Ақша реформалары

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2
Негізгі бөлім:
І. Aқша теориясының эволюциялық дамуы
1.1 Ақшаның пайда болуы және даму процесі ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.2 Ақшаның мәні мен атқаратын қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1.3 Ақша түрлерінің экономикадағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ... .16
ІІ. Қазақстан Республикасындағы ақша реформаларының даму ерекшеліктері.
2.1 Ақшаның өтпелі кезеңдегі алғашқы даму жылдарына сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
2.2 Ұлттық Банктің ақшаны тұрақтандырудағы шаралары ... ..26
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..30
Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Ақша қазіргі - өркениеттіліктің өзінен ажырағысыз белгісі. Оның қызметі қоғамдық өнімді өндіруді, бөлуді, айырбастауды және тұтынуды біріккен бөлінбейтін үздіксіз процеске айналдырады.
Ақша тарихи дамыған экономикалық категория. Ол қоғам дамуының әрбір сатысында өндіріс және айырбас процесінде адамдар арсында қалыптасатын экономикалық қатынастарды көрсетеді. Қоғам экономиканың әр түрлі үлгісіне өткенде ақшаның маңызы арта түседі. Орталықтанған-жоспарлы экономикада ақаның мәні шектеулі болды. Ақша, негізінен, есеп жүргізу және бақылау құралы ретінде қосалқы қызмет атқарады. Жоғарғы басқару органдары әрбір кәсіпорынның шығаратын өніміне натуралды және құн көрсеткіштері түрінде өнімнің көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол сияқты өнім бағасын да орталық органдар бекітті. Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-шарт бойыеша натуралды өлшеммен бөлінді.
Нарықтық экономикада ақшаның маңызы зор. Себебі әр түрлі меншік жағдайында (мемлекеттік, кооперативтік, жеке) жұмыс істейтін тауар өндірушілер өндіретін және сататын өнімінің көлемін, түрін және бағасын бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргізуде төлем қабілетті сұранысқа бағдар жасалуда, яғни сұраныс ескеріліп, өнімнің шығару көлемі, түрі, бағасы тағайындалады.
Сонымен қатар қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де, мемлекеттік бюджеттің кірісін қалыптастыру да, әр түрлі өндірістік өндірістік емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық банктің несие ресурстарын басқа банктерге сату да, инфляцияға қарсы күрес те және т.б. жүргізіліп жатқан іс-шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
Ақша нарықтық экономикада ақша-несиелік реттеуде айналыстағы ақша массасының өсуін тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ұлттық жалпы өнімді ынталандыру бағытында қолдануда.
1. Г.С. Сейітқасымов Ақша, несие, банктер: Оқулық.. – А.: Экономика, 2001
2. Н. Назарбаев Қазақстан-2030: Ел Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. – А.: Білім, 1997
3. Алмазова О.Л., Дубоносов Л.А. Золото и валюта: прошлое и настоящее. – М.: Финансы и статистика, 1998
4. Саниев М.С. Деньги, кредит, банки. – А.: Алматинский коммерческий институт, 2000
5. Жуков Е.Ф. Деньги, кредит, банки: Учебник для вузов, 1999
6. Б. Кошенова Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары. – А.: Экономика, 2000
7. Сейткасимов Г.С., Ильясов А.А. Формирование фондового рынка: Учебное пособие. – А.: Экономика, 1996
8. Мақышев Ақша айналысы және несие: Оқу құралы. – А.: Қазақ Университеті, 2000
9. Русско-казахский словарь предпринимателя. – А.: МЧП, 1993
10. «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлығы 1995ж. 30 наурыз
11. Лаврушин О.И. Деньги, кредит, банки. – М.: Финансы и статистика, 1999
12. Банки Казахстана: Современные деньги, №8/1998
13. Банки Казахстана: Из историй денег, №2/2001
14. Банки Казахстана: Монета как составляющая часть национальной валюты Казахстана, №5/2002
15. Деньги и кредит: Деньги, выпуск, защита, №4/2002
16. Вопросы экономики №9/2002
17. Вестник КазГУ: Денежно кредитная политика РК, №5/2002
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
......................2
Негізгі бөлім:
І. Aқша теориясының эволюциялық дамуы
1. Ақшаның пайда болуы және даму
процесі................................3
2. Ақшаның мәні мен атқаратын
қызметтері.................................6
3. Ақша ... ... ... Республикасындағы ақша реформаларының даму ерекшеліктері.
1. Ақшаның өтпелі кезеңдегі алғашқы даму жылдарына
сипаттама.................................................................
....................21
2 ... ... ... ... ... ... - ... өзінен ажырағысыз белгісі. Оның
қызметі қоғамдық өнімді өндіруді, бөлуді, ... және ... ... ... процеске айналдырады.
Ақша тарихи дамыған экономикалық категория. Ол қоғам дамуының әрбір
сатысында өндіріс және айырбас процесінде ... ... ... ... көрсетеді. Қоғам экономиканың әр түрлі үлгісіне
өткенде ... ... арта ... ... ... мәні ... ... Ақша, негізінен, есеп жүргізу және бақылау
құралы ретінде қосалқы қызмет атқарады. Жоғарғы ... ... ... ... өніміне натуралды және құн көрсеткіштері түрінде
өнімнің көлеміне және түріне жоспар бекітті. Сол ... өнім ... ... ... бекітті. Өндірілген өнім тұтынушыларға келісім-шарт
бойыеша натуралды ... ... ... ... ... зор. ... әр ... меншік
жағдайында (мемлекеттік, кооперативтік, жеке) жұмыс ... ... ... және ... ... ... ... және бағасын
бекітуге дербестік алды. Шаруашылықты жаңа нарықтық жағдайда жүргізуде
төлем қабілетті ... ... ... яғни ... ... өнімнің
шығару көлемі, түрі, бағасы тағайындалады.
Сонымен қатар қазіргі кезде кәсіпорындарды жекеменшіктендіру де,
мемлекеттік ... ... ... да, әр ... өндірістік
өндірістік емес шығындарды қаржыландыру да, Ұлттық ... ... ... ... сату да, ... ... ... те және т.б.
жүргізіліп жатқан іс-шараларда ақшаның маңызы арта түсуде.
Ақша нарықтық экономикада ... ... ... ақша
массасының өсуін тежеу, инфляциялық процестерді жеңу және ... ... ... ... қолдануда.
I. 1.1 Ақша ежелгі заманда пайда болды. Олар ... ... ... шарт және өнім болып табылады. Тауар – бұл ... ... үшін ... ... өнімі. Адам еңбегінің өнімі (зат),
оны өндірушілердің белгілі қоғамдық қатынастарын тудыра отырып, ... ... ... ... ... ... пайда болуындағы
объективті алғышарттарды құрайды. Бірақ кез-келген тауар зат тауар бола
алмайды. Егер (нақты еңбекпен ... ... құны өз ... алушысын
таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен
уақыттың ... ... ... ... тауарлық формаға ие емес, өйткені оның
қоғамға қажеті шамалы. Сондықтан да әрбір ... ... ... ... ... ... отырып, өзінің өндірушісіне қатынасы бойынша айырбас құны
ретінде көрінеді. “Айырбас құн ... ... ... ... ... ... өз бетінше өмір сүретін тауар, ол ақша”.
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді. ... ... ... болады және тек қана ақшаға таңестіру жолымен ... және ... бір және осы ... ... ... ... бола ... айырбас процесінде бір-бірін табады және ... ... ... ... құрылыс кезінде бір тауардың басқа бір тауарға
кездейсоқ ... ... ... ... жай ... ... ... (1 балта = 1 құмыра, 1 қой = 1 қап ... және ... ... ... ... ... айырбас жиіленді. Жалпы
тауар массасының ішінен барынша жиі ... ... ... ... жай формасы толық формаға өте ... ... ... ... жүнге және т.б. айырбастауға мүмкін болды.
Тауар өндірісінің өсуіне байланысты неғұрлым жиі айырбасталатын ... ... ... ... ... өзара айырбасталу құралы бола
бастады. Осыдан келіп, құнның толық немесе кең көлемдегі ... ... ... ... жасырын түрде өту басталды. ... оның ролі ... нық ... еді. ... ... ... эквивалент ролін
белгілі бір тауарлар көптеп атқара бастады және осы тауарлар ақша ... ... ... ... даму ... ... ... немесе ресімделінбеген ақша формасын, әр ... ... ... тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартады. Бір
халықтың өзінде әр ... ... және әр ... ... бір мезгілде
әр түлі эквиваленттер болды. Сонымен, бірінші, ірі еңбек ... мал ... ... ... мал (ірі қара) айырбас
құралына айналды. Олардың ... ... ... ... ... сол ... ... құралы болды. Шалғынды аудандарда ... сиыр және қой; ал шөл және ... ...... ...... құндық эквивалент қызметін атқарады. Малды жалпы эквивалент ретінде
пайдаланылғаны ... ... ... әр ... ... ... нәтижелерінде табылған заттарда, поэзияларда кездеседі.
Гомердің көне Троя батырлары туралы поэмасында ... құн ... ... ... ... Осы уақыттарда металдан жасалынған ақшаларда
“өгіз” деген атау ойып өрнектелініп жазылып ... ... сөзі ... ... (“мал”) сөзінен шыққан. “Рупа” (“мал”) сөзі үнділердің ақша
бірлігінің ... ... ... ... ... Русьтарда да ақша металл
ақшаларға ауысқаннан кейін де “мал” деген атуға ие болды. Ярослав ... ж. ... ... ... ... ... ерлерден 4 кун,
старостылардан 10 гривен және боярлардан 18 гривенен ... Ол ... ... қазына, қазына жинау орны – “мал ұстайтын орын” деп
аталынды.
Капитал сөзінің шығуы да ... ... ... ескі ... бұл сөз мал басы ... ... білдіре отырып, меншік иесінің
байлығын көрсетті.
Солтүстік халықтар ең бірінші тауар ретінде ... үшін ... ... ... ... ... әр түрлі тауарлар сатып алу
барысында құстардың, аңдардың жүндерін пайдаланды (үкі, түлкі және т.б.).
Құс ... ... ... халықтарында, ал аң жүндері Солтүстік ... ... ... эквивалент ретінде қолданылды. Жүн ... ... және ... ... кең көлемде таралды. Ежелгі
Русьтардың арабтармен, хазарлармен, Византиямен сауда-саттық ... жүн ең ... ... бірі ... Ежелгі Русь елінде жүн ақша
жүиесінің бүгіні ... ... 1610 жылы ... ... орыстардың
касасында 5450 руб. Күміс пен 7000 руб. жүн табылды.
Жылы теңіздердің жағасын мекендеген тайпалар айналыс ... ... ... ... пайдаланды. Тарихта бақалшақ алқалардың
келесі атаулары сақталынды, бұлар: чангос, цимбис, бонгез, хайква және т.б.
Көлемі түймедей ... ... Кари ... ... ... жіпке тізілгендері Ежелгі Үнді елінде, Қытайда , Үндіқытайда,
Африканың Шығыс жағалауларында, Цейлонда және ... ... ... қызметін атқарды. Американдық үнділердің белдіктерінде бақалшақ
ақшалар құстардың, жыртқыш аңдардың келбет-кескінін көрсете ... ... ... ... ... ... ... Тынық
мұхит жағалауларында, Полинезияда, Каролин және Соломон аралдарында айырбас
құралы ретінде пайдаланылды.
Бақалшақ ... ... ... ең бір ... ... ... Біздің бүгінгі күндерімізге дейін өмір сүре отырып, олар ешқандай
өзгеріске ұшыраған жоқ. ХХ ... ... ... ... ... тұрғылықты тұрғындарының ақша айналысы ретінде
бақалшақтардың үш түрі: ең ... – қара ... ... ақ ... ... ... - қызыл түсті (ронго) пайдаланылды.
Әлемде әр ... ... ... ... Каролин аралдары
тобында Яв аралында осы күнге дейін феи ақша айналысында ... ... ... ... тас түрінде келе отырып, диірменнің тасын еске
түсіреді. Мұндай “монеталардың” диаметрі ... ... ал ... тоннаға
дейін жетеді. Сауда мәселесі ... ... ... ... ... ... өшіріп, өзінің белгісін соғады.
Юлий Цезарь патшалығының тұсында ақша ретінде құлдарды пайдаланды.
Сонымен, бір құлдың құны үш ... алты ... он екі ... ... мен жер ... ... эквиваленттің жетілуі жалғасты.
Бөлінушілік, бірігушілік, біркелкілік мінездемелері бар эквиваленттер ... Бұл аз ... ... ... – зәйтүн майы, күріш, кофе,
какао,құйма түріндегі тұздар, т.б.
Адамзат металл ақшаларға дейін жүздеген ақша ... ... ... және Египет мемлекеттерінде айырбас ... ... ... ... ... ... осы ... ақшаларды
дөңгелек, жарты дөңгелек формасында жасаған. ... ... ... ... ... және ... металдар – алтын мен күмістен жасау
тиімдірек екенін түсінді. Құйманы таза алтын мен ... ... ... ... ... ... да арзан металл араластыруға болатын болды.
Сыртқы көрінісінен таза құйманы жасанды құймадан ... қйын ... ... металл пробасын, салмағын тексеру қажет болды. Жасанды ақша шығаруға,
бағалы металға ... ... ... шек қою ... ... металл
ақшаларды таңбалай бастады. Осылайша алғашқы монеталар пайда болды.
Қазіргі кезде ежелгі монеталар ... 17 ... ... мемлекет
Лидияда пайда болғаны анықталған. Бұл монеталар алтын мен ... ... ... ... ... тәуелсіз күмістен соғылған
монеталар Эгина аралында пайда болды. Себебі дәл сол ... ... ... ... ... ұсақ ... дамыған.
Көп уақыт өтпей қарапайым лидиялық және эгиндік ... ... ... ... ... ... ... құю арқылы алынатын
монеталық дөңгелекшелер, оны екі целиндірлік ... ... мөрі ... ... және ... ... ... бекітіліп, үстінен балғамен ұрған.
Билеуші немесе билеуші халық, кейбір ... ... ... ... жазулар мен кескіндер ... ... ... ... ... Себебі монета – бұл ... мен ... ... ... ... металл бөлігі. Монета басылған кескін –
оны жасап шығарған мемлекет немесе қаланың мөрі сияқты.
Сирек те ... ... ... ... ... жеке ... ... монеталар кездеседі. 16-17 ғасырларда Англияда, Солтүстік
Америкада, Канадада жеке ... ... ... ... деген банкир
өзінің Сесарфордтондағы (Солтүстік Каролина) шеберханасында алтынмен 11
млн. Франк монета шығарған. ... ... ... ... ... тұрғын-жайы көрсетілген.Бірақ бұндай жеке ақшалар сирек болған.
17 ғасырдың екінші жартысында қағаз ақшалар шықты, ал 19 ғасырда олар
алдыңғы орынға ... ... ... ... ... ... ... Монеталардың өзі экономика тарихында маңызды қайнар көз болуды
доғарды.
1.2 Ақша экономикадағы ролін өзінің ... ... ... ... ... әр ... ... айырбас процесінен туындайтын
тауар өндірушілердің формасы ретінде ақшаның әлеуметтік және экономикалық
мазмұнының белгілі бір жақтарын сипаттайды.
Қазіргі ... ... ... ... бес ... ... құн өлшем және баға масштабы
2. айналыс құралы
3. төлем құралы
4. қорлану және қор жинау құралы
5. ... ... ... тауарларға теңгерілу қызметі ақшаның тауар өндірісі
жағдайында құн өлшемі қызметін ... Бұл ... ... ... ... ең ... өндірілген барлық тауарлардың құнын өлшейтін құрал,
яғни тауарлардың бағасын белгілегенде айырбас ... ... ... әр түрлі тауарлардың құны бір-бірімен теңгермелі, ал сан ... ... ... ... ішкі ... ... кезінде
тікелей құнның көрінуіне мүмкіндік ... ... құны тек ... ... ... ... ғана көрінеді. Алайда тауарларды бір-
біріне теңестіретін ақша емес, керісінше, ... ... ... қоса
алғанда бүкіл тауарларды өндіруге жұмсалатын қоғамдық еңбек қана айырбаста
тауарларды теңгермелі етеді. Тауарлар құнының алтынмен өлшенетін себебі ... ... ... ... көп қоғамдық еңбек жұмсалады. Тек өз құны
бар тауар ғана құн өлшемі бола алады. Ақша еңбектің ... ... ... ... осы ... ... құнын көрсетеді.
Сонымен ақшаның бірінші атқаратын қызметі – ол өндірілген ... ... ... ... ... өлшеу үшін алтын ақшаның қолда болуының
қажеті жоқ. Ақша құн өлшемі қызметін қолдағы ақша ... ... ... ақша ... ... ... тауардың құнын өлшеу оны ... ... ... ал ... тауарлы формасын ақшалай формасына
айналдыру үшін тауардың бағасын белгілеу жеткілікті. ... ... үшін ... ақша ... ... қажеті жоқ, себебі еңбек өнімі ойда
бағаланады. Срндықтан ... ... ... ақша ... ... ... ... өзара теңгермелі. Себебі ақша ... ... – адам ... ... ол ... ... ... негізі – абстрактылы еңбек.
Тауардың ақша болып көрінетін құны – ... ... Баға ... ... ... ... Енді ... өнімнің құнын ақшамен анықтау
керек делік, яғни оны айырбасқа түсіру үшін бағасын белгілеу керек. Ол ... ... ... ... Баға ... деп ақша ... ... белгілеген белгілі бір металдың (алтын, күміс, мыс) ... ... ... ... ... ... кезде баға масштабы оның салмағына
тең келді. Бұл ... баға ... еді. Ақша ... өзгеруіне
байланысты баға масштабы ақшаның салмағына сай келмейді.
Ақшаның құн өлшемі ретіндегі қызметі мен баға масштабының ... ... бар. Құн ... – ол ... ... ... құн өнімді шығаруға жұмсалған еңбек шығынын анықтайды. Ал ... ... ... анықтау үшін емес, оның бағасын белгілеу ... ... ... ...... сипаттамадағы техникалық құрал.
Тауардың мемлекет бекіткен бағасының өз ... ... ... ... ... ақша ... ... бекітілген ресми баға масштабы
өзінің экономикалық ... ... айта ... жөн. ... әр ... ... ... негізделіп жасалған іс жүзіндегі баға масштабы бар.
Соның негізінде ақшаның құн өлшемі қызметі жүзеге асады.
Ақшаның тауар айналысында ... ... ...... ... айтқанда, тауарлар бір-бірімен ... ... ... атқарады. Ақша пайда болғаннан кейін тікелей ... (Т-Т) ... ... ... ... ... Бұнда екі акт
бар: біріншісі Т-А – ол тауарды сату немесе тауарды ... ... ... А-Т – ... ... ... тауар сатып алу немесе ақшаны тауарға
айырбастауды бейнелейді. Ақшаның бұл қызметі ... ... ... ... ... Т-А – процесі өнім өндірушінің өнім дайындауға жұмсаған еңбегін
қоғам таныды деген мағынаны білдіреді.
Екіншіден, бір нақты тауарды сатып, басқа бір ... ... ... сатып
алуға мүмкіндік туады.
Үшіншіден, тауарды ақшаға айналдырып (Т-А), керек тауарды сатып ... ... ... ... ... ... айырбас актілері
араласып, түйісіп біртұтас тауар айналысы процесін ... ... Осы ... ... ақша ... ... ... кісіге және
т.с.с. қолдан қолға өтіп ақша ... ... ... ақша ... ... сансыз сатып алу-сату процестеріне қызмет көрсетіп, ... ... ... ... қызметінің ерекшеліктері:
а) тауар мен ақшаның біріне-бірі қарсы қозғалысы;
ә) бұл қызметті ойдағы ақша емес, қолма-қол ақшаның орындауы;
б) бұл қызметін ақша ... ... ... ... ... ... ... айырбаста нақты ақша материалы (алтын) емес, оның
орнына қолданылатын ақша белгілерінің жүруі.
Демек, ақшаның айналыс құралы қызметін аз ғана ... ... ... ... шапшаңдығы толық құнды металл ақшалардың орнына
жүретін кембағалы ... ... ... ... ... ... Ол үшін нақты ақша – алтынның символы ретінде кембағалы монеталар
мен ... ... ... ... ... ... ... кепілдік
беріп, адамдар мойындауы қажет. Соның нәтижесінде әр ... ... ... ұлттық ақшалар мен майда монеталары дүниеге
келді.
Ақшаның бұл ... ... ... ақша ... ... бағасы мен олардың массасына байланысты анықталады. Ақша
неғұрлым тез ... ... ... аз ... ақша ... Егер де
айналыстағы ақша массасы тауар ... көп ... онда ... ақша құнсызданады. Оны ғылым тілінде «инфляция» деп атайды.
Тауар айналысы дамыған сайын тауарды сату уақыты оған ақша ... ... келе ... ... ... ... ... ақы төлегенде ақша төлем құралы қызметін атқарады. Сатып алушы
тауар үшін ақшаны ... ... ... ... ғана ... Демек, бұл –
тауар несиеге сатылды деген ұғым. Тауар несиеге сатылғанда сатушы - ... ал ... ...... деп аталады. Сатып алушы ақшаның орнына
сатушыға қарыз міндеттемесін ... ... ... өтегенде ақша төлем құралы
қызметін атқарады.
Ақшаның төлем құралы қызметі тек ... ... ... ... ... бірге ақша қаржылық және несиелік қатынастарға да ... ... ... ... ... ... болады:
а) тауарларға және көрсетілген қызметтерге ақы төлеу;
ә) еңбекақы, зейнетақы, шәкіртақы, жәрдемақы төлеу;
б) мемлекеттік қаржы міндеттемелерін ... ... ... ... ... бойынша қарызды өтеу;
г) сақтандыру міндеттемелерін төлеу;
д) құқықтық-сот сипатындағы ақыларды төлеу және т.б.
Ақшаның төлем ... ... ... ... ... бұл ... ақша сатып алу-сату процестерін аяқтайды және
қолма-қол ... ... ... ... да ... ... ... ірі сауда келісімдерінде ақша көбіне төлем
құралы ретінде қолданылады. Несие қатынастарының дамуы ... ... ... ... ... вексель) өзара есепке алу
жолымен ... ... ... ... ... атқаруына байланысты айналысқа қажетті ақша
мөлшері, яғни ақша айналысы заңы толық мәнге ие ... Атап ... ... ... ... қолма-қол ақша түспейді. Сондықтан ... ... ақша ... ... Бірақ төлем уақыты келгенде қарызды
өтеу үшін айналымға ақша қажеттігі өседі. Ал айналымға қажетті ақша мөлшері
өзара өтелетін ... ... ... Егер ... бір ... ... бойынша (жабдықтаушының шоты бойынша) уақытында төлем
түспесе, онда ол төлемеушіліктің тізіміне ... ... ... ... ... ... төлемдер, жалақы бойынша және т.б. төлемдер).
Сөйтіп ақшаның төлем құралы ... ... ... мен ... ... Ол – алтын ақшаны айналыстан ығыстырудың тағы бір айғағы.
Ақшаның келесі қызметі – қор жинау және байлық құру құралы. ... және ... ... ... ... үшін қажетті мөлшерде
белгілі бір уақытқа ақша ... ... ... Әр түрлі жағдайларға байланысты
тауар айналысы (Т-А-Т) тоқтап (Т-А) қалуы мүмкін. Осының ... ... да ... белгілі бір тауарларды сатқаннан соң ақша жиналып
қалады. Әрине ақша ... ... әр ... ... ... ... айналымының үзіліссіз бірқалыпты жүруі үшін қажетті ақша
мөлшері өзгеріп ... ... бір ... ... ... ... ... кейде, керісінше, ондағы ақшаны шығару қажет болады.
Мысалы, ауыл шаруашылығындағы жыл ... ... ... егін егу үшін алдын-ала қажетті құрал-жабдықтарды сатып алу немесе
жөндеуден өткізу, тұқым және ... ... ... және ... ақша ... ... керек. Бұл экономикалық себептер. Сонымен қатар
пайдакүнемдік, әшекей бұйымдарын жинау, жеке қор жинауға ... ... ... де ақша ... әсер ... ... және тұтыну заттарын сатып алуға қағаз және несие
ақшалары қолданылады. Ақша қорын жинау ұйымдардың жинақтары және ... ... ... болады. Бұлардың біріншісіне: ... ... есеп және ... ... ... ... түріндегі жинақтар, ал екіншісіне: халықтың
банктердегі, мемлекеттік ... және т.б. ... ... ... Несие механизмі арқылы ұйымдар мен халықтың ... ... ... түрінде қайтадан айналымға түседі. Сөйтіп, елдің
ішкі қажеттілігін ... ... құны жоқ ақша ... ... ... ... құнды ақша (алтын) материалданған құн ретінде жалпы
байлықтың ... ... ... ... ... ... байлық құру құралы
қызметін тек толық құнды ақша ғана: алтын құймалары, одан жасалған әшекей
бұйымдары, ... ... ... ... ... Бұндай қор – ... ... ... ... ... қоры ретінде стихиялы
құбылыстар кезінде жұмсалады.
Қорыта айтқанда, ақшаның қор жинау және байлық құру ... ... ... ... ... бөлу және қайта бөлу процестері жүреді.
Халықаралық еңбек бөлінісінің дамуы, шаруашылық байланыстарының
интеграциялдануы ... және ақша ... ... ... ... ... ... болуына әсер етті. Бұл экономикалық қатынастар –
ақшаның дүниежүзілік ... ... ... ақша ... қызмет көрсетеді. Ақшаның бұл қызметі қоғамның капитализмге
дейінгі сатыларында пайда болып, әлемдік нарық тұсында кең өрістеуде. ... ақша ... ... ... ... яғни алтын құймасы формасында
айналысқа түседі. 1867 ж. Париж келісімі ... ақша ... ... ... Сол ... алтын дүниежүзілік ақша ретінде танылып, үш
түрлі бағытта қолданылды. Атап ... ... ... ... ... ... яғни ... төлем құралы
ретінде ақша халықаралық ... ... ... есеп ... ... ... ортақ сатып алу құралы, яғни халықаралық сатып ... ... ... ... ... ... сатып алғанда
жүреді. (Мысалы, егін шықпай қойған жылдары – ... ... ... ... ... ... ретінде ақша ұлттық
байлықты бір елден басқа елге көшіргенде, яғни контрибуция (соғыста
жеңілген ... ... ... ... ... ... ... төлегенде, репарация (жеңілген елдің жеңген мемлекетке
соғыс зиянын ... ия ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Дегенмен, тіпті алтын стандартты ақша жүйесі кезінде де ағымдағы
халықаралық есеп айырысу алдыңғы елдердің ... ... ... ... ... негізінен несие құралдары жүрді. Мысалы, 1913
ж. халықаралық есеп айырысудың 80 проценті ағылшындық фунт ... ... ... ... ал ... есептеудің
сальдосын (қалдығын) өтеу үшін ғана алтын қолданылған.
Әлемдік байланыстардың интенсивтендірілуі және ... ... ... ... ... ... ... жоқтығы халықаралық
айналымға алтынның орнына кейбір ұлттық валюталарды енгізуге мәжбүр етті.
1922 ж. Генуяда ... ... ... ... ... ... және ... доллары алтынның эквиваленті деп ... ... ... ... ... 1944 ж. Бреттон-Вудсте
(АҚШ) қабылданып, онда соғыстан кейінгі валюта жүйесінің негізі бекітілді.
Бұл келісім АҚШ-тың ... фунт ... ... валюта статусын
берді. Одан кейін дүниежүзілік ақшаның жаңа ... ... ... СДР ... валюта қорының арнаулы есеп айырысу (ақша) ... (1970 ...... халықаралық есеп айырысу өлшемі (1979 ж.), оны Еуропа валюта
жүйесіне мүше-мемлекеттер қолданады. Ал 1999 ж. 1 ... ... ... – еуро ... ... ... ... деп күтүлуде.
Айта кететін жәйт, дүниежүзілік ... ... ... ... белгілерінің бастапқыда металл ақшадан біртіндеп несие ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ақша белгілерінің дүниежүзілік ақша ... ... бұл ... ... ... мен несие қатынастарында жоғары үлесті
салмағы бар;
2. бұл елдердің басқа елдерге айтарлықтай несие беруге мүмкіндігі бар.
Бір ... ... ... ... және ... нарықтағы
тауарларының үлес салмағы қомақты ... ... ... ақша ... ... ... қоса, белгілі бір ұлттық валютамен
бірге алтын орнына жүретін есеп айырысудың әр түрлі құралдары пайда болуда.
Қазір ... ... ... ... ... деген пікірлер де
кездеседі.
Алайда, дүниежүзілік ақша ретінде тек алтын ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Бұл қасиеттің
болмауы дүниежүзілік төлем қатынастарының дағдарысын көрсетеді.
Жалпы ... ... ... ... ақша ... ақша ... ... табылады. Әрбір мемлекеттің өзінің ұлттық
ақша жүйесі бар.
Қазақстан Республикасының ақша жуйесі 1995 ж. 30 ... ... ... банк ... ... ... заң күші бар ... сәйкес ұйымдастырылған. Жарғы ақша
айналысын ұйымдастыру негізін және формаларын белгілейді, онда ... ... ақша ... ... ... қатар монеталарды жасау
тәртібі, ақша айналысын ... және ... ... ... жүйесі келесі элементтерден тұрады:
Ақша бірлігінің атауы. Қазақстан Республикасының ақша бірлігі ретінде
тиыннан құралған 1 теңге болып табылады.
Ақша ... ... Егер 1991 ж. 1 ... ... ... ... ... онда қазіргі кезде Қазақстан Республикасы ақша
белгілері болып олардың өсу құны ... ... ... ... ... мен монеталардан құралады. Олар ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз етіледі.
Эмиссия тәртібі. Қолма-қол ақшаларды шығарып, олардың айналысын
ұйымдастыру және айналыстан ... ... ... қолма-қолсыз ақша
эквивалентін алумен банкнота мен монеталарды сату формасында жүзеге
асырады.
Ақша ... ... ... құралы болып табылатын: қағаз және ... ... ... – бұл ... бір ... ақша ... бейнеленген сол елдің ақша бірлігінің бағасы.
Әлемдік тарихта ақша жүйесінің келесі типтері болған:
- ... ... ... ... ... ақшаның барлық қызметін
атқарады, ал несие ақшалар металға ... ... және ... ақша ... мұнда алтын айырбастамайтын
банкнотамен айналыстан ығыстырылып шығарылды және қазынаға ... ... ... ... ... екі ақша ... – биметаллизм
және монометаллизмге тән.
Биметаллизм – бұл ақша жүйесінде жалпы құндық эквивалент ролін ... екі ... ... ... және күміс монеталар кең көлемде соғылып,
еркін айналысқа түсті, биметаллизмнің үш түрі ... ... ... ... және ... ... ... металдың нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде бекітілді;
қосарлы валюта жүйесі, бұл қатынасты мемлекет анықтады;
«ақсақ» валюта жүйесі, күміс монеталар ... ... ... ... ретінде екі металдың қолданылуы жалпыға ... ... ... ... ... мен ... ... шекті қатынасты
белгілеуде қиындықтар туды. Қосарлы ақша ... ... ... ... Күмістің құнсыздануы ... ... ... қазынаға кете бастады.
Монометаллизм – жалпыға эквивалент ролін бір ғана металл (не алтын, не
күміс) атқаратын ақша жүйесі. ... ... ... рет Ұлыбританияда
1816 ж., Германияда – 1871-1873 жж., Францияда – 1876-1878 жж., ... ... ... жж., ... ... жж., ... ... қолданылды.
Құн белгілерін алтынға айырбастау ... ... ... үш ... ... ... стандарты, оған алтын монетасының айналысы, алтынның ақша
қызметін атқаруы, құн ... ... ... ... өсу құны ... және т.б. тән.
Алтын құйма стандарты – Ұлыбритания мен Францияда енгізілді. Мұнда
банкноталар заңмен бекітілген сомманы (Ұлыбританияда – 1700 фунт ... – 215 мың ... құны 12 кг ... ... ... ... ... ұсынған жағдайда алтын құймаларына айырбасталды.
Алтын девиз стандарты – ... ... ... Норвегида
және басқа елдерде бекітілген. Бұл банкноталардың алтынға, шетел валютасына
айырбасталатынын білдіреді. Сөйтіп, бұл ... бір ... ... ... ... ... ... жж. дүниежүзілік экономикалық дағдарыстың нәтижесінде алтын
монометаллизмнің барлық формалары жойылды. Алтынға ... ... ... ... ... ... ... және оны алтынға айырбастау ... ... ... Сөйтіп, 1972 ж. шетел орталық ... үшін АҚШ ... ... да ... Ақша ... қамтамасыз етуінің негізі
мемлекеттің бағалы қағаздары болды.
Алтын айналысынан ... ... ... ... ... ... ... механизміне қарай айырбасталды. Несиелік
ақшалардың номиналдық құны оның ... ... ... асып ... ... ... ашық нарықтағы операциялар, міндетті резервтер
нормасы, пайыз мөлшерлемесі, ... ... да ... ... ... ... ... көмегімен жүзеге асырылады.
Айырбасталмайтын несиелік ақшаларға өту ақша ... ... яғни ақша ... объективтік қажеттілігінен артық
айналысқа ақша шығаруды шектеу ... ... ... ... механизміні құрамдас бөлігі ретіндегі ақша жүйесі қоғамдық
ұдайы өндіріс процесіндегі сәйкессіздіктерге жауап қайырады. Кез ... ақша ... ... ... ... ... әкеп тірейді.
1.3 Ақша өзінің даму барысында екі түрге бөлінеді: нағыз ... ... және ... ... (толық бағалы емес ақшалар).
Нағыз ақшалар – бұл номиналдық құны оны ... ... ... ... ... ... ақшаларды білдіреді.
Мұндағы металл ақшалар мыстан, күмістен және ... ... ... ... түріндегі формасы – бұл олардың соңғы ... ... ... 7 ғ. ... Ертедегі Қытайда және Ертедегі Лидия
мемлекетінде ... ... Киев ... ... ... пайда болуы 9-
10 ғ.ғ. жатады. Бастапқы кездері айналыста алтын моенталармен қатар, күміс
монеталар да қоса жүреді.
Алтын айналысына ... ... де 19 ғ. ... ... ... ... ... алтын өндіру жағынан бірінші орында, өзінің ... ... елі де ... Металл айналысына өтуге және алтынның ... ... оның ... ... ... ... мынадай қасиеттері
себеп болған: оңай бөлінетіндігі және қасиетін ... ... ... және ... ... ... Өздерінің тұрақтылығы
арқасында толық бағалы ақшалар барлық бес қызметті де бірдей атқарады.
Алтын айналысы тұсында құнның қағаздай ... ... ... ... ... ... Алтын өндірісі тауар өндірісі артынан ілесе алмағандықтан да
айналыстағы ... ... ... ... өтей ... ... құнды алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға ... ... ... ... ... ... өндірісті және тауар айналымын
ынтыландырмады.
Сонымен, алтын айналысы бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін ғана болып,
соғысушы ... ... ... жабу ... ... ... шығаруды ұлғайтты. Соның нәтижесінде, біртіндеп алтын ... ... ... ... ... белгілері) – номиналдық құны
нақты құнынан, яғни ... ... ... ... ... ... ... ақшаларды білдіреді.
Оған мыналар жатады:
1. құнның металдық белгілері – арзан бағалы металдардан жасалған ұсақ
монеталар, ... жез, ... т.б. ... ... қағаздан жасалған белгілері.Құнның қағаздай белгілері екіге
бөлінеді: нағыз ... және ... ... ... – бұл ... ... ... болып табылады. Тарихта
олар айналыста жүрген алтын және күміс монеталардың орынбасарлары ... ... Бұл ... ақшалардың айналыста жүруінің объективті
мүмкіндігі, олардың ... ... ... ... ... болды.
Металл ақшалардың қағаз ақшаға ауысуының мынадай өзіндік себептері
болған:
1. ... ... ... алып жүру ... ... ... ... билік органдарының жасаған әрекетінің
нәтижесінде, яғни ... ... ... алу ... ... төмендетуі барысында бүлінуі;
3. бағалы металдарды өндірудің қағаз ақшаларды ... ... ... ... ... ... ... ақшалардың номиналдық құны мен олардың
құны арасындағы айырма) алу ... ... ... ... бюджет тапшылығын жабу мақсатында қағаз ақшалардың шығарылуы.
Алғашқы қағаз ақшалар б.э. 17 ғ. ... 1690 ж. ... ... ... ... 1762 ж. ... және 1769 ж. ... пайда
болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс жылдары қағаз ақшалар ... ... ... ... ... ... қазыналық бюджеттер түрінде он елде
(АҚШ, Италия, Индия, Индонезия т.б.) ғана сақталған. Кешегі КСРО-да 1961 ж.
болған ақша ... ... ... ... яғни 1,3,5 ... ... ... соңғы рет айналымға шығарылып, кейіннен
Ресейдегі 1991-1992 ж.ж. ақша ... ... ... тасталды.
Қағаз ақшалар (қазыналық билеттер) – ... ... ... ... ... және металға ауыстырылмайтын, сондай-ақ
мемлекет белгілеген бағасы бар құнды білдіреді.
Қағаз ақшалар тек қана ... ... және ... ... ... Олардың айналыста ұлғаюы мемлекеттің қаржы ... ... ... ... ... ... жағынан тұрақсыз
және құнсыздануға тез икемді болып келеді. Олардың құнсыздану себептеріне:
айналысқа басы ... ... ... ... ... ... сенімнің
төмендеуі және төлем балансының қолайсыздық жағдайы жатады.
Несиелік ақшалар – тауар өндірісінің дамуымен, яғни ... ... және ... ... ... ... ... берілумен байланысты
пайда болды. Олардың пайда болуы ақшаның төлем ... ... ... ... ... Бұл ... эконмикалық мәні – ақша айналымын
икемді етуі; қағаз ... ... ... ақша ... мүмкіндік жасаумен сипатталады.
Несиелік ақшалардың мынадай түрлері бар: вексель, банкнота, чектер
және несиелік карточкалар.
Вексель – ... бір ... ... ... ... ... ... төлейтіндігі туралы борышқордың жазбаша міндеттемесін
білдіреді. Вексельдің екі түрі ... жай ... және ... ... вексель – борышқордың қарыз берушіге берген төлеу туралы сөзсіз
міндеттемесі.
Аудармалы вексель (тратта) – ... ... ... қарызды
алушыға (трассатққа) төлеу туралы бұйрығынан білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Аудармалы вексель келесі бетіндегі ... ... ... аудару
туралы қолына) байланысты айналыста бола алады. Аудару туралы қолдардың
көбеюіне байланысты ... ... ... ... және мұндағы әрбір
иноссант, вексель бойынша бірлескен түрде ... ... ... мен ... ...... ... түрлері
болып табылады. Сонымен қатар, вексельдің мынадай түрлері болады: қаржылық,
қазыналық, достық, бронзалық.
Қаржылық вексель – белгілі бір ... ... ... туындайтын
қарыздық міндеттеме.
Қазыналық вексель – бұл ... ... бір ... жатады.
Қазыналық вексель бойынша мемлекет борышқор болып саналады.
Достық вексель кейіннен ... ... ... алу ... ... ... вексель нақты қамтамасыз етілмеген қарыздық міндеттемені
білдіреді.
Вексельдің келесідей ... тән ... ... ... яғни ... мәміленің нақты түрі көрсетілмейді;
2. дауыссыздық, яғни протест туралы ... ... ... кейін
тиісті шара қолданылғанға дейін қарыздың міндетті ... ... ... яғни ... бір ... ... жазу ... төлем құралы ретінде вексельдің ... ... ... ... ... ... ... – қазіргі уақытта вексельдерді қайта есепке алу ... ... ... ... айналыс құралы.
Ол вексельден және қағаз ақшалардан өзара ажыратылады. ... ... ... ... ... ... егер де вексель мерзімді қарыздық міндеттеме
болса (3-6 айлық), ал, банкнота- мерзімсіз қарыздық міндеттеме;
2. кепілдігіне ... ... ... жеке ... ... және
оның жеке кепілдігі болады, оған мемлекет кепілдік береді.
Жалпы банкнотаны екі түрге бөлуге ... ... және ... банкнота – бұл банкнотаның алғашқы пайда болған формасы
ретінде ... ... ... яғни металиен қамтамасыз етілген
Орталық банктің билетін білдіреді.
Классикалық банкнотаның қағаз ақшалардан ... ... ... ...... ақшалар ақшаның айналыс құралы ретінде
қызметінен, ал банкнота – ақшаның ... ... ... ... ... әдісі бойынша – қағаз ақшаларды айналысқа ... ал ...... банк ... ... ... – классикалық банкноттар вексель ... ... ... ... ... ал, қағаз ақшалар
қайтарылмайды, яғни олар айналыста қала береді;
4. ауыстырылуына қарай – классикалық ... ... ... ... ... ... ... отырса, қағаз ақшалар
қашаннан ауыстырылмайтын болған.
Банкноталардың алтынға ... ... ... ... ... етілуі қысқарып, вексельдік қамтамасыз етілуі де күрт
нашарлай түсті, себебі Орталық ... ... ... ... және міндеттемелермен толықты.
Жай банкнота – бұл қазіргі кездегі айналысқа шығарылған ... ... ... ... та олар металға ауыстырылмайды, яғни өз
кезегінде банктің активтерімен ғана ... ... ... ... ... ... шығатын банкноталар алтынмен
қамьтамасыз етілмейді, бірақ олардың белгілі бір дәрежеде тауарлық ... ... ... ... олар ... ... бағынады.
Қазіргі кезде банкноталардың эмиссиялануының келесідей үш жолын ... ... ... банктік несиелеу жолымен;
2. мемлекетті банктік несиелеу, яғни ... ... ... банкноттардың шығарылуы барысында;
3. активті төлем балансы бар елдерде (Германия, Жапония т.б.) ... ... өсуі ... ... мен ... қарағанда, коммерциялық банктердің құрылып,
олардағы ағымдық шоттарда бос ақшалай ... ... ... және ... ... ... біршама кеш пайда боған.
Алғашқы чектер 1683 ж. Англияда ... ...... шот ... ... ... белгілі бір ақшалай соманы
төлеу туралы немесе басқа ағымдық шотқа ... ... ... ... жазбаша бұйрығын білдіреді.
Чектің мынадай түрлері бар:
атаулы чек – аударуға құқысыз белгілі бір ... ... ... чек – бір ... ... ... ... индоссамент
бойынша басқа бір тұлғаға беруге құқық береді;
мәлімдеуші чек – чекті ... ... ... ... ... чегі – заңды тұлғалар арасында қолма-қолсыз есеп
айырысуларда ... чек – банк ... бір ... ... ... ... ... жаратылысы мынадай:
1. ол банктен нақты ақшаны алуға қызмет етеді;
2. ол ... және ... ... ... ... ол қолма-қолсыз ақшамен есеп айырысу құралы.
Банктік операциялардың механизациялануы мен ... ... ... өтуі ... ... ... қарызды өтеудің жаңа
әдістерінің пайда болуына мүмкіндік жасады.
Банк ісіне ЭЕМ ... ... ... ... ... ... туды.
Несиелік карточкалар – бұл нақты ... мен ... ... ... оның ... ... мерзімді несие алуға мүмкіндік
беретін есеп ... ... ... ... ... ... айналымында және қызмет көрсету
сферасында ... ... ... несиелік карточкалардың келесідей
төрт түрі пайдаланылады: саудаға арналған, бензин сатып алуға арналған,
туризм және ... ... ... ... ... та біршама кеңінен
таралған түріне сауда карточкаларын жатқызуға болады. Бүгінгі күні біздің
елімізде ... ... ... ... ... ... ... алуға
арналған несиелік карточкалар да қолданылады.
II. 2.1 Қазақстан Республикасында 1993 ж. ақша ... ... ... – ақша ... ... ... КСРО ... екі жыл аралығында кеңестік рубль бұрынғы одақтас республикалардың
орнына құрылған тәуелсіз елдерде ... ақша ... ... ... 1986 ж. ... ... қайта құру кезінде өндіріс құлдырап,
айналыстағы ақша массасы ... ... ... ... Тауарлар мен
азық-түлік негізінен шетелдерден тасылды. 1990 ж. ... ақша ... млрд сом ... ... жж. ... ... сомадан әлдеқайда
көп еді.
1991 ж. қаңтарындағы «КСРО Мемлекеттік банкінің 1961 ж. үлгідегі ... 100 ... ақша ... ... қабылдамау және оларды айырбастау
тәртібі мен азаматтардың салымдарынан қолма-қол ақша беруді шектеу туралы»
КСРО Президентінің ... және КСРО ... ... ... ... ж. ... 50 және 100 ... купюралар шығарылды. Ескі ақшаларды
жаңасына айырбастау процесі жеке адамдар үшін үш күнде өтті. Кейін 1992 ... 200, 500, 1000 ... ... ... ірі ... шығарылды.
1992 ж. қаңтарында Ресей КСРО Мемлекеттік банкін ... ... деп ... ... ... ... (сол ... жоқ мемлекеттің)
басты эмитенті қызметін атқаруды соған міндеттеді. Ресей мемлекеті бағаны
босату бағдарламасын іске ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақша массасын көбейту қажеттігін тудырды.
Республикалар өздерінің егемендігін жариалаған ... ... 15 ... ... олар ... ... ... банк ретінде қызмет
атқара бастады. Бірақ олардың барлығын қолма-қол ақшамен қамтамасыз ететін
жалғыз эмиссиялық орталық – ақша ... ...... ол ... еді.
Ресей бағаны босатқаннан кейін әрбәр тәуелсіз елдерде олардың қатал ақша-
несиелік ... ... ... ... алу ... әр түрлі
қалыптасты және соған сәйкес ... ... да әр ... ... ... ... ... жетіспеуі жағдайында кейбір елдер өз ұлттық
банктерінің несиесін беруді ұлғайтты (Украина, Латвия, ... 1992 ... ... Банкі 5000 купюраларды сом, ал кейін 10000 және 50000 ... ж. ... ... ... ... ... ... Ресей
Банкімен екі жақты төлем ... ... ... ... ... ... өзара есеп айырысу тек Ресей Банкісіндегі осы мемлекеттердің
орталық банкісінің ... ... ... көлемінде және
техникалық несие ретінде жүргізілді. Бұл ... ... ... ... 2-3 ай бойы жүретіндіктен және бұл кезде инфляцияның ... 2500% ... ... ақша ... оның ... тез ... тәуелсіз мемлекеттердің директивалық экономика үлгісінен нарықтық
үлгіге өту жағдайында заңдарды тез арада үйлестірудің ... ... ... ... баға, бюджет саясатын жүргізуге қабілетсіздігі Ресей
Банкінің қойған ... ... ... ... Бұл ... ... ... сақтап қалу процесінің сәтсіздікке ұшырауының дәлелі еді.
Келесі іс-әрекет - ... ... ... ...... қалмайтын
процесс. Ол 1992 ж. маусымында Эстонияның, шілдесінде Латвияның, ... ... ... мен ... өз ұлттық валюталарын
егізуімен жалғасты. 1993 ж. мамырында Қырғызстан, ... ... ... валюталарын енгізді. Сөйтіп бұл мемлекеттер рубль зонасынан шықты.
1993 ж. 15 ... ... ... ... ... ... ... төлем құралы ретінде қолдану жөнінде жаңа келісімге қол
қойды. Онда қойылған ... ТМД ... ... ашықтық, айқындық болуы;
екіншіден, бұл ең маңыздысы – рубль ... ... ... ... ... ... ... көлемінде оларды жою үшін
Ресейдің Орталық банкіне қайтару жөнінде ... ... ... ... ...... шығарылған банкноталарды
кеңестік ақшаны пайдаланатын елдерде қайтадан айналысқа ... ... ... яғни бір ел ... ... жерінде валюталық алыпсатарлықпен
айналысуын алдын ала сақтандыру еді. ... екі ... де ... ... Ресей де, орындаған жоқ. Рубль ... 1993 ж. ... ... ... ... ... кезде рубль аймағында қалған мемлекеттер жаңа типті рубльдік зона
құру туралы осы елдердің заңдарын үйлестіру үшін 9 ... топ ... ... ... жүргізді. Бірақ Ресей келіссөздер жүргізумен
қатар бір ... 1993 ж. ... жаңа ... 1993 ж. ... ... оны өз жерінде Қиыр Шығыстан енгізе бастады. Сол ... ... үш ...... ... және ... ... еді (өз
ұлттық валютасын 1995 ж. енгізген Тәжікстанды ... ж. 23 ... ... ... ... жж. Шығарылған кеңестік
үлгідегі ақша белгілерін (1991-1992 жж. 50, 100, 200, 500, 1000 сом) және
1992 ж. ... ... 5000, 10000, 50000 ... ... ... және ... бір апта ... хабарлады. Айырбас
сомасы 35 мың рубль көлемінде белгіленген болатын. Екі күннен соң Ресей
Президентінің ... ... ... 1993 ж. 1 ... ... ... ... бір ... 100 мың рубльге дейін көбейтілді.
Сөйтіп, 1992-1993 жж. Егемен ... ... өз ... ... орай КСРО Мемлекеттік банкі мен Ресей Орталық банкісінің ... жж. ... ... ... ... ... заңсыз әкелу мөлшері қауырт өсіп, соның салдарынан тауарлар
бағасы жоғарылап, халықтың тұрмысы төмендеді.
1992 жылдың ... ... ... ... ... Жоғары кеңес Қазақстанға өз валютасын енгізу қажеттігін түсініп.
Шегіне жеткен ... ... ... ... ... ... топ ... оны басып шығаратын шетелдік фирмамен келісімге қол
қойған. 1993 ж. наурызында ... ... және ... атты ... қажетті мөлшерде ұлттық валюта - 1, 3, 5, 10, 20,50 және 100 теңге
– дайындалып, ... ... ж. 12 ... ... ... ... Н.Ә.
Назарбаев «Қазақстан Республикасында ұлттық валюта енгізу туралы» Жарлық
шығарды. Осы Жарлыққа сәйкес:
1993 ж. 15 қарашада сағат 8-де ... ... ... ... ...... ж. 18 қарашадан бастап теңге Қазақстан Республикасында бірден-бір
заңды төлем құралы болып тағайындалды. Бір теңге 100 ... ... ... ақша ... банкнота және майда тиындар түрінде жүреді.
Қома-қол ақша, рубльдік шоттардағы жинақтармен салымдар 500 рубль 1
теңге арқатынасымен ... ол 18 ... ... 18-де ... 15 мен 18 ... екі валюта – сом және теңге – айналымда
қатар жүрді.
Қазақстан Республикасының жасы 16-дан асқан ... ... 100 ... ... ... ... ... тек бір рет жүргізіліп. Ол туралы
төл құжатта белгі ... ... 100 мың ... ... ақшасы
банктегі арнаулы дербес шотқа салынып, оны 6 ай бойы пайдалануға құқығы
болмады.
Қазақстан ... ... ... ... ... курсын
бекітті: 1 АҚШ доллары 4,7 теңге болды.
Сөйтіп, 1993 ж. 15 қарашада ... ... ... ... ... теңге енгізілді. Ақша реформасын жүргізуге Қазақстан ... бір ... ... өте ... ... ... нәтижесінде 700 миллион доллар
сома ... ... ... мен ... ... қоры ... ... күннен бастап Қазақстанда өндірілген алтын мен күміс енді
Москваға ... оны ... ... ... алып, өз резерв қорына
айналдырды. Сондай-ақ резерв қорына экспорттық ... ... ... сыртқы заемдарын да Ұлттық банкі сатып алып, ... ... ... ... ... жыл ... қалғанда Республика президенті
валюталық қаржыны жұмсауға мораторий енгізді.
Халықаралық валюта қоры Қазақстанда ... ... ... ... ... банкке 90 млн. доллар көлемінде стендбай ... ... ... ... ... ... ... мақсатында Қаржы миністірлігіне
180 млн. Доллар берді. Бұл 17 жылға берілген «жұмсақ» несиелер еді. ... 1993 ж. ақша ... ... ... Енді ұлттық валютаның ішкі
және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету қажет.
Айналымға теңгені ... ... және ... ... ... ... үзілуі мен саяси ала ауыздығы тереңдей
түскен қаржы экономикалық дағдарыс жағдайында ... ... ... 2,5 ... яғни 1991 ж. 1 ақпанына теңгенің курсы долларға қарағанда
2,5 есе ... ... төрт ... яғни ... мен ... ... ... есептеудің кең ауқымды компанисы басталғанда
теңгенің курсы – 1 долларға 11,58 теңгеден 43,3 ... ... ж. орта ... ... банк пен ... министірлігі қаржы нарығына
алғашқыда қазыналық вексельдерді, одан соң міндеттемелер мен ноталарды және
басқа мемлекеттік бағалы ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Инфляция теңге енгізілген 1993 ж. 2500% болса, ал
1994 ж. бас кезінде 1260 % дейін ... 1995 ж. ... ... ... ж. ... алтын валюта қоры кәсіпорындарды жекеменшіктендіру
және шетел инвесторларына басқаруға беру сияқты инфляцияланбайтын көздерден
түскен 700 млн. доллармен толықты. Бұл жылы ... ... ... тиынмен,
ал инфляцияның деңгейі проценттің бөліктерімен есептелетін жағдайға жетті.
1998 ж. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы дағдарыстың ... ... ... ... ... бәсекелестік мүмкіншілігінің әлсіреуіне
тіреп, Қазақстанға валюталық түсімдерді біраз қысқартты. Сонымен ... одан әрі ... ... жж. ... өсу ... қайта қаржыландыру мөлшерлемесін 25 процентке жоғарылату,
төлемеудің өрістеуі (кәсіпорындардың ... ... 1,5 ... ... және ... пен ... проблемалары теңгенің бағамын одан әрі
төмендетті. 1994 ж. таңдап алған монетарлық ... ... ... мен ... ... қадағалау экономиканы кеселге ұшырататын
көптеген қаржы ... мен ... 1998 ж. ... бастап түсініп,
оны өзгерту туралы ортақ ойға келген.
1999 ж. сәуірінен Қазақстан үкіметі ... ... ... ... ... шешім қабылдады. Ол жөнінде Премьер-министр былай деген:
«Бұдан ... ... ... ... ... ... пен ... қалай
қалыптасатынына байланысты анықталды, ал, Ұлттық банк ол процеске елеулі
түрде араласпайтын болады. Ұлттық банк ... ... ... өзінің алтын
валюталық резервін айырбас бағамын белгілі бір деңгейде ұстап отыру ... ... ... ... олай ... төңірегіндегі елдерде – ... ... ...... ... ... күрт құлдырап кетті. Мысалы,
Ресейде рубльдің бағамы 1998 жылғы тамыздың 17-сінен бері қарай төрт ... Сол ... ... ... тез ... және біздің
тауарларымыз бәсекеге түсу қабілетінен айырылып қалды, өнеркәсібіміз
тұралай ... ... ... ... ... арта түсті
Қазақстанның сыртқы сауда айналымы 9 %-ке дерлік немесе 1 млд. 300 ... ... ... ол ... ... шығаратын тауарларымыз 1 млд.
250 млн. долларға қысқарды.
Біз Ресейден әкелінетін кейбір импорттық ... өте ... ... және ... мен ... әкелінетін импорттық
тауарларға салынатын баж салығының ... 200 %-ке ... ... ... ... ... біздің өндірушілеріміздің қол-аяғын
бірдей матап, ... ... ... қарай ағылтуда...
Міне, осы тұрғыдан алғанда жағдайдан шығудың бір ғана жолы бар – теңге
бағамының емін-еркін өзгермелі болуына жол беру керек.»
Сонымен Қазақстан ... міне он ... ... ... ... төлем
құралы болып келеді. Ол еркін ... ... ... ... банк ... ... ... яғни банкноталарды шығаруға
эмиссиондық құқы бар ... ... ... Олар ... ... ... және банктерге сатып, қолма-қолсыз эквивалент
алу фомасында болады. Қазақстан Республикасының ресми ақша бірлігі – ... ... банк ... мен ... ... мөлшерін анықтайды,
олардың жасалуын қамтамасыз етеді, сақталу, жою және қолма-қол ... ... ... Республикасында шығарылған банкноталар мен монеталардың
номиналдық құрылымы, айшықталған пішіні ... ... ... мен
монеталардың көрсетілген сипаттамалары баспасөзде жариалануы тиіс.
Валютаны өзгертуге тек қана Қазақстан Республикасының Парламентінің
құқы бар. ... ... ... ету шарттарын, мерзімін, тәртібін анықтау
құқығы Қазақстан Республикасының ... ... банк ... ... ... шетел мемлекеттерінің
ақша бірліктеріне айырбастау бағамын анықтау ... ... ... ... олардың банкінің кассасына үздіксіз оралып
отыру жолымен жүзеге асады.
Қазақстан Республикасында ақша банкноталарын өндіру және ... ... ... беру ... өз күштерін енгізумен
байланысты, қолма-қол ... ... 1996 ж. ... ... ... ... деңгейдегі банктер корреспонденттік шоттағы
қаражаттарының қалдығы шегінде қолма-қол ақша ... ... ... ... ... кассадағы қолма-қол ақша қалдығына шек қойылмайды.
Эмиссия – бұл мемлекетпен банкноталардың, монеталардың, ... ... Ол ... түрінде де немесе қолма-қолсыз ақша
түрінде де болуы мүмкін.
Қолма-қол ақша ... ...... ... мен
монеталардың қосымша шығарылуын сипаттайды.
Қазақстандағы теңгенің көп мөлшерде эмиссиялануының ... ... ... ... ... ... ... біртіндеп қолма-қол есеп айырысуларға ауысы, бұны әрине,
жағымсыз құбылыс деп есептеуге болады.
Бірақ 1995 ... ... ... бұл ... түсімдердің кассалық
шығындардан көбею нәтижесінде қолма-қол ақшаларды эмиссиялаудың үлес
салмағы банк кассасында ... ... ... ... ... қарыздық операциялардың
процесінде іске асады. Банктегі депозиттер ... ... ... құру ... ... ... Банк салымдарын чек эмиссиясы немесе қарыз беру
арқылы жұмылдырған кезде ... ... ... Бұл операциялардың сызбасы
келесідей: 100 ақша бірлігіндегі ... үшін ... ... 15 ... ... қалған 85 ақша бірлігі ... ... ... ... ... ... ақша массасы: 100+85=185 ақша бірлігі болады. Бұл
– сомасы 85 ақша бірлігі болатын жаңа ақша ... ... Осы ... ақшалар өз кезегінде өздері ақша эмиссиясының себебі бола алатын
басқа депозиттердің ... ... ... Яғни ақша ... ... ... ... эмиссиясын реттеу Ұлттық банкінің ақша базасы
сияқты, ақша ... және ... ... арқылы жүреді.
Ақша базасы – бұл Ұлттық банк шығаратын ақшалары. Оған ... ... ... және ... резервте жатады. Міндетті резервтер
бекітілген нормативтерге сәйкес ... ... ... шотта несие
корреспонденттік шотында ... ... банк ... ... ... ... ... бойынша тек қана қаржылық тұрақты банктермен
қолданылатын резервтердің баламалы әдісі деп аталады.).
Артық резервтер ... ... ... ... ... ... қалдықтары. Айналымдағы қолма-қол
ақшаның мөлшері ... ... ... ... ... ... ... банк ақша базасының мөлшерін екінші
деңгейдегі банктердің ... ... ... ... ... яғни ... өнімділігін реттеу арқылы реттейді.
Ол ақша-несие саясатының құралдарын пайдаланумен іске асады. Бұл
құралдар ақша ... ... ... ... және ақша ... базасының қатынасы арқылы есептелінетін ақша мультипликаторының
мөлшеріне әсер ... ... ... ... ... ... ... міндетті резервтер банктер мен несие ресурстарының көзі
болып пайдаланбайды, сонымен қатар, ... ... ... ... ... болады.
Бұл - айналымдағы қолма-қол ақашалрдың банктерден тыс (болғанда)
орналасқанда ... ... ... интесивтілігі олардың экономикадағы айналу
жылдамдығына әсер етеді, мультипликацияның коэффиценттік жылдамдығы азаяды.
Экономикадағы ақша ... ... (бұл ... банк жүйесі
арқылы жүретін төлем жылдамдығы туралы айтылмайды) ... банк ... ... ... оның ... инфляция деңгейіне әсер етеді және
ақша-несие саясаты үшін ... мәні бар. ... ақша ... ... ұзақ ... депозиттердің және ұзақ ... ... ... ... көрсетеді, бұл тек қана, жалпы
экономиканың тұрақтылығы және ұлттық ... ... ... ... ... ... ақша ... жоғары жылдамдығы ұлттық валютаға деген
сенімінің көрсеткіші болып, ақша ... ... ақша ... ұзақ мерзімді жинақтардың төменгі үлес салмағымен, ... ... ... ... ... ... ... айналысының жылдамды экономикалық монетаризация деңгейіне
байланысты болады, ол ақша ... ... ішкі ... ... ... ... төмен болған сайын, монетаризация деңгейі
жоғарылайды.
Монетаризация деңгейі 1989 ж. Францияда 68,5%, ...... – 89,1%, ... – 77,5%, ... – 116,7% ... 1995 ж. ... ... 12%-ке жуық болды, бұл ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп
келеді десе болады. Ғасырлар бойы ақша өзгеріп отырған және бүгінде олардың
жағдайы ... ... фаза ... ... ... ... айырбас процесін үздіксіз құбылысқа
айналдыры, тауар айырбасталуының өмірлік мәнге ие болуы жалпыға ортақ құн
эквивалентінің ... ... ... ондай роль көп уақытқа дейін тек
бір тауарға ғана бекітілген жоқ.. Тауар айналысының тарихи дамуы процесінде
жалпыға бірдей эквивалент формасында әр ... ... ... мал, ... ... бұйымдары және т.б. Мұның барлығы тауар өндірісі мен тауар
айналысының болуына негізделген ақша қажеттілігінің ... ... өте келе және ... ... ... ... ұлғайтып,
оның жергілікті нарықтың шегінен шығуына әкеп соқтырды. Бұл ... ... ... ... ... ... бір тауар атқара бастады. Ол
тауар – ақша.
Сөйтіп, ақша пайда болды. Ақша деген тауардың ... ... ... ... ... ... ... құны біте
қайнасқан ерекше тауар. Немесе ақша деген тауар өндіру мен оны айырбастау
процесінде басқа ... ... ... ерекше тауар, оның ...... ... ... ... ролін атқару.
Экономикалық категория ретінде ақшалар өндіріс және бөлу ... ... ... ... бейнелейді. Бұл жерде ақша бес
түрлі ... ... құн ... ... құралы, төлем құралы, қазына
жинау және қорлану құралы, дүниежүзілік ақшалар.
Ақшаның ... ... ... ... ... ... ... Егер де бұрындары сатып алу-сату процесі жалпыға бірдей
эквивалентпен алтынмен жүргізілсе, бұл күндері қағаз және ... ... ... ... Г.С. ... ... несие, банктер: Оқулық.. – А.: Экономика, 2001
2. Н. Назарбаев Қазақстан-2030: Ел Президентінің Қазақстан халқына
Жолдауы. – А.: ... ... ... О.Л., Дубоносов Л.А. Золото и валюта: прошлое и настоящее. –
М.: Финансы и статистика, 1998
4. Саниев М.С. ... ... ... – А.: ... ... ... ... Е.Ф. Деньги, кредит, банки: Учебник для вузов, 1999
6. Б. Кошенова Ақша, несие, банктер, ... ... – А.: ... ... Г.С., Ильясов А.А. Формирование фондового рынка: Учебное
пособие. – А.: Экономика, 1996
8. Мақышев Ақша ... және ... Оқу ... – А.: ... ... ... словарь предпринимателя. – А.: МЧП, 1993
10. «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі ... ... ... заң күші бар Жарлығы 1995ж. 30 наурыз
11. Лаврушин О.И. Деньги, кредит, банки. – М.: Финансы и статистика, ... ... ... ... ... №8/1998
13. Банки Казахстана: Из историй денег, №2/2001
14. ... ... ... как ... ... национальной валюты
Казахстана, №5/2002
15. Деньги и кредит: Деньги, выпуск, защита, №4/2002
16. Вопросы экономики №9/2002
17. Вестник КазГУ: Денежно кредитная политика РК, ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1922 – 1924 жж. Ақша реформалары6 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
Ақша мәні және реформалары27 бет
Ақша реформаларын талдау36 бет
Ақша.Ақша реформалары25 бет
Қазiргi кездегi ақша реформаларын жетiлдiру мәселелерi60 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары және оның ерекшелiктерi8 бет
Қазақстан Республикасындағы ақша реформалары мен қазIргI ақша жүйесIнIң дамуы29 бет
Қазақстандағы ақша реформалары34 бет
1922-1924 жж. ақша реформасын жүргізудін, себептері және оның мазмұны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь