Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі

І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі
2. Дыбыстардың түрлері және дыбыстар тіркесі
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған әдебиеттер
Б, п фонемалары астыңғы еріннің үстіңгі ерінге нық тиіп, тез ажырап кетуінен жасалады. Бұлардың бір-бірінен басты айырмашылығы дауыс алғашқысына (б) аздап қатысады да, екіншісіне (п) қатыспайды. Бұлардың тілде қолданылуында да кейбір ерекшеліктер бар, атап айтқанда, б фонемасы сөздің басында (6258 сөз, қ, т-дан кейін үшінші орында), ортасында актив қолданылады да, сөз соңында кездеспейді. Соңғы позицияда б жазылғанмен (араб, гардероб, куб, клуб, ромб, прораб, штаб) оның айтылуы п болады. Сондықтан да бұл сөздерге жалғанатын қосымша қатаңнан (арабқа, клубқа, штабпен, штабсыз) басталады. Ал п фонемасы сөздің барлық позициясында ұшырай береді. Тіліміздегі п-дан басталатын (991) сөздердің дені кірме болып келеді.
Сөз басында б мен п айтуда, тіпті жазуда да (орфографиялық сөздікте) кейде жарысып жүреді: байым — пайым, балуан — палуан, барабар — парапар, батсайы — патсайы, бәле — пәле, бұйда — пида, палау — балау, пәтуа — бәтуа, пейіл — бейіл, пенде — бенде т.б.
«Әдеби тілімізде болсын, говорларымызда болсын қатаң п дауыссызы байырғы қолтума сөздерімізде оқта-текте болмаса, әдетте көп қолданыла бермейді. Бұған дейінгі диалектопогиялық мәлімет жинаған қазақ говорлары арасында бұл құбылыстың (ұяң б-ның қатаң п-ға ауысуының) біршама жиірек байқалатын жері Өзбекстан, Тәжікстан, Қарақалпақстан, Түрікменстан республикаларының территориясы мен осы республикаларға шектес аймақта тұратын қазақтардың тілі».
Артикуляциялық жақтан ұқсастығының арқасында б, п және м фонемалары қосымшалар мән шылаулардың бас позициясында бірін-бірі үнемі алмастырып отырады. Мысалы: — -бын//-пын//-мын, -мыз//-быз//-пыз, мен//бен//-пен, -ма//-ба// -па т.б.
Сөздің басқы, соңғы позицияларында бұл екі фонема көрші дыбыстардың әсерінен бірімен-бірі алмасып отырады: Ақ-пала (ақ бала), Сәтпай (сәтбай), көпполдұ (көп болды), қабы (қап-ы), қабады (қап-ады), көбжасар (көпжасар), көбеді (көп еді) т.б. Мұның үстіне п кейде у-ға айналып кетеді: тауып (тап-ып), жауып (жап-ып), теуіп (теп-іп), сеуіп (сеп-іп).
Бас оқулықтың авторы I. Кеңесбаевтың айтуынша, дауыстылар аралығында келген б дыбысы: а) б мен в-ның аралығынан айтылады»; ә) «ауызекі тілде сол дыбысқа таяу айтылады»; б) «в-ға әнтек бейімдеу айтылады».
Бұл пікір өз қолдаушылары мен дамытушыларын тапты. М. Дүйсебаева: «қазақ тіліндегі қос ерінді (билабиаль) б дыбысы екі дауысты дыбыстың арасында, сонор дыбыс пен дауысты дыбыстың арасында, ұяң з дыбысы мен дауысты дыбыстың арасында в дыбысына жуық айтылады. Мысалы: Бурабай, әрбір, Ақтөбе, қабақ, әдеби, жазба, жабу, табу, сабақ сөздері Бұуравай, әрвір, Ақтөве, қавақ, әдеви, жазва, жавұу, тавұу, савақ түрінде айтылып тұр»,— дейді. «Жуық айтылады» дегенді де қойып «айтылып тұр»,— дейді, яғни қазақ тіліне тән дыбыс дегенге мегзейді: «Қазақ тіліндегі сұраулық шылау ба, бе, ва, вө болып айтылады. Мысалы: Айтасыз ба?— Айтасыз ва? Білесіз бе?— Білесіз ве».
1. Фатима Мұсабекова «қазіргі қазақ тілі пунктуациясы».
2. Рабиға Сыздықова «Қазақ тілінің орфографиясы мен пәнукциясы жайлы анықтағыш».
3. Балақаев, қордабаев «қазіргі қазақ тілі».
4. Оралбаева Мадина Әбілқай «қазақ тілі»
5. Мырзабекова «қазақ тілінің дыбыстық жүйесі» н/с «қазақ тілінің фонетикасы».
        
        Жоспар
І. Кіріспе
ІІ. Негізгі бөлім
1. Дауыссыз дыбыс әріптерінің емілесі
2. Дыбыстардың түрлері және дыбыстар тіркесі
ІІІ. Қорытынды
ІV. Пайдаланылған ... ... ... ЕМІЛЕСІ
ҮНСІЗДЕР
Б, п фонемалары астыңғы еріннің үстіңгі ерінге нық тиіп, тез ажырап
кетуінен жасалады. ... ... ... ... ... (б) ... ... да, екіншісіне (п) қатыспайды. Бұлардың
тілде қолданылуында да ... ... бар, атап ... б ... ... (6258 сөз, қ, ... ... үшінші орында), ортасында актив
қолданылады да, сөз соңында кездеспейді. Соңғы позицияда б ... ... куб, ... ... прораб, штаб) оның айтылуы п болады.
Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... клубқа,
штабпен, штабсыз) басталады. Ал п ... ... ... ... береді. Тіліміздегі п-дан басталатын (991) сөздердің дені ... ... ... б мен п ... ... жазуда да (орфографиялық сөздікте)
кейде жарысып жүреді: байым — пайым, балуан — ... ...... — патсайы, бәле — пәле, бұйда — пида, палау — ... ......... ... — бенде т.б.
«Әдеби тілімізде болсын, говорларымызда болсын ... п ... ... сөздерімізде оқта-текте болмаса, әдетте көп қолданыла
бермейді. Бұған дейінгі диалектопогиялық ... ... ... ... бұл ... (ұяң б-ның қатаң п-ға ауысуының) біршама жиірек
байқалатын жері ... ... ... ... территориясы мен осы республикаларға шектес аймақта
тұратын қазақтардың тілі».
Артикуляциялық ... ... ... б, п және м ... мән ... бас позициясында бірін-бірі үнемі алмастырып
отырады. Мысалы: — -бын//-пын//-мын, -мыз//-быз//-пыз, ... -па ... ... ... ... бұл екі фонема көрші дыбыстардың
әсерінен бірімен-бірі алмасып отырады: Ақ-пала (ақ бала), Сәтпай (сәтбай),
көпполдұ (көп ... қабы ... ... (қап-ады), көбжасар (көпжасар),
көбеді (көп еді) т.б. Мұның ... п ... у-ға ... ... ... ... ... (жап-ып), теуіп (теп-іп), сеуіп (сеп-іп).
Бас оқулықтың авторы I. Кеңесбаевтың айтуынша, дауыстылар аралығында
келген б ... а) б мен ... ... ... ... тілде сол дыбысқа таяу айтылады»; б) «в-ға әнтек бейімдеу
айтылады».
Бұл пікір өз ... мен ... ... М. ... ... қос ... (билабиаль) б дыбысы екі дауысты дыбыстың
арасында, сонор дыбыс пен ... ... ... ұяң з ... мен
дауысты дыбыстың арасында в дыбысына жуық ... ... ... ... ... ... жазба, жабу, табу, сабақ сөздері Бұуравай, әрвір,
Ақтөве, қавақ, әдеви, жазва, жавұу, ... ... ... ... ... ... ... дегенді де қойып «айтылып тұр»,— дейді, яғни қазақ
тіліне тән дыбыс дегенге мегзейді: «Қазақ тіліндегі сұраулық ... ба, ... вө ... айтылады. Мысалы: Айтасыз ба?— Айтасыз ва? Білесіз бе?—
Білесіз ве».
«Қазақ ... ... ... (1977) ... Қ. ... ... б мен ... орталығында жұмсалатынын көрсететін белгі (V)
пайдаланады.
«Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігін» ... ... өзі ... позицияларда б в дыбысына өте жақын айтылады. Біз
бұл ерекшелікті оқушыларға түсінікті болу үшін сөздікте (в) ... ... ...... ...... Жаз бойы — жаз(в)-ойұ»,—
дейді. А.Айғабылов в-ның өрісін ұзарта түседі. Оның түсінігінше, ... ... ... ... «тек ... күвжіңде, авзал түрінде ғана
айтылады, «сондай-ақ «алып жібер, сатып же, доп жоқ ... ... ... ... же, дов жоқ ... ... Бұл аз болса, «Қыбырай сөзі
қыврай — қыврай, абырой сөзі аброй — аврой болып екі ... ... ... — Авлай, Ыбырай — Ыврай» болып кетеді.
М. ... ... ... табиғатын толық игергісі келген адамның
сөйлеу ... б ... әр ... ... ... жөн. Сөз ішінде
немесе сөз аралығында а, ә, е, о, ө, у, ы, і ... ... ... аралығында, сондай-ақ з, й, л, р, у дауыссыздарынан кейін келсе
және д, з, ж ... ... ... в дыбысына жуық айтылады: жав-
жаңа (жазылуда жап-жаңа), бір вет (жазуда бір бет), ... ... ... (жазылуда кебенек), саявыр (жазылуда саябыр), түвегейлі
(жазылуда түбегейлі) т. с. с»—деп алады да, өзі айтқан ... б-ны ... ... ... яғни «в ... жуық ... ... біржола в-ға
айналған.
Сөйтіп баста в-ға «әнтек бейімдеу», «таяу», «аралығынан» ... ... б ... позицияда біржола в-ға өтіп (айналып) тынды. Мұның
өзі орыс тіліне орамды жастардың айту нормасына ықпал етпеуі мүмкін ... ... ... ... әліппесіне 1938 жылдың басында
тыңнан х, ф, в таңбалары енгізілді. Бұған, әрине, ... ... ... бара ... (X. ... орыс ... ... болғанын айтпаса
да түсінікті.
1941 жылы М. ... ... ... ... ... ... өңделіп 3-рет басылды. Қаулымен енген аталған үш әріп (в, ф,
х) дауыссыздардың қатарынан орын алды.
Т. Қордабаев «Қазақ тіл ... ... ... ... (1987) ... еңбегінде аталған әріптердің қазақ ... ... ... ену жолын қадағалайды. Ол 1944 жылы педучилищеге ... ... ... ... авторлары Н. Сауранбаев пен ... ... ... ф, в, х ... ... фонемалары тобына
қосуларына... қосылуға болмайды»,— десе, «Аталған оқулығының түзетіліп, тек
өз атымен ғана 1953 жылы ... ... ... ... ф, х, в, һ ... қазақ фонемалары құрамынан шығарып»
тастағанын айтады.
Сондай-ақ Т.Қордабаев 1954 жылы ... ... ... ... ... баяндалуына тоқталады: «Бұл арада күмәнді нәрсе — қазақ тілі
үшін фонема бола алмайтын в, ф, х, ч ... ... ... бар ... деп, ... тағы да ... сынның боларын білгелдей, фонетиканың авторы I.Кеңесбаевта «В,
ф, х фонемалары — түгелімен орыс ... ... ... ... ... келген сөздерде, терминдерде қолданылады... Фамилияның аяғында
келетін в қазақтың айтуында, көбіне, п-ға айналып кетеді. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... айтудай-ақ айтқан. Ж.Аралбаев пікірі ... ... ... ... в ұяңы ... ... ... түрде алмасады: сапхоз (совхоз), Малоп (Малов) т.б.». Осындай
ойды Ә.Нұрмаханова да айтады: ... в ... ... ... кетуі
мүмкін (велосипед — белосипед, вакуум — бакуум) ».
Қысқасы, в әрпі, оның соңын ала в дыбысы орыс жазуы, орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... та, ол туралы сыбыс та
жоқ.
Содан да болу керек, күні ... ... ... в дыбысы бар орыс
сөзін айту үшін ... ала ... ... үстіңгі күрек тісімізге іштей
бейімдеп жанастырмасақ, дайындықсыз айтқан кезде көбіне б-ға ... ... ... ... ... б ... в түрінде айтамыз деу мүлде
көңілге қонбайды. Олай айту үшін тек ... ... ... ... ... үшін ... ... тіспен қымқырып сөйлеу қажет болады.
Дұрысы, «Екі дауыстының ортасында келген б дыбысы қазақ сөздерінде жеке
тұрғанда айтылуынан сәл өзгешелеу ... ... ... Абай, таба,
көбелек сөздеріндегі б дыбысын айтқанда, екі еріп ... тиіп ... б ғана ... ... дауыссыздардың бәрі дерлік сөз ішінде, әсіресе
дауыстылар қоршауында ызың болып, немесе соған бейім ... ... ... ата, әке, ана, адам, апа сияқты сөздердің құрамындағы б, қ, т,
к, н, д, п ... жеке ... ... етіп айту жарамайды.
Дұрысы, бұлар жуасып, босаң, ызыңға жуықтап ... ... ... айтылуын қатты құнттап жүрген Р.Сыздықова да осылай
дейді: «Орыс тілін жақсы білетін қазіргі ... ... ... ... ... б дыбысын орыс тіліндегідей етіп, екі
ерінді бір-біріне ... ... ... ... Бұл қазақ тілінің
орфоэпиялық нормасына ... ... ... ... ... б әсте в ... ... сол в-ға
жуықтамайды да. М.Серғалиевтің ізімен сөздік бойынша айтып көрелік: ... өву ... ... ... ... ... ... (төбел), түвөк
(түбек), ұвұрұп-шұвұрұп (ұбырып-шұбырып), үвүрлү-шүвүрлү (үбірлі-шүбірлі).
Мұндағы б дыбысы да, екі жағында тұрған еріндік дауыстылар да екі ... ... алға ... тұруын қалайды, яғни артикуляциялық
жақтан бұларды айту үшін ... ... ... жоқ, тек б-ны
айтқанда екі ерінді жуықтатсақ болғаны. Енді оның ... в-ны ... Оны айту үшін ... ... үстіңгі күрек тіске қарай жұлқа
тартып, еріндерді бір-бірінен айыру ... ... Бұл ... ... ... езулік болғаны ыңғайлы.
Тіл, оның айту машығы — ... ... Әр ... ғана ... ... ... тауып қиыстырған. Соны түсініп, танып,
табына білу керек. Әсем де ... ... ... ... оның ... бұзу ... ... керегі жоқ.
Т, д фонемаларын айтқанда тілдің ұшы (немесе ... ... ... ... ауа ... ... де, тез ... Екеуі де тіл алды, шұғыл; т ... д — ... ... ... шенінде айтыла да, жазыла да береді.
Қазіргі қазақ тілінде т-дан басталатын сөздер — 6,5 мың ... ... орын ... ... ... ... (2234), ... қолданылады.
Жазуда сөздің соңында кездескенімен (аккорд, анод, катод, ... ... ... ... жад, ... ... ... айтуда т
болады да, қосымша қатаңнан (заводқа, заводта) басталады. Сөз басында д мен
т ... ... ... ... ... — терте, диірмен — тиірмен,
дозақ — тозақ, дүлей — түлей, дызылда — тызылда, доп — топ, ... ... мен ... бас позициясында да бұл екі фонема ... ... ... ... ... ... ... — өзге дыбыстардың ықпалынан алмасуға ұшырамайтын ... ... Д олай ... Бунаққа енген сөздің алдыңғысы с, т, ... ... ... сөз д ... басталса, онда д қатаңданып, т-
ға жуықтап айтылады. Оған көз жеткізу үшін доп, дос, ... ... үш, ... бес сан ... айтып көру жеткілікті:
|Жас дәурен, жас дәурен, ... мен ... ... ... ... ... жоқ ит-доңыз!— деп, ... ... ... жаман ... ... ... з ... ... кезде тілдің ұшы төменгі тіске тіреліп, ортасы
аздап ой түседі. Ауа осы тесік ... ... ... ... тістердің
арасынан сүзіліп шығады. Бұл екеуі де сөздің барлық позициясында айтылады.
Әрине, с әлдеқайда белсенді. Ол 5527 ... ... ... з — ... С-ның бір ерекшелігі сөз соңындағы дауыссызды жатырқамайды: ал-са,
қара-са, жаз-са, жар-са, жау-са т.б. Ұяң з орыс ... сөз ... с ... ... ... жорма болып есептеледі. Қазақ
тілінде орыс тілі ... ... ... соңындағы з айтылып: газ, гипноз,
карниз, катализ, заказ, ... ... ... қосымша ұяңнан басталады:
газға, газды, совхозда, совхозбен, шлюзге.
Сөз ішінде с өзінен ... ш, ж ... ... ш ... ... ... (шеш-се), бешшелек (бес шелек), бешшыл (бес жыл); ал з өзінен
кейінгі с, ш, ж ... ... с, ш, ж ... ... ... ... сом), жашша (жазша), жашшы (жазшы), жашшықты (жаз шықты), жүжжыл ... ... т ... ... ... с ц-ға ... ... кетце
(кетсе), атца (атса), өтцө ... ... ... ұтца ... ... ... ж ... айтқанда тілдің ұшы аздап (с, з-ны ... де, екі ... ... ... ... ... үстіңгі жағы екі
Жерден таңдайға жуықтайды. Сондықтан бұлар қос фокусты ... ... ... ... қатаң с-ны өзіне ұқсатуына негізгі себеп ... Мыс, ... ... ... ... ... Ш бір-ақ сөзде
ұяңданады: ренжі (реніш-і).
Т ... соң ш да, ж да ч-ға ... ... ... ... ... айтчы (айтшы), төртчыл (төрт жыл), итчылы (ит ... ... ... ... ... шелек) әйтчуу (әйт, шу).
Бұл екі фонема сөздің барлық ... ... ... тек ... ... аз ... лаж, тәж, ... талан-тараж, уәж сияқты бірер
кірме сөз бен быж, күж, қыж, мыж, быж-тыж, шыж сияқты ... ... сөз ... ж ... ш ... айтылады. Қазақ тілінде
орыс тілі арқылы енген сөздердің соңындағы ж ... ... ... ... ... тоннаж, фиксаж, экипаж, блиндаж, дубляж, зондаж, массаж,
монтаж және ... ... ... басталып (стажды, стажға, гаражда,
гаражбен) жалғанады.
Ш фонемасы көрші дыбыстардың әсерінен өзгермейді. Ал ж ... с, ... ... ... ... бешшыл (бес жыл), лашшыз (лажсыз).
Әдеби тілде айтылатын с кейбір говорларда ш-мен алмастырылады: шамал
(самал), шортаң (сортаң), ешек ... ... ... беш ... ... ... г ... тілдің артқы шенінің таңдайға тіреліп, тез ... ... ... к ... сөздің барлық шенінде (5307 сөз)
қолданылады, ал ұяң г-ден басталатын ... сөз ... аз ... ... ... сөздер), ортасында актив кездеседі де, соңында мүлде
айтылмайды. Орыс тілінен енген сөздердің ... г ... ... ... геолог, гонг, диалог, идеолог, монолог, педагог, округ,
саркофаг, ... ... к ... да, ... ... ... ... педагогпен) басталады. Қазақ тілінің байырғы
сөздерінде бұл екі ... (к, г) тек ... ... ғана ... ... (жоғарыда айтылды).
Алайда қазіргі орфографиямыз мұны ара-тұра елемей: гауһар, кастрөл,
аллауакбар, ... ... ... күнәкар, кәнизагы, бундестагы, бурлагы,
варягы,верстагы, галстугы деп, га, ка, ак, гы түрде жазуға ... ... ... ... та жүр. Бұл, ... тілге қиянат. Қазақ тілінің
табиғи қалпын, әсіресе к, г ... ... ... орыс ... ... ... бұлтартпас индикатор (көрсеткіш) бола алады: бәтеңке
— ботинка, ...... ...... кәмпит — конфетка, көпене —
копна, кәрңке — корзинка, резеңке — ... т.б. ... ... ... к, г өзі еріп ... дайын: доға — дуга, қалаш — калач, ... ... т.б. Тек ... (кастрюля) ғана илікпей қалған. Бұл — орфография
орашолақтығының ... ... ... ... бұлар жуан дауыстылармен де қатар тұра
береді. Орыс ... де к, г ... ... ... ... ... көрші дауысты, үнді және ұяң дыбыстардың ... ... г ... ... ... (шелек-і), керегі (керек-і), ойгелді (ой
келді), қарагөз (қара көз), керегеді (керек еді), көгелтірі (көк елтірі).
Түбір мен ... (бұл, ... ... емес), сөз бен сөздің
аралығында қатар келген кқ ... кқ ... ... ... гудоққа
(гудокқа), катоққа (қтокқа), кәнизаққа (кәнизәкқа), поляққа (полякқа),
ыраққа (ракқа), тоққа ... ... (тек ... көққарға (көп қарға),
көққұтан, (көкқұтан), ... (көк ... ... (Бекқали), еққабат (екі
қабат), еққатар (екі қатар), еңбеққыл (еңбек қыл). Егер бұлай ... к ... соң ... ... жасауға мәжбүр боламыз. Түк қылмайды,
тік қасық, бек қайратты, кек қайтты, әк қайда т. б.
«Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде» г ... ... 421 ... Оның 361-і орыс тілі ... ... сөздер. Ал қалғандары (гауһар, гүл,
гу-гу, гуле дегендерден басқалары) к ... ... ...... — күж, ... — күжбан, гүж-күж, гүмбір-күмбір, гүмп — күмп, гүр — ... ... ...... ... — күріл т.б.
Қазақ тілінде бұрын сөздер г-ден басталмаған. Тілті гүл сөзі ... ... ... ... ... Қызылкүл, Сарыкүл, Балакүл, Данакүл
(Дәнекүл), Айнакүл болып, к ұяңданбай айтылып келді.
Қатаң-ұяң болып жұптасып келетін дауыссыздардың екі-сыңары да ... ... т-д, к-г), не ызың (ф-в, с-з, іп-ж) ... келеді.
Қ, ғ фонемаларының айтылу жолы бірдей емес. Қатаң қ, шұғылға, ұяң г
ызыңға жатады. ... ... орны ... ... ... арты ... қ-ны ... кезде нық тиіп, тез ажырайды да, ғ-да жуықтап ... тіл ... ... екі ... да жуан ... ғана ... (жоғарыда айтылды).
Қ фонемасы — қазақ тіліндегі ең ... ... Ол ... ... тұра ... ... ... тілі лексикасының 14 проценті (8402
сөз) осы ... ... Ал г сөз ... мүлдем кездеспейді, сөз
басында 213 ... ... ал сөз ... актив ұшырайды. Қ фонемасы к
сияқты көрші дыбыстардың әсерінен ұяңданып (ғ) ... ... ... ... қой), сарғыз (сары қыз), ағала (ақ ала), ағүй (ақ үй), ... ... ... және ф ... орыс ... енгендігі айтылды. Бұларды айтқан
кезде астыңғы еріп үстіңгі күрек тіске жуысады да, ... ауа ... яғни бұл ... де ызың ... Айырматылығы в — ұяң, ф — қатаң. ... ... (180 ... ... кездеседі, соңында жазылғанмен
(актив, архив, кузов, пристав, пассив, реактив, устав, ... ... ... ф ... ... да, ... қатаңнан (архивке, архивтен,
архивте, архивпен) басталады.
Қатаң ф сөздің барлық позициясында кездеседі. «Қазақ тілінің түсіндірме
сөздігінде» ф әрпінен басталатын 128 сөз бар. В ... ... ... ... байырғы қазақ сөзін в-мен айту дұрыс еместігі айтылды. Ф дыбысы
туралы да осыны қайталауға тура ... ... ... ... ... ... ф ... жазуға қосады: мүфти, фәни (фәни жалғапн, саф (саф
алтын). Мұндай жазудың санаулы болуының өзі-ақ оларды оғаш көрсетеді.
Бұларға қарағанда жалқы ... ... ... ... ... ... ... Фатима, Фаузия, Флора. Бұлардың да кірме сөздер
екені анық. Қазақ тілінде жат ф дыбысын қолдаушы, қорғаушылар ... ... ... да ... ... Мәселен, Қ. Неталиева тепсіну, тепшу
сипаттас сөздерде п дыбысы «ф ... ... ... деп, ... ... ... I.Кеңесбаев, Ж.Аралбаевтар фамилияның соңындағы в
әрпі қазақтардың айтуында Борамбайып, тіпті орыстың өзі ... ... ... ... ... тіл ... ... «Қазақ фамилияларында
келетін в дыбысын ф деп, ал -ев, ов ... -ыф, іф... деп ... ... Құнанбайыф, Ілекеріф, Шәрійпыф» — дейді. Бұған біз қосыла алмаймыз.
X әрпі қазақ топырағына 1938 жылы ... ... орыс ... қолданыла келе, төл (қ) дыбысымызды тықсыра бастады. Оған ... ... х әрпі ... ... хат, ... хал, ... хан,
хикмет, хикая, хош, хор, хақ, хасіл, ха-ха (од), айхай (од) ахуал, ... ... ... ... ... ... ... рахман, рух,
рухани, сахна, Ахмет, Махмұт, сұхбат. Қырқыншы жылдарға дейін жай ғана қ-
мен жазылып келген ... дені ... ... ... орыс жазуымен алғаш
басылған М.Балақаевтың ... ... ... бірінші беті
«Қабарлы сөйлемнен» басталады. Р.Сыздықова: «Не морфологиялық, ... ... сай ... де, ... сөздерде х әрпі жазылып
кетті: хат, ... ... ... ... ... Бұл ... х әрпі
сөздің түбірін сақтау үшін, немесе естілуінше жазылып тұрған жоқ»—дейді.
Алайда бұл х ... сөз ... ... ... ... аталған
сөздердің айтылу өңін өзгертіп жіберді. Бұл ғабар, соңғуғабар, осұғат,
бұлғат деу ұмытылып, жазылуынша ... ... Бұл ... ... ... ... х — қатаң, тіл арты, ызың дыбыс. Жасалуы жағынан қ-ға
ұқсас. Айырмашылығы қ — шұғыл, х — ызың. ... ... сөз ... қ ... ... айтылатыны әлденеше қайталанды. Олай болса, қазақ
тіді үшін сөз ішінде х-ны айту жат ... тек осы ... ... ... жөн ... орыс тілінен ауысқан сөздердің басында (200-дей сөз) ... ... ... ... ... (цех, чех, феллах) да
кездеседі. Ә.Жүнісбеков мұны ... ... Орыс ... ... тұрған тұста бұларды ескермеуге болмайды.
һ — бірден-бір көмейден айтылатын фонема. Бұл мынадай ... аһ, ... ... еһ, еһе, ... ... жаһіл, жаһһанам, жаһат,
жаһатта, жаһілік, қаһар, қаһарман, мәшһүр, уһ, уһле, шаһар, жиһан, оһ, ... ... ... ... ... тілінде һ көбінесе, қ, к қатаңдарымен алмасып айтылады:
ақылап-үкілеп (аһлап-үһлеп), қаһар-қақар, шаһар — шаһар кейде түсіріліп те
айтылады: кәр ... зәр ... ... ... шәр ... Һ ... жоғарыда айтылды.
Ц, ч фонемалары аффрикат (қосынды) дауыссыздар делінеді.
Ц фонемасы т мен с ... ... (жай ... олардың жігі
сезіле бермейтін) қосындысы болып келеді. Оны айтқанда ... ұшы ... ... ... жағы (үсті) үстіңгі күрек тіске (не етіне) нық ... тез ... ... орыс ... ... ... ... ортасында мол кездеседі де,
соңында (абзац, эрзац) ... ... ... жуан ... көрті тұрған дауыстыларды жуандатып тұрады: цех,
цирк, циркуль, цитата, цитрус, цифр.
Қазақ тілінде т, с ... ... ... жуық ... атса,
кетсе, жатса, жетсе, татса.
Ч фонемасы т және ш ... ... ... ... ... ... тіске, одан соң тіл алдының ... ... ... Ч
африкатымен айтылатын сөздер қазақ тілінде әзірше аз: чек, чекист, чемодан,
чертеж, мачта, путч, скетч, бұл әсіресе жалқы есімдерде ... ... ... ... Петрович, Чкалов.
«Ч дыбысын жиі қолдану тілімізде, негізінде, говорларға тән... Қазір
Қазақстан жерінің Тарбағатайдан бастап Семей ... ... ... ... ... ... ... Каспий жағасындағы Маңғыстау түбегі
мен Түркменстан, ішінара Қарақалпақстан жерін мекендеуші ... ... ч ... ... ... ... орнына қолданылатындығы
анықталып отыр».
Ч көбіне сөздің басында (анлаутта) айтылады: чал (шал), чапан (шапан),
чыбық (шыбық), челек (шелек), чебер (шебер), чай ... ... тш, тж ... осы тч-ға жуық дыбысталады: кетші, итше,
өртше, етже, Айтжан, төртжүз, төртжыл, төртжыл, төртшелек.
Үнсіз шұғыл дауыссыздар (б, п, к, қ, ғ, т, д) ... ... ... ... ... ... апа, ақын, бақыт, Ақан, сияқты
сөздерде қ орыс тіліндегі х-ға жуықтап кетеді. Содан да болу ... ... ... Ахан ... ... ... яғни ... жағдайда шұғылдар босаңдау
айтылуға тиіс. Оларды сез басындағыдай етіп айту, тістеніп тұрған ... ... ... ЖӘНЕ ДЫБЫСТАР ТІРКЕСІ
ҮНДІЛЕР
Үнді дауыссыздарда салдырдан үн басым болады да, олар (в-нан ... ... өзге ... ... ... ... ... артикуляциясы жағынан ұяң б-мен ұқсас. Тек м-да дауыс басым,
ауа мұрын арқылы шығады. ... м ... ... ... актив
қолданылады және өзге дыбыстардың ықпалынан өзгеріске түспейді. Сөз ... ... ... Бұл ... ол алғашқы ондықтың қатарында тұр.
Н фонемасы тіл алдының үстіңгі күрек тіске (не ... ... нық ... ... ... Тіл ұшы ... ... тіске тіреледі, не сәл
жоғарырақ тұрады. Ауа ... ... ... ... Н ... барлық деңгейінде
ұшырайды. Бұл фонемадан басталатын (788) сөздің дені өзге ... ... Н ... кейінгі көрші п, б, м еріндіктердің әсерінен м: ... ... ... ... ... және қ, к, г, г-нің әсерінен
ң: жаңға (жанға),. кеңге (кен-ге), сәңқой (сәнқой) болып айтылады.
Ң фонемасын айтқанда тілдің арт жағы ... ... ... да, тез
ажырайды, ауа мұрын жолы арқылы шығады, ауаның шығу жолына қарай м, н, ... ... ... делінеді.
Ң сөз басында мүлдем кездеспейді, ал қалған ... ... ... ... ұшырамайды. Буын ң-нан бастала береді: жа-қа,
әке-ңе, ата-ңа, ө-ңеш ... ... ... ... үш жағы ... ... тіс пеп қызьгл иекке
тіреледі де, орта түсы ой түсіп, арт жағы ... ... ... ... тартылады, тілдің екі бүйірі төмен түсіп ауаныа втуіне мүмкіндік
береді. Мұны ... қос ... ... дейді.
Л сөздің барлық позициясында ұшырайды және ... ... ... (468) негізінен өзге тілдерден енген сөздерде кездеседі.
Қазақ тілінде сөз басында ... ... ... ... ы, і ... ... бойынша (сөз мағынасына нұқсан келмейтін болған соң)
түсіріліп жазылады. Мәселен: лагу, лаж, лазым, лай, лайық, лақ, лаң, ... ... ... ләм, ... ... і-ден басталады да, өлең жолдарында
өз алдына буына құрап тұрады. ... ... ... басталады: лық, лақ,
лау, лып ете қалды.
Бұл, ол, сол ... мен ал, бол, кел, қал, қыл, сал ... л ... ... ... те ... ... бұ, о, со, ап,
боп, кеп, қапты, ... ... тіл ... ... ... ауаның қарқынымен дірілдеуінен
пайда болады.
Бұл фонема сөздің ортасы меп ... жиі ... Ал ... ... өзге ... енген сөздерде ғана кездеседі.
Қазақ тілінде сөз р дыбысынан мүлде басталмаған. Сондықтан да өзге
тілдердегі ... ... ... алдынан дауысты дыбыстарды
селбестіріп (протеза жасап) айтқан. Осы күнгі орыс ... ... ... ... ... ... р әрпінен басталатын бес жүзден сөз ... дені орыс тілі ... ... ... Оларды айтқанда ... р ... ... ... Ал ... ... енген
араб-парсы сөздерінің көбісінің алдынан қысаң (ы, і, ұ, ү) дауыстылар
селбесіп қана қоймай, жеке буын ... ... ... ... ... ... ... і-рең, і-рет, ұ-рұқсат, ү-рүстем. Ал
олардың р-мен жазылуы — орфографиялық норма. «Рас ... рас сөз ... ... лай ... ... дегеннің жазылуы мен айтылуына назар
аударыңыз.
Й фонемасын айтқанда тілдің ұшы төменгі күрек тіске, екі шеті ... ... де, ... ... ... мен ... ... түйіскен тұсына
қарай көтеріледі.
Қазіргі қазақ тілінде й-дан басталатын сөз жоқ. Тек орыс тілінен келген
йод, йог, якорь, яхта, йемен, юмор, юрист, ... ... ... басында
ұшырайды. Орфографиялық сөздікте: я (шыл), яғни (шыл.), яки (шыл.), ... ... бар. ... я — йа деп ... Олай ... ... йа, йағни, йаки, йапыр-ай болып шығады. Бұлай десек, й-дан
басталмайды дейтін қағидаға қарсы шығамыз. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... ій болар дедік, яғни ел сөзі ійел
түрінде дыбысталса керек. Ал біздің мына ... ... ... ... ... ыйапир-ай.
«Көне түркі сөздігінде» й-дан басталатын сөздер төртінші орында тұр.
Қазақ тілі бұларды ж-мен айтады және сол үшін де ж тілі ... ... ... я ... қара ... жә ... айтқан, көркем
шығармаларда да кездеседі.
Ал сөз ішінде буындар ... ... ... а-йа, ұ-йа, ... ... қара-йық, сы-йа, ты-йын, ті-йін т.б. Солай бола тұрса да й ... ... ды ... сияқты емес, ый түрінде айту керек болады. Й дыбысы сөз ішінде
тек дауысты дыбыстардан соң ғана тұра алады, ... соң ... ... Бұл да ... оның дыбысталу ерекшелігін аңғартады.
У — қос ерін, ызың, үнді дауыссыз. У-дың еріндік күші тіпті еріндік
дауыстылардан да ... ... да ол ... кейін ы, і, е сияқты
езуліктерді айтқыздырмайды: ауул (ауыл), дауус, ... ... әуе, ... ... Алайда тілдің осы заңдылығын Ескермей ... ... ы, і, е ... ... ұғым ... дауыссызы да й сияқты сөз басында мүлде қолданылмайды. Әдетте
оқулықтарда қолданылады делініп жүр. Біз ... де: «Сөз ... ол а, ... ... уа, ... уай, ... ... уақ, уақта, уақыт,
уәкіл, уәде, уәләят, уәж сияқты ... ... ғана ... ... деу ... ... түсінбеуден, өзгелерге көзсіз еліктеуден
туғаны анық.
Көне түркі сөздері дауыссыз у-дан басталмаған. Қазақ тілі сол ... ... ... ... У да й ... тек ... соң ғана ... кейін тұра алмайды. Орыс тілінде қазақ тіліндегідей дауыссыз у
жоқ, оларда тек ... у ғана бар. ... ... ... у-дың арнайы
таңбасы да жоқ, сол дауысты у-мен тұтасып, кіндігі бірігіп жүр.
Тау дегендегі у ... ... ... де ... Оның ... ... ... да жуық. Тек дауыссыз й, у буын ... ... ... бастай
алмайды, дауыссыздардан соң тұра алмайды.
Дысқасы, үнді дауыссыздар — дауыстылар мен үнсіз ... ... ... ... ерекшелігі бар дыбыстар.
«Көне түркі сөздігінде» й-дан басталатын сөздер 4-орында тұрғаны, қазақ
тілі оны ... ... ... Қалған үнді дауыссыздардың сөз басында
қолданылу жайы көне түркі сөздері мен қазіргі қазақ сөздерінде өте ... ... ... ... ... ішінде сөз бастау қабілеті ең
жоғары м дыбысы 9-орында тұрса, көне түркі сөздерінде 11-орында тұр.
Қалған ... (не және ... ... ... ... көне ... ... (тек л, р әсіресе к әріптерінен басталатын кірме сөздер
сол кездерде-ақ бой көрсете ... ... өзі ... ... ... ... баяу ... аңғартады.
Сөз басында мүлде тұра алмайтын й, у, ң үнсіздерінің ... ... ... да ... ... ... ... тиіс. Бұларды жеке
тұрғанда (алфавитте) тек: ый, ұу, ың түрінде айтсақ керек.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. Фатима Мұсабекова ... ... тілі ... ... ... «Қазақ тілінің орфографиясы мен ... ... ... ... ... ... тілі».
4. Оралбаева Мадина Әбілқай «қазақ тілі»
5. Мырзабекова «қазақ тілінің дыбыстық жүйесі» н/с ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дауысты дыбыс әріптерінің емілесі7 бет
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Ақпараттар оқығандағы артикуляцияның және дикцияның қажеттілігі8 бет
Буын6 бет
Дауысты және дауыссыз дыбыстар36 бет
Орфографиялық талдау жасау үлгілері19 бет
Сауат ашу методикасының ғылыми негіздері19 бет
Сауат ашу сабақтарына қойылатын негізгі педагогикалық талаптар. «Әліппе» оқулығының негізгі ерекшеліктері. «Әліппенің» құрылысы мен мазмұны8 бет
Тіл дыбыстары мен олардың жасалу жолы17 бет
Тіл дыбыстарының түрлері. Дауысты, дауыссыз дыбыстар26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь