ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен 1945 жылға дейінгі зерттеулер

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
1945 жылға дейінгі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Еліміз бодандықтың бұғауынан шығып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, ата-бабамыздың мұрасын қалпына келтіріп, оны жаңа қырларынан зерттеуге мүмкіндік алып отырмыз.
Шу мен Сырдария өзендерінің солтүстігін алып жатқан, ата-бабаларымыз Сарыарқа деп атаған үлкен далалы аймақ ертедегі жазба деректерде аз сипатталған. Көп ғасырлар бойы үлкен ғылыми жұмбақ болып келді. Өкінішке орай, Орталық Қазақстан территориясының зерттелмегендігінен тарихи - археологиялық жағынан, аз мекендеген Қазақстанның солтүстік далаларында ертеде өркениет ошақтары дамуы мүмкін емес деген пікір қалыптасқан. Орта Азияның ерте кезеңінің көрнекті тарихшысы В.В.Бартольдтің болжамы бойынша, “Сырдария жағасы мен Қаратау тауы мәдени қоныстың соңғысы, ал солтүстікке қарай мекенсіз дала”. Бұл концепцияны Қазақстанның ерте дәуір тарихын зерттеуші М.П.Грязнов қате деп дәлелдеген./3,13-14/
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының зерттеулері көрсеткендей, Орталық Қазақстан территориясында мыңдаған жылдар бойы этникалық өзара туыс дала тайпаларының мәдениетінің дамуы мен ауысуының күрделі процесі жүрген.
Қола дәуірінің ескерткіштерін зерттеу Орталық Қазақстаннның сол дәуірде мекендеген тайпалардың тарихының жарқын көрінісі айқындап, өлкенің көптеген бізге белгісіз тарих беттерін ашып берді.
Ғасырлар бойы Орталық Қазақстан аумағында өзіндік мәдениеті бар тайпалар мекендеп , шалғынды шөбі мен пайдалы қазбалары бар ауқымды тау шатқалдары мен ойпаңдарында, өзен алқаптарының жағалауларында орналасқан керемет ескерткіштерін бізге мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас пен қола дәуіріне жататын ескерткіштері ерекше қызықтырады.
Өткен ғасырда ұлттық көне тарих зерттеу саласында өздерінің зерттеулерімен, еңбегімен, талантымен зор үлес қосқан ғалымдардың шоғыры шықты. Олардың ғылыми еңбектерінің құндылығы мен негізіне ғылыми тұрғыдан талдау жүргізбей тұрып, болашақта тарихи зерттеулерді айтарлықтай деңгейде жүргізу мүмкін емес. Сондықтан да Қазақстан тарих ғылымын қалыптастырған ғалымдардың мәдени мұрасын дұрыс түсініп, оны жан-жақты талдап игеру білудің маңызы зор.
1. Археологическая карта Казахстана А., 1960.
2. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев.А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. А.1966 .
3. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979 .
4. Валиханов Ч.Ч. Собраниий сочений. В. 5-и томах. 3т. А.,1964. .
5. Маргулан А.Х. Археологические разведки в Центральном Казахстане. (1946 г.) // Известия АН КазССР. Серия историческая. 1948, вып. 4.
6. Маргулан А.Х. Отчет о работах Центрально-Казахстанской археологической эспедиции 1947 года // Известия АН КазССР. Серия археологическая, 1949. вып. 2.
7. Маргулан А.Х. Основные итоги археологических работ на территории Казахстана в 1955 году //Известия АН КазССР. Серия истории, экономикик, философии, права. 1956, вып. 3.
8. Маргулан А.Х. Главнейшие памятники эпохи бронзы Центрального Казахстана // Вестник АН КазССР., 1956, № 3.
9. Грязнов М.П. Памятники карасукского этапа в Центральном Казахстане // СА. 1952. ХVІ.
        
        Жоспар:
Кіріспе..................................................................
..................
ХVІІ ғасырдың екінші жартысы мен
1945 ... ... ... ... тізімі........................................
Кіріспе
Еліміз бодандықтың бұғауынан шығып, тәуелсіздікке қол жеткізгеннен
кейін, ата-бабамыздың мұрасын қалпына келтіріп, оны жаңа ... ... алып ... мен ... ... ... алып ... ата-
бабаларымыз Сарыарқа деп атаған үлкен ... ... ... ... аз ... Көп ғасырлар бойы үлкен ғылыми жұмбақ
болып келді. ... ... ... Қазақстан территориясының
зерттелмегендігінен тарихи - ... ... аз ... ... ... ... ... ошақтары дамуы
мүмкін емес деген пікір қалыптасқан. Орта ... ерте ... ... ... болжамы бойынша, “Сырдария жағасы
мен ... тауы ... ... ... ал солтүстікке қарай
мекенсіз дала”. Бұл концепцияны Қазақстанның ерте ... ... ... қате деп ... ... ... экспедициясының зерттеулері
көрсеткендей, Орталық ... ... ... ... ... ... туыс дала тайпаларының мәдениетінің дамуы мен
ауысуының күрделі процесі ... ... ... ... ... Қазақстаннның сол
дәуірде мекендеген тайпалардың тарихының жарқын ... ... ... бізге белгісіз тарих беттерін ашып берді.
Ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... мекендеп , шалғынды шөбі мен пайдалы қазбалары бар ... ... мен ... өзен ... ... орналасқан
керемет ескерткіштерін бізге мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас ... ... ... ескерткіштері ерекше қызықтырады.
Өткен ғасырда ұлттық көне ... ... ... ... ... ... зор үлес қосқан ғалымдардың шоғыры
шықты. Олардың ғылыми еңбектерінің құндылығы мен негізіне ғылыми ... ... ... ... ... ... айтарлықтай деңгейде
жүргізу мүмкін емес. Сондықтан да Қазақстан ... ... ... ... мұрасын дұрыс түсініп, оны жан-жақты талдап ... ... ... ... екінші жартысы мен 1945 жылға дейінгі зерттеулер .
Ғасырлар бойы Орталық Қазақстан аумағында ... ... ... мекендеп , шалғынды шөбі мен пайдалы қазбалары бар ауқымды ... мен ... өзен ... ... ... ... бізге мұраға қалдырған. Көбінесе, ерте тас пен
қола дәуіріне жататын ... ... ... пен ... ... ... жайлы ХVІ-ХІХ ғ.ғ.
Сібір деректерінде, ең алдымен сібір жылнамаларында, қызметтегі ... ... ... ... ... қазақ ордасындағы адамдар
мен жерлері жайлы сұраунамаларда, сондай-ақ 16-17 ғ.ғ. ... ... ... зор. ... көптеген
еңбектерінің бірі 1701 жылы жазылған ... ... ... ... ... ... всей безводный и малопроходной каменной степи” бізге
біраз деректік мәлімет береді. Ол Петр І ... ... 1698 ... Тәуке
ханға келген Ф.Скибин мен М.Трошиннен алған сызбаларын ... Бұл ... Есіл ... ... ерте ... ... құрылыстар көрсетілген. /2,11-12б/
Кейіннен Г.Н. Потанин “Ремезовтың атласында” ... ... ... ... оң жақ ... Тылқара мен Тесир-гор өзендерінің
арасындағы “тас қала”, Сары-су өзеніндегі “мешіт”, ерте ... ... ... атап ... деп ... Қазақстанның бай археологиялық ескерткіштері ерте кезден-ақ
саяхатшылардың назарын ... ... ... рет осы ... ... ... мәліметті польшаның қоғам қайраткері Юрий
Крижанич (ХVІ ғ) хабар береді. Оның мәлімдемесі бойынша , осы ... ... ... бір халықтың қорымдарын қазып, табылған қазынаны
Тобольскіде сатқан./2,13б/
Орталық және ... ... ... мен ... қызықты мәліметтерді швед ғалымы Ф.Страленберг (1676-1747ж.ж.)
жинастырған. Ол 1711 жылы жер аударылып, ... ... ... ... және ... айналысып 12 жылы осы жақта өмір
сүреді. Ғалым көрген Есіл мен Тобыл ... ... ... орналасқан ертедегі тас құрылыстардың, кен орындарының, тастағы
таңбалар мен жазулардың суретін салған./3, 28-30/0б
Орталық ... ... ... де ... ... оны ол кезде бүтіндей сақталған ерте кездегі кен мен
балқыту пештерінің ... тас ... ... ... ... хан билігі бұл территорияда жұмыс істеуге кедергі ... тек ... ... саяхат жасауға ғана мүмкіндігі болды./3,34-
35б/
Солтүстік-шығыс Қазақстанның ... ... ... ... және заңгер Николай Витзеннің кітаптарында да кездеседі. ХVІ
ғ. 90-жылдарында ... ... бай ... және ... ... 1692 жылы Н.Витзен Ф.А.Головин Петр І берген ... және ... ... ... мен үй ... бейнеленген әртүрлі әшекейлер жайлы
“ Солтүстік-шығыс Татария” атты ... ... ... Ол ... ... тұрды. 1705 жылы екінші кітадын басып шығарды. Бірақта
1785 жылы Петр І арнап шығарған үшінші кітабы ең ... деп ... және ... ... ... ... Бұл кітап қазірде маңызын
жоғалтқан жоқ. Сібір мен ... ... ... ... академик В.В.Радлов аударған Н.Витзеннің кестелерін археологтар мен
өнертанушылар қолданады./2,13б/
ХVІІІ ғ. ... ... ... Азия мен ... Петр ... арта ... Ол қазақ далаларын “Азияның есігі” деп санаған.
Осыған байланысты біздің елімізге бірнеше экспедициялар ұйымдыстырылады:
Хиуаға А. ... ... ... ... ... ... И.Д.Бухгольц (1715-1716) және И.М.Лихарев (1720),
Жоңғар Алатауларына И.С.Унковский (1723) және т.б. Алтын кен орнын табу ... ... ... ... Перт І ерте ... бұйымдарды
зерттеу және жинауға да ерекше мән берген. Табылған алтын, күміс бұйымдар
мен ... ... ... ... Мосвка мен Ленинградқа
тапсыруды бұйырады. 1718 жылы Петр І қорғандарда ... бір ... – мың ... ал бас ... – бес жүз рубль көлемінде сыйақы
беру ... ... ... /2,14б/
Петр І Қазақстан мен Сібірдің мәдениеттері ескерткіштерінің зерттелуінің
негізін салады. 1719 жылы ... ... ... ... ... жібереді. Ол Тобольскге келіп, 1719-1720 жылдар аралығында осы
жерде өмір сүреді. Ол бұл жерде ... ... швед ... ... ... ғылымда Страленберг деген фамилиямен әйгілі болады.
Тобольскіде болған ... ... ... және ... ... Батыс Сібір және солтүстік-шығыс Қазақстанның тарихи
топографиясымен танысып, Есіл мен ... ... ... ... ... ... алған мәлеметтері жайлы
Петербургке жазып отыр. Осы мәліметтерді пайдаланып Көкшетау мен ... ... ... ... ... /3,20-27б/
Мессершмидтің экспедициясының жақсы қызметкерінің бірі Ф.Страленберг,
қазба жұмыстарын жасауға көмектесе жүре, ескерткіштердің сызбасын ... ... ... ... ... Ол Тобольскіде 1711-1721 жылдары
өмір сүріп, Солтүстік, Орталық Қазақстан және Батыс Сібірдің география,
тарих, ... ... және ... ... мәліметтер жинайды.
1723 жылы отаны Швецияға оралғанан кейін оларды өз кітабында жариялайды.
Бұл еңбекте ... және ... ... ... ... ... алуға болады.
Мессершмидт, Ф.Страленберг, Н.Витзеннің ... Петр І ... ... ... ... ... отыр. Оның осы қызметінің
арқасында ерте кездегі ескерткіштердің ... мен ... ... Мемлекеттік Эрмитажда сақталуда./2,17-20/.
Сібір мен Қазақстанның ... ... және ... жайлы
мәліметтерді жинаумен орыстың белгілі тарихшысы В.Н. ... ... ... В.Н. ... көмегімен 1733 жылы Г.Ф. Миллердің
экспедициясы ... ... Бұл ... ... деп ... ... мәліметтері Қазақстан мен Сібір археологиясы жайлы
қызықты мәліметтер береді. Экспедицияның ... ... ... – Г.Ф.Миллер, ... ... ... А.Иванов, Н.Чекин, М.Ушаков, суретшілер И.Беркан,
И.Лоресениус, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... И.Фишерде қосылады. Олардың маршруты Тверь,
Казань, Екатеринбург, Тобольск, Тара, Железинский, Ямышевский, Семей арқылы
Өскемен, ал ол ... ... ... ... жылы И.Гмелин Солтүстік Қазақстанға, Жайықтың жоғарғы ағысына дейін
келеді. И.Гмелиннің В.В. ... ... ... ... жайлы мәліметтері оның төрт томдық еңбектерінде шашыраңқы
жазылған. /3,18-19/
Сібір мен ... ... ... ... де зерттейді.
Ол сібір жылнамаларын, мұрағат құжаттарын, ... ... ... ... мен ерте ... өнер ... археологиялық
мәліметтер жинастырады. Г.Ф.Миллер Ертіс бойында ... ... ... Сол ... ... Петербургке Сібір мен
Қазақстанның археологиясына қатысты көп мәліметтер алып ... ... ... бұл ... бір ... ... біраз бөлігі
жарияланбай, әртүрлі архивтарда сақталуда.
Қазақстан археологиясын зерттеуде : «Исторические ... ... ... ... ... ... ... о
некоторых древностях» деген еңбектерінің маңызы зор./3,20-21/
Орталық Қазақстан территориясында 18 ғ екінші жартысынан бастап ... ... ... ... ішінде осы аймақтың
археологиялық ескерткіштеріне деген қызығушылық танытқан ... ... ... ... ... ... және т.б. П.С.Паллас
Волга далаларымен, Қазақстан және Сібір жерлерінде ұзақ саяхатшылап, тарих,
география және халықтардың этнографиясынан ... ... ... ... ... және Орталық Қазақстанда өз
бетімен саяхат жасайды. Оның архивінде тарихи топография, археология ... ... ... қатысты мәліметтер бар.
И.П.Фальк және П.С.Паллас ... ... ... Қазақстанның топографиясының тарихына қатысты ... бар. Ол ... ... ... ... ... мен Алтай
жерлерінде болған. Сондай-ақ, И.П.Фальктың ... ... бірі ... ... Ол Орталық Қазақстанды Петропавлскпен
Аягөзге дейін жүріп өткен. Қазақ даласында қирағанына көп болмаған ... орны ... деп атап ... Елек ... ... ... кішкентай қорғандардың қирандыларын көрген. Х.Барданес Ембі ... ... ... ... ... қалдықтары мен
архитектуралық ескерткіштер жайлы білген./2, 22-24/
Қазақстанның география, тарихи топография және археологиясын зерттеуде
керемет ... ... да ... зор. ... ... кен ... ... қызықтырған.
18 ғ. соңынан бастап Орталық Қазақстанға саяхатшылар келе бастады. Бізге
капитан И.Г.Андреев, Телятников және ... (1796), ... ... ... (1800), ... (1811), ... (1813), Н.И.Потанин (1829)
және т.б. маршруттары ... Олар ... ... ... ... ... азды-көпті мәліметтер кездеседі. 1785 жылы
құралған капитан ... ... ... ... және ... тарихынан басқа, Семей, Шыңғыс, Қарқаралы аудандарымен
қатар, Жетісу жерлерінің археология және тарихи топографиясы жайлы маңызды
мәліметтер ... ... ... Қазақстанның археологиялық кешендері жайлы қоқандық елшілердің
жол бастаушылары, ... ... ... ... ... та ... береді.
Ол Есіл, Сарысу өзендері және ... ... ... ... ... жол ... Ол Орталық Қазақстанды шығыс Бетпақдала ... және ... ... ... ... ... ол ... кен
орындарын байқаған.
Семейден Созаққа Қарқаралы даласы және шығыс Бетпақдала арқылы өткен
Н.И.Потаниннің ... да ... ... ... Осы ... ... ... аумағын, Темірші мен Қызыларай тауларындағы
тас және қола ... ... мен тас ... ... ... ... жартысында Қазақстан мен Алтайды археологиялық
зерттеулер осы аудандарды геологиялық зерттеумен байланысты болды. Геолог
және тау ... ... И.П, ... ... ... жұмыстарнынан Орталық Қазақстанның археологиясына ... ... ... ... ... инженері И.П.Шангиннің Орталық Қазақстан ескерткіштерін суреттегені
үлкен ... ... Ол ... ... ... ... және ... далаларын меридиан бойынша кесіп өтіп, ... ... ... Осы ... аумақта И.П.Шангин көптеген археологиялық
ескерткіштерді көреді. Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... деп алғаш рет И.П.Шангин хабарлаған. /2, 23-24/
Ол Көкшетау ... ... ... көп ... қола ... ... алады. Сонымен қатар, көптеген кен орындарын табады
және бірнеше қоныстарға сипаттама береді.
И.П.Шангиннің Орталық ... ... ... ... рет “Вестник Европы”, “Сибирский вестник” және ... ... ... ... ... Бірақта, оның да ... ... ... ... сақтаулы./2,26-27б/
ХІХ ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан ... ... мен ... ... ... айналыса бастады: Х.М.Френ,
Г.И.Спаский, П.С.Савельев, А.Ремюза және ... Олар ... ... ... зерттеу және оны сақтау мәселесін көтерді.
Г.И.Спаский Сібір мен ... ... ... ... ... ... ... “ Путешествие по Сибири”, “Записки ... ... “О ... ... ... және т.б. ... Ғалым Орталық Қазақстан мен ... ... ... ... арнаған. “Древности Сибири” мақаласында үлкен қорғандар мен тас
қоршаулардың тарихи-мәдени маңызын атап өтеді. ... ... ... ... ... ... алға қояды./27, 45-49б/
Орталық Қазақстанның қола дәуірі мен ерте көшпелілер ... ... ... үш ... ... ... жинаған А.И.Шренктің мәліметтері құнды
болып табылады. Ол ... Шу ... ... ... ... ... өткен. А.И.Шренктің жинаған мәліметтері СССР ... ... және ... ... сақталған. Инвентарь
кітабының сыртында “Заттар табылған жері Қырғыз даласына (яғни, Орталық
Қазақстан), Алтай ... мен ... ... деп жазылған.
С.С.Черников олардың барлығын Шығыс ... ... ... ... Ертісте болғаны жайлы еш жерде ... ... ... ... ... ... оған тек Алакөл көлі
арқылы өтуге ғана рұқсат ... /27, ... ... қола бұйымдардың саны басым. Мұндай көп
бұйымдар жер бетінен ғана ... ... ... ... ... ... көруге болады.
Орталық Қазақстанда жүргізген үш жылдық зерттеулері ... ... ... еңбектері жарық көрді.Солардың ішінде бізге
“Путешествие и исследования по ... ... ... ... ... ... группа в своем топографо-географическом
положении”, “Заметки по топографии и этнографии”./27, ... ... ... ескерткіштері жайлы мәліметтер ХІХғ.
екінші жартысы мен ХХ ғ. басында ғалым-өлкетанушылардың ... ... ... ... Ғалымдардың арасында Е.М.Ядринцев,
Г.Н.Потанин, С.Н.Гуляев, В.В.Радлов, Н.Я.Кошин сияқты көрнекті қайраткерлер
болған. ... ... ... бәрі ... жағынан
қамтылмағандықтан археологиялық қазба жұмыстар жүргізе алмады. Олардың
жұмыстары археологиялық ... ... ... және ... ... Сондай-ақ, есепке алудың тиімді әдісі деп ... мен ... ... ... ... ... жіберуді санады./2,38-38б/
ХІХ ғасырдың екінші жартысында Қазақстанды археологиялық зерттеу ғылыми
негізделе бастады. Қазақстанды тарихи-географиялық ... ... ...... ... Н.М.Ядринцев, академик
В.В.Радлов және П.И.Лерхтің еңбектерінің маңызы зор. Бұл ... жаңа ... ғана ... ... ... география, тарихи
топографиядан терең білімдерінің болуымен ерекшеленеді. Олар өздернің
зерттеулері және ... ... ... ... ... тырысты./2,39-40/
Осыған байланысты жас ғалым Ш.Уәлихановтың жазбаларының маңызы зор. ... ... мен ... ... ... ... осы
тақырыпқа байланысты еңбек жазуды ойлаған. Оның тарихи ескерткіштерге
деген көзқарастарын ... ... ... ... ... на ... және ... Джунгарии” атты жұмыстарында қысқаша
баяндаған. Ол өзінің еңбектерінде ескерткіштердің негізгілерін ... Оның ... ... ... ... ... ... ескі кен орындары;
2) жыртылған жерлер;
3) тас қоршалар;
4) тастағы өрнектер;
5) үлкен ... ерте орта ... ... құрылыстары бар. /4. 277-279/
Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы ... ... ... ... географиялық сөздігінде бірқатар
көзқарастарын ... Ол ... ... ... ... Уәлиханов
еңбектерін талай келе, Орталық Қазақстанның ескерткіштері жайлы мақалалар
жазады.
Сондай-ақ, П.П.Семенов-Тянь-Шанский ... ... ... ... экспедицияларын құру туралы үлкен мәселені көтерді.
Осыған байланысты Орталық және Солтүстік-шығыс Қазақстанның ерте ... ... арта ... Орыс ... ... және
Археологиялық комисияның маңызы зор болды. Осы ұйымдарда ірі ғалымдар мен
зерттеушілер: ... ... ... А.А.Спицын,
В.АГородцовтар жұмыс істеді./2, 36-38/
1862 жылы В.В.Радлов алғаш рет Қарқаралы округінен ... ... ... ... оған ғылыми сипаттама берді.
Қазақстан археологиясын зерттеуде, орыс ... ... ... ... суреттшілер П.Кошаров, М.С.Знаменский ... де ... зор. ... мен ... ... осы кезде
Ф.Д.Нефедов, Р.Г.Игнатьев, А.П.Аниховский және т.б. қола ... ... ... ... ... ... 1910 жылы И.А.Кастанье өз
еңбектерінде жинақтап, Орынбор ғылыми архив комиссиясында басып шығарды.
Бұл ... ... ... ... ... С.И.Гуляев,
В.В.Радлов, А.А.Козырев, В.П.Никитин, Н.Я.Коншиннің және т.б. ... ... ... облыс бойынша, ал оның ішінде: қорғандар,
қалалар, ертедегі кен орындары, ... ... мен ... ... революциясына дейінгі Орталық ... ... ... ... ... болсақ, бұл үлкен аймақ әлі де
толық зерттелмеген еді. ... ... ... ... шеткі
аймақтарының кең және жүйелі түрде зерттелуі мүмкін емес болған. ХІХ мен ХХ
ғасырдың басында бұл ... ... ... ғалымдардан бұрын барғанына
байланысты, олар көптеген құнды ескерткіштерді ... ... ... ... ұйымдастырылмады.
Неолит дәуірінде-ақ байқала бастанған өзгерістері б.з.б. ІІ
мыңжылдықта ... ... мен ... ... ... ... Өндіруші тұрпаттағы экономикаға көшу
Қазақстан аумағында ... ... ... ... ... жиі
өзгертетін, жігерлі, пысық малшы ... ... және ... ... бұлардың қалыптасуында соғыс қақтығыстарында едәуір
рөл атқарды. Қару енді жабайы хайуандарды аулау үшін ғана ... ... ... арасындағы қақтығыстарында жиі ... ... ... ... ... ... дербес саласына айналды.
Археологиялық материалдар бойынша, андронов тұрпатты ... ... ... ... мәдени ортақтығы жақсы мәлім.
Барлық жергілікті өзгешіліктерге қарамастан, ұлан-байтақ ... ... ... ... ... тайпалық ала-құлалықты айқын мәдени
біркелкілік ауыстырғанын көрсетті.
Осы аймақты археологиялық зерттеу тек ... ... ... ғана ... елімізде экономиканың, мәдениеттің, ғылымның қарқынды өсуінің
әсерінен кең ... ... ... ... ... ерте
дәуірдегі тарихын тереңірек танып-білуге көмектесті.
ХХ ғасырдың 30 ... ... ... Қазақстанның барлық
аудандарында дерлік құрылыс жұмыстары жүргізілді. Осыны ... ... ... мекемелері Орталық Қазақстанның ... ... ... /20, ... жылы ... қола ... зерттеудің негізін салды. Ол
Ертісте кең ... ... ... жүргізді. В.И.Каменский қола
дәуірінің Кіші Қойтас қонысын зерттейді. Ол қоныстан көп ... ... ... ... ыдыстар әртүрлі оюлармен ... ... ... ... ... біраз бөлігін
С.А.Теплоухов, М.П.Грязнов, ... ... ... ... ...... ... есептері, фотографиялар, суреттері
антропология және этнография мұражайының ... ... ... ... ... 1914 жылы А.Я. ... ... бері өткен уақыттың ішінде орасан зор археологиялық материал
жиналды./2, 58-59б/
Қазақстанның ерте кезеңінің, ... қола ... ... ... ... тек ... кезеңде ғана басталды. С.А.Теплоуховтың
Енисейде көп ... ... ... ... ж.ж.) нәтижесінде Сібір
мен солтүстік-шығыс аудандарының қола дәуірінін кезеңдеуге мүмкіндік алды.
Ол 1914 жылы ... ... ... ... осы ... ... ... археологияға “андрон мәдениеті” терминін
енгізді. Бірақта, С.А.Теплоухов андрон мәдениеті батыс ... ... ... аудандарында қола ғасырының мәдениетінің таралғанына
көзі жеткенімен, неміс әдебиеттерінде ... қола ... ... ... көзқарасты аттап өте алмады./2,61-62/
Бұл мәселеге байланысты 1926 жылы Грязнов Ақтөбе далалары мен Оңтүстік
Оралда зерттеу ... ... Ол ... қола дәуірінін
сипаттайтын бірнеше кешендерді зерттеп, Минусинскден тыс ... ... ... ... Ол жеткен нәтиже ... ... ... болжамдар жасауға ... ...... айтып кетерлік жайт, Қазақстанның зерттелмеген
палеонтропологиялық ... ... ... ... ... ... қола ғасырының мәдениеті жағынан білгеніміз түкке тұрғысыз. Қазақ
даласындағы ... мен ... ... ... ... Қазақстанның
өткенінің көп қырларын айқындап, басқа облыстардағы ерте ... ... ... ... ... ... ... деп өз ойын білдірген./9,
122-123б/
Кейін К.В.Сальников Орал сыртының андронов ... ... ... оны ... орнын бірі басқан үш кезеңге ... ... ... ... ... берді: федеров кезеңі – б.з.б. 18-17 ғасырлар,
алакөл кезеңі - б.з.б. 15-12 ғасырлар, замараев ... - ... ... ... ... ... кезеңдерге бөлуі ... ... деп ... және ... қола ... ... осы мәдениеттің тараған аудандарының бәрінде қолданылды./28,105-
106б/
Кейіннен К.В.Сальниковтың кезеңдерге бөлуі қайта қаралып. Э.А.Федорова-
Давыдованың/29/, Г.Б. ... пен ... да ... ... ... мәдениетін кезеңдерге бөлуге байланысты бұл ... ... ... ... бұл ... ... кезеңі
мен алакөл кезеңінің хронологиялық шеңберлерін бағалау жөнінде болып отыр.
Ең көп тараған көзқарас мынадай: бұл кезеңдер бірінен соң бірі ... ... ... неғұрлым ертеректегі кезең ретіндегі федеров кезеңінен
кейін алакөл кезеңі келеді, ал алакөл кезеңі ... ... мен ... ең ... шағы ... ... Екінші
көзқарас бойынша, федоров пен алакөл уақытындағы ескерткіштер бір уақыттың
ескерткіштері, бірақ өлке тұрғындарының әр түрлі ... ... ... ... ... Батыс және солтүстік Қазақстанды
мекендеген және Еділ бойының қима ... ... Орта ... ... тығыз байланыс жасаған, ал федоровтық тайпалар Шығыс
Қазақстанды, ішінара Орталық Қазақстанды мекендеген және этникалық, мәдени-
шаруашылық жағынан Батыс ... ... ... ... тобына
жақын болған. /27, 133-136б/
Бұл дәуірдегі ежелгі евразиялық дала ... ... ... ... Синташт және Арқайым бекіністі қоныстарының ашылуы мен зерттелу
принципті түзетулер енгізді.
Андронов ... бұл ... кең ... – мәдени мағынасында
алғанда, қола дәуірінің ... ... ( б.з.б 18-17 ... ... ... ( б.з.б. 15 – 12 ғасырлар) тұтас келеді. Б.з.б. ІІ
мыңжылдықтың ... ... ... ... ... мен мәдениетінде өзгерістер болды; бұ өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... көше жүріп мал
өсіруге байланысты туды./3, 68-70б/
Соңғы қола дәуірі деп аталған бұл кезеңде ( б.з.б 12 ... мен ... ... , ... ... ... ... пен
мәдениеттегі андроновтық дәстүрлердің орнына ерте темір дәуіріндегі
қоғамның ... мен ... ... неғұрлым прогресшіл
түрлері келді.
Орталық Қазақстандағы мәдениеттерді зерттеудің нәтижесінде ... ... ... енгізіп алдыңғы берілген жаңа
мәліметтермен ... С.В. ... ... теориялық болжамдары мен
қорытындылары кейіннен ... қола ... мен ерте ... зерттеген ғалым-археологтардың зерттеу жұмыстарын негіздеуге
көмектесті.
Орталық Қазақстанды археологиялық зерттеуде ... ... ... ... ... ... ... мәселерімен айналыса жүріп,
оны Ұлытау, Жезғазған, Амангелді металлургиясы және археологиясы қызықтыра
бостады. Ол ... ... ... ... ... тауы, Торғай
өзенінің жағалауларында көптеген ескерткіштер ашып, Жетіқыз өзеніндегі тас
мүсіндерді, Жыланшық өзеніндегі архитектуралық ... , ... оң жақ ... тастағы таңбаларды зерттеді. /2, 44б/
Қ. Сәтпаев Алтын-Шоқы тауының оңтүстік-батыс жағынан Темірдің жазбасы
бар ... ... ... ... бірі ... Бұл тау ... ... қарай 30-40 км жерде орналасқан. Осы жер ... ... ... ... өтетін керуен жолы болған. Академик И.А.Орбелдің
өтініші бойынша ол тас ... ... ... ... ... ... ... жазу 1391 жылы Темірдің алғашқы шабуылы ... ... ойып ... зертеулер ежелгі заманда тоттанған мыс рудаларын өндіріп,
балқыту ісінің зор ... ... ... Ең жұпыны есептің өзі
Жезқазған өңірінде балқытылған мыстың көлемі шамамен 100 мың ... ... ... мыс ... 200 мың ... руда шығарылған, ал Имантау
кен орнынан ежелгі заманда 48 мың ... мыс ... ... ... Ежелгі
заманда кассетерит шығарылған кеніштердің барлық зерттелген ... ... ... ... ... 130 ... ... өндірілген.
Кені қазылып алынған орындардың аумағы мен шығарылған руданың көлемі ... және ... ... талай ғасырлар бойы пайдаланылып келгенін
көрсетеді. /2,46-48б/
Мыс мен қалайысы мол, ... руда ғана ... ... ... ... түрі мен әдісі рудалы қабаттың орналасу
жағдайына байланысты болды. Ұңғып алу ... тек ... ... ... ал бос ... ... қала берді./8, 18-20/
1927 жылдан бастап Орталық Қазақстанның археологялық ескерткіштерін
зерттеумен ... Л.Ф. ... ... ... ... ... белгілі ескеркіштерін барлығын тіркеуге алды, ал кейіннен тек қола
дәуірін зерттей бастады./14,126-128б/
Орталық Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... мәдениет тарихының Мемлекеттік
Академиясының (ГАИМК) 1933 жылы ... Нұра ... ... ... ... белгілі археологтары П.С.Рыков (экспедиция басшысы),
М.И.Артамонова, М.П.Грязнов, Н.Арзютов, И.В.Синицын және т.б. жұмыс істеді.
Бұл экспедиция ... ... ... және ... ... км ... қазба жұмыстарын жүргізді. Төрт маршрутта ... ... Нұра ... ... - екеу, Шерубай-Нұраға – бір және Жақсы, Жаман-
Сарысу ... бір рет. 1500 км ... ... ... ... мен ... ... жағалауларындағы, әсіресе, “Гигант”
кеңшарының жанындағы обьектілерді зерттеуді ... ... Олар ... кетуі
мүмкін деген ескерткіштерді зерттеді. Экспедиция бұл жерлерде қола ... ... ... ... ... Нұра ... ... мәдениетінің Қазақстандағы бір
көрінісі Дәндібай кешіні 11 қорғанды зерттеді. Осы қорғаннан ерте ... ... ... қола жебе ... табылды.
Нұра экспедициясының жұмыстарының нәтижелері 1935 жылы толық есеп болып
жарияланды ./3,112-113/
Орталық Қазақстанның кейінгі қола дәуірінің ... ... 11 ... ... ... ... ... айтып
өтеді.
Орталық Қазақстанды археологиялық зерттеуде, П.Л.Драверт, К.И.Сәтпаев,
В.А.Слевин, А.В.Формозов, Ю.А.Орлов, Г.Н.Щерба және т.б. ... да ... ... Осы ауданның археологиялық ескерткіштерін есепке
алу және тіркеумен жергілікті өлкетанушылар да өз ... ... ... ... ... ... Қарақаралы ауданында В.Е.Яснецкий.
Олардың коллекциялары Қарағанды және біраз бөлігі Целиноград мұражайларында
сақталуда./14,134-135б/ Бірақта ХХ ... ... ... Орталық
Қазақстандағы археологиялық зерттеулер кең ... және ... ... жұмыстары жүргізілбеген, терең ғылыми болжамдар
жасалмады, материалдар жүйеленбеді.
Қорытынды
Орталық Қазақстан – қола дәуірінің сан ... ... ... ... ... ... зерттеулер Орталық Қазақстанның қола
дәуірі мәдениеттерінің басталуы мен дамуын анықтауға мүмкіндік береді. ... үш ... ... болады. Алғашқы пайда болған кезеңі
(б.з.б. ІІІ мыңжылдықтың аяғы мен б.з.б. ХVІІ ғ. ... : ... ... ... екі ... – Нұра ( ... ХVІІ – ХV ғғ.) және Атасу (ХІV
– ХІІІ ғғ.), соңғы кезеңі: ол да екі ... - ... ... ... сәт (
б.з.б. ХІІ – ХІ ғғ.) пен ... ... ( ... Х – ... ... Бұл кезеңдердің әрқайсысының қалған айқын белгілер бізге
таңғажайып мол ... ... ... Бұл ... ... сол ... тайпа мүшелерінің қолымен жасалған.
Таңғажайып ескерткіштерге толы Шу мен ... ... алып ... ... ... деп ... үлкен
далалы аймақ ертедегі жазба деректерде аз сипатталған. Көп ... ... ... ... ... ... Өкінішке орай, Орталық Қазақстан
территориясының зерттелмегендігінен тарихи - ... ... ... ... ... ... ертеде өркениет
ошақтары дамуы мүмкін емес ... ... ... ... ... туралы алғашқы мәліметтер орта
ғасырлардағы ғалымдар мен тарихшылар, ... мен ... ... Олар өз ... ... тікелей көзімен көрген
немесе өздеріне айту бойынша мәлім болған әдеттен тыс заттар, ... ... көп ... ... қалалар мен ... ... ... ... ... ғылыми зерттеуде І Петрдің көне мұраларға
ұқыпты қарауға, оларды суреттеу мен жинауға әмір ... ... ... оның ... ... Сібірді және Ресейге жапсарлас жатқан Қазақстан
жерін зерттеу мақсатымен қолданылған шаралар ... рөл ... ... ... ... ... Казахстана А., 1960.
2. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев.А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. А.1966 .
3. ... А.Х. ... ... ... А., 1979 .
4. Валиханов Ч.Ч. Собраниий сочений. В. 5-и томах. 3т. А.,1964. .
5. Маргулан А.Х. Археологические разведки в ... ... г.) // ... АН ... ... историческая. 1948, вып. 4.
6. Маргулан А.Х. Отчет о ... ... ... 1947 года // ... АН ... ... 1949. вып. 2.
7. Маргулан А.Х. Основные ... ... ... ... ... в 1955 году //Известия АН КазССР. Серия
истории, экономикик, философии, права. 1956, вып. 3.
8. Маргулан А.Х. ... ... ... ... ... // ... АН ... 1956, № 3.
9. Грязнов М.П. Памятники ... ... в ... ... СА. 1952. ХVІ.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясының қола дәуірін зерттеу тарихы32 бет
XIX-XX ғасырдағы Германия5 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы5 бет
1941-1945 жылдардағы ұлы отан соғысы жайлы15 бет
1945 -1980 жылдардағы ксро6 бет
1945-1980 ж.ж. Жапонияның экономикалық дамуы23 бет
1945-1980 жылдардағы КСРО45 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь