Қазақ философиясының қалыптасып-дамуының негізгі кезеңдері

1. Қазақ философиясының қалыптасып.дамуының негізгі кезеңдері.
2. Түркі дүниетанымы — қазақ философиясының бастауы. Әл Фара.би, Жүсіп Баласагұн, Қожа Ахмет Йасауи.
3. Қазақ философиясының вербальді.дискурсты сипаты. Қазақ ауыз әдебиетінің түрлеріндегі және ақын.жыраулар шыгармашылыгындагы философиялық даналық.
1)Қазақ философиясы
Көне гректер айтқандай, философия дүниеге таңғалудан басталады. Әрине, дүниеде таңғалатын нәрселер көп. Соның бірі Әлем болса, екіншісі Адам болмақ. Қазақ та басқа халықтар тәрізді осы аталған екі дүниенің сырын ашуға ұмтылған. Аспан денелерінің қозғалысына тандана қарап, өзінше ой түйген. Көк аспанның сырын ашуға талпынған. Жұлдызды әлемнің жұмбақтарын ашуды арман еткен. Нәтижесінде дүние туралы түсінігі, көзқарасы қалыптасқан. Адам бойындағы небір тылсым күштерді де тануға ұмтылған.
Қазақ халқының дүниесезімі мен дүниетанымының ерекшелектері өзі өмір сүрген ортамен тікелей байланысты. Қазақ халқы басқа еуропа халықтары сияқты табиғатты өзгертуге немесе оған үстемдік етуді мақсат етіп қоймаған. Керісінше, табиғатқа бейімделіп, онымен гармониялық қатынас орнатуды мақсат тұтқан. Қазіргі заман тілімен айтқанда, көшпенді қазақтардың экологиялық санасы биік болған. Бұл - біріншіден.
Екіншіден, қазақ дүниетанымының ерекшеліктерін айтқанда, ескерер мәселе, ол - қашанда олардың еркіндік пен бостандық сүйгіштігі. Қазақ жерінде ешқашанда құлдық болмаған.
Үшіншіден, қазақ қашанда теңдік пен әділеттілік мәселесіне қатты назар аударған.
Төртіншіден, теңдікке негізделген әділеттіліктен әлеуметтік айырмашылықтар мен әлеуметтік топталу аз болған.
Бесіншіден, байлыққа жетуден гөрі ар-намысты жоғары ұстау халықтың қанына терең сіңген құндылық. Онымен тығыз байланысы бар нәрсе - бар затқа қанағат ету де қазаққа тән қасиет.
Алтыншыдан, ұжымдық мүддені жеке мүддеден гөрі жоғары ұстау – ол да көшпенділік өмір салтынан шыққан құндылық.
Жетіншіден, өне бойы көшіп-қону барысында қашанда әр қилы қиындықтарды, қауіп-қатерлерді бастан кешуге тура келді. Ол - ерлікті, батырлықты қасиет етуді талап етті.
Сегізіншіден, көшпенділердің өмірі өне бойы қауіп-қатерлерден, соқтығыстардан тұрғаннан кейін ол күнбе-күнгі өмірді бағалап, алудан гөрі болуды жаратқан. Әрбір күнді той-думанға айналдыру, өзін шешен сөзбен, даналықпен көрсете білу, әртүрлі сайыстарға қатысу, «сегіз қырлы, бір сырлы болу» бабаларымызға тән нәрселер болған.
1. Қасабек А. Қазақ философиясы. А.,1996
2. Касымжанов А.Х. Духовное наследие казахского народа. - Алматы, 1992.
3. Орынбеков М.С. Предфилософия протоказахов. - Алматы, 1994.
4. Сегизбаев О.А. Казахская философия XV - начала XX веков. – Алматы, 1996.
        
        Жоспар
1. Қазақ философиясының қалыптасып-дамуының негізгі кезеңдері.2. Түркі дүниетанымы -- қазақ философиясының бастауы. Әл Фара-би, Жүсіп Баласагұн, Қожа Ахмет Йасауи.3. ... ... ... ... ... ауыз ... түрлеріндегі және ақын-жыраулар шыгармашылыгындагы философиялық даналық.
1)Қазақ философиясы Көне гректер айтқандай, философия дүниеге таңғалудан басталады. Әрине, дүниеде таңғалатын ... көп. ... бірі Әлем ... ... Адам ... Қазақ та басқа халықтар тәрізді осы аталған екі ... ... ... ... Аспан денелерінің қозғалысына тандана қарап, өзінше ой түйген. Көк аспанның сырын ашуға талпынған. Жұлдызды әлемнің жұмбақтарын ... ... ... Нәтижесінде дүние туралы түсінігі, көзқарасы қалыптасқан. Адам бойындағы небір ... ... де ... ... ... ... дүниесезімі мен дүниетанымының ерекшелектері өзі өмір сүрген ортамен тікелей байланысты. Қазақ халқы басқа еуропа халықтары сияқты табиғатты өзгертуге немесе оған ... ... ... етіп ... ... табиғатқа бейімделіп, онымен гармониялық қатынас орнатуды мақсат тұтқан. Қазіргі заман тілімен айтқанда, көшпенді қазақтардың экологиялық санасы биік ... Бұл - ... ... ... дүниетанымының ерекшеліктерін айтқанда, ескерер мәселе, ол - қашанда олардың еркіндік пен бостандық сүйгіштігі. Қазақ жерінде ешқашанда құлдық ... ... ... ... теңдік пен әділеттілік мәселесіне қатты назар аударған. Төртіншіден, теңдікке негізделген әділеттіліктен әлеуметтік айырмашылықтар мен әлеуметтік топталу аз ... ... ... ... гөрі ар-намысты жоғары ұстау халықтың қанына терең сіңген ... ... ... ... бар ... - бар ... қанағат ету де қазаққа тән қасиет. Алтыншыдан, ұжымдық мүддені жеке ... гөрі ... ... - ол да ... өмір ... ... құндылық. Жетіншіден, өне бойы көшіп-қону барысында қашанда әр қилы қиындықтарды, қауіп-қатерлерді ... ... тура ... Ол - ерлікті, батырлықты қасиет етуді талап етті. Сегізіншіден, көшпенділердің өмірі өне бойы қауіп-қатерлерден, соқтығыстардан ... ... ол ... ... ... алудан гөрі болуды жаратқан. Әрбір күнді той-думанға айналдыру, өзін шешен сөзбен, даналықпен көрсете білу, әртүрлі сайыстарға қатысу, бабаларымызға тән ... ... ... ... басқа халықтарға деген көңілінің ашықтығы, қиналғандарға риясыз қол ұшын беру - бұл да біздің халықтың керемет қасиеттерінің бірі ... ... ... ... негізігі құндылықтарының бірі - ата-ананы, үлкендерді сыйлау. Әрине, халықтың мыңдаған жылдар ... ... ... көп қадір-қасиеттерінің ішінен біз негізгілерін ғана көрсеттік. Енді келесі мәселеге - қазақ философиясының ерекшеліктеріне тоқталатын болсақ: ... ... ... ... ... және ... ... мәселелерден гөрі адам мәселесіне көбірек көңіл бөлінеді. Екіншіден, адам мәселесі, қазіргі тілмен айтқанда, көбінесе ... ... ... және ол ... өмір салтын түсірсек түсінікті де болар. Үшіншіден, Отандық философияда абстрактылы-теоретикалық жүйелер жасау өте сирек кездесетін құбылыс - философиялық ... ... ... өмірдегі жүріс-тұрысын сараптауға, яғни практикалық мәселелерге көбірек көңіл бөлінеді. Төртіншіден, адам болмысының ... ... ... пен ... ... пен зұлымдық, ар-намыс, абырой т.с.с. категорияларға терең талдаулар жасалады. Бесіншіден, қоғам өмірінің негізгі мәселесі ретінде әрқашанда әлеуметтік әділеттілікке көбірек ... ... ... ... ... аксиологиялық философия десек те болғаны, өйткені, онда құндылық әлеміне зор қөңіл бөлінеді. Енді мәселені нақтылай түсіп, Отандық философияның негізгі ... ... көз ... ... ... ... ... Отандық философия да өз қайнар көзін көне аңыздар мен ... ... ... Егер ... бай ... үнді мен ... ... қазақ елі де олардан кем түспейтін болар. Өйткені, өне бойы көшіп-қонып жүрген халықтың бір ғана байлығы ... ол оның ... ... келе ... ... ... нақыл сөздер. Олардың көбі жаңа ғана жарық көріп, философиялық тұрғыдан талдануда. Көне ... ... ... бұл ... ... ... ... болған. Оны ұстаға ұқсайтын Жаратқан тудырды. Дүние негізінен: жер, су, от, ауадан тұрады. Ол неше ... ... ... жер мен күн, өмір мен ... адам мен ... бақ, құт пен ... ... пен қараңғы, жылы мен суық т.с.с. Аспанға көз жіберген ежелгі ... ... оны ... ... ... ... Сонымен қатар, көне түріктердің нанымында ерекше ... ие ... әйел ... - Ұмай болды. ХV-ХVIII ғ.ғ. философиялық ой - толғамдар негізінен жыраулық түрде дамыды. Қазақ халқының ақын-жырауларының ішінен Сыпыра жырауды, ... ... ... ... Ақтамберді, Бұқар жырауларды атауға болады. Қазақ халқының тарихында XIX ғасыр ... орын ... Бұл ... ... ... деп аталады. Қазақ ағартушылық философиясының көрнекті өкілдері: Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, ... ... (1835 -- 1865) - ... ... ... ... ұлы ... Болашақ ғалым дала әніне, ана уіліне, түркілердің елдігімен ерлігіне ... ... ... ... ... жерін, тілін сақтауға алтын арқау, аялы өзек болған фольклорды қадір тұтты. Ол ... үш ... ... ... жаңа нұсқасын жасаған кезде Шоқан небәрі жеті жаста еді. ... да сол ... ... ... түсірген. Елінің тарихын, ауыз әдебиетін, этнографиясын, экономикасын жетік білген ел ағасы Шыңғыстан, өз ... тек ... ғана ... ... қатар озық ойлы, парасатты, зиялы әкесінен болашақ оқымысты зор ғибрат алған. Ш.Уәлихановтың азамат, ғалым және ... ... ... озық ... мен ... ... ... рөл атқарғанын атап өтуіміз қажет. Шоқан В.Г.Белинскийдің, ... ... ... ... ... ... ... мен идеяларын қуаттады. Ш.Уәлиханов тікелей философиялық мәселелер жөнінде еңбектер жазбаған, алайда, барша шығармаларынан дерлік философиялық пікірлер мен ... ... ... , , ... еңбектерінде философияның негізгі мәселесіне қатысты пікірлер айтады Қазақ жеріндегі шамандықтың орын алу себебін түсіндіргенде деп ... ... ... ... шығу тегін мұқият зерттеулерінен және басқа да еңбектерінен Шоқанның себептілік заңдылығын құптайтындығы, себепсіз құбылыс болмайтындығына кәміл сенетіндігі ... ... ... ... ... қасиет тұтатын ырымдары себебін халықтың күн көрісі малға ... ... ... ... ... ... ... санадан тыс өмір сүретіндігін, оның объективтік заңдылықтарға бағынатындығын мойындайтын философиялық көзқараста болғанын көреміз. Қазіргі кезде философияның ... ... ... ... ... оның қоршаған дүниеге қарым-қатынасы аталынады. Уәлиханов бұл мәселенің маңызды екенін сонау XIX ... орта ... ... ... ... ... ... пен адам, өмір мен өлім әрқашан түпсіз сырға толы ... ... пәні ... деп ... ... ... (1841-1889) дүниетанымы қалыптасуына туған ел, халық ауыз әдебиеті, озық орыс әдебиеті мен ... ... ... ... ... тигізді. Ш.Уәлиханов секілді Ы.Алтынсарин да өз халқының артта қалушылығын жоюдың бірден-бір жолы ... деп ... және ... ... ... ... ұйымдастырылуы мен дамуына белсене араласты. Ыбырай Алтынсарин арнайы философиялық тақырыпта еңбек жазбаған, дегенмен, ағарту және ... ... ... ... ... ... ерекше пікірлер қалыптастырған. Ыбырайдың көптеген өлеңдері мен әңгімелерінен оның қоршаған ... ... тыс және ... өмір сүретіндігін мойындайтынын байқаймыз. , сияқты өлеңдері табиғатты өзінше тамашалау ғана емес, сонымен бірге оның адам санасынан тыс және ... ... ... Бұл - ұлы ... ... ... көзқарасының бір жағы. Екінші, Ыбырай дүниені жаратушы құдай деп біледі. Бұл ойды ол көптеген ... ... ... ... ... Ы. Таза ... А., 1988, ... деген өлең шумақтарында, т.б. еңбектерінде осы пікірді ... ... ... ... айта ... деп тұжырымдайды. Ойды қайырып айтқанда, Ыбырай қоршаған дүниенің объективті өмір сүретіндігін мойындайды, сонымен бірге дүниені жаратушы құдай деп ... ... ... ... көзқарасы деизмге жақын екенін көреміз. А.Құнанбаев (1845-1904) қазақ ... ... ... ... ұлағатты мәдениеті тарихында үлкен орын алған ұлы ... ... Оның ... ... өлең, дастан, философиялық проза, аудармалар мен әндерден тұрады. Абай - қазақ әдебиетінде сыншыл реализмнің негізін салушы. Ол деп ... ... ... Абай ... ... ... ... Құдай - өз заңдары бойынша дамып жататын ... ... ... деп ... Абай ... өзінің аса дарындылығы, ой-өрісінің тереңдігі, халқына деген қамқорлығымен әлемге танымал болды. ... ... ... ойы мен қыры мол, ... ... ... ... келсек, деизмге жақын дедік. Біріншіден, сыртқы дүниенің санадан тыс өмір сүретіндігін ... ... ... ... қара ... адам (А.Құнанбаев. Шығармаларының бір томдық жинағы. А., 1961, 48-бет), - дейді. ... ... ... өлеңдерінде, отыз сегізінші сөзінде жан-жануарларды, адамды, тіпті, машина, фабрикаларды алла жаратты деген тұжырым жасайды. және ... ... ... ... ... ... ... Ақынның ойынша - ақын, жан, - адам денесі. өлмекке тағдыр жоқ әуел бастан, өлсе ... оған ... деп, дене ... жан ... ... ... ... Абай таным туралы құнды пікірлер қалдырды. Түйсіктеріміз арқылы дүниеден хабар аламыз, пайда, залалды айыратын қуаттың аты - ақыл ... ... ... мен қара ... ... тұжырымдар бейнесін көруге болады. Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931) Шығармалары: , . Оның ... ... ... ... ... ... - онтологиялық жолындағы гносеологиялық, таныммен, екіншіден, дін жолындағы теологиялық дүниетанымды екінші анық деп көрсетеді. Ал үшінші анығы Абайда кеңінен сөз ... ... ... жан құмарына барып ұштасатын ұждан туралы күрделі проблеманы көтереді. - дейді.
2)Ұстаз, басшы ... ... ... ... ерту ... адамның қолынан келе бермейді, ол үшін ерекше қасиеттер керек деген Әл- фараби өзінің атты еңбегінде ұстазға тән қасиеттерді сипаттайды. ... ... ... ен әуелі өзін басқарып, тәрбиелейтін басқа басшыны қажет етпейді. Дененің басты мүшесі ретінде әуелі жүрек, сонан соң ғана дененің басқа ... одан ... ... ... ... бәрінен жоғары, ол қала, ұйымының және оның мүшелерінің басты себебі. Қала тұрғындарының бойында ... ... ... ... да осы ... Дене мүшелерінің біреуі бұзылғанда оны жүрек түзететіні сияқты, басшы қала ұйымының бұзылған мүшесін түзеп отырады. Әл Фараби ... бола ... ... ... он екі ... атайды: оның дене мүшелері кез-келген харекетті қиындықсыз орындай алатындай мінсіз, жан-жақты жетілген; оған ... ... ... түсінетіндей және онын іс жүзінде қандай болатындығын көз ... ... ... ... ... бар; түсінген, көрген және қабылдаған нәрсесінен ешттеңені ұмыт қалдырмайтындай жақсы есте ... ... ... ... ғана ... ... ... оның не нәрсені білдіріп тұрғанын тез түсінетіндей қырағы ақылға ие; ойлаған нәрсесін айқын жеткізе алатын шешен: ... және ... ... ... бар және бұл істе шаршамайды, азаптанбайды; тамақ пен сусын ішуде, жыныстық қатынастарда шектен шықпайды, табиғатынан ... және одан ... ... жек көреді; шындықты және ол үшін күресетіндерді сүйеді, өтіріқті және ... ... жек ... ... ... ие және ... биік ... оның жаны табиғатынан төмен істерден жоғары тұрады және ... ... ... ... ... және ... өмірдің тағы басқа да атрибуттарын жек көреді; әділеттілік пен оны жақтаушыларды сүйеді және ... мен оны ... жек ... өз ... және жат ... ... әділеттілікке бағыттайды және әділетсіздік құрбандарының шығындарын өтейді, ол ізгі және әсем деп түсінетін нәрселерді барлық адамдарға береді; ... ... ... ... әділеттіліктің алдында мінез көрсетпейді, бірақ кез-келген әділетсіздік пен төмен істерге қатысты қайтпастай мығым; өзі қажетті деп ... ... ... ... ... және ... ... мен қорқақтықтың не екенін1 білмейді. Әл Фараби осы қасиеттердің бәріне ие адамдар өте аз кездеседі ` дей келіп, олардың алтауы ... ... ... бар және ... ... ... ... адамдардан асып түсетін адам қала басшысы бола алады дейді.Әл Фарабидің ... ... ... бақытсыз болса, жеке бақыт баянсыз: . Әл Фараби қайырымды ... ... ... да ... надан, азғын, адасқан, қажеттілік және тағы басқа қалалардың ортақ мақсаты жоқ, көздегендері бақытқа жету емес, өткінші байлық пен алдамшы рахатқа ... ... ... ... мен ... неше ... моральдық құлдырау, нәпсіқұмарлық, мансапқорлық, билік құмарлық, надандық, діннен безушілік секілді ізгілікті адамға жат, ... ... ... Қала ... ... ... тек күштің көмегімен басқарады, сондықтан олар әлсіз, болашағы жоқ, дамудың жоғары сатыларына жете алмайдыБір қарағанда әл Фарабидің бұл ... ... ... ... қол жет- ... ... ... қоғам секілді болып көрінуі мүмкін. Бірақ осы модельдің өзінен біздің жас мемлекетімізге пайдалы көп нәрсені байқауға болады.Мұсылмандық Шығыс дүниесінің тағы бір ... ... ... өмір ... ... ойшыл Жүсіп Баласағұн еді. Ол өзінің негізгі ... адам ... ... ... ... ... ... Баласағұн үшін адам баласы -- дүниедегі ең басты құндылық. Адамды жаратушы алла тек оны ғана емес, ай мен ... күн мен ... ... мен ... дала мен тауды, қол мен елді де дүниеге әкелді бірақтек ... ғана ... ... ақыл, білімге бой ұрдырар зерде қайырымды іс қылдырар ар-ұят пен намыс сыйлады. ... ... ... ... -- осы адам ... ... жоғары ұстау, оған сай өмірі сүру. Ол өмірді ... ... ... ... деп ... осы ... ... кешкен адам ғана қарызын қайтара алады. Баласағұн Мәнді өмірге жетудің азапты ... ... ... ... төрт ... -- ... дәулет, ақыл, қанагатты бөліп көрсетеді және оларға Күнтуды, Айтолды Өгдүлміш, Одғұрмыш деген есімдер ... ... ... ... бүгін бар да ертең жоқ, сондықтан адамды дәулетке шектен тыс қызығушылықтан сақтандырады; ол үшін адамға қанағат керек. Қанағат-Одғұрмыш ... мал ... ... ... ... ... ... аулақ салады, Күнтуды-Әділеттің шақырғанына қайырыла коймайды. Бірақ Күнтуды Одғұрмыштан адамның уақытша осалдығына, бойындағы табиғи эгоизмді жеңе алмауына, мал-дәулет алдындағы солқылдақтығына ... ... ... ... ... ... қоғамға оралуды, кісікиік болмауды талап етеді, адам қоғамда ғана бақытты, жалғыз өмір ... өз ... ғана ... ... соры ... деп ескертеді.Айтолдының өмірін мысалға ала отырып, Баласағұн тіршілікке алдан-бауға, дүниеге малданбауға үгіттейді. Мал-дүниесін жұртқа таратса да, ... ... ... алмаған Айтолды Өгдүлмішке өліммен адамшылық пен кісілік арқылы күрес деп өсиет қалдырады, дейді. Бұл өсиетті қазіргі адам да ... ... ... ... ... Жүсіп Баласағұнның өмірмәндік қағидаларға толы, әрбір адамға аса қажетті, құндылығы мәңгілік туынды.Орта ғасырлық мұсылман дүниесінің тағы бір ... ... ... Ахмет Иасауи. Оның пікірінше, адамның мақсаты -- кемел адам қалпына жету, ал кемелдік жолы -- ... ... ... ... дүниені, бала-шағаны, нәпсіні тәрк етіп, тақуалық жолына ... ... ... ... сүю, оған ... ... ғашықтықтудыру. Бірақ аллаға ғашықтық жолында адамға кедергі болатын оның нәпсісі. ... ... ... без, оны еркіне жіберме деп үйретеді. Нәпсі адамға табиғатынан тән ... ... ол ... ... ... адам оны ... түрде реттеп отырмаса, нәпсі адамның түбіне жетеді. Иасауи нәпсіні кең мағынасында қолданады. Оның пікірінше, ... ... ... ... пен ... ... қызыққа шектен тыс берілгендік. Нәпсіні тиып, алланы сүю ... ... адам ... ... сол ... ... ... тіршілігінен жоғары көтеріліп, бойына имандылық, қанағат, адалдық. мейірімділік секілді ... ... ... ... ғана ... ... сатыларынан өтіп, хаки-қатқа -- аллаға ұласуға жетеді. Шариғат алланы сүю туралы сүю туралы ілім, тариқат -- ... осы ... ... ... жолындағы харекеті. Хақиқатқа жету қиын, бірақ оған ұмтылу, нәпсіні тиып, бойында аллаған ... пен ... ... -- ... ... ... дейді Иасауи.Жазбаша философиялық шығармалар қазақта кейінірек пайда болды, ал оған дейін казақ халқы өзінің философиялық ойларын вербалъдік, ауызша формаларда бейнеледі.Түркі ... ... ... төл жазу ... ... қазір дәлелденіп отыр. Бірақ тарихи даму барысында көнетүркілік жазу мәдениеті бірте-бірте жоғалып, кешпелі халықтар өз мәдениетін кейінгі ... ... ... ... ғана ... ... Бұл құбылыстың жағымды да, жағымсыз да жақтары болды бір жағынан үлкен рухани ... ... ... ... ... туралы мәліметтер жазылып алынбағандықтан, ұмыт бола бастады, нақтылықгың ... ... ... Жазба әдебиеттен ауыз әдебиетіне көшудің жағымды жағына келетін болсақ,

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аддиктивті жүріс-тұрыспен психологиялық жұмыс туралы4 бет
Жылқы малына байланысты тілдік единицаларды “ғаламның тілдік бейнесі” теориясы тұрғысынан зерттеу5 бет
Людвиг ван Бетховен. Өмірбаян4 бет
Қайта Өркендеу Дәуірінің негізгі сипаттары11 бет
Қайта өрлеу дәуірінің ерекшеліктері3 бет
Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері5 бет
Смиттің зерттеу әдісі және пәні5 бет
Тудың патологиялық кезінде акушерлік көмек көрсету туралы3 бет
Антик философиясының дамуы12 бет
Валюталық қатынастар және валюта жүйесінің қалыптасып дамуы33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь