Некеге тұру шарттары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..2

1. Некеге тұрудың негізгі шарттары ... ... ... ... ... ..3

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14
Қазақтардың неке және отбасылық қатынастарының құрылымындағы тәни және табиғи жаратылыс күштерінің шешуші орны осы қатынастарды реттеуге бағытталған әдет-ғұрып құқығы нормаларының ара-қатынасынан, жүйесінен, даму тарихынан айқын бақыланады.
Әдет-ғұрып құқығының неке және отбасы саласын реттеуге бағытталған нормалары мен институттарының негізгі және басты принципі жеті атаға дейін қыз алыспау деп аталды. Яғни, жақын туысқандар арасында қан араластыруға жол бермеу неке және отбасы қатынасын реттеуге арналған әдет-ғұрып құқығы нормаларының басты мақсаты және мәні еді.
Бұл принцип неке саласындағы әдет-ғұрып құқығының басты қағидасы болып есептеледі.
Некелік қатынастың табиғи негіздерінің беріктігі, оның жаратылысының пәктігі әдет-ғұрып құқығының басқа да нормаларымен қамтамасыз етілді. Мысалы, жыныстық тұрғыдан жетілген жасқа толғандар ғана некеге тұруға рұқсат алды /балиғат жасы қыздар үшін 13-14, балалар үшін 15-16 жас деп есептелді есі дұрыс емес жандармен некеге тұруға рұқсат етілмеді, егер ері белсіз болса, әйел бедеу болса еріне некеден шығуға рұқсат етілетін, олардың жаңа некеге тұруына жол ашатын.
“Қалың” анығырақ айтсақ “қалың мал” қалыңдыққа төленетін төлем ретінде көрініс тауып отырды. Бұл отбасының жұптасып өмір сүруінің басталып, бекіну кезеңі еді.
Көшпелі қазақ қоғамындағы некенің негізгі нысаны - моногамия болды. Бірақ ол көп әйел алумен толықтырылды және әмеңгерлікпен жалғастырылды.
1. Күйеу келтір, қыз ұзат. Алматы: Ана тілі, 1992. - 27 б.
2. Культелеев Т.М. Уголовное обычное право казахов. Алма- Ата: АН КазССР, 1955.
3. Естенов А. Жігіттің үш жұрты. Алматы: Қайнар, 1994. - 4 б.
4. Қазақстан республикасының Неке және отбасы туралы кодексі. Астана. 1998.17-желтоқсан, №321-І.
5. Арғынбаев Х.А. Қазақ халқындағы семья мен неке. Алматы: Ғылым, 1973. - 63-65 б.б;
6. Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың әсері. Алматы: Жеті Жарғы, 1998. - 50 б.
7. Ақбаев Ж. Қазақтардың отбасылық-неке қатынастары туралы ойлар // Парасат , 1992. - № 10.
8. Қазақы неке. Алматы: Жалын, 1994. - 22-23 б.б.
9. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім кесімдері. Алматы: Ана тілі, 1994. - 13 б.
10. Энгельс Ф. Семьяның, жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. Алматы, 1967. - 38-39 б.б.
        
        Мазмұны
Кіріспе................................................................
..................2
1. Некеге тұрудың негізгі шарттары......................3
Қорытынды..............................................................
..........13
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................14
Кіріспе
Қазақтардың неке және отбасылық қатынастарының құрылымындағы тәни
және табиғи жаратылыс ... ... орны осы ... реттеуге
бағытталған әдет-ғұрып құқығы нормаларының ара-қатынасынан, жүйесінен, даму
тарихынан айқын бақыланады.
Әдет-ғұрып құқығының неке және отбасы ... ... ... мен ... ... және ... принципі жеті атаға дейін
қыз алыспау деп аталды. Яғни, ... ... ... қан ... бермеу неке және отбасы қатынасын реттеуге арналған әдет-ғұрып құқығы
нормаларының басты мақсаты және мәні еді.
Бұл принцип неке ... ... ... басты қағидасы
болып есептеледі.
Некелік қатынастың табиғи негіздерінің ... оның ... ... ... ... да нормаларымен қамтамасыз етілді.
Мысалы, жыныстық ... ... ... ... ғана ... ... алды /балиғат жасы қыздар үшін 13-14, балалар үшін 15-16 жас деп
есептелді есі дұрыс емес жандармен ... ... ... ... егер ері
белсіз болса, әйел бедеу болса ... ... ... ... ... жаңа ... ... жол ашатын.
“Қалың” анығырақ айтсақ “қалың ... ... ... ... ... тауып отырды. Бұл отбасының жұптасып өмір ... ... ... ... ... ... некенің негізгі нысаны - моногамия болды.
Бірақ ол көп әйел алумен толықтырылды және әмеңгерлікпен жалғастырылды.
1. Некеге тұрудың негізгі ... ... ең бір ... да ... ... оның ... ... тігуі. Бұл орайда қазақ елінің ұлын үйлендіріп, қызын ұзатуда ғасырлар
бойғы сақталып келе жатқан өзінің ... бар. Бұл ... ... ... ... ескертуден туындаған. Үйлену, өз
алдына отау тігіп, түтін түтету ғасырдан ғасырға жалғасып келе ... ... ... ... заңдары үйленуді екі жолмен іс жүзіне асыруды талап
етеді: атастыру және айттыру. Екі ... ... ... ... да кең
етек жайған. Атастыру қыз бен баланың ата-аналары сәбилердің жас ... ... ... ... ... кәмілеттік жасқа толғанда
үйлендіруге уәделеседі. Атастыру негізінде бір-бірімен етене жақын, ... ... ... ... әдет-ғұрып. Бұл дәстүрдің басы
салтанатты ... ... ... қосу ... ... ... әке-шешелері бір-біріне ат мінгізіп, шапан, көйлек
кигізу, сақина, білезік салумен, сөзбен шарт жасасып ... Оның ... - ата ... адалдық, ар - намыстан аттамау, құдандалықтың адал
ғұрпына беріктік, аттастырудың басы қызық, соңы ... ... ... ... ... ... ұл мен ... екі жарты - бір бүтінге
айналатын құпия рухани құбылысқа тең болмағы даусыз. Екі ... ... ... бала мен ... ... олардың атастырылғанын айтып,
тәрбиелік жұмыс жүргізеді. Ол атастырылған жас қыздың ... ... - ... қыздың шамамен он жастарға дейінгі кезеңі, келешек ата -
енесінің қолында қалыңдық есебінде ... ... ... бір ... Ол ... келешек келін болашақ күйенің жұбайы есебінде емес, қайын
енесінің сол жағында (ал оның өз қызы оң ... ... осы ... ... ... ... Бұл ... қызбала психологиясын келешек келін
болуға тәрбиелеудегі маңызы өте зор.
Себебі, мінез - құлқы ... жас қыз бала ... осы үйде ... ... десе, соны жақсы деп, нені ... ... соны ... деп
қалыптасады.Осы үйдегі келешек қайын енесінің тамақ даярлау, малға қарау,
қонақ күту, үй ... ... ... мен ерекшеліктерін тез және табиғи
нәрсе деп қабылдайды, үйдегі ыдыс-аяқтың қайда екеніне дейін ... ... ... күні ... ... қайта келген кезде сол отбасы әдет -
салттары, ... - ... ... ... ішкі ... ... -
бағалық шарттары есебінде қабылданады. Яғни келін мен ... ... ... ... ... мен ... туындауы
мүмкін деген психологиялық қарым қатынастардағы қайшылықтардың тамыры ... ... олар ... ... ... ... бірге қолбала қыз өзінің келешек күйеуімен бала күнінен бірге
ойнап, достасып, көңіл қуаныштары бір күйде, үндес ... ... ... ... боп бұл үйге ... ... ол тек күйеуіне ғана емес кешегі
күні бірге ойнап өскен досына ... ... оған ... көңілі бұрынғыдан
да ыстық болады. Бұл кезде келінің келешек ата - енелері де оған ... оның ... - ... ... ... ала ... ... соны
ескереді, өздері де соған бейімделеді/19,38/. Соның нәтижесінде әсіресе қыз
баланың болашақ қайын жұртына, болашақ күйеуіне ... ... ... қалыптасады. Егер ол отбасының жақсысы құлағына шалынса, онда ... ... ол ... оған ... жылы тартады, ал оның
жаманаты, кемшіліктері ... ... Оның ... көңіл-күйін білетін
қасындағы құрбы-құрдастары қосыла мақтаныш етіп немесе келеке ... Бұл да ... ... ... ... ... ... тән бір көрінісі. Сөз арқылы жеке адамның мінез-
құлқын қалыптастырады, өзгертеді.
Айттыру - балалардың әке-шешелері ... іске ... ... ... басы бос ... ... кәрі-жас, бай-кедей, жақсы-жаман
демей, қалаған адам айттыруға ерікті, xақылы болған. Оны ешкім ... ... ... ... ... ұнаған, көңілдері түскен үйдің
ата-аналарымен қызын беру туралы сөз салады. ... әр ... ... ... нәтижесіз болғаны да көп кездесіп ... ... ... ... ... ... ... ата-аналары бұрын етене
таныс емес адамдарға ... ... онша ... болмаған. Мұны талай
аңыз, ауыз әдебиеті дәлелдейді. Өз еркімен, яғни ата-аналарының ақ батасын
алмай қосылған ... ел ... ... дау туып ... ... айттырылып
қойған қызды алып қашқан жігіт те, онымен бірге қашқан қыз да айыпты деп
танылып, оларға өлім ... ... ... ... ... өз ... басқа бір елдің атақты руларының
ішіндегі өзіндей даңқты ... құда ... мәні ... ... ... ... жақын жекжат ету болса, екіншіден, жауласушы ру басшылары бір-
бірімен құда ... ... ... ал ... ... ... өріс
алып тұрған ерте заманда қол жинап, қара ... ... ... ... да пайдасы тиген.
Қазақтар қыз тәрбиесіне айрықша көңіл бөлген. "Қыз баққаннан ... ... ... ... үйден тыю" деген сөз оны өсіріп тәрбиелеудің аса
күрделілігін, жауапкершілігін айтқан. ... ... ... ... алып ... анасының көзінен таса ... ... ... ... ... ата-ана бетіне шіркеу келтірмеуі
үшін алдын-ала жасалынған қамдар. Бұрынғы заманда ... ... мен ... ... ... таса қылмаған, қазіргідей тым еркін
жібермеген, әдеп жолынан аттаттырмаған. Қазақтың құда болатын кісінің түп-
тамырын, ... ... ... ... ... ... жарайтын-
жарамайтындығын алдын-ала болжап жатуы өмірлік қажеттен туған.
Қазақ салтында ... ... көп. ... ... ... да құдаласу қатынасы орнайды. ... ең көп ... ... ... қыз ... ... Салт бойынша қыз таңдау - жігіттің
міндеті. Қыз таңдау тек бет-жүзіне, шырай-ажарына ғана қарап шешім ... ... қоса ... өзі ... ... ... ... білігін, бойына
сіңірген үлгі-өнегесін де пайымдайды. ... ... ... да ... ... ... Орайы келсе әзіл-қалжыңымен көңілін аударып,
сыр тартады. Мұндай ... ... да ... ... ... "Қыз ... біз ... деп, жігіттің қабілет қарымын, ой ... ... ... дөп ... жарастық ыңғайын сездіреді. Осындай көңіл
табысқан ... ... ... ... әке-шешесіне өзінің мақсатын
мәлімдейді. Үй-іші үшін бұл үлкен қуаныш.
Құдалардың келуіне жеке үйлер тігіліп, қонақасы беріледі. ... ... ... ... мал ... оны қай ... ... жасау жағынан тек отау жөнінде сөз ... өзге ... ... басқа әр түрлі шақырыстар мен берілетін жоралғы мөлшері,
ең соңында қызды ұзату мерзімі туралы ... ... Қыз бой ... ... құда түсу ... ... ... әрі қарай қыз ұзату
тойына ... ... ... қыз ... ақ қой ... бата ... той жасайды.
Осы той үстінде құдаларға құрт тартқан сорпаға ... ... Құда ... ... ... ... "құйрық-бауыр" жегізу. Құйрық-
бауыр жеудің мәнісі екі жақтың бауырласып туыс болғанын көрсетсе керек. Бұл
ең бір бастысы - құйрық-бауыр заң ... ... Екі ... ... туа
қалғанда кез-келген "құйрық-бауыр жеп пе едіңдер?" - деп сұрайды. Желінген
болса, онда құдалық заңды деп саналып, ... ... ... ... ... ... әрқайсысына кит кигізіп, ат
мінгізеді, түйе жетектетеді. Киттің ең бастысы жігіт әкесіне арналады. ... оның ... ... ... ... шарт емес, яғни үйінде жатса да
оған деп, қыз әкесінің шамасына қарай кілем жауып, нар ... ... ... ... ... ат мінгізеді. И.Ибрагимовтың айтуынша, кейде
күйеу әкесіне кит есебінде не берсе де 2-3 ... ... ... ... ... ... жақындық қатынасына қарай жолын беріп, кит
кигізеді. Кит есебінде үлкенді-кішілі мал (көбінесе түйе мен ... әр ... киім ... ... ... қалың малын төлеуге қандай міндетті болса, қалыңдықтың
әкесі қызына жасау беруге сондай ... ... ... ... ешқандай
келісім-шарт болмайды. Қазақ халқындағы жасау ... - ... ... ... ... екі ... Барлық
қыздардың жасауы бірдей бола бермейді. Қалай болған күнде де ұяты ... ... ... ... оның ... қалың малынан және күйеудің
берген кәделерінен кем болмайды.Қыз жасауының құны қалыңмалға ... ... есе ... ... ... ... ... үй жұмысының керегі үшін емес,
ата-аналарының өз даңқы үшін берілген. Қыздың ... ... ... ... ... ... бірі “ілу-тоймал” деп аталады. Қыз әкесі қызын
ұзатар кезде ілу алса жасау береді, тоймал алса ... ... ... ... 2 ... 10 ... дейін. Кейде онан бірнеше есе асып
түсуі мүмкін. Қалың мал ... соң ... ... ... да ... ол ... ... мен ақшадан тұратын қалың малдан жасаудың айырмашылығы - оның
негізін киім-кешек, көрпе-жастық, ... үй ... киіз ... ... тек қыз мінетін ат пен жасау артатын түйе болады. Қазақтың
ескі салты бойынша, сәукеле мен ... ... ... қыз ... ... ... Қазір ол дәстүр көп сақталмайды, ... ... ... ... ... ... місе ... күллі жасауын түгендеуге
олардың әл-ауқаты жетпейтін.
Тұтас жасау ... ат, ... ... үй, ер, ... ... ... жүген, жәмші, қамшы; ыдыстан: қазан, таған, аяқ-табақ,
шөміш, қасық, құмған, төсек, ағаш, кебеже, жүк аяқ, ... ... ... ... дамбал, етік, тон, ішек, белбеу; төсек-орын: ... ... ... түс ... ... ... ... мал төленіп, ірге көргеннен соң қыз жағы күйеу ... ... ... ... кәделерін әкелуді ескертеді. Ол кәде - күйеудің
қалыңдықпен ... ... ... ... ... ... ... төңірегіндегі әйел адамдардың аузын алу сарынын білдіреді.
Қайын жұртына күйеу жігіттің келе ... ... ... ... хабар алған қыз ауылы дереу күйеуді күтіп алудың қамына ... ... ... ... ... беріп, ішке кірген соң күйеу
қалыңдығының әйел жынысты жақындарына, анасына, әжесіне, әпке-сіңілісіне
арнайы ... ... ... Ол: ілу, ... ... үйге ... деп аталатын сыйлықтар таратылады. Бұл кәделердің мәні зор. Қазақта
“қалыңсыз қыз ... да, ... ... болмайды” деген мақал бар. Алғашқы
ұрын келген күйеу ... ... бар ... ... тартады.
Зейін аударып қарасақ күйеу жігіт келгенде ... ... ... келе ... дәстүрлік ғұрып жолдарын орындау адамгершілік деп
санаған, атап айтар болсақ, ол ... ... ... ұстату” рәсімі,
“ит ырылдатар” ырымы, кемпір өлді (күлдіру үшін ... жол), ... ... есік ашу ... ... бе” ... рәсімі, сөйлестіру
(жеңгелерді сырластыру) жоралғылары.
Ұрын той мен қыз ұзату тойының немесе ... ... ... ... ... Егер ... мал ... беріліп, қыз жасауы сай ... ... ... ... ... ... ... қалыңдықты ұзатады.
Ұрын тойдың нәтижесінде құдалар арасында да, күйеу мен қалыңдық
арасында да ... ... ... ... өрби ... ... жақ та келесі тойдың дайындығына кіріседі. Қыз ... ... ... ... ... мен ... киім-кешегі, құдаларға беретін
жолы мен киттерінің айналасында болады. Ал, ... ... ... - қалың
малдың соңын беру, қыз алуға ... ... ... екі ... той ... т.б. ... жатқан дайындықтар қамын жасайды. Бұл
уақытта екі құда бір-бірімен ... ... ... ... ұзату тойының басталатын күнін белгілеу қыз әкесінің еркінде. ... ауа ... ашық ... есептей келіп, апта ішіндегі бір сәтті күнді
белгілейді. Қазақтар үйлену тойларын күн ашықта, ... нұры ... ... ... ... ... жас жұбайлардың ұрпағы мол болады
деп сенген. Той басталардан 2-3 күн ... ... ... 5-6
жолдастарымен баласын аттандырады. Кейде ... қыз алу ... ... ... Бұ жолы ... ... сыйлықтарының бастылары “сүт ақы”,
“той малы”, “жыртыс”, т.б. көптеген кәделерге деп мал, ... ... ... ... Қызға жасау ретінде берілетін отау үйдің киізін ... ... ... ... ... мен ... да күйеу
әкелетін көрінеді. Ал, қалған ... ... қыз ... ... ... ... керекті киіздің жартысын немесе түгел әкелу
құдалардың жағдайына және ... ... ... да, ал міндетті түрде,
киіз үйдің шаңырағын және босағасын әкелу ертеден келе жатқан халықтық әдет-
ғұрып. Ал енді ... ... және киіз ... ... ... ... ... деу үшін апаратын.
Күйеу жолдас болып барған басшы жігіт алып келген сыйлықтарын, ... ... ... ... ... Құдалар әкелгенге разы
болса, ұзату тойын ... уәде ... Ал, ... ... ... ... ... істі созатындар да аз
болмайды. Сайып ... ... ... ... ... тағы да ... не ... көмек келеді де, ақыр аяғында қыз әкесі той жасап, ... ... ... ... ... ... ... мән
беріп, оны халықтың тәрбие мектебі деп білген. Ол құр ... ғана ... ... ... ... мал шашу ... адам ... бір-ақ
рет қана берілетін ұлы қуаныш, үлкен асу, тіршілік өзегі. Осылай деп
түсінген ... ... ... ... ... ... мәнді де, сәнді
өтуіне елден ерек көңіл бөлген. Ал ата-ананың ол ... ... ... ... ... ақ парызы саналған.
Үйлену тойының негізгі дайындығы мен негізгі шарттары ... ... ... ... күн ... ... елдерге тойға шақырушылар
жіберіледі. Ұзату тойына маңайдағы ауылдарды қыз жеңгесі басына қалыңдықтың
жаңа сәукелесін ... ... ... ... күміс ертоқымды жорғамен
жүріп шақыратын болған/48,77/. Ауыл ... ... ... ... ... ... дұрыс өткізу қамында болатын. Бәйге, ... ... ... ... ... Жалпы, тойдың бір ғана
жанашыр басқарушысы болады.
Тойға келушілерді олардың жас, жыныс ... ... әр ... ... береді. Кешке таман түрлі өнердің тиегі ағытылады. Жастар
таң атқанша ойын-сауық құрады. Таң ... бере той ... ... тойы
аяқталып, күйме сән-салтанатымен жөнелтілер сәтте үй ... өз ... ... елжіреген жүрегін, қайғылы көңілін басқысы келген, салт
атқа ... ... ... бірі ... жырын қозғайды. Оған басқа
жігіттер қосылады. М.Әуезов ... ... ауыр ... ... деген
сөзбен, әнмен жаңа өмірге келгендігін естіртеді. Соны ... ... ... ... үшін ... ... атын ... Алайда, қалыңдық еркелі
еркіндігін тидырып, біреумен қосақтаған беймәлім тағдырына ... ... ... ... ... ... ... қыз-келіншектердің
көтермелеуімен бүкіл көңілінің әлі де өз жұртында екендігін айтып, сазды,
сағынышты үн ... ... ... ... өзін ... ... ... біресе
“сылқым-ау”, біресе “жұртым-ау” деп қайырмалап отырады. Бірақ ұрын келіп,
қалыңдық ойнаған күйеу жігіт жағы ... ... ... де, ... ... қыз ... ... бірге өскен құрбыларымен қимай қоштасса,
жігіттер жағы ... ... бол, ... ... ... ... ... сөз
келтірме”,- деп наздарын айтады.
Сырт қарағанда жар-жар қалыңдықпен ауыл жігіттерінің айтысы ... шын ... ... бір ... ... өскен қыз-бозбалалардың бірі-
бірімен қоштасуы және бөтен елге кетіп бара жатқан қызды ауыл ... да ... ата, ... ене, ... аға, ... қайынбике, қайын сіңлілер
бөтен емес, өз туысыңнан кем ... ... деп ... ... ... ... болып көргенділікпен көзге түссең сыйлы боласың, шыққан ордаңа
сөз келтірмейсің деп ақыл-кеңес ... Егер ... ... жеріне,
болашақ күйеуіне көңілі толмаса, ... ... ... айту
сылтауымен өзінің наразылығын да айтып салады. Бірақ бұл ... ... ... ... соң ... пен күйеуді қоршаған жастар ән
салып, күй тартады, сыртқа шығып ақ ... ... ... ойындарды
ойнайды, түн ортасы ауа тарасады. Ертеңіне қалыңдықты аттандыру қамына
кіріседі. Ол үшін қалыңдық ... ... ... ... ... ... қияды, қызға берілетін жасауды бас құда мен ... ... ... ... ... ... бәрі бір-ақ күнде
бітпей, кейде екі-үш күнге созылады.
Ұзатылатын қыз өз ауылымен, көрші отырған жақын туыстарымен ... жас ... ... ... жасөспірім сіңілілерін ертіп үй-
үйге ... ... ... ауыл аралайтын күні туыстары үйлерінде
болады, әрқайсысы ... ... ... дәм ... Бірі
балқаймағын қайнатса, екіншісі бауырсағын пісіріп, жаңа былғанған майы мен
дәмді сықпасын, ірімшік, ежгеймен сыйлайды. Кіретін үйлердің саны мен ... ... ... ... ... ... ... Ұзатылатын қыз
туған-туыстарын аралап, қоштасқан кезде ағайындар ... ... де ... бауырлық сезім бәрінен де ... ... ... бір ай аралайды, қоштасады.
Қоштасудың бұл түрінің негізгі мәні ол үйлердің ... ... шығу ... әр туыстың от орнымен, шаңырағымен қоштасып, сол
шаңырақ ... ... ... ... ... есебінде құнды болса
көпсінбей, арзан болса қомсынбай ықыласына ... ... ... ... оны ... көріп жүру болса керек/51,216/. Барған
үйлері оның ... ... ... көмек береді: кілем, сырмақ,
текемет, кереге, үзік, түндік, киім, ыдыс-аяқ… ... ... ... ... ... ... ... неке қиярды малдай не ақшадай береді. Ал, куәлікке
жүрген жігіттер бір-бір шапан киеді. Бұдан соң үлкендер қыз әкесінің ... да, ... ... үйге ... ... ... ... Келесі күнгі
таңертеңгі шай ішіліп жайланған соң, күйеу жағынан келген бас құданы ... қыз ... ... шақырып, қызға берілетін жасауларын
көрсетеді, құдаларға кит ... ... ... мінгізетін ат,
кигізетін шапандарын атап-атап үлестіреді. Әдетте болашақ отаудың көшер
көлігі де, сауып ішер ... мен ... де қыз ... ... қарай қыз
жасауының құрамына кіреді. Сондықтан құдаларға берілетін мал саны ... ... ... ... ... салтанатты болуын қыз әкесі мен
шешесі қадағалайды. Жүк артылған түйелердің ... ... ... үкі ... ... ... гөр деп ... сыйынып,
көшті алдын-ала жүргізіп жібереді.
Қалыңдық пен күйеу аттанар алдында қыз әкесінің үйіне кіреді. Әкесі
қыз бен ... ... ... ... ... ... береді. Қыз әкесінің
үйінен шығарда жақын туысының мосқал тартқан әйелі алдын-ала шүберекке орап
қойған піскен ет, бауырсақ немесе тұз ... ... ... ... ... алып қалады/57,42/. Бұл әдет халықтың кейбір діни түсініктеріне
байланысты қалыптасқан, яғни басқа жұртқа ұзатылатын қызбен бірге осы ... ... ... үшін ... ... ... ... шыққан қызды
жеңгелері басқа үйге енгізеді де, қыз киімін шешкізіп, алдын-ала дайындап
қойған ... ... ... ... ... сол, ... ... сәукеле кигізіп,
иығына желек іледі. Басқа ... көп ... бола ... Киініп
шыққан қалыңдық оны шығарып салуға жиналған ... ... ... жас келіншек анасын ертіп күйеуінің ауылына аттанады.
Қалыңдықты күйеу еліне ертіп бару үшін қыздың шешесі, аға не ... 2-3 ... ... ... 5-6 кісі ... Бұлар да бар тәуір
киімдерін киіп, жақсы аттар мініп, үлкен дайындықпен шығады. Қалыңдық ... ... ... ... ... ... жабуланған жорғалар
дайындалады. Ал, базары алыс көшпелі ... ... ... салт ... қыз ... ... ауыл ... жиналып үлкендері ауылда
қоштасып қалады да, қыз-келіншек ауыл сыртына дейін жаяу ... ... ... қыз ... және ... ... ... ауыл
жігіттері, қыз жеңгелері жетектеп келіп тек қоштасар кезде ... ... ... у-шу ... ... жыласып айырылы-сатын.
Жиылған топ жүргіншілер ұзағанша көзбен ұзатып қарап тұрады. Ал қыз ... әдет ... ... ... ... соң ... ... қарамау
керек. Қыз бен күйеу бұрын кеткен жасау көшін қуып жетіп, әрі ... ... ... ... ... ... ... шығып шашу шашып,
керек болған жағдайда ... ... Қыз ... ең ... кездескен
ауылдары қалыңдық көшінің алдына арқан керіп кәдесін ... ... ... ... ... бір-екеуі көштен озып суыт кетеді де,
күйеу әкесінен ... ... ... ... ... ... ... дайындыққа
кіріседі. Хабаршының соңынан күйеу шешесі ауыл әйелдерімен көш ... шашу ... қыз ... ... ... ... алып, дереу жүкті
түсіріп, отауды тігуге кіріседі. ... ... ... ... ... ... ... Отаудың шаңырағын көтеруге мұнда да бірнеше балалы
болып, ... ... ... ... ... әйелді таңдайды. Отау ... ... ... ... отауды мүліктермен түрлендіре жинайды.
Бұл уақытта ... та ауыл ... ... ... жеңгесімен аттан түсіп,
жаяу қалады да, ... ... ... хабар береді. Келіннің алдынан ауылдың
қыз-келіншектері шымылдық алып шығады, ауылға ... топ ... ... Ауыл ... кіре келінді шымылдықпен қоршап, үлкендерге ... ... ... Отау ... ... ... ... алып, шашу шашып үйге
енгізеді. Келінді отаудың сол жағына құрылған ... ... ... жанына жасөспірім қайын сіңлілері отырады. Ал, отау ішінде қалыңдықтың
шешесі, ертіп келген жеңгесі, т.б. ауыл ... ... Ауыл ... соң бірі отауға кіріп, келін жасауын көріп, шымылдықтан сығалап,
келінді ... ... ... ... ... ... ... қарай жиналған жұртқа тамақ
беріліп болған соң әр үйде той бастар айтылып, ән ... ... ... ... ... ұйымдастырылады.
Күйеу әкесінің үйіне келесі күні туыстар, ауыл үлкендері жиналады.
Үйдің сол жағына шымылдық ұсталады. Қыз шешесі де ... ... ... ... де ... ақ торғынмен жауып үйге кіргізеді. Қайын ... ... ... тізе ... сәлем етеді. Атасы бұған жауап ретінде
“көп жаса балам” деп ... ... ... ... ... үлкен
шаңырағында отқа май құю салтанаты жүреді/59,94/. Қайын енесі ... отқа май ... “От ана, май ана ... ет, ... разы
болсын” деп отырған үлкендер бата береді.
Бұл әдет өте көне - отқа ... ... ... ... ретінде сақталған. Халық түсінігі бойынша сақталған бұрын өлген ата-
бабаларының рухы әрдайым ұрпақтарын ... ... ... ... түссе
жебеп, қолдап жүреді дегенге халық әбден сенетіндіктен аруақ рухын риза ету
үшін отқа май құйып, олардың жаңа тілеу, жас ... оң ... ... тигізуін тілейтін. Осы әдетке байланысты келіннің “отқа май
құярына” деп, қыз ... ... ... үйіне кілем жапқан түйе, не
кілемнің өзін жібереді. Бұған шамасы келмегендер шапан ... Міне ... қыз ... отқа саларға не әкелгенін айтатын да, есік алдына дайын
тұрған жігіттер кілемді үйге алып кіреді. Ал түйе ... ... ... ... ... есік ... ... Отқа саларға разы болған қайын ата
келінге жақсы тілектерін айтып, ризашылығын білдіреді. Отқа саларға ... де, ... де, ... ... да ... ... үйінде қалады.
Бұл әдеттер орындалған соң жас келіннің бетін ашу, яғни ... ... ... ... ... ... көрсетіп көрімдік
алу үшін “беташар” дәстүрі басталады. Беташардың ... ... ... ағалардың жетістігі мен кемшілігін сипаттаумен бірге, келінге толып
жатқан ескертулерден тұрады. Беташар жігіт, ауыл ... ... ... бір ... ... де, ... ... ал келін тізе бүгіп тәжім етеді.
Бұдан соң сәлемін алып, рахметін айтқан қайын аға ... ... ... қол ... Мұндай келін көрімдігіне көбінесе мал
береді. Әрқайсысы өз әлінше біреу бие, ... сиыр ... оған ... қой, ешкі ... ... Бұл көрімдік түгелімен келіннің
өзіне, яғни жаңа отауға берілетін.
Беташар кезінде келін неше рет иіліп сәлем етсе, сонша рет ... ... ... ... бол ... ... тілектер айтылады да, ең
соңында ақсақалдар қол жайып бата береді. Бата мазмұны ... ... ... тұрады. “Қадамың қайырлы, қойының құтты болсын; үбірлі-шүбірлі
бол; есігің малды, дастарқаның майлы болсын; пейілің кең, ... ... көп ... деген сияқты ізгі тілектерді батағой қарттар аямай-ақ
шұбыртатын.
Беташар ... ... ... екі ... ... ... ... мен күйеу жеңгесіне күйеудің әке-шешесі беташар кезіндегі еңбектері
үшін келін көрімдігі деп жібек көйлек, биқасап шапан кигізетін. Ал, ... деп жаңа ... ... мен ... ... ... ... өз
алдына.
Беташардан соң ауыл жастары түнімен ән салып, күй тартады, әр түрлі
ойындар ... ... ... той ... Келін түсіру тойды өткізу
тәртібі қыз ұзату тойынан еш өзгешелігі ... ... да ... ... ... ... ат ... ақындар айтысы, балуан күресі, бала күресі
т.б. толып жатқан ... ... ... ... ... ... ... беріледі.
Той біткенше күйеу қалыңдығының маңына жоламайды. Келін ылғи отауда
болады да, оның жанында шешесі, еріп келген жеңгесі түнейді. Ал, ... ... ... ауыл бой жеткендері мен жақын қайын сіңлілері болады.
Қайын сіңлілер әр ... ... ... ... ... жастай түскен жас жеңгелеріне келген күнінен бастап үйір
келеді. Оларды бір-біріне ... ... ... ететін қазақ қыздарының
бәріне бірдей ортақ тағдыр болса керек/60,228/. Той ... ... яғни бас ... ... жолдастарымен қосып күйеудің жақын
туыстары шақырып, әрқайсысы өз шамасынша жолын беріп ... ... Олар ... ... келген ішік, шапан сияқты киімдерін ала барады. Ал,
Ы.Алтынсарин мұндай сыйлықтардың халықтың әдет-ғұрпына ... ... ... мен ... жартысына жуығы үлестірілуі ... деп ... ... ... той ... соң ... ... қайтады.
Олардың әрқайсысына кит кигізеді. Құда мен ... түйе ... ... ... киім кигізеді. Басқа жолдас-тарын да разы етіп қайтарады.
Үйінде шаруасына қарайтын адамы бар қыз ... ... ... ... ... өзі бір айға дейін де қызының жанында болып, оны әрнемеге
баулып, ... сан ... ... ... ... ... оған ... бейімделуге
дағдыландырады. Өз үйіндегі ... көп дем ... ... ... отқа ... күлі ... ... аналық аманат ретінде айтады.
Қысқасы тәжірибелі ана өз әлінше ақыл-кеңесін ... ... ... қондырып, көңілі орныққан соң ғана үйіне қайтады. Құдағи қанша жатса
да үлкен сый, құрмет көрсетіліп, салтанатты ... ... ... ... өзі бастаған 2-3 жігіт апарып салады.
Той өтіп, ел аяғы басылған соң жас ... өз ... ... ... Енді жас ... той ... ... киімдерін ресми түрде
шешкізіп, күнделікті жас шаруа әйелінің киімін кигізеді. ... ... ... ... әдеті жас келінді өткен қыз, қалыңдық кезін ұмытып,
нағыз әйел ... ... Бұл әдет те ... ... Келін
енесін абысын-ажындарын шақырып, шашуларын шашысып, шәй-пәйін ішіп, еттерін
жеп тарасады.
Жаңа түскен келінге енесі де өз ... ... ... ... жинақылығына үйрету ежелгі ел дәстүрі болған.Ене мен ... ... аса ... ... ... ісімен басқа бір үйдің баласы екінші
бір үйге келін болып сыйысып кетуі оңай ... ... да ... ... ... ... адам ... оны шаруаға үйретуге, білместігі
болса кешіре білуге, өз ... ... ... ... ... ... жерінде келінге сенім жүгі де артылып жатса, сөз жоқ ынтымақ одан да
арта түседі.Ене мен келін арасындағы жағымды ... ... ... “Жақсы ауылға келген келін - келін, жаман ауылға келген келін -
келсап” деп біреудің жас баласын тәрбиелеп адам қылу ... ... ... ... сын ... ... ... Парасатты әжелердің “келінді
қызыңдай көр, қызың да келін болмас па?” деуі немесе ... ... ... деуі ... де ... ... туған ой-пікірлер.
Өз білгенін келініне үйретіп, өнегелі, көргенді келін атандыруға енелер
тырысқан.
Қорытынды
Жұптасып ... құру үшін ... ... жеке тіркеу қажет болды. Бұл
процесс өзіндік маңызға ие ... және неке ... өзге ... ... мен оны ... тіркеудің стихиялы түрде қалыптасқан
алғашқы қоғамдық нысаны әйелді ... ... ... ... ... ... баланың әке-шешелерінің оларды қосу жөніндегі екі жақты келісім
болды. Мұндай келісімге жетіп, екі жақтың ... қию ... ... ... ... ... отырды. Күйеудің, оның
туыстарының ... ... ... ... төлеуі осы процестің қосалқы
элементтерінің бірі болып саналды, мұның бәрі ғұрыптық ... ғана ... Бұл - ... актінің - неке қию салтанатының - үйлену тойының бір
бөлігі ғана болды, ... ... ... ... қалың мал төлеу қазақ қоғамындағы тек қана үйленетіндер ғана
емес, сонымен бірге олардың туыстарының және бүкіл ... ... ... болды. Қалың мал беру тек неке қию үшін ғана емес, сонымен бірге
сол ... ... ... нығайту, рулар арасындағы ынтымақтастықты бір-
біріне қол ұшын беру, көмек ... ... ... ... ... ... мал төлеу екі жастың некесін қию үшін қажет болмады, ол сонымен
бірге ... ... ... қатынастарын жақындататын нысан болып
табылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Күйеу келтір, қыз ... ... Ана ... 1992. - 27 ... ... Т.М. ... обычное право казахов. Алма- Ата: АН
КазССР, 1955.
3. Естенов А. ... үш ... ... ... 1994. - 4 ... Қазақстан республикасының Неке және отбасы туралы ... ... ... ... Х.А. ... ... семья мен неке. Алматы: Ғылым, 1973. -
63-65 б.б;
6. Өсеров Н. Қазақ әдет-ғұрып заңдарына шариаттың ... ... ... 1998. - 50 ... ... Ж. ... отбасылық-неке қатынастары туралы ойлар //
Парасат , 1992. - № 10.
8. Қазақы ... ... ... 1994. - 22-23 б.б.
9. Өсерұлы Н. Қазақтың үкім кесімдері. Алматы: Ана тілі, 1994. - 13 ... ... Ф. ... жеке меншіктің және мемлекеттің шығуы. Алматы,
1967. - 38-39 б.б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Азаматтық құқық туралы6 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы ақпарат52 бет
Неке және отбасы туралы 1998 ж. 17 желтоқсандағы n 321-i Қазақстан Республикасының заңы84 бет
Неке және отбасы құқығы жайлы42 бет
Отбасы және неке ұғымы6 бет
Отбасы құқығы. Ұғымы, негіздері мен принциптері20 бет
Қазақ әдет құқығындағы неке және отбасы83 бет
Ерлі-зайыптылардың құқықтары мен міндеттері жайлы19 бет
Неке және отбасы құқығының түсінігі78 бет
Неке отбасы құқығын жүзеге асыру және қорғау74 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь