Қазақ қайраткері Ахмет Байтұрсынов

1.Кіріспе
2.Өмірі мен қызметті туралы
3.Ахмет Байтұрсынов:
а)ағартушы
ә)қазақ тіллін зерттеуші
б)ақын
в)публицист
4.Ахмет Байтұрсыновтың тарихымыздағы орны
Ахмет Байтұрсынов – қазақ халқының әлеуметтік өмірі мен мәдениетінде Қазан революциясында дейін де, одан кейін де аянбай адал қызмет еткен ірі қайраткер, үлкен талант иесі, тарихта орны айрықша зор тұлға. Мұхтар Әуезовтің сөзімен айтқанда, қазақ халқының «рухани көсемі» болған А.Байтұрсыновтың ұланғайыр еңбегі сан саладан көрінеді.
Ол – ең алдымен, қазақ балаларының ана тілінде сауатын ашып, әрі қарай қазақ тілінде оқуын жалғастыруға көп күш жүмсаған ағартушы қайраткер. Осы мақсатты орындау үстіне ол қазақ тілін, оның дыбыстық жүйесі мен грамматикалық құрылысын баяндап, талдап-танытқан зерттеуші әрі сол зерттеулерінің негізінде «Әліппе» мен тұнғыш ана тілі оқулықтарын жазған автор. Сонымен қатар а.Байтұрсынов - өз халқының саяси мәдени, рухани және әлеуметтік өмірінің сән саласына көз тігіп, тікелей араласқан ірі публицист, қоғам қайраткері.Байтұрсынов - өнер иесі – ақын; қазақтің тілін ғана емес,әдебиетін де, мәдениетін де зерттеуші ғалым.Сондықтан Ахмет Байтұрсынов қалдырған мұра да әр тектес.
Ахмет Байтұрсынов
Өмірі мен қызметті туралы
Қазақ тіл білімнің іргетасын калаушы ғалым,Ыбырай Алтысариннен кейінгі еңбегі ерекше ағартушы-педагог, сөз құдіретін танытқан тамаша ақын,қазақ баспасөз тілінің ұлттық үлгісін көрсеткен талантты публицист, туған халқының рухани дуниесін көтеруге көп күш жұмсаған мәдениет қайраткері, жас совет үкіметіне адал қызмет еткен ірі қоғам қайраткері Ахмет Байтұрсынов 1873 жылы 25(15) қаңтарда сол кездегі Торғай уезіне қарасты Тосын болысының 5-ші аулынды, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген.Әкесі – қарапайым шаруа адамы Байтұрсын Шошақ баласы арғын Үмбетей батырдың немересі.Шошақтың төрт ұлы болған.Олар: Байтұрсын,Ақтас,Ерғазы,Данияр.Бұлар жаратылысынан қажырлы, намысқор адамдар болғанда ұқсайды.Сондықтан болар, Байтұрсын жергілікті әкімдермен көп сыйыса бермейді, тіпті уезд басындағы билеушілердің зорлық-зомбылығына көнбейтіндігін көрсетеді.
Ақтас пен Байтұрсынның балаларын Шошақтың үшінші ұлы Ерғазы қамқорлығына алады:Ақтастың баласы Аспандияр мен Байтұрсынның баласы Ахметті Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесіне беріп оқытады. Бұған дейін Ахмет ауылдың мұсылманша сауатты адамдарынан хат таниды.Училищені ол 1891 жылы бітіреді.
Әкесі мен Ақтас ағасы айдауда жүрген, қамқоршы ағасы Ерғазы көп ұзамай қайтыс болған кезеңде Ахмет кедейшілік, жоқшылық тауқыметін тартады. Соған карамастан әрі қарай оқуды армандайды. Осы мақсатпен ол жаяулап-жалпылап, оқу іздеп,Орынбор барады.Онда баяғыда Ыбырай Алтынсарин салдырған мұғалимдер даярлайтын оқу орнына- «Учительская школа»дегенде түседі.Мұнда төрт жыл оқып,1895 жылы бітіреді. Бітірісымен ағартушылық ісіне кіріседі. Өзге қызметті қаламайды.
1.Ахмет Байтұрсынов - Әліппелер
        
        Алғы сөз орнына
Ахмет Байтұрсынов – қазақ халқының әлеуметтік өмірі мен мәдениетінде
Қазан революциясында дейін де, одан кейін де аянбай адал ... ... ... ... талант иесі, тарихта орны айрықша зор тұлға. Мұхтар
Әуезовтің сөзімен ... ... ... ... ... ... ... еңбегі сан саладан көрінеді.
Ол – ең алдымен, қазақ балаларының ана тілінде ... ... ... ... тілінде оқуын жалғастыруға көп күш жүмсаған ағартушы ... ... ... ... ол қазақ тілін, оның дыбыстық жүйесі мен
грамматикалық ... ... ... ... әрі ... ... «Әліппе» мен тұнғыш ана тілі оқулықтарын ... ... ... а.Байтұрсынов - өз халқының саяси мәдени, рухани және
әлеуметтік өмірінің сән ... көз ... ... араласқан ірі
публицист, қоғам қайраткері.Байтұрсынов - өнер иесі – ақын; қазақтің тілін
ғана ... де, ... де ... ... ... ... мұра да әр тектес.
Ахмет Байтұрсынов
Өмірі мен қызметті туралы
Қазақ тіл білімнің іргетасын калаушы ғалым,Ыбырай ... ... ... ... сөз ... танытқан тамаша ақын,қазақ
баспасөз ... ... ... ... ... ... ... рухани дуниесін көтеруге көп күш жұмсаған мәдениет қайраткері, жас
совет үкіметіне адал қызмет еткен ірі қоғам ... ... ... жылы 25(15) ... сол ... ... ... қарасты Тосын болысының
5-ші аулынды, Сарытүбек деген жерде дүниеге келген.Әкесі – қарапайым шаруа
адамы Байтұрсын Шошақ баласы арғын Үмбетей ... ... ... ... ... ... ... адамдар болғанда ұқсайды.Сондықтан болар, ... ... көп ... ... ... уезд ... зорлық-зомбылығына көнбейтіндігін көрсетеді.
Ақтас пен Байтұрсынның балаларын Шошақтың үшінші ұлы ... ... ... ... мен ... ... ... екі кластық орыс-қазақ училищесіне беріп оқытады. Бұған
дейін Ахмет ауылдың мұсылманша сауатты адамдарынан хат ... ... жылы ... мен ... ... ... жүрген, қамқоршы ағасы Ерғазы көп ұзамай
қайтыс болған кезеңде Ахмет кедейшілік, жоқшылық тауқыметін тартады. Соған
карамастан әрі ... ... ... Осы ... ол жаяулап-жалпылап,
оқу іздеп,Орынбор барады.Онда баяғыда Ыбырай Алтынсарин ... ... оқу ... ... ... ... жыл ... жылы бітіреді. Бітірісымен ағартушылық ісіне кіріседі.
Өзге қызметті қаламайды.
Ахмет Байтұрсыновтың еңбек жолын ағартушылықтан бастауының үлкен ... ... соңы мен ... ғасырдың бас кезінде қазақ
интеллигенциясы қалыптаса бастағаны ... ... ... ... т.б. ... ... мұсылманша немесе орысша
білім алған қазақ жастары шыға бастады.
1895-1909 жылдарда А.Байтұрсынов Қостанай, Ақтөбе, ... ... ... ... бал ... екі ... ... сабақ
береді. Бұл жылдарың ішінде А.Байтұрсынов Қостанайдан Омбыға барап, ... ... ... ... ... ... еткен жылдарында А.Байтұрсынов ... ... Атап ... ол ... ... отаршылдық саясатына
қарсы революциялық қозғалысқа қатысады, «қазақтың елдігін ... 1905 жылы бір топ ... ... ... ... ... басқару орнына петиция жолдайды. Онда қазақ ... ... ... жер мәселесінде қазақтардың мүддесі көзделуін,
қазақ даласында оқу-ағарту ісін жолға қою ... ... ... ... үшін ... 1907 жылы ... біраз отырып шығады.Ал 1909 жылы 1 шілдеде оны Семей губернаторы
Тройницкийдің жарлығымен ... ... ... ... ... ... Оны түрмеде ешбір тергеусіз ... ай бойы ... 1910 ... 21 ... екі ... туған жері топырағынан кетуге
ұйғарылады, яғни административтік түрде жер аударылады.
1910 жылыдың 9 мартында Орынборға ... ... 1917 ... дейін сонда қызмет етеді.Уфадағы «Ғалия» медресесінде оқып жүрген
қазақ жастарының, Мухтар Әуезовтің ... ... ... ерте оянған
тобының» инициативасымен, елден қаржы жиналып, 1913 жылы «Қазақ» атты ... ... ... ... А. Байтұрсыновты қалайды. Сөйтіп
ол 1913 жылдың басынан 1917 жылдың ... ... ... осы ... ... ... еңбек етеді.
Бес жылдай (1913-1918) уақыт өз қаражатымен, сол кезең үшін үлкен
тирыжбен (8000 дана) ... ... ... ... ... ... халқының
ұлттық азаттығы мен мәдениәлеуметтік дамуы үшін кұрескен және ... ... ... ... ... оларға әлеуметтік үн
бере білген орган болды.
А.Байтұрсынов 1917 жылдың соныңда газеттен кетіп, осы ... ... ... ... дейін «Алаш» партиясының жұмысына араласады,
«Алашорда» атты уақытша ... ... ... жазу ... ... ... етеді. « Керуен тонап, кісі өлтірмеген»,
банды ұйымдастырып, басмашы болмаған, қолына қару алып, ешкімге оқ ... ... ... ... ... қарсы қастандық әрекеттер
жасамаған А. Байтұрсыновты ... ... ... Соты 1988 ... ... күні ... жоқ деп ... оны толық ақтау жөнінде шешім қабылдады. Ал
Қазақстан Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің бюросы 1988 ... 28 күні М. ... А. ... А. ... ... педагогикалық және әдеби қызметтері ... ... ... ... ... ... ... дегенді ұйғарды.
Сонымен қатар бұлардың өмірі мен творчестволық қызметі жөнінде зерттеулер
жүргізіп, мақалалар ... ... ... ... ... тапсырылды. Міне, Ахмет Байтұрсынов кешкен өмір өткелдері, тар жол
тайғақ кешулерінің қысқаша сыры ... ... ... ісін ... ... мен өмірінің мкқсаты деп санаған.Ол 1911 жылдың өзінде:
Ызыңдап ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары, аяқтары ұзын маса.
Өзіне ... түрі ... қара я ... маса.
Үстінде ұйықтағанның айнала ұшып,
Қаққы жеп, қанаттары бұзылғанша.
Ұйқысан аз да болса ... пе ... ... ... ... ... қалған, мал бағып марғау жатқан қазақ халқын сол
қараңғылықтан маса ... ... ... алып ... күрес жолының мақсаты
етіп қояды.
Оның қазақтар үшін өз алфавитін жасау әрекетіне де, тілін зерттеп ... ... жол ... бай ... ... ... да, ... істеріне араласуына да алып келген- өзі ... ... ... ... ... ... ... ойлары мен істеген
істері теқ ... ... ... Ол ... ... ... бала оқытудың жолдарын газет-журналдар беттерінде
нақтылы сөз-етеді, әсіресе бұл ... ... ... ... ... жақсы көрсетеді.1913 жылы «Қазақ» газетінде «Оқу жайы» деген бас
мақала жарияланады. Мұны жазған А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайымен байланастырып
дәлелдейді: «Қазақ ... ... жоқ, ... ... ал сол ... өнімді 2-3 есе сымбат түрде сатып алады. Бұл-нанандықтан келген
кемшілік»,-дейді. «Нанандық» деп ... ... ... қалыс
қалушылық. Ал қалыс қалуға үлкен себеп-қазақ жерінде мектептер өте ... Оның ... сол ... бала ... ... да өте ... ашып ... тапшы болу себебінің бірі-оқытушылар даярдалайтын
оқу орындарына. Қаражаты бар ... ... ... ақша ... оқытуға
ынталы еместіктен, кедейлердің шамасы келмегендіктен, сол ... ... ... 50-60 бала ... солардың тек төртеу-бесеуі ғана түсетіндігін
баяндайды.
Оқу мәселесін а. Байтұрсынов жан-жақты сөз етеді. Бірде:»Қазақта
балаларды ... ... ... мен ... жоқ» дей келіп, оларды жащу
қажеттігін және арнаулы педагоктік білім ... ... ... ... енді ... ... бас ... деп, «білім
конкурсы» дегенді жариялау арқылы да оқу-ағартуды жандандыруға айтады.
А. Байтұрсынов ағартушылық қызметін Алашорда үкіметі ... де, ... ... де ешбір тоқтатпаған.
А. Байтұрсынов-қазақ тілін зерттеуші.
Жоғарыда айтылды, А. Байтұрсынов мұғалімдер ... оқу ... ... ... ... бала оқытуға кіріседі. 13-14 ... ... ... ... болыстық бастауыш мектептер иен 5-
6 жылдық екі кластық училищилерде мұғалім болып істейді. Бала ... ... ... ... қажетті жағдайлар (нарселер) жайын ойлайды:ең алдымен,
қазақ ... ... ... ... ұлттық жазу танбалары бар ма,
екіншіден, ... ... ... ... ... тарапынан ашылған мектептер
бар ма, үшіншіден, ондай әліпбиі мен мектебі болған күнде қазақ тіліндегі
«Әліппесі» мен ана тілі ... бар ма, ... ана ... оқытудың
тиімді әдістері қайсы- міне, осыларға назар аударады.А. Байтұрсынов ... ... ... ... айналыса бастайды. Сол күнге дейін өзге
түркі халықтары сияқты, қазақтар да пайдаланып отырған араб ... ... ... ... тілі үшін ... емес екіндігін біліп, оны қазақ тілінің
дыбыс жүйесіне икемдеп, ... ... ... ... Ол үшін алдымен қазақ
тілінің фонетикалық құрамын зерттеуге кіріседі.
Сөйтіп, А.Байтүрсынов реформалаған араб жазуы өз ... ... ... ... роль ... ... ... жаппай сауаттандыру ісіне,
жазба дүниелердің дамуына, баспа жұмысының жандауына игілікті қызмет еткен,
прогрессивтік құбылыс болды. А. Байтұрсыновтың бұл ... сол ... ... ... ... ... мен ... үлгі етіп тұтып, олар да
өз жазуларына реформалар жасай бастады.
А. Байтұрсынов-қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп ... ... Сол үшін ... ... ... әліппе құралын жазды. Ол «Оқу
құралы» (қазақша әліфбе)деген атпен алғашқы рет 1912 жылы ... ... 1912 жылы ... ... бұл ... кейін де бірнеше рет
басылған, оның 1925 жылғы басылымы 7-ші деп ... ... ... ... ... ... да іргетасын қалаушы
болып және саналады. Ол қазақ тілінде дыбыс негізінде сауаттандыру әдісінің
негізін салушы. Ол бұл ... 1910 ... ... ... ... ... ... жариялаған. Жазу ... ... атты ... 1912 ... ... ... Бұл методикалық құрал тұңғыш әліппемен («Оқу құралымен») қатар
дүниеге келгендігін автордың өзі білдіреді.Бұл-көлемі жағынан өте ... ... 15 ... ... бірак нағыз методикалық құрал.
Сауат аштыру әдістерінің жөн-жобасын ... ... ... ... де көрсетеді. 1927-1928 жылдары «Жаңа мектеп» ... ... ... ... мен ... ... туралы», «Жалқылаулы-
жалпылау әдісі», «Қай әдіс жақсы?», «Ана тілінің әдісі» деген ... сөз ... ... ... ... ... алған білімі, мамандығы жағынан ... ... ... Оны тіл ... алып ... ... айтылды, оқу-ағарту ісін
жолға қою, халықты жаппай сауаттандырып, көзін ашу, сол арқылы қазақ халқын
ұлттық теңсіздіктен ... ... ... ... лингвист еместігіне
қарамастан, Ахмет Байтұрсынов тілдің, оның ішінде ... ... ... ... ... ... Қазақ грамматикасын талдауда ол
орыс лингвистикалық ... ... ... ... жағынан
өзгешеленетін түркі тілдерінің құрылымында орыс тілінен ажыратылатын
ерекшеліктері болуға тиіс ... де ... ... ... ... бүгінгі түркологиялық, жалпы лингвистикалық ... ... ... ... ... ... емес ... белгілі.
Өйткені ол ең алдымен мұндай мақсатты көздеген емес, екіншіден, мектеп
грамматикасының өзін А.Байтұрсынов ... ... 4-5 ... ... үшін ғана талдап танатты.
Міне, А.Байтұрсыновтың қазақ тілін ... және ... ... істері мен жасаған еңбегі осындай.
Ахмет Байтұрсынов – ... жылы ... ... ... ... ақын деуден гөрі ір қоғам қайраткері және ғылым
деп тану дұрысырақ деп жазған болатын. Бұл, ... ... 10-15 жыл ... дейін) Байтұрсыновтың өлен жазып, не баспасөз беттерінде, не жеке
кітап түрінде көрінбегендігінен, Мұхтар ... ... ... ... жас ... ... ойын тербеткен жүрекке жылы, тәтті
өлендерін есті алмай ... ... сөз болу ... ... ... мысал» деген аттармен Санкт-Петербург, Қазан, Орынбор
қалаларында 1912 жылдан 1922 жылдарға ... ... рет ... ... орыстың атақты мысалшысы И.Крыловтан аударылған және
соның ізімен жазылған өлеңдер.Мысал жанры – ... ... да ... ... ... ... ... шақырудың ең бір ұтымды амалы.
«Маса» жинағындағы өлендер – ... төл ... ...... ... орны зор, мәні үлкен ұлттық
баспасөз органдары – Қазақ ... ... ... ... журналының
беттерінде жиі-жиі ой-пікірлерін білдіріп отырған, қоғам тағдырына ... ... ... ... ... емес еді. Өйткені
публцистика дегеніміз әлеуметтік ... ... сөз ... ... ... жасайтын әдебиет жанры болса және ол көбіне-көп баспасөзде
көрінетін болса, бұл екі шарттың екеуі де А.Байтұрсыновтың публицистикадағы
орнын тауып ... ... ... ... ... ... ... мен
оқулықтарының авторы, соныдан із салған жаңашыл ... ... ... ... ... ... ... Бұл жазу үстіміздегі
ғасырдың 10-жылдарынан бастап, 20-жылдардың соңына дейін қазақ мәдениетіне,
оқу-ағартуына жақсы қызмет етті.Байтұрсынов ... күні ... ... тауып келеді:Қытай Халық Республикасы, ... ... ... бауырластарымыз сауаттатын осы жазумен ашып, баспа
дүниелерін осы ... ... ... ...... мен ... мәдениет тарихын зерттеуші тұнғыш филолог, тарихшы
ғалым және Қазақстан ... ... ... Төртіншіден, ол
қазақ халқына, жас совет үкіметіне адал қызмет еткен ірі қоғам қайраткері.
Міне, қазақ халқының абзал ұлдарының бірі, ХХ ... бас ... ... топ – ... ... қазақ интеллигенциясының ең ірі,
ең беделді өкілі, бір емес, екі рет заңсыз жазғырылып, сталиндік режимнің
құрбаны ... ... ... ... ... ... ... докторы,
Қазақ ССР Ғылым академиясының
Корреспондент мүшесі.
Қолданған әдебиет:
1.Ахмет Байтұрсынов - Әліппелер
Кіріспе:
1.Кіріспе
2.Өмірі мен қызметті туралы
3.Ахмет Байтұрсынов:
а)ағартушы
ә)қазақ тіллін ... ... ... орны

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)20 бет
Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері18 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Ахмет Байтұрсынұлы - ғалым, ағартушы, қоғам қайраткері6 бет
А. Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі 6 бет
А. Байтұрсынұлы8 бет
А.Байтұрсынов және халық педагогикасы7 бет
Алаш зиялыларының оқу-тәрбие үрдісіне қосқан тәрбиелік үлесі15 бет
Алаш» идеясы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь