Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі тәржімасы

КІРІСПЕ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
I ТАРАУ
Абай өлеңдерінің орыс және ағылшын тілдеріне тәржімелену
ерекшеліктері. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
II ТАРАУ
Абай қарасөздерінің орыс, ағылшын тілдеріне аударылу
сипаты. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
ҚОРЫТЫНДЫ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ. . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . 42
Қазақтың ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы осы күнгі Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі), Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау болысы) Шыңғыс тауында дүниеге келген. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген руынан тарайды.
Абай әуелі ел ішіндегі дін мектебінде оқып, ауылдағы молдадан хат таниды. Он жасқа келгенде Семей қаласына келіп, оқуға түседі. Семейдегі алғашқы оқытқан молдасы - Ғабүлжаппар деген татар. Одан кейін Ахмет Риза медресесіне түседі. Абай осы медреседе үш жыл оқиды. Өзі тұстас үлкен-кіші балалардың барлығынан санағұрлым зейінді, ұғымтал және ерекше ықыласты болған. Дәрісте арабша кітапты молдасының бір оқып, бір-ақ рет түрікшеге аударып берген сөздерін кітапқа қарамай жатқа айтып шыға алатындай зерек болады. Дін сабақтарымен қатар, шығыстың ұлы классиктері Науаи, Физули, Саади, Хафиз, Шамси, Сайхали, шығармаларын оқып танысады. Оларды араб, парсы, шағатай, түрік тілдерінде оқыған. Соларға еліктеп бала ақын “Изузи Раушан”,“Физули, Шамси, Сайхали” өлеңдерін жазып, алғашқы ақындық жолын бастайды.
Ахмет Риза медресесінде оқып жүрген кезінде Абай Семейдегі Приходская школада үш ай орысша оқиды. Жасы он үшке келгенде, мұсылманша үш жыл, орысша үш ай оқумен Абайға ары қарай оқудың есігі жабылады. Әкесі Құнанбай Абайды оқудан шығарып алып, ел басқару жұмысына қосады. Әке еркімен ел ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп, балалықтан ерте арылып, жастайынан ел ішіндегі әңгіме, сөз өнерін, билердің шешендік сөздерін бойына сіңіре береді. Кезі келгенде экспромотты өлең, қалжың сықақ, тіпті кейде ел жұмысына араласқан шешендердің өзін мүдіртіп кетуге тырысады.
Абай Құнанбайұлының жас кезіндегі алғаш өз жанынан суырып салып айтқан өлеңі - “Кім екен деп келіп ем түйе қуған” деп аталатын бір ауыз шумақтан тұрады. Оны ақын он жасында бір әйелге ауызша айтқан. 1864 жылы он тоғыз жасында “Әліп-би” өлеңін жазады. Мұнан кейінгі өлеңдерінің жазылу мерзімі 1870 жылдан басталады. 1884 жылдардан бергі өлеңдерінің жылдары үзілмейді. Әсіресе, көп жазған жылдары – 1886, 1889, 1895 жылдар. 1886 жылы 17 өлең, 1889 жылы 27 өлең (оның 8-ін орысшадан аударған), 1895 жылы 13 өлең жазған.
Абайдың ғылымға, өлең жазуға белсене кірісуі қырық жасынан бері қарай. Оған дейін білім іздеуден қол үзбегенмен, өлеңді тиіп-қашып ғана жазып келсе, қырық жасынан бастап шығармашылыққа түгелдей берілді. Өз айналасындағы ру тартысынан, ескіліктен, надандықтан жеріне бастаған дана ақын өз елін ел етуді ойлайды да, осының жолын іздейді. Ақын солардың барлығына қаламмен күрес ашу деген қорытындыға келеді.
Қазақтың әлеуметтік өміріндегі ескі феодалдық көзқарасқа қарсы күрес ашып, бұл жөнінде көп өлеңдер жазған жылдары 1886 жылдардан басталады. “Ғылым таппай мақтанба”, “Жасымда ғылым бар деп ескермедім”, “Интернатта оқып жүр” тәрізді, оқу, өнер, адамгершілікке үндеген, “Қалың елім, қазағым”, “Байлар жүр жиған малын қорғалатып”, “Адасқанның алды жөн” сықылды әлеумет өмірінің әр түрлі жақтарына өлеңдері де осы жылдары шығарылған.
Ел арасындағы дау-шар, әр түрлі ру тартысы тәрізді әңгімелерден аулақтап, орыс мәдениетін зерттеп, оны өз халқынын пайдасына асыруға күш салуы, шығармашылыққа берілу, халықтық ірі-ірі мәселелерді көтеріп, өзі айтқандай “Әкесінің ұлы болмай, адамның ұлы болуы” жұрт алдында оның беделін, даңқын бұрынғыдан да күшейте түседі.
1. Абай және қазіргі заман: зерттеулер жинағы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 336 бет.
2. Абай. Энциклопедия. – Алматы: “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы, Атамұра. – 1995. – 720 бет.
3. Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. 1 – том. – Алматы: Жазушы, 2003. – 296 бет.
4. Абай (Ибрахим) Кунанбаев. Избранное / Перевод с каз., – Москва: Худ. лит., 1970. – 272 бет.
5. Abai. Book of words. - Semei: Abai international club, 2005. – 184 p.
6. Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. 2 – том. – Алматы: Жазушы, 2005. – 336 бет.
7. Абай (Ибрахим) Кунанбаев. Избранное / Перевод с каз., комментарий А. Кодара. - Алматы: Ана тілі, 1996. – 224 с.
8. Кунанбаев Абай. Избранное. Перевод с каз. / Сост М. Магауина, Вступит. статья М. Ауэзова; Послесл. М. Каратаева. – Москва: Худ. лит., 1981. – 223 с.
9. Сильченко М. С. Творческая биография Абая. - Алма-Ата: Издательство Академий наук Казахской ССР., 1957 – 294 с.
10. Абай Кунанбаев. Безветренной ночью луна... / Перевод с каз. М. Султанбекова. - Семипалатинск: Обл. типогр., 1992. – 28 с.
11. Левый И. Искусство перевода / Перевод с чешского и предисловие Вс. Росселса. - Москва: Прогресс, 1974. – 398 с.
12. Жұмалиев Қ. Абай Құнанбаев // Жұмалиев. Қ. XVIII – XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті. - Алматы: Мектеп, 1967. – 436 бет.
13. Сүйіншалиев Х. Ж. Абай Құнанбаев // Сүйіншалиев Х. Ж. XIX ғасыр әдебиеті / Қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы: Ана тілі, 1992. – 360 бет.
14. Әуезов М. Абайдың қара сөздері // Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 20 – том. - Алматы: Жазушы, 1985 – 496 бет.
15. Абай. Книга слов. Поэмы. / Перевод с каз. К. Серикбаевой, Р. Сейсенбаева. - Алма-Ата: ЕЛ, 1992. – 272 с.
16. Абай. Стихи. Слова назидания. - Москва: Русская книга, 2003. – 240 с.
17. Абай Кунанбаев. Собрание сочинений в одном томе / Вступит. слова Л. Соболева; Предисловие М. Ауэзова. – Москва: Гос. издат. лит., 1954. – 413 с.
18. Тарақов Ә. С. Аударма психологиясы және мәдениеті: Оқу құралы. - Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 60 бет.
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 272 бет.
2. Абай тағылымы: Әдеби-сын мақалалар мен зерттеулер / Құраст. Н. Ғабдуллин. – Алматы: Жазушы, 1986. – 432 бет.
3. Сыздықова Р. Абай шығармаларының тілі. – Алматы: Қазақ ССР-ң “Ғылым” баспасы, 1968. – 334 бет.
4. Қабдолов З. Көзқарас: Талдаулар мен толғанстар. – Алматы: Рауан, 1996. – 256 бет.
5. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 бет.
6. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. – 212 бет.
7. Мұқанов С. Абай Құнанбаев // Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. Таңдамалы шығармалар; Он алтыншы том. – Алматы: Жазушы, 1980. – 416 бет.
8. Сыздықова Р. Абай өлеңдерінің синтаксистік құрылысы. - Алматы: Қазақ ССР-ң “Ғылым” баспасы, 1970. – 173 бет.
9. Мырзахметов М. М. Абайтану тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 192 бет.
10. Нұрқатов А. Абайдың ақындық дәстүрі. Монография. – Алматы: Жазушы, 1966. – 348 бет.
11. Сыдиықұлы Қ. Сарқылмас қазына: Зерттеулер мен толғаныстар. – Алматы: Жазушы, 1996. – 192 бет.
12. Көркем аударманың кейбір мәселелері. Мақалалар жинағы / Құраст. Қ. Жармағамбетов. – Алматы: Қазмемкөркәдеббаспасы, 1957.- 172 бет.
13. Жекеева К.О. Көркем аударма және әдеби байланыстың кейбір мәселелері // Парасат парызы. - Қарағанды, 2006. - 98 бет.
14. Хайрулин Р. Аударма сипаты. – Алматы: Қазақстан, 1976. – 118 бет.
        
        Мазмұны
Кіріспе. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
I ... ... орыс және ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
II ... ... ... ... ... ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ... ... . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . .
. . . . . . ... тақырыбы: Абай өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдердегі
тәржімасы.
Жұмыстың көлемі: 43 бет
Пайдаланылған әдебиеттер саны: 32
Жұмыстың ... ... ... екі ... және ... ... әдістемесі: салыстырмалы талдау әдісі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Абай өлеңдері мен қара ... ... ... тілдеріне аударылған шығармаларды зерттеп, зерделеу. Алға
қойылған мақсатқа жету үшін ... ... шешу ... ... ... ... ... жағдай, өмір шындығы мен заман
шындығын бейнелеудегі шығармашылық тұрғысы мен ... ... ... ... ... ... өлеңдері мен қара сөздерінің аудармаларының сапасын саралау;
- аудармадағы жетістіктер мен ... ... ... ... ... және ағылшынша тәржімелерді қатар салыстыру.
Жұмыстың мазмұны: Абай ... мен ... және оның ... ... ... шығармалар арасында ақын стилі мен өзіндік
даралығы салыстырма талдау нәтижесінде бағаланды. ... ... ... ... өзге ... ... ... арналған. Заман
бейнесі мен сол заманның ... ... ... Абай ... ... ... тілдеріне аударылу сапасы туралы айтылады. Жұмыстың ... ақын ... ... ... дін, оқу, ... өнер сияқты
мәселелер жайында жазылған қарасөздерінің өзге тілдерге тәржімелену сипаты
туралы айтылған. Аудармашылардың ... ... мен ... ... ... ... Ақынның шығармаларын өзге тілдерге
аудару барысында тәржімеде қазақ ... тән ... ... ... ... ... аударылған сөздер де кездеседі. Осы ... Абай ... өзге ... аудару барысында ақын тіліндегі
ұлттық бояуды, түпнұсқаның ... ... ... дәлдікті,
нақтылықты сақтап беру қажеттілігі туралы айтылған.
Жұмыстың қорытындысы: Абай шығармаларын орыс тіліне М. ... ... М. ... К. ... мен Р. ... С. ... Шкловский, және ағылшын тіліне Р. МакКейн сынды аудармашылар
тәржімелеген. Осы ... ... К. ... ... ... ... жақсы деңгейде шыққан деуге болады.
Алайда, ол аудармашылардың тәржімелері Абай деңгейінде ... ... ... ... еш ... жеткізе алмаған.
Кіріспе
Қазақтың ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1845 жылы осы күнгі Шығыс
Қазақстан облысы ... ... ... Абай ... ... ... ... тауында дүниеге келген. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай
деген руынан тарайды.
Абай әуелі ел ішіндегі дін мектебінде ... ... ... ... Он ... ... Семей қаласына келіп, оқуға түседі. Семейдегі
алғашқы оқытқан молдасы - Ғабүлжаппар деген татар. Одан ... ... ... ... Абай осы ... үш жыл ... Өзі тұстас үлкен-кіші
балалардың барлығынан санағұрлым зейінді, ұғымтал және ... ... ... ... кітапты молдасының бір оқып, бір-ақ рет ... ... ... ... ... ... айтып шыға алатындай зерек
болады. Дін сабақтарымен қатар, шығыстың ұлы ... ... ... ... ... Сайхали, шығармаларын оқып танысады. Оларды ... ... ... тілдерінде оқыған. Соларға еліктеп бала ақын “Изузи
Раушан”,“Физули, Шамси, Сайхали” өлеңдерін жазып, ... ... ... Риза ... оқып ... ... Абай Семейдегі Приходская
школада үш ай орысша оқиды. Жасы он үшке ... ... үш ... үш ай ... ... ары ... ... есігі жабылады. Әкесі Құнанбай
Абайды оқудан ... ... ел ... жұмысына қосады. Әке еркімен ел
ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп, ... ерте ... ... ... ... сөз өнерін, билердің шешендік сөздерін бойына сіңіре
береді. Кезі ... ... ... ... ... тіпті кейде ел
жұмысына араласқан шешендердің өзін мүдіртіп кетуге ... ... жас ... ... өз жанынан суырып салып айтқан
өлеңі - “Кім екен деп келіп ем түйе ... деп ... бір ауыз ... Оны ақын он ... бір ... ауызша айтқан. 1864 жылы он тоғыз
жасында “Әліп-би” ... ... ... кейінгі өлеңдерінің жазылу мерзімі
1870 жылдан басталады. 1884 жылдардан бергі өлеңдерінің ... ... көп ... жылдары – 1886, 1889, 1895 жылдар. 1886 жылы 17 ... жылы 27 өлең ... 8-ін ... ... 1895 жылы 13 өлең ... ... өлең жазуға белсене кірісуі қырық жасынан бері ... ... ... ... қол ... ... тиіп-қашып ғана жазып
келсе, қырық жасынан ... ... ... берілді.
Өз айналасындағы ру тартысынан, ескіліктен, ... ... ... ақын өз елін ел ... ... да, ... ... іздейді. Ақын солардың
барлығына қаламмен күрес ашу деген қорытындыға келеді.
Қазақтың әлеуметтік өміріндегі ескі ... ... ... күрес
ашып, бұл жөнінде көп өлеңдер жазған ... 1886 ... ... таппай мақтанба”, “Жасымда ғылым бар деп ескермедім”, “Интернатта
оқып жүр” тәрізді, оқу, ... ... ... ... ... “Байлар жүр жиған малын қорғалатып”, “Адасқанның алды жөн”
сықылды әлеумет ... әр ... ... ... де осы жылдары
шығарылған.
Ел арасындағы дау-шар, әр түрлі ру тартысы ... ... орыс ... ... оны өз халқынын пайдасына асыруға күш
салуы, шығармашылыққа берілу, халықтық ... ... ... ... “Әкесінің ұлы болмай, адамның ұлы болуы” жұрт алдында оның
беделін, даңқын бұрынғыдан да ... ... ұлы ... ... зор ... бірі – жастарды, әсіресе,
болашақ ел өмірімен байланысты ақын-жазушыларды тәрбилеу. ... ... ... ... ... ... керекті маржанын теріп ала
білген ақын және елін ... ... ... ... ... орысша мектептерде оқытып, олардың жоғарғы дәрежелі білімі бар
адам болуларын ... ... ... ... ... ... өзі тақырып беріп, әр халықтың өмірінен поэмалар жаздырып, өзі
олардың сыншысы болды.
Қазақ халқының жаңа әдебиетінің, әдеби ... ... ... ... ... ... қалпынан өзгертіп, әлденеше жаңа түр ... ... ұлы ... ... ... ... ... мәдениетімен
қоян-қолтықтастыруға басшылық еткен, елін мәдениет, білім, өнерге шақырып,
сол жолда бойындағы бар асылын аямай жұмсай ... ... ... ... қалдырған қазақтың ұлы ақыны Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы 1904 жылы ... ... ... ... ақын Абай ... ... ... туралы алғашқы
жазба деректерді “Дала уалаяты” газетінен табамыз. “Дала уалаяты” ... ... ... және он екінші сандарында Абайдың “Жаз” және ... ... атты екі ... ... Бұл екі өлең ... ... Абай ... жайындағы алғашқы ғылыми ой-пікірлер де XX
ғасырдың басында туған. Бұл ... Ә. ... ... ... ... атты ... ... келтірілген деректер мен “Семипалатинский
листок” газетіндегі (1905 ж.) ... ... та ... ... бастаушысы болған бұл автордың еңбектері мен ... ... Қ. ... А. ... М. ... мақалалары соңғы
кезге дейін ғылыми айналымға кірмей жабық күйінде қалып келді. Ал, ... ... ісін ... ... ... түсірген – М. О. Әуезов.
Осы кісінің ұзақ жылдық ... де ... ... ... ... аз ... Бұл салада Ы. Мұстанбаевтың, ... С. ... Қ. ... Б. ... Мұқановтың, Қ. Жұмалиевтің, Е. Ысмайловтың, З. ... ... тағы да ... абайтанушылардың еңбектерін атап
көрсетуге болады. [1, 17]
Абай шығармалары шетел оқырмандарына да ... жеке ... ... ... ... ... рет жеке кітап болып басылған. Ақынның
шығармалары орыс, чех, қырғыз, моңғол, ... ... ... ... ... белорус, латыш, ханжу, грузин, француз, ... ... ... ... орыс тіліне аударған ақын-жазушылар: М. Петровых, Д.
Бродский, П. ... А. ... А. ... В. ... Рождественский, Ю. Нейман, Л. Озеров, П. Шубин, А. ... ... М. ... К. ... А. ... ... Л. ... Л. ... А. ... Г. ... ... А. ... С. ... ... В. Бугаевский, М. Касаткин, А. Ничай, ... С. ... Е. ... В. ... М. ... ... А. ... В. Антонов, Д. Рябуха, Роом, С. Санбаев,
Р. Сейсенбаев, К. Серікбаева, Ә. Қодар, М. ... ... В. ... “Әзім әңгімесін”, А. Глоба
“Ескендір”, “Масғұт” дастандарын, В. ... қара ... ... ... ... ... ... [2, 459] ... ... ... ... ... ... ... өлеңдері мен қара сөздерінің өзге тілдерге
тәржімасы” атты бітіру жұмысымызда, негізінен, ақынның орыс және ... ... ... мен қара ... ... талданды. Қолда
бар материалдарды мүмкіндігімізше ... ... ... ... ... ... ой ... дәлелдеуге күш салдық.
Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ОРЫС ЖӘНЕ АҒЫЛШЫН ТІЛДЕРІНЕ ТӘРЖІМЕЛЕНУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Поэзия аудармасы - өте қиын да жауапкершілігі зор шығармашылық іс, ... ... ... аудармасында сөзді, тіркесті өлең жолдарын бастапқы
мағынасын сақтау негізінде түрлі тәсілдермен аударуға ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Поэзияны аудару үшін ақындық
айрықша талант, шындалған шеберлік қажет. ... ... ... ... ... ... ... дәл жеткізу үлкен талантты талап
етеді. Егер проза аудармада бір ... ... ... жіберу немесе мәтін
мағынасына үйлеспейтін тіркестерді араластыру сөйлем құрылысын өзгертіп
жіберуі ... ... ... ... да ... ... сөз немесе
дұрыс аударылмаған өлең жолы поэзияның ішкі ... ... ... ... ... ... ... бітімі бейнеленеді, өзінің ойы,
жан дүниесі, сыры сипатталады. Ол өз туындысының лирикалық ... ... ... ... ... халық тілінің бар
байлылығымен, терең жан ... ... сұлу ... ... ... ... басқа елдің поэтикалық тілінде жеткізу ... іс. ... ... ... ... ойын, көңіл күй сезімін,
әр сөзінің астарындағы мағынаны айқын аңғара білуі керек.
Поэзия ... ... тән ... заңы бар. Оған кез-келген аудармашы
бара бермейді. Аудармашының іске әбден төселіп, соған құштарлықпен берілген
талант қана ... төзе ... ... талантты ақын болуымен бірге,
аударма жасайтын тілді және ... ... ... ... ... ... ... керек. Аудармашы аударылатын поэзиядағы ұлттық дәстүрге, оның
тілі мен ... ... ... ... ақын өлеңдерінің құпия сырларын
аша түседі. Аудармадағы ең қиын абыройлы міндеттің бірі - ... ... ... ... ... көркемдік құндылығын жан
жүрегімен ұғынады, ... түрі мен ... ... ... ... ... дәрежеде жеткізеді. Поэзия аудармашысы сол ұлттың
тілін білуімен қатар өлең құрылыстың ерекшелігін жақсы ... ... ... ... ... мен ... ... білгенімен, тәржімеде
айтарлықтай табысқа жете алмауы мүмкін.
Өлең сөзді ... ... өз ойын ... ... ... отырып, өзінің ақындық қиялына мейлінше ерік береді. Бұл ерік,
әрине, оның түпнұсқадан ... ... ... оған ... түсуге тиісті. Олай болмаған жағдайда аудармашы ақынның аудармасы
түпнұсқадан алшақтап, мазмұн ... да, ... ... да ... ... ... шығады.
Түпнұсқадағы жекелеген ерекше ұғымдарды, түсініктерді басқа тілде
жеткізу аудармашыдан терең ... ... ... және ... ... ... шеберлікті талап етеді. ... ... ... өмір
шындығының мәнісін, ақынның ойлау даралығын, стилін, тіл ... білу ... үшін ең ... шарт. Алайда, шынайы аудармашыға білім сенімді
көмекші болғанмен, мандайдан тер ағызғандай адал да ... ... ... ... жоқ ... ... нәтиже болмайды. Терең ... ... ал ... мен ... ... ... шығармашылық
шеберлікпен ұштасқанда ғана аударма түпнұсқа ... не ... ... көтеріледі.
Абай Құнанбайұлының өлеңдері жанрлық ерекшеліктеріне қарай түрліше
көркемдік бейнелеу құралдарының қызметімен ерекшеленеді. ... ... ... көркемдік бейнелеу құралдары күрделі, ұлттық реңі бай болып
келсе, енді бір ... ... ... тілі ... ... ... ... өлеңдерді басқа тілге аудару аудармашыдан үлкен ... ... ... ... ... ... ... аудару едәуір жеңіл.
Алайда, аудармашылық шеберлігі кемел жетілген аудармашылар үшін де ... ... ... ақындық жарыстыра отырып тәржімелеу ... ... Абай ... ... ... негіз бола алады.
Абай Құнанбайұлының “Жасымда ғылым бар деп ескермедім” өлеңін ... орыс ... және ... МакКейннің ағылшын тіліне тәржімелеген
аудармаларымен салыстырып көрейік:
Түпнұсқа:
Жасымда ғылым бар деп ескермедім,
Пайдасын көре тұра тексермедім.
Ержеткен соң түспеді уысыма,
Қолымды мезгілінен кеш ... ... ... кім ... дөп ... ... ме ... бір қызығы – бала деген,
Баланы оқытуды жек көрмедім.
Баламды медресеге біл деп ... ... шен ... деп ... де ... ... ... өрледім,
Қазаққа қара сөзге дес бермедім.
Еңбегіңді білерелік еш адам жоқ,
Түбінде тыныш жүргенді теріс көрмедім. [3, 45]
Орысша аудармасы:
Я презрел ... ... ... ... в нем, но шел стезей другой.
Возмужал — наука из-под рук ушла.
Поздно к ней ты устремился, разум мой!
Кто ... что ... я ни с ... ... я был бы не такой!
Из людских отрад одну зовут — дитя
Обучение детей - наш долг прямой.
Сына ... в ... ... ... не в том, ... ... чин большой.
Сам к высотам я стремился всей душой.
В красноречии мне ... ... ведь ... здесь оценить мой труд...
Под конец я предпочел ... ... . [4, ... ... I was young I didn't give much thought ... saw the use, but didn't test it ... I grew up, I didn't know how to latch onto ... stretched out my hand to it very late.
Who should I blame that I was left with ... I'd striven in time would I be like this ... are one of the joys of ... not against teaching children.
I put my son in the madrasah, so that he could
acquire knowledge
and not so that he could gain favour and ... myself strove to better ... the field of rhetoric I was second to none among the ... no one can value your ... so I preferred in everything the peace of ... [5, ... М. ... ... ... өлеңі едәуір өзгерістерге
ұшыраған. Дегенмен, аудармашы ақын өлеңінің ... оның ... ... ... ... жіті ... ... және дұрыс жеткізген. Түпнұсқаның әр
сөзін, әр ... ... ... ... ... өлеңнің мәнін, рухын
ұғыну аудармашыны жалаң жадағай аударудан сақтандырып, тиісті шығармашылық
табысқа ... ... ... ...... ... ішкі
эмоциялық байлығын орыс тілінде белгілі дәрежеде дұрыс бере ... ... ... бұл ... де өз ... ... ... Абай осы
өлеңінде өзінің ғылым жолын жастай қумағанына, ержеткен соң ... ... ... өкініш білдіріп, сол ... сыр ... ... ... осы сыры ... ... ... Түпнұсқада
істің, құбылыстың иесі ақынның өзі болса, аудармада ғылымға кеш ұмтылған
ақын емес, оның ақыл-ойы ... ... ... ... “қолымды мезгілінен кеш сермедім”,
“қолымды дөп сермесем, өстер ме ... ... сөз ... өзге ... ... Тұрақты тіркес дәржесінде пайдаланылған мұндай тілдік
құралдардың мазмұнын ... орыс ... ... тура ... ... тобы арқылы аударған. Өлеңнің мазмұндық желісі де осы
бағытта тәржімеленген. Бірақ та, ол ... ... ... мен ... ... мінез табиғатына мүмкіндігінше терең
бойлаған. Соның нәтижесінде аудармашы түпнұсқаны сөзбе-сөз немесе жолма-жол
аударуға ... оның ... мен ... ... ... жол тапқан.
Сонымен қатар, ол түпнұсқаның пішініне тән ерекшеліктерді де сақтауға күш
салады. ... ... ... мен сөз ... кейбір
аударылмай, өзгерістерге, толықтыруларға түскендігіне ... ... ... әлеуметтік эмоциялық мазмұнына адалдығы
ойдағыдай деңгейде көрініс табады.
Абайдың бұл өлеңі ағылшын тілінде көркемдігін, әуезділігін ... осы ... жай, ... ... ... Және ... кей ... өз мағынасынан бұрмалап, басқаша аударған.
Түпнұсқадағы “Ержеткен соң түспеді ... / ... ... ... ... ағылшынша “When I grew up, I didn't know how to latch
onto it. / I ... out my hand to it very late ” , ... ... оны ... ... білмедім. / Мен оған қолымды кеш создым” деп
берген. Бұл жерде ... ... ... орнына “созып” деп қате
жіберген. Осы бір ғана сөз өлеңнің сол екі тармағының ... ... ... тұр. ... ... ... аудармада “favour and status” деп
берген, оны қазақшаласақ “ықыластық және ... ... ... ... ол ... түпнұсқа мазмұнын ашып тұр. Әйтсе де, қазақша сөздің
ағылшынша өз нақты ... ... ... деп ... ... еді ... ... тағы бір жіберген қателігі мынада: аудармашы ақынның
“Түбінде тыныш жүргенді теріс көрмедім” дегенін “and so I ... ... the peace of ... деп ... Аударманы қазақшаға
қайтадан тәржімелесек “енді мен бәрінен де ... ... ... Ақын ... ... туралы әңгіме болып отырған жоқ, тек
тыныштық туралы. Ал, аудармада бір өзінің ... ... ... отырғандай
болып көрінеді. Ағылшын тілінде оқитын оқырман бұл өлеңнін осы ... ... ... және де осы ... ... ... ... да,
айналасындағы адамдардан да айырылып қалған деп ... ... ... ... ... бұл ... кей сөздерін дұрыс тәржімелемесе
де, әуезділігін, ырғағын кетірсе де, ... ... ... деп ... Абай ... заманның адамының образын жасауда кейде қарама-қарсы
сипаттағы істі, ... ... ... ісін ... ... суреттейді. Бұл тәсілдің ерекше жарқын көрініс тапқан үлгісі -
“Күшік асырап, ит еттім” ... ... ит ... ... ... ... ... мерген болды, мені атты. [6, 46]
Осы төрт жолды өлеңнің әр тармағында бай мазмұн, ... ой ... ... ... ... бір нақты іс сипаты ... ... әр екі ... ... ... бір ... ... ойды
білдіреді. Абайдың осы өлеңіндегі әр тармақтың астарында үлкен мән, ... бар. Ақын өз ... мен сол ... ... ... ... шындықты
осындай образды ой, ойлы сурет арқылы бейнелеп көрсетеді. Осы төрт тармақты
өлеңді орыс тіліне ... ... ... ... А. Глоба бұл
өлеңді былайша аударған:
Я вырастил пса из щенка, -
Он мне ногу раз ... я ... ... ... меня чуть не ... [4, ... тарту, балақтан ілу, балтырдан алу, балтырды қанату – бұлардың
бәрі де ... бай. Ақын өз ... ... ... ... ... әлеуметтік құқын ұлттық тілдің өрнектері арқылы танытады. Аудармада
түпнұсқаның ... ... кең ... ... ... мағыналық
жағынан түпнұсқаны дәл жеткізгенімен, екінші тармаққа келгенде, ... ... ... ... артық сөз қосқан. Келесі екі тармақ төмен деңгейде
аударылған. ... әр сөз, әр ой ... ... іс ... тиянқты айтылған. Аудармада ондай нақтылық пен ... пен ... жоқ. ... ... ... деп нақты айтылса,
аудармада “мені атып жібере жаздады” деген сияқты болымсыз ой ... ... ... ... ішкі ... ... ... ашылады. Аудармада ондай ішкі мән, мәтіннің астарындағы ... өлең Ә. ... ... ... ... ... обучая, я вырастил пса,
Меня укусил он мгновенно.
Кого-то стрелять научил я и ... ... ... ... [7, 54]
Тәржімеде ақын өлеңінің негізгі мазмұны сақталған. Бірақ та, ... ... ... жағынан түпнұсқамен теңесе алмайды. Аударманың
бірінші тармағындағы ... ... ... сөзі ... қосылып, қате
аударылған. Орыс тілді оқырман үшін бұл айтарлықтай ... ... ... ақын “үйреттім”, “оқыттым” деп отырған жоқ, “асырадым” деген
ойды ... ... ... ... ... Бұл ... А. Глоба түпнұсқаға Ә.
Қодардан әлдеқайда жақын және оның осы аядағы мазмұнын ... ... ... Ә. ... ... ... тармағынан да көрінеді. Одан ... ... ... ... деген ой туады. Бұл, әрине, ақынның ... ... ... ... ... бола ... ... ой да,
сөз де қанатты, бейнелі және нақты. Ал, аудармадағы ой мен тіл тұрмыстық
қалыпта айтылған, ... ... ... сипатталған. Тәржімеде өлеңнің ұлттық
бояуы мен нақышы сейіліп ... ... екі ... аударылу дәрежесі де
осы секілді. Аударманың соңғы тармағындағы “мергеннің бірінші құрбаны
болдым” немесе “мергеннің ... ... ... ... ... да ... ... аша алатын аудармашылық ізденіс қатарына
жатпайды.
Тәржімеші А. Жовтис Абайдың осы ... орыс ... ... ... я ... из щенка, -
И зубы ее испытал.
Меткости я обучил стрелка, -
И сам мишенью стал. [8, 141]
Түпнұсқадағы “Ол ... ... ... ... мағынасын
аудармадағы “зубы ее испытал” деген жол дәл жеткізіп тұр деп ... ... бұл ... ... сәйкестік толық сақталып тұрған жоқ.
Мұның үстіне аударма тармақты жеке алып пайымдағанда, онда түпнұсқадағы
мазмұн да жоқ ... ... ... ... қазақша ойға қонатын ұғым
“оның тісін байқадым, сынадым” сияқты ... ... Бұл ... ... ... ... мен тұтастыққа алып қарағанда, түпнұсқа мазмұнын
жеткізудің аудармашы үшін ... ... жолы осы ... ... ... екі ... ... дәрежесі туралы да осыны айтуға
болады.
А. Жовтис жасаған тәржіме ақынның ... ... ... ... ерекшелігін мүмкіндігінше дұрыс және ... ... деп ... ... Бұдан аудармашының түпнұсқаның мазмұнын, ол мазмұнды жеткізіп
тұрған тілдік бенелеу құралдарының қызметін жете танығаны ғана ... ... оның ... тереңдігі, ақындық ойлау кемелдігі көзге түседі.
Аудармашының еңбегін жоғары көркемдік деңгейге көтеріп тұрған ... оның ... ... ... ... ... ... де
бар. Аудармашының шығармашылық қиялына қанат бітірген де осы екі ерекшелік
болса керек. Оның нәтижесінде ғана ... ... әрі ... әрі ... көзімен, танымымен қарай алған. Қазақ тілі мен орыс
тілі ... ... пен ... және ... ... жете білу ғана ... ... биікке көтере алады.
Осы төрт шумақты Абай өлеңі ағылшын тіліне былай ... brought him up from a puppy to a dog ... bit me on the ... taught someone how to shoot ... he ... shot me down [5, ... ... тармағы мынадай : “I brought him up from a puppy to ... Ол ... ... ... болып шыға келеді: “мен оны
асырап, күшіктен ит еттім”. Бір көзбен қарағанда дұрыс аударылған ... ... бұл ... ... ... ... сөзге түсіп, оқырман бұл өлеңді
нақты біреу туралы екен деп ұғынуы мүмкін. Және де соңғы тармақты тәржімеші
“ол ... мені ... деп ... Ол да бір ... ... ... туралы еш нәрсе жоқ, ол жерде ақын өзі біреуге ... ... және сол ... ... ... болып, өзін атқандығы туралы ой
жатыр. Ал, аудармада ол үйренуші адам өзінің ... ... ... деп ... Осы ... ... мазмұнын, астарындағы ойын ашпай,
бұрмалап жіберген, көркемдігінен айырған.
Абайдың адам мен заман бейнесін ... шын ... ... бірі - ... жүр жиған малын қорғалатып”. Бұл өлеңде ақын ... ... ... сол ... шындығынан туып жатқан адам сырын, адам
құлқын үлкен ... ... ... ... жүр ... ... қорғалатып,
Өз жүзін, онын беріп, алар сатып,
Онын алып, тоқсанын дәме қылып,
Бұл жұртты қойған жоқ па құдай атып?- [3, 50]
деген өлең ... ... өмір ... ... сыр ... ... ... тәржімесін М. Сильченко мынадай түрде жасаған:
Баи живут, оберегая накопленный скот,
Сам /бай/ дает десят /голов/, наровит взять сто,
Добыв десят, надеется на ... не ... ли ... это ... [9, ... үшін ... ... сол құлық түгелдей лайықты екенінде сөз жоқ.
Қалай болса да, мал тауып, байлығына ... ... ... бай ... болмақ та емес. Аудармадағы мұндай қасиеттер байдың қандайының бойына
лайықты болғанмен, Абай ... ... ... ... ... ... Ақын
өлеңінде екі тұлға қатар көзге түседі. Оның бірі - өз жүзін онын беріп, өзі
сатып алып ... бай. Өз ... ... дей ... өз ... өзі ... алмай, қу мен алаяққа он беріп, ... ... ... ... ... өлең ... анық елестейді. Өлеңдегі екінші тұлға – ... онын ... енді ... ... дәме ... ... аларман. Мұның
да бейнесі толық. М. Сильченко осы екі тұлғаның екі ... ... мен ... ғана ... ... ... ... соның бейнесін нақтылайды да,
одан алып ... ... ... ала ... дәме етіп ... ... бейнесін ұмыт қалдырады. Бұл, сірә, аудармашының өлең ... ... ... керек.
М. Зенкевич бұл өлең шумағын түпнұсқаға мейлінше жақын аударған:
Бай живет и охраняет свой скот,
Десят подари – сотню бережет.
А тот, кто ... ... ... девяносто в придачу уврет. [8, 33]
Әр тармақ, әр сөз деңгейінде талдау жасағанда да ... ... еш ... оның ... мен ... ... де сақтай
алғадығына көз жеткізе аламыз. Сөйтіп, өлеңдегі адам да, заман да аудармада
өз сипаттарымен еркін және ... ... ... ... ісі мен ... анық ... оның ... дәме етіп жүрген алаяқ аларманның
жағдайы да ... ... ... ... ... өнердегі
шынайылық пен шыншылдық ақын ... ... ... ... ... талант табиғатын, ақындық ойлау даралығын мейлінше дәл
тануға жол ашады. Өлеңнің бастапқы шумағын аударуда ... ... ... ... көрсеткен тәржімеші кей тұстарда мұнысынан жаңылып қалғандай,
түпнұсқа мазмұнын сақтауды міндет етпей, еркіндікке жол береді:
У богатого исстраи сила ... ... не ... честного человека травить,
Наготове любой держит злого пса. [8, 33]
Аударманың ... ... ... ... ... бай ... әуел
бастан” деген тармағымен мағыналас бола алмайды. Түпнұсқада ... ... ... ... ойдың аудармашының қалайша дұрыс түсіне
алмағанына таң болмасқа шара жоқ. Ақын екі ... ... ... Оның бірі – ... ... – бай. Бұл екі ... әрқайсысына
тән іс нәтижесі бар: бірі жықпақ, екіншісі жеңбек. Екі түрлі тұлғаны ... ... тән ... іс ... ... ... ... отырған ойы сұйылып шыға ... сөз жоқ. ... ... ... ... жағдайда, ол ақын ойына тең түсер, онымен
тектес ... ойды ... ... еді. Тәржімеші басқа ойды ұсынбады деуге
болмайды, бірақ сол ... ... ойы ... ... еш үйлеспейді,
түпнұсқа беретін мазмұннан әлдеқайда кедей, ажарсыз.
Шумақтың кейінгі екі тармағы түпнұсқа табиғатын ... ... ... да ... эмоциялық реңкке ие болып тұрған “жаны ... ... ұғым ... қалған. Мұның өзі де аударманың эмоциялық мазмұнын сырт
қалдарып, ... тек ... ... ғана ... ... байқатады.
Ақын өлеңнінің бірінші шумағын Р. МакКейн былай аударған:
The beys live in worry, protecting their wealth.
They buy, knocking off ten ... whom heavenly ... has ... accepted the ten, hanker after the ninety percent. [5, ... ... ... ... лайықты етіп берілген. Бірақ та,
өлеңнің алғашқы тармағында аудармашы ... ... қате ... ... ... деген: “The beys live in worry, protecting ... Осы ... ... ... ... ... “Байлар
өздерінің байлығын қорғап, мазасыз өмір сүруде” деген ... ... ... мал ... ... ... ... байлық туралы айтқан.
Және де өлеңдегі “байлар” деген сөзді ... ... деп ... ... ... ... жер және қара мал ... ... ... ... ... “бай” сөзінің ағылшынша өз ... ... сол ... ... ... еді. Бұл ... да алдыңғылары сияқты
аударма тілінде көркемдігін жоғалтқан. Бірақ та, ... ... ... ... жайлардың бәрі аудармашының түпнұсқа табиғатын, ... ... ... ақынның талант даралығын, ақындық әлемін,
поэтикасын жете тану немесе тани ... ... ... ... ... ... ойын білу және оны аудармада жеткізу, негізінен, екі
түрлі деңгейде ... ... ... ... ... онда
тұжырымдалған нақты мәліметті, хабарлай айтылған ойды дұрыс ... ... ... ... ... мәні ... тек өзіне ғана тән поэтикалық
машығы мен мәнері бар. Оны аудармада таныта білу, ... білу тағы ... ... ... ... тән ... ... немесе бір нәзік
бояуды өзгертудің өзі ... тән ... ... ... ... ... ... мүмкін. Түпнұсқаның жалпы мазмұнын
аударып баяндау мен оның ... ... ... ... ақынның
поэтикасын кестелей білудің екі басқа шығармашылық құбылыс екендігінде ... Ал, бұл ... - өте ... ... да, талантқа да үлкен сын.
Ақындығы келісті, талантты, ... де, ... де мол ... ... авторының поэтикасын, оның даралығын жете тани бермеуі, таныса да
жете бағалай алмауы ғажап емес. Түпнұсқаның сыртқы сипатын, ... ... ... тану және оны дәл ... бір басқа да, солардың
бірлігі мен ... ... мен ... және ... ... мән бір басқа.
Ақынның адамдық қасиет, адамшылық іс туралы ... ... ... тұрса
да қанша мақтап” өлеңінде бейнеленген.
Сенбе жұртқа, тұрса да қанша мақтап,
Әуре етеді ішіне қулық сақтап.
Өзіңе сен, өзіңді алып ... мен ... екі ... [6, ... ... алғашқы екі тармағында бір тақырыптық желі бар. Ол ... және оның ... ... ... екі тармақтағы тақырыптық желі -
өзіне ... оның ... ... ой. Ақын ... сен ... ... үш қасиетті - “ыстық қайрат”, “нұрлы ақыл”, “жылы жүректі”
негізге алып отыр. Сол үш ... ... – ақыл – ... анық көрсетіліп
тұр және оған еңбек ... ...... ... Олай ... ... мен қайратты қатар ала отырып, “өзің” ... ... ... ... ... болуы керек. Осындай іргелі, күрделі, ... ... ... ... орыс ... ... ... бар. Олар – А.
Гатовтың, Ә. Қодардың, М. ... ... Үш ... ... ... ... ... үлгілері әр түрлі. А.
Гатов өлеңнің ... ... ... ... ... не ... что тебя вознесут, -
Ведь они же коварно тебя предадут.
Верь себе! И опора и ... твое ... лишь ... ... и труд. [4, 196]
Түпнұсқадағы серпін, қимыл-қозғалыс, ойдың әрекетшілдігі аудармада
біршама берілген. ... ... ... сену ... ... ... Олардың себебі де, нәтижесі де ашылған. Алайда өлеңнің бір
жолынан екінші жолына жалғасып, ... ... ... ойдың тұтастығы қатты
әлсіреген. Өлеңде ақыл мен ... ... ... ... ... ол жоқ, ... пен ақыл сүйеніш пен бақытқа баланған. Осы өлең
жолдарында ... пен ... ... ... ... ... ... Ақынның
“алып шығар” деген қимыл-қозғалысқа, серпінге толы сөзін аудармашы ... ... и ... деп ... Олай беруі ақын өлеңінің
контексіндегі ақыл, ... ... ... ... ... бүркеп тастаған.
Ақынның дәл осы өлең арқылы айтайын деген ойы белгілі дәрежеде көркем түрге
иеленіп, орыс тіліне ... ... ... ... ... Ә. Қодар орыс тілінде былай берген:
Пусть хвалят люди, верить не резон.
Ты жди подвоха, если вознесен.
Поверь в себя, тебе ... ... труд и ум ... ... с двух ... [7, ... алғашқы екі тармақ түпнұсқаның алғашқы екі тармағының мазмұнын
жартылай берген. Екінші тармақтың мағынасы ... ... ... ... екі ... ... да өзгеріп, артық сөздерге орын берілген.
Түпнұсқадағы “Өзіңе сен, ... алып ... ... ойға ... ... қосылып, екінші жағынан, ақынның өз ойы көмескілене түскен.
Аудармашының ... ... ... ... ... ... ... нақтылықтың орнын жалпылық сипат ... ... ... түпнұсқадағы тікелей нәтижелі стиль көрсететін тіркестердің ұғымын
жеткізе алмайды. Оның ... ... өлең сөз ... ... ... ... ырғақ, ұйқас жүйесімен салыстырғанда айқындала түседі.
М. Сұлтанбековтың тәржімесінде мазмұндық нақтылық, дәлдік басым. ... ... ... мазмұны, атқаратын қызметі бұл жерде нақты
сақталған. Шумақтың жалпы мазмұндық бітімінде де ... ... б тебя не ... – не ... ... в хвалебной молве.
Веру в себя укрепляй, чтоб вдвоем
Разум и труд выводили на свет [10, 25]
Соңғы екі тармақтың синтаксистік құрылымы түпнұсқадан ... ... ... өз ... түпнұсқадағы ой жүйесінің құрылымындағы ... ... ... ... ... ... ... ойы да жүйелі қалпын
сақтай алмаған. Аудармадағы мағынаны қазақ тілінде былай баяндауға болады:
ақыл мен ... ... ... алып шығу үшін ... ... сенім арттыр. Бір
ұғымды екінші бір ... ... ... етіп ... түпнұсқа
жүйесіндегі бірден бірге дами ұласып жатқан ой ағынының еріксіз үзік-үзік
болып шығуына себепкер болған.
Өлеңнің ... мәні ... ... жинақталған:
Қайғы келсе, қарсы тұр, құлай берме,
Қызық келсе, қызықпа, оңғаққа ерме.
Жүрегіңе сүңгі де, түбін көзде,
Сонан ... – шын ... ... ... [6, ... бастапқы шумағы секілді мұнда да қимылды, қозғалысты білдіретін
сөздердің ... ... тұр. ... әр сөзінде бір әрекеттің сыры ... ... қыры бар. Бұл ... ақын ... ... ... ... туралы ой тастайды. Бұл жерде ақын жүректің қасиеті мен ... ... ... ... ... ... ... Өзге тілді оқырман үшін
де, түпнұсқаның аудармадағы ... ... үшін де ... ... ... ... ... көрсетілуі аса бағалы. Енді осы шумақтың
А. Гатов аудармасына ... ... горе ... то спины не сгибай!
Если явится радость, достойно встречай!
Загляни в свое сердце и там, в глубине,
Отыскав жемчуга, береги, не ... [4, ... мен ... әр ... деңгейінде жеке-жеке және тұтас шумақ
деңгейінде салыстырып қарағанда, тағы да көңіл ... ... ... ... көре қою ... Ақын ... қайғыға байланысты екі ғибрат
айтады: біріншісі – қарсы тұру, екіншісі – құлай бермеу. Аудармада бұл ... ... бар да, ... жоқ. Ақын ... ... қуаты
осылайша аудармада жойылып кеткен. Өлеңнің екінші тармағындағы ой да өзінің
қуатынан, серпінінен ажырап, түпнұсқаның жалпы ... ғана ... ... ... “оңғаққа ерме” екі түрлі мағынаға ие болғанымен екеуі
қатарласа, бірін-бірі толықтыра, дамыта келіп, ақын ... ... ... ... бұл екі түрлі мағынадан туып, “дұрыстап қарсы ал”
(достойно встречай) деген сияқты ... ... қуат аз, ... ... ... ... ... қызықпа, оңғаққа ерме” және “Если
явится радость, достойно встречай” – бірі түпнұсқа, бірі аударма екі ... ... да ... ... бары ... ... түйіні соңғы екі тармақта. Түпнұсқаның түйінді ойы
аудармада толық емес. “Сонан тапқан – шын ... ... ... ... шын тілегі, көңіл күйі аңғарылады. Мұндағы ... ... ... – асыл тас ... ... асыл – жүректің асыл қасиеттері. Аудармашы
жүректің асыл қасеттерін білдіретін ... ... ... ... ... ... де аударма мәтіні арасында атқаратын тиісті ... ... ... ... дәл осы жүйеде бұл сөзді басқа сөзбен алмастыруға
да, ауыстыруға болмайды. Оны ... ... ... ... ... аударма
мәтінінің сапасы, әсерлілігі күрт төмендеп кетеді. М. Сұлтанбеков те бұл
жолдарды “В сердце свое погрузись и на дне / ... ... – ты его ... деп ... Бұл жерде де айтарлықтай көркемдік сапа көрініп тұрған
жоқ, түпнұсқаның мазмұн тереңдігі де тиісті дәрежеде ашылмаған. Ә. Қодардың
да ... сол ... в ... ... сути в ... истина, которой нет вокруг [7, 37]
Осы жолдардың мағынасын қазақша беретін болсақ, онда ақын ойынын ... ... ... ... ... А. ... ... Сұлтанбековтың аудармаларындағы “жемчужина”, Ә. Қодардың аударуындағы
“истина” түпнұсқадағы жүректің ... ... ... ... ... ... мәнін ашып таныта алмайды. Жүректің басты қасиеті рақым болса,
жақсылық та мейірім де, ... те, ... ұят та - бәрі ... ... ... Ақынның айтып отырған “шын асылы” – осылар. Жақсылықпен,
әділетпен, ұятпен, рақым, мейірбаншылықпен іздеп тапқан нәрсенің бәрі – ... ... ... бұл ұғым ... тану да, табу да қиын.
Ақынның адамдық қасиет, адамшылық іс туралы осы ... ... ... ... былайша аударған:
Don't believe the flatterers when they sing your praises,
people are perfidious—they lie for ... your work and ... you from a false opinion of ... test yourself by being too ... get entangled going after fame.
It's not worthy of you, in the heat of ... chase after a ... grief comes, resist, don't give ... joy comes, don't be ... must simply look deeper into the heart—
you will find there true treasure—don't lose it. [5, ... ... ... екі ... ... ... ... қосып,
астарындағы түпкі мағынасын дұрыс бермей қате аударған. Түпнұсқаның бірінші
шумағындағы алғашқы екі ... ... “Don't believe the ... they sing your praises, / people are ... lie for ... яғни ... ... сені мақтап тұрса да, адамдар опасыз
(вероломные) – олар еш нәрсеге де ... ... ... етіп ... ... ақын өлеңінің түпкі мағынасын, яғни, жұртқа ... және ... ... ойын ... және ... ... деп ... қосып
жіберген. Түпнұсқада адамдардың опасыздығы емес, жалпы олардың қулығы
туралы болып тұр. Соны ... ... ... Осы ... ... ... ... желі - өзіңе сену және оның нәтижесі - аудармада
мүлдем жоқ. Аудармашы ақыл мен еңбекті тек ... ... және ... жалған мақтаулардан сақтайды деп артық қосып жіберген. Сол ақыл ... ... ... тәржімеші аудармада көрсете алмаған. Келесі
шумақттың бірінші тармағының мағынасын аудармашы ... етіп ... ... көп сенбеу туралы ой болса, аудармада керісінше өзіңді
сенімді адам етіп ... ... ой ... Бұл да ... ... ... Бұл ... соңғы екі тармағын аудармашы өз еркімен
аударған. Бірақ та, түпнұсқаны сөзбе-сөз, жолма-жол тәржімелемесе де, ... дәл ... да, ... ... Сол тармақты тәржімеші “Бұл көп
алдаудың ішіде елестің ... қуу ... ... ... деп, әсерлі
етіп берген.
Осы өлеңнің соңғы шумағының мағынасын, түпкі ойын тәржімеші сақтауға
тырысқан. ... ақын ... ... ... ... қайғыға
байланысты екі ғибрат айтады: біріншісі – ... ... ...... Тәржімеде бұл екі әрекетті аудармшы өз тарапынан жақсы көрсеткен.
Аудармашы өлеңнің екінші тармағындағы ойды, түпнұсқаның жалпы ... ... жай ... ... ... Ақын өлеңінің соңғы екі тармағында
жатқан түйінді ойын, яғни, жүректің асыл ... ... ... ... тәржімеші “true treasure” деп берген. Оның қазақша баламасы
“шын қазына”. Аудармашының осылайша тәржімелеуі бұл ... ... ... ... ақынның “шын асылын” “шын қазына” етіп беруі
дұрыс.
Аудармашылардың Абай өлеңдерін өзге тілдерге ... ... ... кемшіліктерінің себебі олардың түпнұсқа мәтінін, ондағы
мазмұн мен мәннің ашық, ... ... ... ... ... мағынасын
түсінбеуінде. Ақынның ақындық тұрғысын, ұлттық ойлау ерекшелігін, адам ... ... ... ... ... ... ... жеткізу
аудармашыдан түпнұсқаның нақты және жалпы мазмұнын ... ғана ... ... оның ... құрылымын, тілін, ақын өлеңдерінің ... ... ... ... ... ... негіз болған өмір
құбылыстарының сырын, оны ақынның қабылдау ерекшелігі мен бағалау тұрғысын,
саралау, ... ... ... шығармашылық ойлау және шығармашылық
туынды жасау процесін терең пайымдау – ... ... ... ... ... ... шығармашылық саты. Бұл сатыға мән бермей, түпнұсқа мәтінді
аударуды тікелей бастап кету – ... ... ... ... тән басты ерекшелік оның қиялының қанаттылығында. ... ... ... ... шығармашылығында шырай да болмайды. Бірақ, қиялдаудың
да, қанатты қиялдың да орны ... ... ... шек, ... ... ... мен түпнұсқа арасында бірлік пен тұтастық сақталмайды.
Аудармашының қиялының шарықтап шығар биігі де, қайта ... ... ... ... ақындық нысана болып табылады. Түпнұсқадан, автордың
ақындық ... көз ... ... ... қиялдан жақсы аударма
тумайды. Осы орайда чех ғалымы Иржи Левыйдың ... ... ... еске ... ... ... пікірінше, аудармашылардың көпшілігі
“түпнұсқаның мәтіні – аударманың мәтіні” жүйесі бойынша еңбектенеді. ... гөрі ... мына ... ... ... ... мәтіні –
түпнұсқада суреттелген өмір құбылыстарының тобы – аударманың мәтіні” ... ... өзге ... ... ... ... негізінде
немесе түпнұсқа мәтінінің мазмұнын тақырыбы мен ... ... ... ... мен ... ... ... бір тұлғаның қатысуымен
жасалған. Аудармашы ақын шығармаларын тікелей өзі ... өзі ... ... ... ... жете түсіну қазақ оқырманының өзіне де қиын. ... да ақын ... әр ... ... ... ... бұрын байқалмаған жаңа мәнін, ерекше қырын тауып жатады. Мазмұны
бай, мәні ... ... ... қанық мұндай шығармаларды ақынның
аудармашылары өздігінше танып, біле алмасы анық. Жолма-жол ... ... мен ... ... түсінік беруші, жол ... ... ... осы ... маңызды. Абай өеңдерінің
аудармашылары алдындағы басты қиыншылық – түпнұсқаны тікелей өздері ... ... ... ... ... адам мен ... ... жасаудағы шығармашылық
даралығын аударманың болмыс-біліміне дарыту, оның ... ... ... ... ... ... ... мен ақын ойының
логикалық негізін, даму сатыларын ... ... ... ... ... Ақын ... өзге тілдерге тәржімесінде ... ... ... ... ақын ... логикалық негізі мен
даму сатыларын бұзбай жеткізген ... ... ... сапасы да
жоғары болып шығады. Ал, бұл тарап орындалмаған жағдайда ... ... ... сондай-ақ түпнұсқаның көркемдік кестесін мазмұн мен
пішіннің келіскен сұлу ... ... ... аударма түпнұсқа
табиғатындағы көркемдік деңгейге көтеріле ... ... ... автор ойының жүйесін өзінше өзгертіп түзеді, ... ... ... ... ... ... қатарда айтқан ойды негізгі, басты
ой дәрежесінде береді. Бұл тәсіл аудармашының ... ... ... түпнұсқаның көркемдік-эстетикалық ерекшелігін, оны анық және
толық жеткізу талабының ... ... ... Абайдың поэтикалық тілінде ұлттық ... ... ... ... ... ... ... тілінің лексикалық
қорында кездеспейтін сөздер ақынның ... ... ... ... ... аудармада дәл беру қиын, олардың мағынасын ғана ... Ал, ... ... ... ... мағынасын беру
мүмкіншілігі де жоққа тән. ... ... ... бұл ... ... транслитерациялық қалпында алып, соңынан түсінік
береді. Соған байланысты түпнұсқада ... ... ... ... ... ... осы жолмен сақталады, кейде аударма ... ... ... ... ... Бұл бір жағынан ақын тілінің
ұлттық мазмұнға ... ... ... ... ... ... ... жеткізу де тәржімеші үшін өте қиынға түседі, аудара қалғанда, оның өзі
тәржіменің мәтінінде ... ... ... ... аударма өлеңнің, Абайдың
өзі айтқандай “өңкей келісіммен сылдырап”, келісті келуге тиісті түрі мен
мазмұнының ... ... ... ... ... мен ... ... қатынастың қайшылыққа ұласуының ең
бір анық, мол көрінетін тұсы – осы ... ... адал ... барынша
балама аударма жасауға ұмтылған жағдайда, ... ... ... ... ал ... ... деңгейін жоғары көтеруге әрекет
еткенде, ... ... мен ... ... ... сақтай алмай
қалады. Мұның өзі еркін, балама тәржіме мен ... ... ... ... басқа деңгейіндегі бір көрінісі болып табылады. Бұл
қайшылық Абай өлеңдерінің көркем, балама аудармасы деңгейінде де ... ... биік өнер ... ерекшелігі осы қайшылықтың орнына
“сылдыраған өңкей келісімнің” салтанат ... ... ... ... ... ... ... Абайдың өзіндей ақындық өнердің асқан таланты
ғана қол жеткізе алады.
II ТАРАУ
АБАЙ ҚАРАСӨЗДЕРІНІҢ ОРЫС, АҒЫЛШЫН ... ... ... ... ... ... көсемсөзі тарихында өз жанынан соны қарасөз
түрінде ғақлия, ақыл-өсиет жазып және ... ... ... ... ... мол мұра ... оқымысты-ғұлама ақын – Абай
Құнанбайұлы. Ұлы ақын өз елінің әлеуметтік ... ... ... білім,
адамгершілік жайында терең пәлсапалық ойларын толғана отырып, қызғылықты
баяндаған
Профессор ... ... ... ақынның қарасөздері туралы: “Абайдың
қарасөздері – көркем әңгіме емес, даналық сөздер, ... ... ... ... ол ... көзқарасын, дүние тануын қара сөзбен
де кейінгілерге қалдырып кетті.
Бірақ, Абайдың ... ... ... бар. Оның ... да ... болып келеді. Сөздердің көлемі аз болса да, мағынасы
терең. Көпшілігі-ақ сұрау-жауап, не оқушылармен, не ... ... ... Бұл – батыс, орыс елдерінің ұлы адамдарының көп қолданған әдісі.
Ғылым, көркемөнер тағы басқа мәселелер туралы өз ... ... осы ... ... Түбі сонау ескі гректердің философтарында
жатыр.
Абайдың қарасөздері мен ... ... ... ... ... де, оның ... қарасөздерінде жоқ тақырып, тіпті кейбір
қайшылықтар да ... Бұл ... ... ... ... соны ... ... Өз кезегіндегі ақындардың ешқайсысының
басына келмеген әлеуметтік зор мәні бар мәселелерді сөз қылады.
Абайдың ... ... ... ... таң ... ... емес.
Өйткені ол өз заманының мәдениетті адамы болды. ... ... ... ... ... ... кетуді азаматтық борышым деп білген.
Өз елін өзгелердің қатарына жеткізуге, дұрыс жолға ... ... ... 319] – ... ... ... Осыған қоса Абайдың қарасөздері жайында
Абай қарасөздерінің жанрлық және стильдік ерекшеліктері туралы ... Х. Ж. ... өз ойын ... ... “Абайдың қарасөздері
мен нақылдары – ақын творчествосының елеулі саласы, өлеңдерімен мазмұндас,
идеялас, бірін-бірі ... ... ... ... ... ... жаңа түр, ... көрінген проза, публицистика. Ақынның ... осы ... ... туындысы. Өлеңдерін ... ... ... ... тууына да себепкер. Ол өлеңдерінде де,
қарасөздерінде де өмір шындығын, халықтың арманын, болашақ қамын ... [13, 346] - дей келе ... ... алты ... ... ... ... (поучение, рассуждение)
2. Тастих (утверждение) ретінде келетін философиялық трактат
3. Нақыл сөз ... ... ... ... ... дидактикалық насихат (назидание)
5. Сын мақала ретіндегі публицистика
6. Көркем прозалық элементтер бар әңгіме” [13, 348]
Академик-жазушы Мұхтар Әуезов ақын ... ... ... саны 46
бөлек шығарма. Оның алты-жеті үлгісі қысқа келеді. Бұл қатарға қосылатындар
“Он алтыншы”, “Он ... “Он ... ... ... “Отыз бірінші”, “Қырық бесінші” сөздері. Жалпы қарасөздерден
мазмұн, ... ... ... ... - ... ... сөз. Ол
тарихтық мақала-очерк тәрізді. Қазақ халқының қайдан шыққандығына арналған
дәлелді, деректі қысқа зерттеу сияқты. Өзге ... бес ... ... көлем
жағынан ең мол шығарма бұрын Абайдың ... ... ... бөлекше көшіріліп жүретін дін, мораль мәселелеріндегі Абайдың
бір үлкен ой-толғауы болады. Бұл - отыз сегізінші сөз.
Осыдан соң ... ... ... ... ... – Сократ пен оның
шәкірті Аристодим әңгімесі. Бұл - жиырма жетінші сөз.
Көпшілік қарасөздерден және де ... ...... ... ... Бұл ... өзге қара сөздерше тұтас құрылған бүтін шығарма
емес. Шартты ... ... ... ... деп бір араға бастары құралған
афоризмдер саналады,” - [14, 217] деп ...... М. ...... ... ... ... мазмұн
жағынан алғанда, осы шығармалар Абайдың өзі тапқан бір алуан көркем сөздің
түрі. Кейде ... ... ... және ... ... ... ... өсиет, толғау тәрізді,”- [14, 218] деп тұжырымдайды.
Ақын Абайдың әр-түрлі адамдардың мінез-құлқына, іс әрекеттеріне қатысты
жайлар нақтылы бейнеленген, аса маңызды ... ... ... ... ... ... үлкен өмір шындығы, заман шындығы,
қоғамдық қарым-қатынастар айқын көрініс ... ... орыс ... В. ... С. ... және К. ... мен
Р. Сейсенбаевтың және де ағылшын тіліне тәржімелеген Р. МакКейннің
аудармаларын салыстырып көрелік.
Абайдың ... ... ... ... ... Бұл Сөзде Абай жазуға
қалай кіріскендігі туралы айтады, өзінің жалпы шығармашылық ... ... ... Бұл ... өзі ... айта отырып, Абай өзінің не үшін ел
ісінен, ғылымнан бас тартқандығы туралы да ... ... ... ақын “Ел ... ... ... ... да, сол сұрағына былай етіп
жауап береді: “Жоқ, елге бағым жоқ. Бағусыз дертке ... ... ... не ... ... басылмаған жастар бағамын демесе, бізді құдай
сақтасын!” [6, 89].
Осы үзінді К. Серікбаева мен Р. ... ... ... ... народом? Нет, народ неуправляем. Пусть этот груз взвалит
на себя тот, кто ... ... ... ... или ... ... с
неостывшим сердцем. А меня сохрани Аллах от непосильного бремени.” ... ... ... ... облегчить страдания народа?
Невозможно. Народ неуправляем. На это идет ... тот, кому ... ... ... и проклятия, или молодежь, чье сердце
горячо и не изведало еще ... ... Меня же, ... эту истину,
сохрани аллах от искушения.” [16, 135].
Ал, В. Шкловский аудармасы ... ... ли мне ... ... им ... Если ... не ... даже тот, кто призывает на свою
голову любую беду, не хочет этого даже молодежь с ... ... то ... тем ... не ... Нет, я не знаю, как им править. Так ... ... то ... ... мне не по ... [17, ... ... ағылшын тіліне тәржімелегені: “Rule the people? No, the
people are ungovernable. Let this burden be ... by someone who ... to contract an ... malady, or else by an ardent youth with ... heart. But may Allah spare me this load which is beyond my ... ... Шкловский тәржімесінде аудармашы елді тіптен бағуға болмайды деп
түпнұсқа мағынасын бұрмалап жіберген. ... ... ... Абай ... деп ... және ол қалайша елді бағу керегін білмейтіндігі туралы еш
сөз жазбаған. Ал, В. ... ... ... ... қосылған
қателіктер де бар. Бұл тәржіме аудармашының еркіндікке ... ... ... мен Р. ... С. ... және Р. ... де
тәржімелерінде да сондай еркін аударылып, артық қосылған сөздерді байқауға
болады. Мысалы, С. ... ... ... ... ... К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев тәржімесінде “непосильное ... ... тыс ... ... ... ал Р. МакКейнде “beyond my
powers”, яғни, “менің күшімнен жоғары” деген артық кеткен сөздерді ... ... де ... жоқ, ... сөздер қатарына жатады.
Осы ойынан кейін Абай ... ... ... ... Жоқ, баға ... ... керегінше өздері бағар.” [6, 89]
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев тәржімесі: “Умножать ли стада? Нет, ... ... ... ... дети ... ... коль им надобно.”
[15, 139]
С. Санбаев былайша тәржімелеген: “Может быть, умножать стада? Не ... ... если им ... разводят скот сами.” [16, 135]
В. Шкловскийдің ... ... ли мне ... Нет, я не ... ... ... дети разводят скот, ... им ... ... ... ... ... “Shall I multiply the herds? No, ... do that. Let the young folk raise livestock if they need them.” ... ... мен Р. ... ... ... ... баға
алмаймын” дегенді “Нет, не стоит заниматься этим” деп, яғни, қазақшаласақ
“Жоқ, бағудың ... ... ... болып шығады. Осы жай ... ... мен С. ... ... ойын ... “не хочу”, яғни,
“баққым келмейді” деп өзгертіп жіберген. Және де осы ... ... Абай ... ... ... керегінше бақсын десе, В. Шкловский
тәржімесінде балалар ойларына келгенінше бақсын деп дұрыс емес ... ... ... ... ... ... сөзін “young folk”
деп, дәлме-дәл аударсақ ... ... деп ... бұрмалап жіберген. Оны
ағылшын тілі оқырмандары дұрыс ... ақын ... ... ... ... деп ұғынуы әбден мүмкін.
Абай өз қарасөздерінде қазақтың мақалдарына үлкен мән беріп, солардың
дұрыс, бұрысын айтқан. Мысалы, “Бесінші сөз” - ... ... ... ... ... санасының надандық, қараңғылықтың салдарынан туатын
мінді мінез, айыпты әрекеттерді айта өтеді. Мал үшін өмір ... ... ... ... ... түземек болады.
Осы бесінші сөзінде Абай: “Көкірек толған қайғы кісінің ... ... ... ... ... құртып, я көзден жас болып ағады, ... сөз ... ... деп ... [6, ... ... аудармашылар былай тәржімелеген:
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев тәржімесі: “Печаль омрачает нам душу,
леденит тело, сковывает волю и, ... ... ... из уст или
слезами из глаз.” [15, 149]
С. Санбаев тәржімесі: “Человеку ... ... ... ... ... ... Она изнуряет тело, иссушает душу, изливается слезами из глаз и
словами из уст.” [16, ... ... ... ... про смех – ... ... про горе.
Скорбь сжимает грудь, ослабляет все суставы тела, исторгает из человека
слезы и потоки жалоб.” [17, 328]
Осы үзінді Р. МакКейн ... ... darkens the soul, chills ... numbs the will, and then bursts forth in words or tears.” [5, ... ... мен Р. ... және Р. ... аудармалары өзара
ұқсас. Тек ағылшынша тәржімеде түпнұсқадағы “көзден”, “тілден” деген сөздер
жоқ. Осы аудармалар түпнұсқаның мағынасын ... ақын ... ... ... өз баламаларын жазбай, басқа сөздерді қолданған. Ал,
В. Шкловский өз аудармасында ... про смех – ... ... про горе”
деген түпнұсқада жоқ, артық сөйлем қосып жіберген. Аудармашы түпнұсқаның
мағынасын ашпаған және ақын ... ... жол ... ... Тек С. ... аудармасы түпнұсқаның мағынасын ашып, ақын
сөздеріне балама тапқан деуге ... ... де, ... ... ... ... ... сөз қосып жіберген. Ақынның “көзден дас болып
ағады, я (немесе) тілден сөз болып ағады” ... ... ... из глаз и словами из уст” деп, яғни екі іс бір уақытта болатындай
етіп тәржімелеген.
Сонан соң түпнұсқада ақын ... кей ... ... еске ... “Ә, ... жас баладай қайғысыз қыла гөр!” деп тілек тілегенін
өзім көрдім. Онысы – жас баладан гөрі өзі есті кісі ... ... ... ... кісі болғансығаны. Қайғысы не десең, мақалдарынан танырсың:
әуелі – “Түстік өмірің болса, күндік мал жи”, “Өзіңде жоқ ... әкең ... ... – адамның бауыр еті”, “Малдының беті – ... ... беті ... “Ер ... мен бөрі ... жолда”, “Ердің малы елде, еріккенде
қолда”, ... ... ... “Алаған қолым - береген”, “Мал ... ... ... “Байдан үмітсіз –құдайдан үмітсіз”, “Қарның ашса, қаралы
үйге шап”, “Қайраны жоқ көлден без, ... жоқ ... ... [6, ... үзіндіні аудармашылар қалай тәржімелегенін салыстырып көрсек:
К. Серікбаева мен Р. ... ... “Я ... как люди ... ... сделай нас беспечными, как младенцев”. Мнят себя страдальцами,
обремененными тяжкими заботами и ... ... они ... детей. О
заботах же их можно судить по пословицам: “Если жить осталось до ... ... на ... ... и отец ... ... ... для казаха –
плоть от плоти его”, “У богатого лик светел, а у ... – все ... ... ... и волк добудут пищу в пути”, “Стада почитаемых мужей
находятся в ... ... они о ... ... от ... “Рука, умеющая
брать, умеет и давать”, “Кто сумел нажиться, тот и прав”, “Приносящий ... ... ... ... на бая надежда плоха, то и на Бога ... ... ... ... к ... где ... “Берегись озера с
глубокими берегами, да народа немилосердного.” [15, 149]
С. Санбаев нұсқасы: “Я видел казахов, которые умоляли: “О ... ... ... как ... При этом ... ... что они разумнее
детей, что им дело до всего, что ... в ... и они ... ... ... ... горе их ... узнать всего лишь по нескольким пословицам. Вот ... жить тебе ... ... едой на ... ... и ... отец в
тягость”, “Скот сидит в печени у человека”, “У имущего лик ... ... ... ... ... и волк сыты в пути”, “Добро удальца - в народе, когда
хочет, тогда и ... ... дать ... не страшен и ад”, “Рука
берущая умеет и отдавать”, “Прав тот, кто владеет ... ... ... то и ... не поможет”, “Если голоден, торопись к дому, где
дают поминки”, “Не живи у озера ... ... ... ... ... ... аудармасы: “Сколько раз я слышал, как ... ... ... нас ... как ... ... у ... есть
заботы, и они считают себя взрослыми.
Но если спросить у них: какие у них заботы, какое горе они ... то ... ... ... тебе жизнь на полдня, а средства имей на ... ... и отец не ... ... – печень человека”, “Богатому свет,
а бедному тьма”, “Храбрец и волк ... пищу на ... ... ... и ... ... кто ... нажиться, тот и прав”, “Избегай озер
глубоких и людей скупых”, “Если проголодаешься, то скачик дому, в ... ... [17, ... ... ... “I have seen people praying; “Oh, Allah, ... as carefree as a babe!” They imaging ... to be ... by cares and misfortunes, as though they had more sense ... As to their cares and concern, these can be judged from ... “If you will live no longer than noon, make ... for ... day”; “Even his father becomes a stranger to a beggar”; ... ... Kazakh is flesh of his ... “A rich man has a ... full ... a poor man – as hard as ... “The dzighit and the wolf will find
their food along the way”; “The herds of exalted men are left to the ... others, except when such men have nothing better to do”; “The hand ... also ... “He who has managed to get rich is always in the ... you can’t rely on the bey, don’t count on God ... “If you ... gallop to the place of a funeral ... “Beware of a lake with o
shallows and of a people that knows no mercy”. Such proverbs are ... ... ... мен Р. ... ... ... ... тәржімелеген.
Мақалдардың мағынасын ашып, оқырмандарға түсінікті етіп ... ... де ... ... болып шыққан. Алайда, осы
аудармашылар түпнұсқадағы ... ... өз ... ... әдісін қолданып, орысшасында “бай”, ағылшыншасында “bey” деп
берген. ... ... ... да, ... да өз ... бар. ... ... қолданулары керек еді. С. Санбаев та ақын ... ... ... Мақалдарды түсінікті етіп, мағынасын ашқан. Түпнұсқадағы
“бай” сөзін ... деп өз ... ... Сәтсіз аударма В.
Шкловский тәржімесі. Аудармашы ... ... ... ... ... сөздер қосып, түпнұсқадағы кей мақалдарды тастап
кеткен. Мысалы, ақынның “Қайғысы не десең, ... ... ... ... В. Шкловский “Но если спросить у них: какие у них заботы, какое
горе они знают, то они ... ... деп ... ... ... ой ... ... Сонан соң, түпнұсқадағы “Ердің малы елде,
еріккенде қолда”, ... ... ... үмітсіз – құдайдан үмітсіз”
деген мақалдарды тіптен аудармай, тастап кеткен.
Абай осы ... ... ... ... не ... ... ... қояды
да, сонан соң сол мақалдарға қарап мынадай ой түйіндейді: ... ... ... ... ғылым үшін, білім үшін, әділет үшін қам жемейді ... үшін қам ... ... ... ол ... ... ... білмейді екен, бар
білгені малдыларды алдап ... яки ... ... ... бермесе онымен
жауласпақ екен. Малды болса, әкесін жаулауды да ұят көрмейді екен. Әйтеуір
ұрлық, қулық-сұмдық, тіленшілік, ... ... ... ... ... ... ... мал тапса, жазалы демесек керек екен.” [6, 94]
Аудармашылардың тәржімелеріне назар аударайық:
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев нұсқасы: “О чем они ... Не о ... ... не о мире и ... ... ... ему бы ... да
не знает – как? Вот и ловчит, хитрит, чтоб хоть лестью выманить богатство у
других, не удастся – ... люто ... со всем ... Отца ... не
прочь обобрать и не сочтет это позором для себя. Не ... у ... тех, кто ... себе скот обманом, подлостью, попрачайничеством,
разбоем или другими ухищрениями...” [15, 149]
С. ... ... “О чем ... эти пословицы? Разве говорится в них
о мире, науке, знаниях и ... Нет. Зато по ним ... ... о том, что ... не ... честным путем наживать богатство,
стараются обвести вокруг пальца имущих, если же не ... ... ... друг ... Кто ... что ... скота подобные люди не обворуют
даже родного отца?” [16, ... ... ... “Много у нас пословиц, но не говорится в них ... о ... о ... и ... ... ... свой ... как собственные свои потроха. Он хочет получить
все обманом. Если ему не ... ... ... ... не ... ... ... [17, 328]
Ағылшынша нұсқасы: “Now, what do they tell us? It is not learning ... nor peace and justice, that the Kazakh holds dear – his ... is how to get rich. So he will twist and turn to cajole some ... riches from other people, and if he does not succeed, he will see ... world as his enemy. He will have no scruples about fleecing even ... father. It is not ... among us to censure those who ... of ... by ... lies, pillage or other ... ... ... және С. Санбаев бұл үзіндіні еркін, қарапайым жай ... В. ... ... ... мағынасын барынша бұрмалап
жіберген. С. Санбаев түпнұсқа мағынасын бергенмен, ақынның стилін сақтамай,
еркін тәржімелеген. К. Серікбаева мен Р. ... ... ақын ... ... әр сөзді аударған. Бірақ та, бұл аудармашылар да
тәржімеге түпнұсқада жоқ ... ... ... ... сөзін “богатство” деп
берген. Р. МакКейннің аудармасы К. Серікбаева мен Р. ... ... ... ... ... аудармашысы да “мал” сөзін “rich” деп,
яғни “байлық” деп берген.
Абай өзінің ... қара ... ... мақалдарын көрсетуімен қатар
өз ойларын да мақал ретінде бере білген. “Алтыншы сөзінде” Абай: ... ... ... алды – ... ырыс алды – тірлік” дейді. Бірлік қандай
елде болады, қайтсе тату болады – ... ... ... ... аты ... ас ... киім ... дәулет ортақ болса екен дейді. Олай ... не ... ... не ... ... құрымай мал іздеп не
керек? Жоқ, ...... ... ... бірлік емес.” - [6, 95] дейді.
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев ... бұл ... ... ... из ... ... гласит: “Начало успеха – единство, основа
достатка - жизнь”.
Но у ... ... ... ... и как они ... ... между
собой – казахи не знают. Полагают, что это – ... ... ... Если так, то ... прок от ... и какой вред от нищеты? Стоить
ли трудиться ради ... не ... ... от ... ... ... быть в умах, а не в общности добра.” [15, 151]
С. Санбаев ... етіп ... “У ... ... пословица:
“Единение – это верх искусства, а существование – основа достатка”.
Но казахи не ведают, что ... ... и ... рожается согласие. Они
полагают, что единство – это ... ... ... ... ... Но
если так, то какая польза от богатства и какой вред от бедности?.... Нет,
людьми должна двигать общность ... ... на ... а не ... общему добру.” [16, 143]
В. Шкловский нұсқасы: “Одна из казахских пословиц гласит: “Начало умения
в обиденении. Начало достатков в ... что ... ... и как его ...... не ... казахов выходит так, что единение – это общность ... еды, и ... если это так, то ... же ... от богатства и какой убыток ... ... ... богатства на стороне, если оно есть у тебя в роду и
его можно ... это ли ... ... в ... ... в ... намерениях, а не в ... ... ... будто бы можно выпросить у своей родни.” [17,
330]
Р. МакКейннің ағылшынша ... ... to a Kazakh proverb: ... of success is unity, and of well-being – life”.
Yet what kind of people are they who live in unity and how do ... such accord? The Kazakhs are quite ignorant on this score. ... that unity resides in the common ... of livestock, chattels and
food. If this where so, then what use wealth and what harm in ... it be ... working hard to grow rich without first getting ... one’s kith and kin? No, unity ought to be in peoples mind and not ... ... [5, 89]
С. Санбаев осы үзіндінің басты ойын сақтаған. Бірақ та, автор стилін
сақтамаған. Сонан кейін, түпнұсқадағы ... ... мал ... не керек?”
сөйлемін тастап кеткен. В. Шкловский де ... ... ... “Бірлік
қандай елде болады, қайтсе тату болады – білмейді” ... “Но что ... и как его ... – казахи не знают”, яғни, “Бірлік деген не және
оны қалай алуға болатынын қазақ білмейді” деп сөйлемнің ... ... Және де ... ... искать богатства на стороне, если оно
есть у тебя в роду и его ... ... ... ... ... сөйлем
қосып жіберген. К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев аудармасы және Р. МакКейн
тәржімесі жақсы ... ... ... ... не ... ... ... сұрағын аудармашы
В. Шкловский “какой убыток в ... деп, С. ... ... вред ... К. ... мен Р. Сейсенбаев “какой вред от нищеты?”, ал
Р. МакКейн “what harm in ... деп ... ... ... әр ... берген - В. Шкловский мен С. Санбаев “бедность”
деп, К. ... мен Р. ... ... ... ... ... “poverty” сөзі орыс тіліндегі екі сөзге де ... ... ... ... Абай ... ... “Жоқ, бірлік – ақылға бірлік,
малға бірлік емес.” [6, 95]
Осы ойды аудармашылар ... ... ... ... мен Р. ... “Нет, единство должно быть в умах, а не
в общности добра.” [15, 151]
С. Санбаев: “Нет, людьми должна двигать общность ... ... ... а не ... к ... добру.” [16, 144]
В. Шкловский: “Нет, единение в общности мысли, в общих намерениях, а не
в мнимой общности богатства, ... ... бы ... выпросить у своей
родни.” [17, ... ... “No, unity ought to be in peoples mind and not in ... [5, ... ... ... аудармашылардың “мал” сөзін әр түрлі
етіп түсіндіретінін көреміз. К. ... мен Р. ... және ... бұл ... ... В. ... ... деп, Р. МакКейн де
“wealth”, яғни, “байлық” деп ... В. ... ... ... ... бы ... выпросить у своей родни” ... ... ой ... ... ... ... ... ұмтылуға бөгет жасайтын
надандық, мақтаншақтықтық мінездерді шенеуге арналады. Осы ... ... ... ... кім үйренеді, насихатты кім тыңдайды?” [6, 96] ... ... да, ... тыңдайтын адамды іздейді. Болысты, биді, байларды,
ұры-залымды айта ... ... қой ... ... күнін де көре алмай
жүр. Аналар анадай болып тұрғанда, білім, ғылым, ақылды не ... ... де ... [6, ... ... “А ... ... люди овечьей породы, не ... ... ... что они не ... пропитанием. [17, 334]
Аудармашы “қоңыршалар” сөзін “мирные люди” деп, ал “қой жүнді” дегенді
“люди овечьей породы” деп ... ... ... ... ... ... ... ғылым, ақылды не қылсын?” деген ... ... ... ... мен Р. ... ... ... что смирнее овцы,
озабочены своим пропитанием. Что им ... ... ... ... все это
не нужно богатым?” [15, 156]
К. ... мен Р. ... ... ... ... ... тәржімеленген. Түпнұсқадағы “Аналар” деген сөзді “богатые” деп
нақтылап ... ... ... “Остаются бедняки, которые еле сводят концы ... Но как ... ... им ... ... ... ... наукой, когда они видят великий пример дурости волостных, биев и
богачей?” [16, ... ... ... ... ... жоқ ... қосқан. “Би” сөзін
қосқан, және сол ... ... ... ... ... “The poor, meek as sheep, are only ... getting their daily bread. What good is advice, wisdom and learning
to them when even the rich do not want it?” [5, ... ... ... ... ... ... ... сөздер
қосылған. Олар: “daily bread”, қазақша “күндік нан” және “wisdom”, ... ... ... ... ... түпнұсқада кездеспейді.
“Жиырма тоғызыншы сөзінде” Абай тағы бір халық мақалын көрсетеді: “Жүз
күн атан болғанша, бір күн бура ... [6, ... ... ... мен Р. ... ... ... один день быть бурой,
чем сто – выхолощенным верблюдом” [15, 196]
С. Санбаев нұсқасы: ... сто дней ... ... ... один день безумствовать бурой!” [16, 179]
В. Шкловский нұсқасы: “Чем сто дней быть мерином, ... один день ... [17, ... Шкловский “атан” сөзін “мерин” деп аударған, ал ... ... - ... деп қате ... ... қазақтың жануардың жасын, түсін, тұқымын анықтауда шебер
екендігін айтып кеткен жөн. ... ұлт сиыр етін ... ... ... ... Сондықтан да, В. Шкловский аудармасында қазақтың
ұлттық бояуы жоғалған болар.
Әрине, бұндай тәржіме орыс тіліндегі оқырманға қазақтың ... ... етіп ... ... ... ... оқып ... ұмытып,
орыстың өз мәтінін оқып ... ... Және сол үшін ... ұғынбайды.
С. Санбаев та, К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев та ... ... ... деп аударып, “бура” сөзін транслетирациялаған. Бұл
жағдайда аудармашылар транслетирация ... ... орыс ... ... ... ... Әсіресе, С. Санбаев тәржімесі жақсы шыққан.
Ағылшынша нұсқасы: “Better one day a as a stallion than a hundred ... a ... [5, ... Р. ... ... ... ... деп, “бура” сөзін В.
Шкловский тәрізді “stalling”, яғни, “айғыр” деп қате аударған.
Абай қарасөздерінде кездесетін тағы бір ... – дін, ... ... ... Оның “Он екінші сөзінде” мынандай сөйлем ... ... ... иғтиқадын¹ махкемлемек² керек.” [6, 100]. Абай ... ... араб ... ... ... 1 – ... ... 2 – берік, мықты,
орнықты.
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев осы сөйлемді ... ... ... он ... ... в своей вере...” [15, 164]
С. Санбаев аудармасы: “...первое – это убежденность в ... [16, ... ... ... “...во-первых, надо понимать смысл веры,...”
[17, 343]
Р. МакКейн нұсқасы: “First of all, he must be certain in his ... ... еш ... да араб сөздері сақталмаған. Орыс ... ... ... ... ... ... тілге аударған
тәржімеші ағылшынша сөздермен берген. Бұл жерде де алалықтар байқалады. Әр
аудармашы мағынасын әр ... етіп ... ... мен Р. Сейсенбаев, Р. МакКейн сенімге көз жеткізу керек деп,
С. Санбаев сенімнің ... көз ... ... деп, В. ... мәнін ұғыну қажет деп түсіндіреді.
Әрі қарай осы Сөзде мынандай сөйлем оқимыз: “Күзетшісіз, ескерусіз иман
тұрмайды, ... өзін өзі ... шын діни ... жаны ... ... ... бар деп болмайды.” [6, 100]
В. Шкловский тәржімесі: “Если, кто не ... ... ... ... чалму и начнет величаться, называя себя поборником поста и молитвы,
то это будет подобно тому, как человек, не ... ... за ... за ее ... [17, ... ... ... көру мүмкін бе? Біздің көріп отырғанымыздай, бұл
жерде В. Шкловский түпнұсқаны өз ... ... ... ... және ... мал бермеген адамды артық қосып жіберген.
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев: “Кто небрежен, не ... себя ... не ... сострадать, того нельзя считать верующим – без
бережливости и ... не ... в душе иман – ... [15, ... ... “Нет истинной веры без усердия и воздержанности ее слуг, без
постоянного переживании и борьбы за ее чистоту и ... [16, ... ... ... “A person who s ... who is not strict in
his ways and is not capable of compassion cannot be considered a ... ... and ... one can not keep iman, the ... one’s soul.” [5, ... ... мен Р. Сейсенбаевтың және Р. МакКейннің аудармалары ... Бұл ... ... ... алшақтағанымен, ақынның айтайын
деген ойын, түпнұсқаның мағынасын ашу үшін сөйлемдегі сөздерді нақтылап,
түсінікті етіп ... Ал, С. ... ... ... ... дәл ... “Отыз жетінші сөзін” бір араға бастары құрылған афоризмдер
екенін бастапқыда айтқан болтынбыз. Сол ... ... ... ... көрейік:
Түпнұсқа: “Адамның адамшылығы істі бастағандығынан білінеді, қалайша
бітіргендігінен емес” [6, 122]
В. Шкловский: “О качестве человека суди по его ... а не по ... из них ... [17, 387]
С. Санбаев: “Достоинство человека определяется его подходом к делу, а не
завершением.” [16, 189]
К. Серікбаева мен Р. ... ... “О ... ... ... тому, как он начал дело, а не по тому, как ему ... ... ... ... МакКейн аудармасы: “Judge a man’s qualities by the intentions of his
action and not by its ... [5, ... ... ... ... әр ... ... Санбаев және К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев ол ... ... ... ... Ал, В. Шкловский ... ... де ... ... деп ... Бұл ... С. Санбаев және К.
Серікбаева мен Р. ... ... ... деп ... Және ... сол ... аудармасына келетін болсақ, К. Серікбаева мен Р.
Сейсенбаев тәржімесі басқаларына қарағанда жақсы ... ... ... ... көрікті ой ауыздан шыққанда өңі қашады” [6, 122]
К. Серікбаева мен Р. ... ... не ... ... ... через
человеческие уста, она тускнеет.” [15, 211]
С. Санбаев: ... ... ... ... ... ... человеческие
уста.” [16, 189]
В. Шкловский: “Как ни прекрасна мысль, но ... ... ... ... [17, 387]
Р. МакКейн: “However good a thought, it is tarnished by passing through
human lips” [5, ... ... ... ... ... әр қалай тәржімелеген. К.
Серікбаева мен Р. Сейсенбаев, С. Санбаев ол сөзді “тускнеть” (күңгірттену)
сөзімен ... және жай ... ... сөздің орнына “человеческие уста”
(адамның аузынан) деп артық сөз ... ... Р. ... де “human ... ... деп ... жіберген. “Өңі қашады” дегенді В. ... ... ... ... деп берген.
Түпнұсқа: “Әкесінің баласы – адамның дұшпаны. Адамның баласы – бауырың.”
[6, 123]
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев: ... ... отца для ...... ... – твой брат” [15, 211]
С. Санбаев: “Дорожи не тем, что сын ... ... тем, что - ... [16, ... ... ... ... отца – недруг народу, сын народа – твой ... ... ... “A ... son is an enemy to other people. But a son ... is your dear ... [5, ... түпнұсқадағы “адам” сөзін мынадай етіп берген:
К. ... мен Р. ... ... және ... ... “человек”, В. Шкловский “народ”, Р. МакКейн “other people” (басқа
адамдар). Бұл жерде С. Санбаев пен В. ... ... ... ... ... бұл ойды ... беріліп, дұрыс аудармаған.
Түпнұсқада жоқ ... ... дәл ... В. Шкловский автор стилін
сақтап, түпнұсқаға жақын етіп аударған. К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев
және Р. ... де ... ... ... “Ер ... сұраса да азға разы болады.
Ез аз сұрар, артылып берсең де разы болмас.” ... ... мен Р. ... “Достойный, попросив ... ... ... ... ... но останется не довольным,
если дашь ... чем он ... [15, ... Санбаев: “Достойный довольствуется малым, хотя и ... ... ... даже ... ... с ... [16, 189]
В. Шкловский: “Достойный просит многого, ... ... ... ... а дашь ему ... он все равно будет недовольным.” [17, 387]
Р. МакКейн: “A good man may ask much, will be content with ... one will ask much, but will be ... even if he gets ... he asked for.” [5, ... “ер” сөзін орыс тіліне тәржімешілер “достойный” деп берген,
ал, Р. МакКейн ағылшынша “good man” - “жақсы ... деп ... ... ... сөзін К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев және С. ... деп, В. ... ... Р. ... “despicable one” деп, әр
аудармашы әр түрлі берген. ... ... да ... ... ... та, олар ... тәржімелерінде түпнұсқаның әсерін, әуезділігін
жоғалтқан. Сонымен қатар, К. ... мен Р. ... ... ... ... ... “много” деп, яғни, “көп” деп аударып, үлкен
қате жіберген.
Түпнұсқа: “Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін ... ... ... ... ... үшін ... ... алланың сүйген құлыңның бірі
боласың.” [6, 123]
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев: “Тот, кто ... для ... ... животному, которое пасется только для себя; ... ... ... ... ... всевышний метит своей любовью.” [15,
211]
С. Санбаев: ... кто ... ... на ... ... в ... себе ... тот, кто трудится на благо человечества, ... ... [16, ... ... ... только для себя – уподобляется скоту,
набивающему брюхо. Достойный трудится для ... [17, ... ... “He who works for his own benefit alone is like an ... grazes to fill its own stomach; but he who works to fulfill his ... the Most High will distinguish by His love.” [5, 149]
К. Серікбаева мен Р. ... ... ... ... ... “хайуан” сөзінің өз баламасын қолданбай, оның ... ... ... деп берген. С. Санбаев та “животное” сөзін
қолданған және де түпнұсқадағы ... ... ... бірі ... “становится избранником всевышнего” деп, түпнұсқа мағынасын
бұрмалап жіберген. В. Шкловский болса, ... ... ... мән-
мағынасын кетіріп, жай, қарапайым тілмен аударған. Бұл аударманы оқыған
орыс тілі оқырманы ... ... ... сезбейтін болады.
В. Шкловский “алланың ... ... бірі ... ... ... жоқ, ол
сөйлемді аудармашы тәржімелемей, алып тастаған. Ағылшынша тәржімеде да
аудармашы “хайуан” сөзінің өз ... ... ... деп ... де, ... ... аша ... “Адам баласын заман өстіреді, кімде-кім жаман болса, оның
замандасының бәрі ... [6, ... ... мен Р. ... ... – дитя своего времени. Если он
плох, в том виноваты и его ... [15, ... ... ... - дитя ... ... Если он плох, в этом виновны
его современники.” [16, 190]
В. ... ... – дитя ... ... Но если ты ... ... в этом ... современников.” [17, 387]
Р. МакКейн: “Man is a child of his time. If he is a bad, ... to ... [5, ... ... мен Р. Сейсенбаев, С. Санбаев және Р. МакКейн тәржімелері
дұрыс деңгейде аударылған. Алайда, ... өз ... етіп ... ... ... өстіреді” демей “адам - өз
заманының баласы” деп берген. ... та, бұл ... ... ... ... кетірмей, жақсы берген деуге болады. Ал, В. Шкловский
осы мысалдың екінші жолын керісінше аударған. Ол былай деген: ... де ... ... сол үшін замандастарыңды кінәлама”.
Түпнұсқа: “Мен егер закон қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін
түзеп болмайды деген ... ... ... ... [6, ... ... мен Р. ... “Будь в моих руках власть, я бы отрезал
язык тому, кто твердит, будто ... ... [15, ... ... ... моя ... я бы ... язык любому, кто утверждает,
что человек неисправим.” [16, ... ... ... б в моих руках была власть, я отрезал бы ... кто ... что ... ... [17, ... ... “Had I the power, I would cut out the tongue of anyone ... that man is ... [5, ... ... К. ... мен Р. Сейсенбаевтың және Р.
МакКейннің тәржімелері сәтті шыққан. Ал, С. ... пен В. ... ... “кез-келген” деген артық сөз қосқан. (С. Санбаевта “любой”,
В. Шкловскийда “всякий”). Дегенмен, бұл аудармашылар да ... осы ... ... “Ашулы адамның сөзі аз болса, ыза, қуаты артында болғаны. Егер
де аузынан қан ағызса, домбыт мақтаншақ, я ... [6, ... ... мен Р. ... “Если некто молчит в гневе, значит всю
силу гнева он затаил в себе. Извергающий ... ...... ... ... [15, ... ... “Безвреден - кто в гневе кричит. Бойся того, кто в гневе
молчит.” [16, ... ... ... в ...... ... в гневе – страшен.”
[17, 388]
Р. ... “He who keeps silent in his anger contains his fury ... He who spits abuse is either a braggart or a ... [5, ... ... ... ... бере алған аудармашылар К. Серікбаева мен
Р. Сейсенбаев және Р. МакКейн деуге болады. Бұл ... ... ... С. Санбаев түпнұсқа мағынасын берген, алайда автор стилін
сақтамай, сөйлемді ... ... В. ... ... ... кемітіп, жай және қарапайым тілмен аударған.
Түпнұсқа: “Егер ісім өнсін десең, ретін тап.” [6, 123]
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев: “Если хочешь, чтоб дела твои ... за них ... [15, ... Санбаев: “Дело ладится умением.” [16, 190]
В. Шкловский: “Если хочешь, чтобы дело ... - ... за ... [17, ... ... “If you want your labours to be ... start the job in
hand wisely.” [5, 150]
Түпнұсқадағы “ретін тап” сөзіне К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев “берись
за нх ... ... ... ... тапқан. В. Шкловский “сумей за ... деп ... Р. ... ... ... деген. С. Санбаев бұл
ойды жай сөйлеммен аударған.
Түпнұсқа: ... ... ... ... қара ... сатқан кәріден
Еңбегін сатқан бала артық.” [6, 123]
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев: “Простолюдин, прославившийся умом ... ... ... ... судьбой. Юноша, продающий свой труд,
достойнее старца, торгуещего своей бородой.” [15, 212]
С. Санбаев: ... ... ... выше ... вознесенного
судьбой. Юноша, продающий плоды своего труда, достойней ... ... ... [16, 190]
В. Шкловский: “Простолюдин, прославленный за ум, выше царя, ... ... ... свой ... достойнее старика, торгующего своей
бородой.” [17, 388]
Р. МакКейн: “A common man renowned for his ... is greater than ... who has been raised up by good fortune. A youth who sells ... is worthier than an old man selling his ... [5, ... бірінші сөйлемін К. Серікбаева мен Р. ... ... ... ... ... Сөйлемдегі “бақ” сөзін аудармашылар әр түрлі
түсінген. К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаев және С. Санбаев ол сөзді “судьба”
(тағдыр) ... , В. ... ... ... Р. ... де ... ретінде берген. Және де түпнұсқадағы “патша” ... ... де ... ... деп ... Түпнұсқаның екінші сөйлеміндегі
“еңбек” сөзін әр аудармашы өзінше ... К. ... мен Р. ... ... және Р. МакКейн бұл сөздің өз нақты баламасын көрсеткен. Ал,
С. ... ... ол ... ... ... ... деп, ... “өз еңбегінің
жемісін” деп аударған. Барлық тәржімешілер да ақын ойын ... ... ... ... ... дос – көлеңке:
Басыңды күн шалса,
Қашып құтыла алмайсың;
Басыңды бұлт алса,
Іздеп таба алмайсың.” [6, 124]
К. Серікбаева мен Р. ... ... друг – все ... что ... ... над ... от нее не ... когда тучи сгущаются, ее не
сыщешь.” [15, 212]
С. Санбаев: “Плохой друг - подобен тени. Когда ... ... - от ... убежишь; сгустятся тучи над головой - его не найдешь.” [16, 190]
В. Шкловский: “Плохой друг, как тень: в ... день беги – ... в ... день ищи – не сыщешь.” [17, 388]
Р. МакКейн: “A false friend is like a shadow: when the sun shines ... you can’t get rid of him, but when clouds gather over you, he ... to be seen.” [5, ... ... ... де ... “жаман дос” сөзіне “плохой
друг” деген дәл балама бар, ағылшынша ... ... ... ... ... ... ... сөзді, яғни “өтірік дос” дегенді қолданған. Алайда,
бұл сөз түпнұсқа ... ... ... жоқ. Бұл ... ... мен Р. ... тәржімесі және Р. МакКейннің ағылшынша
аудармасы жақсы ... С. ... пен В. ... аудармалары да
түпнұсқаға лайықты тәржімеленген, ... та алда ... ... ... ... “Бағың өскенше тілеуіңді ел де тілейді, өзің де тілейсің,
бағың өскен соң - өзің ғана ... [6, ... ... мен Р. Сейсенбаев: “Пока ты добиваешься счастья, добра
тебе желают все, но как только ты ... ... твой ... ... ты ... [15, 212]
С. Санбаев: “Пока ты не достиг счастья, твои мечты разделяют все. ... тебя ... и твой ... - один ты ... [16, ... ... “Пока тебя не вознесло счастье, добра тебе ... ... Но ... тебя ...... твой лишь ты ... ... МакКейн: “While you are seeking happiness, everybody wishes you well;
but once you have attained it, your only ... is ... [5, ... ... ... ... “бақыт” берген. “Тілеуінді ел де
тілейді, өзің де ... ... К. ... мен Р. ... ... желают все” деген, “өзің де тілейсін” деген ой жоқ. С. Санбаев ол ... ... ... ... ... С. ... ... да “өзің” деген
жоқ, сонымен ... ... ... ... ... ... мечты” -
“армандарыңды” деп сөз мағынын ... ... В. ... ... ел де тілейді, өзің де тілейсің” деген ойды “добра тебе желают
все кругом” деп ... ... ... кетіріп жіберген. Р. МакКейн
“бағың өскенше” ... “While you are seeking ... ... ... деп ... ... бақты іздеу туралы емес, бағыңа
жеткенше деген мағына болса, аудармада, керісінше. Р. ... де ... ... ... ой ... осы ... жетінші сөзін” – афоризмдер қатарын әр аудармашы
нақты, дәл ... ... ... ... ... ... ... жіберген. Кей афоризмдердің ойын бұзып,
ал, кейбіреулерін әсерлі, әуезді етіп берген. Мағына, мән жағына келгенде,
дәлдікті сақтауға тырысқан.
Ақынның ... ... ... ... ... ... әділдік жайында,
үлкен өмір шындығын, заман шындығын, қоғамдық қарым - ... ой ... ... ... ... ... шығармасы
– “Қара сөздерін” өзге ел ... ... ... келгенде, осы біздің жұмысымызда қаралған аудармашылардың ішінде
К. Серікбаева мен Р. Сейсенбаевтың тәржімелері жақсы деңгейде ... ... Осы ... ... ... ... ... түпнұсқаның
мазмұнын, шығарманын әуезділігін, әсерлілігін сақтауға тырысқан. Түпнұсқада
кездесетін қиын ... ... ... ... оны ... ... етіп
беруге талпынған.
С. Санбаев Абайдың қарасөздерін аудармасы К. ... ... ... ... қарағанда сәл төменгі деңгейде.
Аудармашы түпнұсқаны аудару барысында, өз ... ... ... ... жерлерде еркіндікке беріліп, автор стилін сақтамай,
өздігінен сөз қосып, кейбір сөздердің нақты өз баламасын қолданбай, ... ... ... де бар. ... ... Абай қарасөздеріндегі
ақын ойын, түпнұсқаның мағынасын ашуға тырысқан.
Ең сәтсіз аударма В. Шкловский тәржімесі. Ол Абайдың қарасөздерін ... ... ... ... ... толығымен тастап кеткен. Әр
Сөзді аудару ... ... жоқ ... кей кездері тіптен
түпнұсқада жоқ сөйлемдерді де қосып жіберген. Автор ... ... ой ... ... кей сөйлемдерді аудармай тастап кеткен.
Түпнұсқа сөздерінің орыс тіліндегі өз баламасын қолданбай, басқа ... ... ... сәтті жасалған аударма. Бұл ... ... мен Р. ... ... ... Ақын ... бұл ... ағылшын тілінің оқырмандарына ақынның не
айтқысы келгенін түсіріндіреді деуге де ... Р. ... ... ... ... ... ... жақсы тәржіме қатарына жатқызуға
болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Көркем аударма процесінде, көркем аударма ісінің нәтижесінде түпнұсқаның
мазмұны мен ... ... ... пен ... сақталуының маңызы
жоғары. Түпнұсқаның мазмұны мен пішіні арасындағы байланыс, келісім ... ... ... ... ... ... ... табиғаты,
автордың шғармашылық даралығы мүлде бұрмаланып, түпнұсқа бір басқа, аударма
бір ...... екі ... ... ... ... ... жағдайда аудармадан
түпнұсқаның мазмұнын да, көркемдік бейнелеу ерекшеліктерін де табу қиынға
түседі. Ал, көркем аудармада түпнұсқаның мазмұны мен ... дәл ... ... дәл ... ... ... ең бір ... күрделі, әрі
аудармашы шығармашылығының мағынасы мен мәнін анықтайтын айрықша маңызды
көрсеткіш болып табылады. Бір ұлттық ... ... ... ... екінші
бір ұлттық тілдің көркемдік бейнелеу құралдары арқылы қайта жасау, ... ... Ал, ... ... бір ... ұлы ... шығармасы болса,
ұлттық сипаты барынша анық, ... ... онда оны өзге ... ... ... ... ғана ... сонымен қатар, үлкен талантты
талап етеді. Аудармашылық таланты – үлкен талант. Ол өз ... ... ... көркемдік бейнелеу мүмкіншілігін, бейнелілігін еркін менгерген
талантты ақын болумен ... ... ... мен ... ... ... ... жете білетін шебер маман дәрежесіне көтерілуі шарт.
Сонда ғана ол аудармашы ретінде ... ... мен ... ... өз ... олардың арасындағы байланысты, келісім мен
жарасымды, тұтастықты сақтауға мүмкіндік ... ... ... Ә. ... өзінің “Аударма психологиясы және
мәдениеті” атты ... ... ... ... – бұл ... ... үлкен тіл маманы, басқа халықтың әдеби құндылығын өз ... ... ... ... - ... ғылым, шығармашылық іс десек, аудармашы
ең алдымен ... ... ... да таланттысы аударманың шығармашылық
азабына төзеді. Әлем ... ... ... ... кітаптарын
аудару – нағыз таланттылық. Классиктер шығармаларын ... үшін ... ... тыныстап, қаламгерлік қыр-сырын терең зерттеп,
туындыларының ... және ... ... жүйесін бағалай біліп, суреткердің шығармашылық ... ... ... білу ... [18, ... соң Ә. ... ... мен аудармашы мәдениеті жайында мынадай
пікір білдіреді: “Аударма – ... оның ... ... ... ... бірден-бір құралы. Аудармашы шығармашылық адамы, ақын-жазушы,
журналист болғандықтан да, сөз ... ... ... ... ... ... – бұл ... бір тілге арналып бекітілген нормаға сәйкес
сөйлеу қабілеттілігі. Сөз ... сөз ... сөз ... ...... бәрі - аудармашының аударма шығармасымен айналысу
ісінде ерекше көңіл бөлетін бірліктері.
Аударма жасау – ұлттық тіл ... ... ғана ... сол ... ... мәдени тілімен таныстыру үрдісі. Ал, ... ...... тіл ... ... ... жоғары деңгейіне
жеткен халық тілі.
Демек, аудармашы мәдениеті тіл мәдениетін, сөз мәдениетін ... ... ... Ол ... ... тілдерге қандай
қатысты болса, аударманы жүзеге асыратын өзінің ана ... де ... ... ... шығарма авторының заңдылы құқықтарын
құрметтеуге міндеттейді. Яғни, ол төлнұсқаны бұрмалап, өзгертіп, қысқартып,
не болмаса өз ойынан ... ... ... ... ... ... оның
көркемдік – идеялық құрылымына еш нұқсан ... ... ... әрі ... әдеби үлгіде аудару нәтижесінде шығармаға
деген адалдығын, автор талантына, еңбегіне деген құрметін, сол ... ... ... ... ... ... [18, 50]
Міне, осындай талаптарды ұстанып, аударма жасағанда ғана ... ... ... әрі ... ... Құнанбайұлы - өз дәуірінің биігінен алға озып ... ұлы ... ... Оның өлеңдері мен қарасөздерінде заман халі, ... ... ... ... ... ғылым, оқу секілді сан қилы мәселелер
жайында әлеуметтік-этикалық, пәлсапалық, педагогикалық терең ... ... ... ... көзқарас, дүниетаным деңгейінде негізделеді.
Ақынның дүниетанымы, көзқарасы, ақындық тұрғысы осы толғамдар, тұжырымдар
мен қағидалар негізінде ... Ақын ... ... ... ... да ... ... бағалағанда да бұл секілді терең
толғамдар мен ... ... ... ... ... ... тәржімешінің еңбегінің басты өзегі ретінде ашылуы ... ... ... ... ... мен ... ... басты жолы
да осы бағыттан табылады.
Түпнұсқа мәтінін, ... ... мен ... ... ... ... ... қосалқы мағынасын түсінбегендіктерінен тәржімешілер Абай өлеңдері
мен қарасөздерін өзге ... ... ... ... ... Ақынның
ақындық тұрғысын, ұлттық ойлау ерекшелігін, адам мен ... ... ... ... ... ... жеткізу аудармашыдан
түпнұсқаның нақты және жалпы мазмұнын білуді ғана ... ... ... ... ... ақын өлеңдері мен қарасөздерінің табиғатын танып, ... ... ... ... өмір ... ... оны ақынның
қабылдау ерекшелігі мен бағалау тұрғысын, саралау, жинақтау, ... және ... ... ... ... ... ... – аударма
еңбек үшін, аудармашы үшін өте ... ... ... Бұл ... ... түпнұсқа мәтінді аударуды тікелей бастап кету – үлкен қателік.
Абай шығармаларының өзге ... ... ... ... ... түпнұсқа мәтінінің мазмұнын тақырыбы мен идеясын баяндаушы
бөгде біреудің, түпнұсқа мен ... ... ... бір ... ... ... ақын ... тікелей өзі оқып, өзі
түсіне алмағандығынан көптеген қателіктер жіберген. Ақынның қарасөздерін
тәржімелеген аудармашы К. ... мен Р. ... ... ... ... туралы жоғарыда айтып кеткен болатынбыз. Осы
аудармашылардың өз ана ... ... Абай ... ... ... ... тілді, орыс тілін жақсы менгергендіктерінен тәржімелері сәтті
шыққан. Ал, ағылшын тіліне тәржімелеген Р. МакКейннің ... ... ...... ... ... тақырыбы мен идеясын
баяндаушы, түпнұсқа мен аудармашы арасындағы түсінік беруші, жол көрсетуші
шығармашылық ... - ... ... жақсы қызмет көрсеткендігінен
болар.
Абай тіліндегі ... ... ... ... ... ... ағылшын тілінің лексикалық қорында кездеспейтін сөздер ақынның ... ... ... ... ... ... дәл беру ... олардың
мағынасын ғана беруге болады. Ал, ... ... ... ... беру ... де жоққа тән. Соған байланысты аудармашы бұл
сөздерді түпнұсқадағы қалпында, транслитерациялық қалпында алып, ... ... ... ... ... ... ... атқаратын мұндай
сөздердің мағынасы аудармада осы жолмен сақталады, кейде тәржіме ... ... ... ... беріледі. Бұл бір жағынан ақын тілінің
ұлттық мазмұнға байлығын ... ... ... ... ... ... ... де аудармашы үшін өте қиынға түседі.
Абай шығармашылығының өзге тілдерде сәтті ... ... ... ол ... Абай ... жасалмаған. Абайдың ақындық
даралығын, стилін еш ... ... ... ... де ... ... өзге тіл ... Абайдай жеткізу үшін аударма өнерінің
асқан маманы, ... ... ... ... ... ... ... болуы қажет. Сол кезде ғана тәржімешілер қазақтың ұлы ... ... – Абай ... Құнанбайұлының шығармасын өзге тілдерге
Абайша жеткізе алады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Абай және қазіргі заман: зерттеулер жинағы. – ... ... 1994. ... бет.
2. Абай. Энциклопедия. – Алматы: “Қазақ энциклопедиясының” Бас редакциясы,
Атамұра. – 1995. – 720 бет.
3. Абай ... ... ... екі ... ... ... 1 –
том. – Алматы: Жазушы, 2003. – 296 бет.
4. Абай (Ибрахим) Кунанбаев. Избранное / Перевод с каз., – ... ... 1970. – 272 ... Abai. Book of words. - Semei: Abai ... club, 2005. – 184 ... Абай ... ... Шығармаларының екі томдық толық жинағы. 2 –
том. – Алматы: ... 2005. – 336 ... Абай ... ... ... / ... с каз., комментарий
А. Кодара. - Алматы: Ана тілі, 1996. – 224 с.
8. Кунанбаев Абай. ... ... с каз. / Сост М. ... ... М. ... ... М. Каратаева. – Москва: Худ. лит., 1981. –
223 с.
9. Сильченко М. С. ... ... ... - ... ... наук Казахской ССР., 1957 – 294 с.
10. Абай ... ... ... ... / Перевод с ... ... - ... Обл. ... 1992. – ... Левый И. Искусство перевода / ... с ... и ... ... - ... ... 1974. – 398 ... Жұмалиев Қ. Абай Құнанбаев // Жұмалиев. Қ. XVIII – XIX ... ... - ... ... 1967. – 436 бет.
13. Сүйіншалиев Х. Ж. Абай Құнанбаев // Сүйіншалиев Х. Ж. XIX ... / ... ... ... - Алматы: Ана тілі, 1992. – 360
бет.
14. ... М. ... қара ... // ... М. ... томдық шығармалар
жинағы. 20 – том. - Алматы: Жазушы, 1985 – 496 бет.
15. Абай. Книга ... ... / ... с каз. К. ... Р.
Сейсенбаева. - Алма-Ата: ЕЛ, 1992. – 272 с.
16. Абай. Стихи. Слова назидания. - Москва: Русская книга, 2003. – 240 ... Абай ... ... сочинений в одном томе / Вступит. слова Л.
Соболева; Предисловие М. Ауэзова. – Москва: Гос. издат. лит., 1954. ... ... ... Ә. С. ... ... және ... Оқу ... -
Алматы: Қазақ университеті, 2005. – 60 бет.
ҚОСЫМША ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы: Ана ... 1995. – 272 ... Абай ... ... мақалалар мен зерттеулер / Құраст.
Н. Ғабдуллин. – Алматы: Жазушы, 1986. – 432 ... ... Р. Абай ... тілі. – Алматы: Қазақ ССР-ң ... 1968. – 334 ... ... З. ... Талдаулар мен толғанстар. – Алматы: Рауан, ... 256 ... ... Қ. ... тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. –
581 бет.
6. Ахметов З. Өлең ... ...... ... 1973. – 212 ... ... С. Абай Құнанбаев // Мұқанов С. Жарқын жұлдыздар. Таңдамалы
шығармалар; Он алтыншы том. – Алматы: Жазушы, 1980. – 416 ... ... Р. Абай ... синтаксистік құрылысы. - Алматы: Қазақ
ССР-ң “Ғылым” баспасы, 1970. – 173 бет.
9. ... М. М. ... ...... Ана ... 1994. – 192 ... ... А. Абайдың ақындық дәстүрі. Монография. – ... ... – 348 ... Сыдиықұлы Қ. Сарқылмас қазына: Зерттеулер мен толғаныстар. – Алматы:
Жазушы, 1996. – 192 бет.
12. Көркем ... ... ... ... ... / ... Жармағамбетов. – Алматы: Қазмемкөркәдеббаспасы, 1957.- 172 бет.
13. Жекеева К.О. Көркем аударма және әдеби байланыстың кейбір мәселелері //
Парасат парызы. - ... 2006. - 98 ... ... Р. ... ...... Қазақстан, 1976. – 118 бет.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бердібек Соқпақбаев шығармаларының аударылуы31 бет
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
«Жоқтау» өлеңдерінің көркемдік аспектілері15 бет
Абай қара сөздерінің сөйлем құрылымы28 бет
Абай құнанбаевтың өлеңдері12 бет
Абай өлеңдері11 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Көркем тілді адамтану парадигмасы тұрғысынан зерттеу (Ж.Нәжімеденов өлеңдерінің тілі негізінде)21 бет
М. Жұмабаевтың лирикалық өлеңдеріндегі психологиялық қырлары6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь