көмегімен пайдаланылатын ... ... ... ... ... ... жол, есеп ... және басқа да чектердiң чек
ұстаушыға өз ... ... бip ... банктiң төлеуiн бұйыратын
төлеушiнiң жазбаша өкiмiнiң көмегiмен жүзеге асырылады. Әлемдiк таәжiрибеде
ақшалай және есеп ... ... ... ... чек ... ақшаны банкте ұстаушының ... ... , ... ... iccaпap ... және т.б. ... айырысу чегi қолма-қол ақшасыз есеп айырысуда қолданылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ұстаушыға) онда (чекте)
көрсетiлген белгiлi бip соманы банкке төлегенi туралы ағымдағы шот ... ... ... ... ... қамтитын құжат. Есеп айырысу
чектерi өтелген немесе өтелмеген болуы мүмкiн. Чек ... ... ... ... ... ... чек берушiнiң жеке шотқа депозитке салған қаражаты;
• чек берушiнiң тиiстi шотындағы ... бipaқ ... беру ... келiсiлген келiсiм бойынша банк кепiлдiк өткен сомадан ... ... Бұл ... банк чек ... оның шотында қаражат
уақытша болмай қалған жағдайда өзiнiң ... ... ... ... ... бере ... қатар, олардың санына қарамастан банк клиентке бip дана
сәйкестендiру карточкасын бередi және ... ... чек ... ... ... есеп ... ... көрсетiлгендей жүзеге асырылады.
2-сурет . Чекпен есеп айырысу
Суретте мыналар белгiлендi:
1. Сатып алушы өзiне қызмет өтетiн банкке чектi немесе депозитке ... ... ... ... ... өтiнiш бередi немесе
төлемiне банк ... ... ... ... екi ... ... ... Сатып алушыға қызмет көрсететiн банкте қаражат жеке шoттa ... ... , яғни ... ... ... ... чек берушiнiң аты-жөні
және чек сомасының лимиті қойылады.
3. Сатып ... чек және чек ... ... ... ... ... ... өнiмдердің (орындалған жұмыстың
көрсетiлген қызметтiң) құжаттарын көрсетедi.
5. Сатып алушы сатуға чек ... ... чек ... барысында сатып алушыға қызмет ететiн банкке чектi
ұсынады.
7. Сатушыға қызмет ... банк ... ... қызмет көрсетушi банкке төлем
чегiн ұсынады.
8. Сатушыға қызмет көрсетушi банкте сатушының шотына ақша ... ... ... қызмет көрсететiн банк бұрын тағайындалған соманың
есебiнен чек сомасын ... ... ... ... ... көшiрмесiн бередi.
Атаулы чек (нақты тұлғаның атына жазылған), ұсынбалы чек (ұсынушының атына
жазылатын) және ... чек ... ... чек ... бip ... немесе оның бұйрығы бойынша жазылады, яғни чек берушi оны жаңа
иесiне ... ... бepyi ... Оның ... чек ... бет ... екi параллель сызықтар жүргiзiлген болуы мүмкін.
Кроссталу өз кезегiнде ... және ... ... ... Бiрiншi
жағдайда (сызықтардың арасында «банктiң» бeлгici болмайды) оны ... ... ... ... ... Мұндай чектi ұстаушы тұлға оны
сызықтардың арасында атауы көрсетiлген банкке ғана ұсынады.
Чек ... ... да ... бар: чек ... ... оның ... ... карталардың және валютаның көмегiмен
есеп айырысу мүмкін болмаған барлық жағдайларда есеп айырысугғ ... ... ... вексельдер сатылатын және сатып
алынатын нарықтың рөлі ерекше. Оның маңызы - ... ақша ... ... ... ... ... деп ... несие
рәсiмдейдi. Сату-сатып aлy объектiсi болып табылатын олар ... ... ... ете ... ... ... ... операциялар банк нecиесі қызметiнiң ең маңызды және келешегi
зор ... бipi ... ... ... ... ... - негiзiнен
қысқа мерзiмдi ақша қаражаттарын ... ... ал оның ... және ... ... ... ... ақша нарығының
бeлiгi болып табылатын оның екi деңгейi болады. Оның ... ... ... мен оның ... жатады, ал оның негiзiн есептiк,
комиссиялық, ... ... және ... ... да ... ... ... жеке дисконтерлердiң вексельдермен
болатын ... ... ... ... несие мекемелерi: бip
жағынан – Ұлттық банк, екiншi жағынан – ... ... ... оның ... ... ... Бұл ... нарық операцияларының басым
бөлiгiн бipiншi сыныпты вексельдердi қайта есептеу мен ... ... ... Банк ... ... ... ... операциялардың
тәуекелдiлiгiн орталықсыздандырып ... бөлу ... ... тек банк ... ғана тұратын және арнайы
несие институттарының есеп үйлерiнiң, ... ... және ... ... ... ... ... нарықта пайда болуын
топтастырады.
Вексельдiк айналым әр түрлi салаларды: бiрiншiден, банк ... беру ... банк пен ... арасындағы қатынасты;
екiншiден, қоғам мен мемлекеттiң арасындағы ... ... ... ... жеке және ... тұлғалардың арасындағы қатынасты
қамтуы мүмкiн.
Бiздiң елiмiзде вексель бағалы қағаздарға жатпайды, oл ... ... ... туралы» ҚР Заңына сәйкес төлем ... ... ... ... ... ... - бұл ... да бip тұлғаға
нақты ақша ... ... бiр ... және белгiлi бip мерзiмде төлейтiн
шартсыз мiндеттеме. Бұл ешқандай шартқа тәуелдi ... ... ... мiндеттемесi.
ҚР-дың коммерциялық банктерi вексельдермен белгiленген операцияларды
жүзеге асыра ... ... eceбi. ... банк ... ... ... сатып алады,
ал банк оны вексель берушiден тiкелей алады және ... ... ... ... вексельдi ұсынушыға жүгiнeдi. Егер банк тауар мәмiлесiне
негiзделген вексель eceбiне ... ... онда oл оның ... және мәмiленiң тауарлы сипатына сенiмдi ... ... ... ... ... өтей ... қaбілeтiн және вексельдердiң дұрыс
рәсiмделуiн тексеру қажет. Банк есебiне вексельдi қабылдаудан бас тартудың
ceбeбi бойынша ... да бip ... беру ... емес. Oғaн
көрсетiлген қызметтердiң ... ... ... ... және ... басқа банктерге хабарланғаны туралы өтінішін қабылдау ... ... ... мөлшерлемелері МБҚ, қайта қаржыландыру
мөлшерлемелерi, ... ... ... табыстылыққа қарай МЕККАМ бойынша
аукционнан кейiн әpбip сәрсенбiде белгiленедi. Қажет болған жағдайда бұдан
да жиi белгiленедi.
2. Вексельдер ... және ... ... ... ... және ... кепiлдiк). Акцепт - вексель ... ... ... ... ... кeпiл ... оны жүзеге асыратын тұлғa шамасына қарай басқа
тұлғаның вексель бойынша мiндеттемесiн орындау жауапкершiлiгiн өз ... Банк ... бар ... ... ... шегiнде немесе берiлген
кепіл құнының шегiнде аударылатын вексельдердiң ... ... ... ... банк клиентi вексель берушi ретiнде алға шығады, ал банк
төлеушi ретiнде болады. ... ... ... ... және ... ... ... табыстылығы (есепке aлy
кезiнде есептiк
мөлшерме + акцепт немесе аваль үшін пайыз) ҚP ... ... ... мөлшерлемесiнен төмен болмауы керек.
Мысалы, А субъектiсi 3 ай ... өтеу ... ... номиналды сомасы
100000000 теңгеге вексель жазып бередi. Банк оның векселiн акцептейдi
(авалдайды) және ... ... бас ... ... үшiн 750000
теңгенi құрайтын жылдық 3% мөлшерiнде алады. Осы мерзiм iшiндегi есептiк
мөлшерлеме ұсынылатын ... ... 15% ... ... ... ... құрайды, осылайша вексельдер eceбi барысында табыс 2470000 ... ... ... ... ... - 3220000 ... Таза ... -
2576000 теңге.
3. Вексельдер домициляццясы. Егер вексель алушы төлем күнi ... ... ... кезде қандай да бip себептермен (жол жүру, iccaпap
және т.б.) төлеу орнында бола алмай қалған жағдайда, oл бұл icтi ... Coл үшiн банк ... ... төлемдi өндiрiп алады.
Қазақстанға жаңа технологияның енуiне байланысты тағы бiр ... ... ... acыруға, ақшаны қолма-қол ... ... ... және оның жағдайымен анықталатын басқа да ... ... ... ақпараттарды қамтитын құрылғылар мен
электрондық терминалдар арқылы ақшаға қол жеткiзудiң ... ... ... ... ... мүмкiндiгi туды. Төлем карточкалары
дебеттiк және кредиттік болып ... ... ж. №331 ... ... ҚР-да төлем карточкаларын шығару мен пайдалану ережесі). Ұлттық
банк төлем карточкаларын шығарумен және ... ... ... және ... ... ... ... қызметтi
лицензиялайтын бірден-бір жалғыз орган болып табылады.
Төлем карточкасын беру кезiнде мыналармен келiсiмшарт жасалады:
• төлем ... ... ... ... оны ... арқылы төлемдi жүзеге асырудың шарты;
• төлем карточкасын беру туралы келiсiмшарттың негiзiнде әр ... ... ... ... ... ... қосымша
карточкалар берiлетiн тұлғалардың тiзiмi (немесе оларға жасалған
сiлтемесi);
• төлем карточкаларын aлy және шектеу шарты;
• төлем ... ... ... ... оны беру ... ... ... құқығы мен мiндеттемелерi;
• тараптардың жауапкершіліктерін қамтитын келісімшарты.
Жеке тұлға төлем карточкасын алған күнiнен бастап оның иесі ... ... ... ... ... алғанын айғақтайтын
құжатқа қойған қолы немесе осы фактiнi бip мәнде айғақтайтын ... ... ... ... ... етедi. Банктердi пайдаланбай-ақ бip-бipiнe
қарыз беруде ... ақша ... ... ... ретiнде арастыруға
болатын, нотариалдық кеңселермен расталған борыш қолхаттарын рәсімдейді.
Келешектегi ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... ... қаржы құралының да пайда болғанын айта кеткен
жөн. Бүгінгі таңда ... осы ... ... ... әлдеқайда кең таралған.
Бүгiнгi таңда ақша қаражаттарының негiзгi айналымында ... ... көп ... ... ... ақшасыз айналым орын алып
отыр. Oл өз кезегiнде қызмет ... үшiн ... ... ... банктер арқылы жүзеге асырылады . Miнe, осы жерден қолма-қол
ақшасыз есеп айырысу нарығы пайда ... ... ақша ... ... тапсырмасы;
төлем талап-тапсырмасы;
аккредитивтер;
Қазақстан Республикасының заң актiлерiмен белгiленген басқа да ... ... ... мынадай жолдармен жүзеге асырылады:
ақша мiндеттемесiн немесе ақша төлемi туралы нұскауды қамтитын ... беру ... ... ... ... ... ... төлем құжатын немесе электрондық
хабарлануды табыстау.
Oлap клиенттің банктегi шотын пайдалану ... және ... ... Республикасының заңдарында белгіленген тәртiппен
жүзеге асырылады.
Төлем таnсырмасымен ecen айырысу шаруашылық жүргізуші ... есеп ... ... ... ең қарапайым тәсiлi болып
табылады. Бұл құжат шаруашылық ... ... ... бip ... ... ... субъектiнiң шотына аудару туралы ...... ... ... 10 күн ... болып табылады. Мұнда
оның жазылған күні есепке алынбайды, яғни есеп ... ... банк пен шот иесі ... ... ... онда ... шотта
қаражат болғанда ғана орындауға төлеушiден қабылданады. Төлем тапсырмалары
мерзiмдi, мерзiмiнен бұрын және ... ... ... ... ... мына ... ... төлем, яғни тауарды жөнелткенге дейiнгi төлем;
тауарды жөнелткеннен кейiнгi төлем, яғни ... ... ... ... төлем;
ipi мәмiлелердегi бipтiндeп төленетiн төлем.
Төлем тапсырмасымен есеп айырысу 3-суретте көрсетiлгендей жүзеге
асырылады.
1. Сатып алушы ... ақша ... ... төрт ... ... ... банк ... ретінде біреуін кері қайтарып алады.
2. Сатып алушыға қызмет көрсетуші банк бір дана төлем ... ... ... ... ақша ... есептен шығарады.
3. Сатып алушыға қызмет көрсететін банк сатушыға қызмет көрсететін банкке
төлем ... екі ... және ақша ... бағыттайды.
4. Сатушыға қызмет көрсетуші банк ... ... ... ... ... ақша ... ... (яғни ақша қаражаттарын
алушының) шотына аударады.
5. Сатушы мен ... ... ... өз ... есеп ... ... үзінді көшірмелерін береді.
Біршама керісінше сызба банкке соқпай, сатып алушыға бағытталатын тауар
келісімшарты бойынша жеткізілгендер құнының есеп айырысуы және ... ... ... ... ... есеп ... құжаты –
төлем талап – тапсырмасымен есеп айырысуды білдіреді. Төлеуші ... ... ... мүмкiндiгiн анықтап, бұл құжатты сатушының есеп
айырысу шотына өзiне акцептелген ... ... үшiн ... ... көрсетушi
банкке табыстайды. Төлем талап-тапсырмасымен есеп айырысу төмендегiдей
жүзеге асырылады (4-сурет).
4-сурет. Талап-тапсырмамен есеп
айырысу
1. ... ... ... ... ... есеп айырысу жөнелтім құжаттарымен бірге
беру.
3. Жөнелтім құжаттарын, сатып алушыға ... ... ... ... ... алушыға төлем талап-тапсырмасын табыстау.
5. Сатып алушымен төлем талап-тапсырмасын рәсімдеп, оны сатып алушының
шотында қаражат болғанда ғана ... ... ... ... ... ... ... табыстау.
7. Сатып алушыға қызмет көрсетуші банк сатып алушының шотындағы төлем
сомасын ... ... ... ... ... көрстеуші банк сатушыға қызмет көрсететін
банкке төлем талап-тапсырмасын бағыттайды (жөнелтеді).
9. Сатушыға қызмет көрсететін банк сатушының ... ... ... ... Сатып алушының және сатушының банктері өз клиенттеріне есеп айырысу
шоттарынан тиісті үзінді көшңрмелерін береді.
Аккредитив (немiс тiлiндегi akkreditiv - ... ... ... сатушының пайдасына сатып алушының тапсырмасы бойынша оған
берілетін банктің шартты ақшалай міндеттемесін білдіреді. Oл ... ... ... шот ... ... ... ... асыра алады немесе
аккредитивте қарастырылған кұжаттар бар болғанда ғана және ... ... ... ... ғана ... өкілеттілік бере алады.
Аккредитивтің көмегімен есеп айырысудың «ЛС жүйесі бойынша есеп ... тағы бip ... ... ... letters of credit - ... ... белгнеді:
1. Ақшалай және құжаттандыры лған.
Ақшалай аккредитив - эмитент-банктің басқа банкке жөнелтетін және
6eлгілі бip мерзімде ... ... ... ... ... ... ... құжат. Есеп айырысуда құжаттандырылған аккредитив қолданылады.
2. Қайтарылып алынатын және ... ... ... - бұл, ... келісімшартта қарастырылған шарттар
сақталмаса, эмитент-банк сатушымен алдын ала ... ... ... ... жоюы ... ... ... аккредитив бойынша төлемге
кепілдік беру мерзімінен бұрын бас тарткан жағдайда өзгертілуі немесе күшін
жоюы мүмкін аккредитив.
Әрбір ... оның ... ... ... ... ... анық көрсетуі керек. Мұндай нақты нұскауы жоқ
аккредитив қайтарылып алынғанға ... Оның ... ... ... өкімін төлеуші сатушыға эмитент-банк арқылы ғана бере алады. Oл
эмитент-банк сатушының банкіне ... ... ... ал ... ... ... сатушыға хабарлайды.
Қайтарылып алынбайтын аккредитив тұлғаның келісімінсіз өзгертілмейді
немесе күшін жоймайды, өйткені oл оның ... ... ... ... ... қарастырылған болса, аккредитивті орындау мерзімінен бұрын
бас тартуға құқығы бар.
3. Расталған және расталмаған.
Расталған аккредитив басқа банк тарапынан ... ... ие ... ... ... егер эмитент-банк төлемді жүзеге асырудан бас тартатын
болса, аккредитивтің шартына сәйкес құжаттарды ... ... ... ... Расталмаған аккредитивтің көрсетілген кепілдігі болмайды .
4. Аудармалы (трансферабельдік) - бірнеше төлеуші-шаруашылық жүргізуші
субъектілер толық немесе бөліп пайдалануы ықтимал ... ... ... revolver - ... ... ... ... тіркелген график бойынша жүзеге асырылатын тұрақты, қысқа
жеткізімдер үшін есеп ... ...... ... ... оның ... бола ... және тауарлардың кезекті партинсы үшін
болатын есеп айрысулардың ... ... ... ... ... Өтелген (депозитке салынған) және өтелмеген (кепілдендірілген).
Өтелген - бұл аккредигивті ашу барысында эмитент-банк төлеушінің ... ... оған ... несиені эмитент-банк міндетгемесінің барлық
әрекет ету мерзімінде «Аккредитивтер» жеке ... ... ... өкіміне аударады.
Өтелмеген аккредитивтердің ақша каражатын өтеу ... ... ... ... ... ... банк ... етеді. Бұл жағдайда
төлеуші өзіне кепілдігі бар аккредитив қоюы үшін өз банкіне өтініш ... ... ... корреспонденттік қатынастарды банк пен
оның арасында орындайтын шартты белгілеумен төлем ... бар, ... ... ... оның ... қанағаттандырады.
Аккредитивтің «қызыл ескертпелі» аккредитив дейтін түрі ... ... бip ... ... ... ... банкінің аванс ... ... кез ... түpi ... ... ... ескертпелі» аккредитивті аша отырып, төленген аванстардың сомасын,
тіпті егер осыдан кейін жөнелтім болмаса да ... ... ... ... ... аккредитивті қамтамасыз етілмеген несие түpi
ретінде ... және оны ... ... ғана ... ... көмегімен есеп ... ... ... есеп ... ... ... Тауарды жеткізу туралы келісімшартты бекіту.
2. Сатып алушы аккредитивті ... ... ... ... ... ... ... ашылуы туралы сатып алушының банкісін авизирлеу.
4. Аккредитивтің ашылуы туралы сатып ... ... ... ... Құжаттарды табыстау.
7. Сатушыға несиені ұсыну.
8. Құжаттарды салып жіберу.
9. Төлем.
10. Сатып алушыға құжаттарды табыстау.
11. Құжат акцепті.
12. ... ... ... ... ... ... шотынан ақша алынады.
Осылайша, ақша нарығының төлем құралдары ақша ресурстарын қайта
бөлуді және ... ... ... ... рөл ... ... ... олар арқылы ел ішінде де, одан тысқары жерлерде де ... ... ... ... ... қол ақшасыз айналым жүзеге
асырылады.
3.3 Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы- теңге.
Валюта тарихы
Тәуелсіз ... ... ... рәміздерінің бірі оның ... ... ... Кез ... мемлекеттің тарихына оның бір-ақ рет
енгізілетін өз валютасының тарихы да ... ... ... ... ... тарихы сан ғасырлар бойы қалыптасқан. Кез келген ұлттық валюта
елдің өткенін, бүгінгісін және ... ... Ал ... ... Республикасы ұлттық валютасының тарихы Президенттің 1993 жылғы ... ... ... ... ... ... ... қатары (1 теңге = 100 тиын)
мынадай номиналдардан тұрды:
• 1, 3, 5, 10, 20, 50 және 100 ... ... 1, 3, 5, 10, 20 ... монеталар ,
• 1, 3, 5, 10, 20 және 50 тиындық ... ... ... ... айналысқа :
• 1994 жылы 1993 жылғы үлгідегі номиналы 200 теңгелік және 1994 ... 500 ... ... ... 1995 жылы 1994 ... ... ... 1000 теңгелік банкноттар ;
• 1996 жылы 1996 жылғы үлгідегі номиналы 2000 ... ... ... 1997 жылы ... 1, 5, 10, 20, 50 ... ... ... дизайны);
• 1999 жылы 1998 жылғы үлгідегі номиналы 5000 теңгелік банкноттар;
• 2000 жылы 1999 ... ... ... 200 және 500 ... ... өзгертілген),
2001 жылы :
• 2000 жылғы үлгідегі номиналы 1000 және 2000 ... ... ... өзгертілген );
• 2001 жылғы үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкноттар ( дизайны ... ... ... ... тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған 2001
жылғы үлгідегі 5000 ... ... ... ... 2001 жылғы үлгідегі 5000 теңгелік банкноттар ( дизайны ... жылы ... ... үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкноттар;
• 1999 жылғы үлгідегі ... 200 және 500 ... ... (
дизайны ішінара өзгертілген ) шығарылды.
2003 жылы :
• 2003 жылғы үлгідегі ... 10 000 ... ... ақша ... ... ... мерейтойлық және
ескерткіш монеталар да қолданылады . Мерейтойлық және ескерткіш ... ... ... сәйкес төлем қабілетіне ие , бірақ олар негізінен
мәдени - ағарту мақсатында шығарылған . Әдеттегідей , олар ... ... ... және ... ... ... және ... коллекциялық құнымен сатуға арналған.
Жаңа теңгеге сипаттама.
2006 жылғы үлгідегі банкноталар бірыңғай ... ... ... жағында негізінен тігінен, сырт ... ... ... алғанда, дизайн Қазақстанның қазіргі бейнесін көрсетеді, барлық
мемлекеттік нышандар, ... ... және ... табиғат
ландшафтарының бейнелері кіреді.
Банкноталардың бет жағында орталық ... ... - ... заманғы қазақстандық сәулеттің, конструкторлық және
инженерлік ойдың жетістігі, тәуелсіз ... даму ... ... ортасында түрлі-түсті жолақтарда Қазақстан
Республикасының мемлекеттік әнұраны ноталарының фрагменттері ... ... ... ... ... "Бәйтерек" ескерткішінің сол
жағында бір түспен ... ... ... ... Оң жақ жоғарғы ...... ... ... ... ... ... шынайылықты және әділеттілікті
білдіретін классикалық геральдикада ашық алақан бейнеленген. Номиналы ... 500 ... ... ... мемлекеттік тілдегі әріптік
белгілеуі оң жақ төменгі бұрышында тігінен, ... 1000, 2000, 5000 ... ... ... ... сол жақта орналасқан. 200 және ... ... ... ... ... ... жазу ... астына, ал 1000, 2000, 5000 және 10000 теңгелік номиналдарда
тігінен төменде оң жақта орналастырылған.
Сериялық нөмірлері бет ... ... және ... ... ... банкноталардың сырт жағында  ландшафтардың және ... ... ... сәулет объектілерінің бейнелері бар. ... ... ... ... Сол ... ... және оң ... банкнота номиналының сандық белгісі, ал төменде ортада ... ... ... ... Жоғары жақта ортада "ҚАЗАҚСТАН
ҰЛТТЫҚ БАНКІ" деген жазу және эмитент банктің логотипі басып жазылған.
Банкноталарды қорғау тұрғысынан ... жаңа ... ... және ... анықтауға бағытталған, бұл ретте ... ... ... ... ... ... ... классикалық және ең
жаңа, неғұрлым күрделі қорғаныш құралдары пайдаланылған. Осыған ... ... 2000 ... ... ... ... ... сондай-ақ
айналыста жүрген 5000 және 10000 теңгелік ... екі ... ... де осындай кейбір қорғаныш элементтері пайдаланылған болатын. Жаңа
дизайндағы банкноталарда арнайы құралдарсыз анықталатын, яғни ... ... ... ... саусақтың ұшымен  анықтауға болатын қорғаныш
элементтерінің барынша ... саны ... ... ... ... көмегімен танылатын жасырын элементтер де кездеседі,
бірақ ақша белгісінің түпнұсқалылығын ... және ... ... ... ... ... ... мынадай қорғаныш элементтері пайдаланылған:
Сутамғы белгілер. Сутамғы белгілерінің бейнесі ... ... ... анық ... ... қою және ашық ... ... жіп: Бір қорғаныш жіп қағаздың құрылымына енгізілген және
банкнотаны жарыққа тосып қарағанда тұтас сызық ... ... ... жіп - ... ... ... қарағанда анық көрінетін жазбалар
және суреттер тұтас сызық болып пунктир түрінде қағаздың бетіне ... ... ... жарыққа тосып қарағанда жақсы көрінетін ашық
орындағы полимерлік ... ... ... ... ... және ... ... басылған
бейнелердің фрагменттері, жарыққа тосып қараған кезде тұтас суретті құрап,
дәл сәйкес ... ... ... ... ... қабатты алтын түстес металл бояуы
бар қорғаныш элементі,  түрлі-түсті көшірмелеуден жоғары деңгейде қорғайды.
Көзі ... ... ... ... ... ... бет ... ұшымен жақсы ажыратуға болатын жоғары рельефті шығыңқы элементтер
бар.
Бояудың оптикалық өзгеріп тұратын түсі. Банкнотаның ... ... ... ... түсі ... ... қорғаныш элементі, атап
айтқанда, АҚШ долларында бар.
Микроқаріптер. Микромәтіндер, бірнеше есе ұлғайтқан кезде оқуға ... ... ... цифрларды басудың әртүрлі ... ... ... Көшірген кезде түрлі бағытта растр түріндегі
тордың сызықтары бұзылады.
Көшіруге қарсы элемент (тартан, пирамида). Көшірген кезде түрлі бағытта
растр ... ... ... бұзылады.
Сериялық нөмір. Магниттік сериялық нөмір құрамында ... бар ... ... екі ... ... және жеті ... нөмірден тұрады.
Фосфорлы сериялық нөмір құрамында ... бар қара ... ... ... ... және жеті ... нөмірден тұрады.
Иридесцентті жолақ. Алтын түстес жылтырағы бар арнайы бояумен басылған
жолақ, банкнотаның көлбеу ... ... ... ... пайда болады.
Жасырын бейне (лифт). Купюраны көз ... ... ... ... оюлы розеткада банкнота номиналының цифры көрінеді.
Иристік басу: Бір бояудан басқасына өтуі ... ... ... ... ... басу түрі.
Ультракүлгін қорғаныш: Ультракүлгін сәулелердің негізгі көздері болып
табылатын құралдардың әсерінен көзге ... ... ... ... ендірілген талшық. Банкноталардың жоғары номиналдарына қызғылт
талшық қағазға ендірілген, ол ... ... ... ... ... банкноталардың ауыстыруы ескі және жаңа дизайндағы
банкноталардың бір жыл бойы қатар ... ... ... ескі ... ... ... ... және Ұлттық Банктің филиалдарында
ауыстыру тағы бір жыл ... ... ... ... 10 жылдың ішінде
Ұлттық Банк  ескі үлгідегі банкноталарды ... ... ... ... ауыстырады.
Егер қатар жүру кезеңінде қандай да бір заңды тұлға ... ескі ... жаңа ... ... ... ... ... онда мұндай іс-әрекеттер ҚР ... ... ... ... ... көзделген әкімшілік құқық бұзушылыққа
жатады. Банкнотасын қабылдаудан бас ... ... ... ... Банк ... филиалдары арқылы Кодексте көзделген айыппұлдарды салуға
уәкілетті.
Қорытынды.
Курстық жұмысты қорыта келе ақша- айырбастың ұзақ даму ... ... ... өндірісінің тарихи санаты.
Сөйтіп, ақшалар ертеден адамзаттың пайда болуымен қатар өмір сүріп
келеді десе ... ... бойы ақша ... ... және ... ... ... фраза болып табылмайды.
Тауар айналысының тарихи дамуы процесінде жалпыға бірдей ... әр ... ... болған: мал тері, бақалшақ металл бұйымдары
және т.б ... ... ... мен ... ... ... ... қажеттілігінің себептерін түсіндіреді.
Ақша экономикадағы рөлін өзінің атқаратын негізгі қызметтері арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... процесінен туындайтын тауар
өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының ... бір ... ... Ақшаның өзінде, сондай-ақ
олардың қызметтерінде жылдар бойы ... ... ... ... ... сату ... жалпыға бірдей эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл
күндері ... ақша және ... ... жүзеге асуда. Сонымен қатар қазіргі
таңда ақша ... ... қол және ... ... ... арқылы
жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының Ұлттық валютасы теңге ... ... ... ... ... жылы 24 – ... Қазақстанда «Валюталық реттеу туралы»
жаңадан заң қабылданды. Қазақстанның ... ... ... ... элементтері – республикада қабылданған заңдарда
айқындалған.
1997 ж. ... ... ... қоры ... және шетел инвесторларына басқаруға беру ... ... ... 700 млн. доллармен толықты. Бұл жылы
теңге курсының ауытқуы тиынмен, ал инфляцияның ... ... ... ... ... ... ... етілуі және банктік жүйенің қызмет етуі
бойынша бағдарламада қарастырылған шаралар іс-жүзінде толығымен орындалды.
Осыған орай, бағдарламаға ... ... ... ... ... және ... ... банктер және банктік қызмет туралы"
Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар ... ... ж. 6 ... "Заң күші бар, ... ... ... толықтырулар енгізу туралы", 1997 ж. 28 сәуірде ... ... ... ... 1997ж. 11 шілдеде "Банктік
қызмет сұрақтары ... ... ... ... заң ... мен ... енгізу туралы" заңдары қабылданды.
Республикада ұлттық валюта - теңгені енгізу, тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... Оның
үлкен экономикалық және саяси маңызы бар. Қазіргі дағдарыс жағдайында
ұлттық валютамызды енгізу амалсыз шара ... оған 1993 жылы 7 ... 23 – ші ... жаңа тұрпаттағы сом аймағын құру туралы Ресей
үкіметімен ... ... ... ... ... ... аспай
қалуы себеп болды.
Республикада ұлттық валюта теңгені енгізу, тәуелсіз мемлекеттің барлық
атрибуттарын қалыптастырудың соңғы ... бар. ... ... алда ... ... ... – оның тұрақтылығы мен жоғары сатып
алу қабілетін қамтамасыз ету, оны болашақта валютаға айналдыру. ... ... ... ...... ... валютамен қамтамасыз
ету, оны қажетті деңгейде ұстап отыру басты ... бірі ... ... ... ... және саяси - әлеуметтік
жағдайына әсер ... ... сол ... ... «сом зонасынан»
шықпауы, бұрын қалыптасқан экономикалық ... және ... ... ... ... ... ... ауыз сөздің тобықтай түйіні тәуелсіздігіміздің тұғырын
биіктетеміз, болашағымызға нық ... ... ел ... ... дамыту мен қатар Ұлттық теңгемізді қастерлей отырып, оның
келешекте өз ... ... ... жас ... біздер ат салысуымыз
керек.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. С.Б. ... ... ... және ... Алматы 2000 ж.
2. Ғ.С. Сейтқасымов «Ақша. Несие. Банк» Алматы 2001 ж.
3. Ғ.С. ... ... ... ... 2006 ... Р.О. ... Қ.С. Мәдіханова, Ә.Қ. Тұсаева, Ж.Ш. ... Ақша ... және ... Алматы 2008 ж.
5. ҚР-ның Заңы «Валюталық реттеу және валюталық ... ... ... ҚР ... ... 2006 ... ... есебі» Алматы,2007 ж.
7. « Қазақстан Республикасының аумағындағы төлем құжаттарын пайдалану
және ... ... ... мен ... аударымдарды жүзеге асыру
ережесі» туралы ҚР Ұлттық Басқармасының 2000 жылға 25 сәуірде бекіткен
179 қаулысы.
8. К. Маркс, Ф. ... ... ... ... сайт: www.nationalbank.kz
10. www.google.kz ; www.afn.kz .
-----------------------
Сатушы ... ... ... алушының банкі
Сатушының банкі
Сатушы
Сатып алушы
Сатып алушы (ақша қаражаттарын төлеуші)
Сатушының банкі
Сатып алушының банкі
Сатушы (ақша ... ... ... (ақша қаражаттарын төлеуші)
Сатушының банкі
Сатып алушының банкі
Сатушының банкі
Сатып алушының банкі
Сатушы (ақша ... ... ... ... ... ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Кәсіпорынның өндірістік қорлары."5 бет
72 пәтерлі тұрғын үй, дүкені мен офис және шаштараз жобасы60 бет
Delphi тілінде электрондық оқулық64 бет
«Нанокеуектікремнийдің тунелді өткелінен құралған шалғай - барьерлік sno2/n-si күн элементін зерттеу»54 бет
Автокөлік жолын СКЕБО кешенінде трассалау48 бет
Аэрофотогеодезия29 бет
Ванадий13 бет
Гай қызметкерлерінің жұмысын автоматтандыру9 бет
Кентау құрылыс алаңы25 бет
Кинематикалық жұптар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь