Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І ТАРАУ. Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы ... ... ... ...
1.1. Әдебиеттанудағы көркемдік дәстүр мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2. Абай және Шәкәрім шығармаларының жанрлық табиғаты ... ... ... . 9
1.3. Абай және Шәкәрім дүниетаным мәселесіндегі жалғастық ... ... ..13

ІІ ТАРАУ. Лирикадағы көркемдік дәстүр және өзіндік ізденіс ... ... ... ... .
2.1. Абай және Шәкәрім лирикаларындағы тілдік қолданыстар ... ... ..17
2.2. Абай және Шәкәрім: поэзия тілінің эстетикалық қуаты ... ... ... ..

ІІІ ТАРАУ. Эпикалық шығарма: көркемдік ізденіс пен даралық стиль ...
3.1. Шәкәрім поэмаларындағы жанрлық жаңалық пен дәстүр жалғастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43
3.2. Абай және Шәкәрім: екі арна немесе өзіндік ізденіс ... ... ... ... ... ... ...
Қайсыбір талант иесі, мейлі ол ақын болсын, яки жазушы болсын ата дәстүрінен нәр алып, қалам ұстайды. Егер бөлек арна салып, халықтың тарапынан оң баға алып жатса, ол – оның даралығы. Қазақ әдебиеті үшін Абай ұлы дара талант иесі. Абай өзі көзі тірісінде күллі қазаққа мәшһүр болған Жан. Оның ұлылығы құдіреті оның ақындығында. Сол ақындық қуатын талабы барлардың бойына сіңіруі Абай ұлылығын асқақтата түскені баршаға аян.
Қазақтың өлең сүйер жастары үшін Абай - ұстаз, ақындық мектеп қалыптастырған ұстаз. Жалпы әлем әдебиетінде ежелгі дәстүрді білетін ақындар дәстүрді бір қалыпқа салу мақсатында ақындық мектеп ұйымдастырған.
Ал Абайдың ақындық мектебіне келер болсақ, негізінен мұндай құбылыс қазақ әдебиеті тарихында Абайға дейін де, Абаайдан кейін де болып көрген емес. Әлбетте, бірі – үйретуші, енді бірі үйренуші болған ақындардың мектебі жайы бір басқа. Негізінен өз жанынан өлең шығарған өнерлі жас інілерін ортаға алып, оларға тақырып беріп, өзара сыннан өткізіп, толық мағынасында ақындық мектеп қалыптастыру - Абай тұлғасын тек қазақ әдебиеті ғана емес, әлем әдебиеті тарихында ерекше даралай алатын құбылыс болды.
Абайдың ақындық құдіреті өз айналасына орасан зор әсерін тигізді. Бұл Абай мектебін қалыптасуына ықпал етіп, Абайдың ақын шәкірттерінің тарихқа шығуына, танымал болуына негіз болды. Абай жанына тек ақын ғана емес, көкірегі сезімді, тілі орамды өнерлі жастардың көбі жиналған. Ал ақын шәкірттер, олар - бойында ақындық таланты бар, ол жай ғана ақынжандылық, өлеңқұмарлық емес, Абай сынынан өте алатын шынайы таланты бар Абай жанынан табылатын ақындар. Абайға тетелес: Көкбай, Мұқа, Бейсембай сияқты ақындардан бастап, Абайдың балалары: Ақылбай, Мағауия тағы басқа көптеген адамдар болды. Осы бір тізімнің ішінде ақындық қабілеті жағынан да, білімі жағынан да басқа шәкірттерден оқ бойы озық тұрған Шәкәрім бар еді. Алайда заманның солақай саясат жүйесі ақынның дер кезінде әдебиеттен орын алуына шекара қойды. Бұл бір ғана Шәкәрім ғана емес, қазақ әдебиетінің бай мұрасын жоюды мақсат еткен саясат болды. «Елу жылда ел жаңа» демекші, уақыт барлығына төреші. Шәкәрім есімі ақталып, ел назарына ұсынылды. Бірқатар халық зиялылары, атап айтар болсақ, М.Мағауин, Қ.Мұхамедханов тағы басқалары М.Әуезовтің көрсетіп кеткен бір ғана дәйегін негіз ете отырып, Шәкәрім ақындығы жайында көлемді де құнды мақалалар жазды. М.Әуезовтің «Абай ақындығының айналасы» атты мақаласындағы Абайдың дәл өз тұсында, өз дәуірінде еңбек еткен ақындар туралы айта келіп: «Мұндай ақын - төртеу», - дейді.- Оның екеуі -Ақылбай, Мағауия - Абайдың өз балалары. Қалған екеуі - Көкбай, Шәкәрім. Осы төртеуі ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірттері. Абайдан аталық, ағалық, ұстаздық тәрбие алудан басқа, оның өлең мен қара сөздерін оқушы әрі таратушы бағалаушы, тұтынушы болудан басқа, бұлар Абай басшылығымен өз жандарынан жырлар да жазған...»[1,244], - деген тұжырымды цитата кейінгі буын зерттеушілердің Абайдың ақын шәкірттерінің шығармашылық қыр-сырларын тануға сілтеме болды.
1. Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1967ж. – 305 б.
2. А.Нұрқатов Абайдың ақындық дәстүрі. – Алматы, 1966.-337 б.
3. Ахметов З. Дәстүр // Абай. Энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы: Атамұра, 1995. – 720 б.
4. Шаңбай Т. Жанр// «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» бас редакциясы, 2001. -720 б.
5. Дүйсенов М. Қазақ лирикасындағы тақырып пен көркемдік шешім //Кітапта: Жанр сипаты. – Алматы, 1971. – 270 б.
6. Ахметов З. Табиғат суреті //Абай. Энциклопедия. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы: Атамұра, 1995. – 720 б.
7.Абай. Қалың елім қазағым: Шығармалары. – Алматы: Жалын, 1995. – 384б.
8. Шәкәрім. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1988. – 560 б.
9. Атымов М. Жанр және компазиция //Кітапта: Жанр және шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1968. – 348 б.
10.Әбдіғазиев Б. Шәкәрімнің лирикалық шығармалары. /оқу құралы/ - Алматы, Республикалық баспа кабинеті, 1994, -72 б
11. Қаратаев М. Алғы сөз // Кітапта: Жанр сипаты. – Алматы, 1971. – 270 б.
12. Есім Ғ. Абай туралы философиялық трактат. – Алматы, 2001. –
13.
14. Есім Ғ. Ғашықтық // «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ред. Ә.Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2001. – 720 бет.
15. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. -213 бет.
16. Щепилова Л.В. Введение в литературоведение. – Москва, 1956. – 297 стр.
17. Виноградов В.В. Язык и стиль русских писателей. – Москва: Наука. 1990.-388 стр.
18. Озеров Л. Мастерство и волшебство. Сов. Писатель. Москва, 1976. -450стр.
19. Веселовский А.Н. Историческая поэтика. – Москва: Высшая школа, 1989. – 307 стр.
20. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.- 352 бет.
21 Чернышевский Н.Г. Полное собрание сочинений. М., 1950, т.7., 452 стр.
22. Балтоғаева Ж. Поэма жанрдың ерекшелігі туралы. // Ізденіс. 2002.№ 5
23. Атығай Б. Шәкәрім аударған «Дубровский» // Жұлдыз 2000 № 10
24. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. А., «Қазақ университеті», 1992
25. Дала уәлаяты. 1992 31-39 // Қазақтардың естерінен кетпей жүрген бір сөз
26. Шәкәрім. Жолсыз жаза. А., «Жалын». 1988
27. Ахметова Ж. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі фольклорлық дәстүр. Канд. диссерт. А., 1999
28. Ақшолақов Т. Шығыстың көркем аймақтарын дамыту. А., «Рауан», 1994
29. Қыраубаева А. Мен сорлы жоққа ғашық болып өттім. Кітапта: Айдан А., 1985
30. Справочник школьника 5-11 классы.
31. Әдебиеттану терминдер сөздігі. - Алматы, 1997. – 367 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Семей мемлекеттік педагогикалық институты
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Магистрлік ... Абай және ... ... ... жалғастығы
Орындаған:
Ғылыми жетекші:
Шаңбай Т.Қ.,
ф.ғ.к.
күні
Кафедра меңгерушісі:
Норма бақылаушы:
күні
Семей -2007
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
...............................3
І ТАРАУ. Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы................
1.1. Әдебиеттанудағы көркемдік дәстүр
мәселелері.................................5
1.2. Абай және ... ... ... ... 9
1.3. Абай және Шәкәрім дүниетаным мәселесіндегі жалғастық..........13
ІІ ТАРАУ. Лирикадағы көркемдік дәстүр және ... Абай және ... ... ... ... Абай және ... ... тілінің эстетикалық
қуаты..............
ІІІ ТАРАУ. Эпикалық шығарма: көркемдік ізденіс пен даралық стиль....
3.1. ... ... ... ... пен ... Абай және ... екі арна ... өзіндік
ізденіс...........................
КІРІСПЕ
Қайсыбір талант иесі, мейлі ол ақын болсын, яки жазушы болсын
ата ... нәр ... ... ... Егер ... арна салып,
халықтың тарапынан оң баға алып жатса, ол – оның ... ... үшін Абай ұлы дара ... ... Абай өзі көзі ... ... мәшһүр болған Жан. Оның ... ... ... Сол ... ... талабы барлардың бойына сіңіруі ... ... ... ... ... өлең ... жастары үшін Абай - ұстаз, ... ... ... ... әлем ... ежелгі дәстүрді
білетін ақындар дәстүрді бір ... салу ... ... ... ... ... мектебіне келер болсақ, негізінен мұндай
құбылыс ... ... ... ... ... де, ... кейін де
болып көрген емес. ... бірі – ... енді бірі ... ... мектебі жайы бір ... ... өз ... ... өнерлі жас ... ... ... ... ... өзара сыннан өткізіп, толық ... ... ... - Абай ... тек ... ... ғана емес, әлем
әдебиеті тарихында ерекше даралай алатын құбылыс ... ... ... өз ... ... зор ... Бұл Абай ... қалыптасуына ықпал етіп, Абайдың ақын
шәкірттерінің тарихқа шығуына, ... ... ... ... ... тек ақын ғана ... көкірегі сезімді, тілі орамды өнерлі
жастардың көбі ... Ал ақын ... олар - ... ... бар, ол жай ғана ... ... емес, Абай
сынынан өте ... ... ... бар Абай ... ... ... тетелес: Көкбай, Мұқа, ... ... ... ... ... Ақылбай, Мағауия тағы басқа көптеген
адамдар болды. Осы бір ... ... ... ... ... ... жағынан да басқа ... оқ бойы озық ... бар еді. ... ... ... ... жүйесі ақынның
дер кезінде әдебиеттен орын алуына шекара ... Бұл бір ... ғана ... ... ... бай ... ... мақсат
еткен саясат ... «Елу ... ел ... ... ... ... Шәкәрім есімі ақталып, ел назарына ... ... ... атап ... ... М.Мағауин, Қ.Мұхамедханов тағы
басқалары ... ... ... бір ғана ... ... ... Шәкәрім ақындығы жайында көлемді де ... ... ... «Абай ақындығының айналасы» атты мақаласындағы Абайдың
дәл өз ... өз ... ... ... ... туралы айта
келіп: «Мұндай ақын - ... - ... Оның ... ... - ... өз ... ... екеуі - Көкбай, ... ... ақын ... ... ... ... шәкірттері. Абайдан
аталық, ағалық, ... ... ... ... оның өлең мен ... оқушы әрі таратушы бағалаушы, тұтынушы ... ... Абай ... өз жандарынан жырлар да жазған...»[1,244], ... ... ... ... буын зерттеушілердің Абайдың ақын
шәкірттерінің шығармашылық қыр-сырларын ... ... ... ретте:
Қырықтан соңғы қырымды,
Сынамақ болсаң түрімді.
Көрейін десең ... оқы ... - ... ... ... ... есімін, оның халқын ... ... баға ... мұрасын, ұстазы Абайдан бөліп қарастыру мүмкін
еместігіне анық көз ... ... ... Абай мен ... ... ... жүргізіле бастады.
Диссертацияның өзектілігі: Әдебиеттану және өнер ... ... пен ... табиғатын Хакім Абай
мен ойшыл ... ... ... ... Атап ... суреткер шығармашылығындағы үндестік, сондай-ақ әр ... ... ... ... ... ... приоритеті
бағыты болмақ. Шәкәрім Абай дәстүрін ... ғана ... ... шәкірті. Қос суреткер шығармашылығындағы
көркемдік дәстүрдің ... мен ... тану аса ... ... деп ... ... деңгейі: Жоғарыда айтып кеткеніміздей, ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік
Шәкәрімді Абай ... ... ... дамытушысы ретінде
танытып, екі ақын, творчествосындағы ... ... ... ... ... ... ... Т.Көшекова
өз еңбегінде Абй мен Шәкәрім ... ... ... ... Абй ... өрілген Шәкәрім өлеңдеріне тоқталса,
Р.Үсенова, А.Тілеухановалар Абай дәстүрінің Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ғылыми
тұжырымдар жасап, қазақ әдебиетіндегі орны мен ... ... пен ... ... ... ... ... Абай
дәстүрін жалғастырушы ғана емес, ... өлең ... ... ақын ... Ш.Құдайбердіұлы өлеңдеріндегі ... мен ... ... ... ... түршілдік шеберлігі жан-
жақты ашып көрсетеді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы: ... ... Абай ... ... және ... ... мен ... алғаш рет дербес толық ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
арқылы танылады.
Көркемдік дәстүр мәселесі екі классик ... ... ... - ... сөз ... ... қуатын
тануда жаңа бағыт болып танылады.
Еңбектің теориялық және практикалық мәні «Абай және Шәкәрім: ... ... атты ... ... ... ... жоғары оқу орындарында қазақ әдебиетінің тарихы ... ... ... ... ... және ... ғылымының
арнайы курстарына пайдалануға болады.
І ТАРАУ. АБАЙ ЖӘНЕ ШӘКӘРІМ: КӨРКЕМДІК ДӘСТҮР ... ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі ұлы тұлға, маңдай алды ақын ... ... ... жүзі ... озат үлгілерімен
деңгейлес ... ... ... айқын шындық. Сан ғасырлық ... ел ... ... ... өрен ... ... ... бар қазақ әдебиетінде Абай маңдай алды ақын боп ... ... жан ... әрине, оп-оңай өзінен өзі бола қалған ... ... ... ... ... Абай халықтың мүддесін, тілек-талаптарын өмір
шындығын ... ... ... ... аса ... ... ... заман ағымын, ел жайын шебер бейнелеп айтқан қазақ ақындары аз
болған жоқ. ... ... ... асып ... оның ... өмір шындығы аса терең болғандықтан. Абай - қазақтың ... ... ... әдебиетінің негізін салды. Абайдың
ақындық дарыны аса ... және сан ... Ол – ... ... ... сыршыл лириканың сирек кездесетін ... ... ... ... ... ақын ... Мұны алдымен өмір құбылыстарын терең
толғап айту жағы басым ... ... ... ... ... адам тағдыры, дүние, заман ағымы жайлы ... ... ... ... ... яғни ... ақын деген
мағынада айтамыз.
Қай ақын болсын халық даналығынан сусындайды, сөз байлығы, ... ... ... ... дәстүрлерін сөз етпей тұрып, оның
өзінен бұрынғы өнеге-үлгілерге ... ... атап айту ... жаңашылдығын айту үшін, оны бұрынғы ақындардан алшақтатып әкету,
тіпті оларға қарама-қарсы қою ... ... ... өзі ... орын алып ... ... жете ... ... ... мүлде жоққа шығарудың бір көрінісі еді.
Абайға дейін ... ... ... ... болғанын, ол
негізінен ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... поэзиясы болғанын мойындай ... ... ... XIX ... ... ... ұзақ әдеби – ... ... ... ... ... ... ... қысқартып
айтқанда, жыршы – ақындар поэзиясы деп атау ... ... ... ... ... XIX ... ортасында қалыптасып дами
бастады ... оның арғы ... түп ... ... ... тек
фольклор мағынасындағы ауыз әдебиеті еді деп ... ... – XVII ... ... XVIII - XIX ғасырларда жүздеген
қазақ ақындарының шығармалары ... ... ... шығарушысы
белгілі және сол автордың өзіндік жеке тұлғасы, қолтаңбасы, ... ... ... бұл – ... ... ... ... мүлде өзгеше, өзінің түрлі сапасы, ... ... бар, ... ... бар ... Оны ... ... дәстүрімен жалғас,
тығыз байланысты десек те, әдебиет деп қарауымыз ... ... ... аса бір ... ... бұл ... ... бойы созылып келе
жатқан әдеби процесс.
Бірнеше ... бойы ... ... ... өркендеген жырау, жыршы
ақындар поэзиясы болмаса, тамыры тереңде жатқан халық ауыз ... Абай ... ... биікке көтеріле алмас еді. Мәселе ... бір ... ... ... ... бағалауында, қаншалықты
мойындағанында емес. Әдебиетте мүлде жаңа өріс іздеп, өзгеше ... ... ... ақын ... ... ... сөз ... сөйлесе, оның жөні бөлек. Абайдың шығармашылық өнерінің арнасы кең,
ақын сусындаған бұлақтары мол ... ... ... ... ... ... бір жайт – Абай ... негізгі тірегі, қайнар көзі – халық
поэзиясы өсіп-өнді. Шығыс, орыс, ... ... ... да ... ... ... ... реализмді көркемдік әдіс ретінде қалыптастырды.
А.Нұрқатов өзінің «Абайдың ақындық дәстүрі» деген еңбегінде: «Қазақ
халқы Абай ... ... нәр алып қана ... жоқ, ... одан ... өзін ойға қалдырған, толғандырған сауалдарға,
әлеуметтік өмір мен ... ... алға ... ... ... ... ... [2.150], - ақынның салып кеткен сара ... ... ашп ... ... ... ... ... көркемдік – эстетикалық
мәнін толық түсіну үшін оның әдебиетте орнықтырған ... әдіс ... ... үлгі өнегесі қалай жалғастық тапқанын арнайы
қарастыру керек.
Абайдың өз шығармашылық ... ... ... әрі ... әрі
сыршыл лирик, әрі суреткер, әр қырлы ... иесі ... ... ... сирек кездеседі. Жаңа реалистік жазба әдебиетінің негізін салған,
ұлттық сөз өнеріміздегі жаңа ... ... ... ақын ... ... ... да ... емес. Сонда оған ілесе ... ... ...... ... Мағжан, Ахмет Байтұрсынов пен
М.Дулатовтың қайсысы болсын алдындағы ізашар ... ... ... өнерінің өзгешелік сипатына сәйкес өзінше ... ... ... ... Абай ... жайында З.Ахметов былай дейді:
«Біз Шәкәрімді Абайдың оқу-білім, ғылымды, адал ... ... ... ... пәдсапашыл ойшылдығын өзінше өрістеткен
ақын десек, Сұлтанмахмұтты, әсіресе, әлеуметтік өмірдің қайшылықтарын, өз
заманының шындығын ... ... ... сыншылдықпен ашып көрсетуі
жағынан Абай дәстүрлерін дамытуда ... тың, жаңа өріс ... ... Ал ... ол ... жоқ ... ақын ... Абайдың өз көңіл-күйін
және адамның жан дүниесін, ішкі сезімін суреттеудегі дәстүрлерін өзінің
сыршылдық шеберлігіне тірек етіп, ... ... ... ... айтсақ, оның Абайға халықты өнер-білімге, ... ... ... жағынан үндес шығатын жерлері аз емес. Сонымен
қатар Шәкәрімнің ... ... ... да Абай ... ... Бұған мысал ретінде Абай мен Шәкәрімнің адамның мақтан ... ... ... еске ... Абайда:
Абұйыр, атақ сол жанда,
Кімді көп жұрт мақтаса.
Ол ... не ... ... ... ... ... ... ма,
Ол тәңірі атқан болмаса.
Жоқты-барды шатпай ма,
Көптің өзі оңбаса.
Мақтау – жел сөз, жанға қас,
Қошетметшіл шығарған.
Бір мақтаса ... ... ... ... ... нені ... ... өлеңінде осыны айтса,
«Әсемпаз болма әрнеге...» дейтін өлеңінде былай дейді:
«Пайданы көрсең бас ... ... ... ... ... ... ... бәйге алма...»
Мақтан қуу, ішінде ... ... ... ... ... ...
сағым қуып босқа алдану екенін ақын анық аңдатады. Ғақлия сөздерінде де
Абай мақтау ... сөз ... ... ... мен мақтаншақтықты
ажырата білу қажеттігін ескертеді. Мақтау, мақтанудың жағымды ... ... жағы да бар ... ашып көрсетіп, бұл мәселе хақында
қазақ әдебиетінде ... ... ... Абай ... ... ... жалғас
өткір пікірлерді Шәкәрім ақынның өлеңінен табамыз:
«Дос мақтайды сені ... ... ... ... ... ... үшін.
Есептемей есірік елін мақтар,
Көп нені айтса, соны айтып ермек үшін.
Бұл үш мақтау бере ме саған пайда,
Мақтаулыны ... адам ... ... ... тап тағы, ақылды солай айла.
Кейде дос та жамандар жоқ нәрсе ... ... ... ... тісін.
Өнері жоқ өсекшіл ел жамандар
Өтірік пе, рас па көрмей ішін...»
1.2. АБАЙ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... өрнектейтін лирика жанрындағы
көркемдік құбылыс Абайдан басталса, ұлы ... ... ... ... ... нәзік сырлы лириканы одан ары ... ... ... ... десек артық айтпаған болармыз.
Абай мен Шәкәрім өлеңдерінің қай-қайсысы болмасын адам мен ... ... өзек ... ... ... екі ақынның лирикалық
өлеңдерін жіктеу барысында өзіндік ерекшелікті ... да ... ... – күйі, ой мен сезімнің үндесуі ... ... ... ... ... [4. 541]. Бұл қағидаға кез келген ... ... әрі ... бола ... Ақындарда табиғат, махаббат, уақыт,
өмір сияқты ... ... ... ... ... ел ... ... әрбіреуінде терең ой, мазмұнды мағына ... ... ... ... ... ... «Жаз ... тоқталсақ, табиғаттың шуақты күнін тірі жанға берген ... ... де ... ... мұны да ... етпейтінін үш шумақ
өлең жолдарына сыйғыза білген.
М.Дүйсеновтың лирикалық тақырып ... ... ... табиғат
лирикасы деп шартты белгіленгенімен, түптеп ... бұл - адам ... ...... танытатын лирика. Табиғат адам характерін
ашатын фон»[5. 39] ... ... ... ... ... мұндай
өлеңдері Абайдың табиғат лирикасымен ой астарлас екеніне күмансыз ... ... ... Абай ... ... ... күн-көрісі, іс - әрекетімен және өз көңіл – күйімен тығыз
байланысты [6. 534]. Әсте ... де ұлы ... бір ой ... ... ... ... ... сызы» [7.94] өлеңінде асқан
шеберлік, тапқырлық көрсетеді. Өлеңнің алғашқы шумақтарын оқыған кезде-ақ
қарсы алдыңнан көктемнің жайма-шуақ жылы ... ... ... әр ... жолы ... аулы ... әр алуан көрінісін көз алдыңа алып
келеді:
Жаздың көркі енеді жыл ... жас ... ... жаңа тұрғандай кемпір мен шал,
Жалбаңдасар өзінің тұрғысымен [7.122]
Абайдың уақыт ... өзі ... ... ... орны ... бұл ... әрдайым терең сезіліп тұрады. Осы ... ол ... ... қлы ... де ... жарыстырып, деңгейлесе алады.
Оның сондай өлеңдерінің ішіндегі ең ...... өлер ... ... пен «Өлсем, орным – қара жер сыз ... ма?». ... ... ... ... яғни тән мағынасында, ол адамды «мен», анығырақ
айтқанда ... рух ... ... ... ... ... осылайша философиялық тұрғыда алып, ... ... ... ... ... ашық ... адам дүниеге бой алдырған,
Бой алдырып, аяғын көп шалдырған.
Өлді деуге сия ма – ойлаңдаршы –
Өлмейтұғын ... сөз ... Абай ... ... қам – ... ... ... көрініс берсе, Шәкәрім табиғат пен адам ... ... ... баласының қанағатсыз өмір кешуін ... ... ... ... ... ... ... табиғаттың осы бір сәтін:
«Жаз келер қыстыгүні ... ... қар, ... аяз, ... – бәрі
кетіп» деп келтіреді:
... Сөйтсе де адам көзі бір тоймайды,
Харакет ... ... ... [8 ... ... ... ... тоймайтын адам баласының эгоистік
проблемасы жайлы ақын ... атты ... ... ой ... ... ... көп ... бақ, сансыз дәулет» деп арманда.
...Жердің жүзін жесе де көзі тоймай,
Патшалар да болып жүр әлі ... ... ... екі ақында да табиғат ұғымы адамзат қасиеттерімен өзара
ассоциациялық қатынаста ... алға ... ... ... өз ... ... ... болғандықтан, оның әсері көңіл - күй лирикаларында
да көрініс тапты. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... кезеңін бастан кешкен сәттерде жазған өлеңдері ақынның нағыз ішкі
жан дүниесі арпалысын көрсетеді:
Қаламым, ... – жан ... ... жан ... сан жолдасым.
Қайырылып, мейрімденіп қарамайды,
Кеше аласа, ... зор , паң ... ... ... ... ... ... «Сәлем, Әбдіғали бауырым...» тағы
басқа өлеңдері Шәкәрімнің мұңлы ... ... ... ... ... қатарына жатады...
«Лирика адам көңіл – күйінің ... бір ... ғана ... форма. Ол адам характерінің толық қалыптасуымен ... ... ... ... ... [9.316]. ... ... осындай бір сипатамаға өзгеріс енгізетін Абай мен Шәкәрімнің
тағы бір ... ден ... ақын ... ... ... құбылыс болып табылатын нәрсе –
адамның жас ерекшеліктеріне байланысты. Ақын Абай адамзат баласының ... ... ... асығыс жасалтынын өз өлеңдерінде көп
ескертеді.
Жастықтың оты жалындап,
Жас жүректе жанған ... аты ... ... ... ... аз, үміт көп,
Ет ауырмас бейнетке.
Бүгін-ертең жетем деп,
Көңілге алған дәулетке…
Досыңа достық – қарыз бол,
Дұшпаныңа әділ ... түбі - ... ...... ... -
дейді.
Шәкәрім адам баласы өмірінің басы мен аяғын таяқтың ... етіп ... ... ... ... сияқты өлеңдерінде
барынша ... ... ... көрінер сюжет болмаса да, ақын
адамның жас шағы мен ... ... ... ... ... орын тәртібін қатаң сақтайды. ... ... ... ... ... сұлу ... келбетін суреттей отырып,
бозбаланы ғашығымен ... Ақын ... ... ... ... Ол өз ... қазақ сахарасындағы бозбала мен
бойжеткендердің жастық ... ... етіп ... Белгілі шәкәрімтанушы
ғалым Б.Әдбіғази «Шәкәрімнің лирикалық шығармалары» атты ... ақын ... ... ... ... ... тоқтала
келіп, өз тұжырымын жасайды: «...Алайда өзге ... ... сол – ... бұл ... ... бой ... жоқ. Оның
қолданысындағы теңеулер сұлу қызды шектен тыс ... адам ... ... ... Бәріне иланасың, көз ... ... ... ... ... ... өлең ... осындай
көркемдік құралдарға, жекелеген сөздерге, теңеу, ... ... ... ... өлеңнің тұтас табиғатына алып-қосар әсеріне ... жөн. ... ғана ... ... әділ ... ... әдебиеттің жаңаша қалыптағы талабы осындай»[10.55]. Ғалымның
ойымен келісуге болады.
Жүзі бар ... ... ... ... ... сол ... қалмайды
халің, шығады ... ... ... ... ... мініп, қылаңнан
киіп, қараған жанға көрінбей... Нағыз ... ... ... ... жоқ. ... ақын ... ... баласы өмірінің ең
бір құнды кезеңі жайлы идеяны ... ... ... ... Бұл ... ақынның тақырып талғамына назар аудару керек сияқты.
Шәкәрім бұл өлеңді бекерге ... ... деп ... жоқ. Ақын ... осы өлеңімен қатар «Кәрілік туралы» өлеңін жазады.Адамның ... ... тағы ... ... жаның –
Болады кәрілік белгісі [8.29]
деп келетін өлең жолдары ақынның ... бір ... ... оның сол ... ... өмір ... толғаныстарының тамыры
тереңге бойлағанын байқаймыз.
Ақын «тумақ, өлмек – ... шын ... дей ... тағы ... – құтылмайтын бір қазған ор,
Қайратсызға өмірдің ... ... ... сол аурумен,
Жалғанда жан болмайды кәріден қор, - ... ... ... шағын қиянаты мол, ... ... ... ... ... ... салыстырғанда, кәрілікте «сүйген жар
тілінен сүймек түгіл, оның етін ... ... ... деп кемсіте
жырлайды...
Қазақ ғалымы, академик М.Қаратаев: ... бір жанр ... ... ... ... сол ... белгілі жаңалық әкеледі.
Жанрдың дами ... ... үлес ... [11.9] ... Абай ... ... ... өлеңдері жалпы лирика тегінің барлық
шарттарына сай, ... ... ... ... ... ... ішкі жан арпалысына байланысты философиялық лирика жанрының
бастамасына жататын ... ... Олар бір ... ... ... ... ... екінші жағынан оларға тәуелсіз, адамзат
баласын жас ерекшелігіне байланысты туған ақын ... ... ... лирикасының жанрлық табиғатындағы осындай ерекше
құбылыстар ақынның философиялық ... ... ... тигізеді.
1.3. АБАЙ ЖӘНЕ ШӘКӘРІМ: ДҮНИЕТАНЫМ МӘСЕЛЕСІНДЕГІ ЖАЛҒАСТЫҚ
Жалпы ... ... ойып орын ... есімдер өзінің
дүниетанымдық негізін ерекше ... ... ... ... Бір ғана ... қазақ халқының ой-санасы мен мәдениетінің «кетігін» түгендеп,
жөндеуге ... ақын ... орны ... ... ... ... ізбасар
бауыры саналатн Шәкәрім ақынның да дүниетанымдық мұралары қазақ әдебиеті
тарихындағы баға жетпес ... Бұл ... біз Абай және ... ... ... ... ... жалғастығын сөз етпекпіз.
Негізінде «дүниетаным» ұғымына саятын сана, рух, ойлау, болмыс
сияқты тағы да ... ... ... ... ... өн бойына өзек болып жатқандығын басты назарға алуымыз
қажет. Олай ... ... ... ... тақырыпқа жазылған өлеңдерін
алсаңыз, жоғарыда айтып кеткен дүниетанымдық ... ... ... ... ... адам ... ... ... ... ... ... жылдың төрт мезгілі ғана емес, болмыс, әлем, жер,
Жаратушы деген ірі ... ... деп ... ... ... оның ... ұмтылысы адамгершілік
қасиеттерімен өлшенеді. Сондай-ақ мұның ішінде ақын арқау еткен ең ... – Адам ... ... ... Абай ... ... түсіндіреді: «Абай
өз заманындағы Аристотель сияқты дүниенің басталуының бас ... ... ... ... ... ... басты себебін
Абай «махаббат» ұғымы арқылы түсіндірген... Абай өзін махаббатпен жаратқан
жаратушысын (Алласын) сүю, оны мойындау, ... ... сай ... етуді
әрбір адамның парызы деп санаған» [12.14].
Шындығында да ... ... ... ... ... бітімі
жаратушы адамзатты махаббатпен жаратқан соң айқындала бастаған. Жаратушы
сұлу табиғатты қара жерге ... ... ... ұстанымды негіздейді.
Мәселен, табиғат жайлы лирикаларында жаз мезгілін жаратушының ... ... етіп ... ... жан берген қара жерге,
Рахметіне алланың көңіл сенер... [7.95]
Жалпы Абай мен Шәкәрім дүниетанымы дегенде, ... ... ... ... дүниетанымы бір болды десек қателесеміз. Бұдан гөрі екі
ақын дүниетанымындағы жалғастық ... ... ... дүниетанымында да философияның басты объектісі және негізгі
субъектісі – адам. Адам ... ... ... ... ... ... айта кету артық болмас. Адам феномені ... ... бір ... ... ... Шәкәрім
дүниетанымы жайында мына бір ... ... ... ... өз
философиясындағы алғашқы міндет – тұтас әлемдік картина жасау деп ... ... адам орны мен ... сол ... тұтастық тұрғысынан
қарастырды» [ .117].
Шәкәрім дүниетанымындағы ақыл, нұр, жан мен тән, жар т.б. ... ... ... ол ... ... махаббат, ғылым, көкірек көзі
деген ұғымдрының діни тұрғыдан жалғастығы деп түсінуге болады.
Қай жағынан алып ... та Абай ... ... ... ... насихат сөздер мен махаббат, сүю мәселелері
Шәкәрімде өзіндік ... ... ... ... ... Абай ... ... деген сөз үлкен мәнге ие
болады. Ол – ... өзін ... ... ... ... ... бауырым деп сүю және соңғысы хақ жолы ... сүю. ... Ғ. Есім ... ... ... ... әділеттілік философиясы деп атап ... ... ... де сүй ол ... ... ... ... сүй бауырым деп
Және сүй хақ жолы деп ... бұл ... ... яғни ... ... ... айырықша жалғасын тапқан.
Академик Ғ. Есім «ғашықтық» категориясына ... ... ...... ... сезім, рух... ішкі ... ... ... ... ... ғашықтық пенденің өзінің жаратушысына
шексіз ғашықтығын ... ... ... ғашықтық оның
жаратқан дүниесіне ғашық болу деген түсінік» - дейді.[14.107]
Жібектей қап – ... ... ... тап – ... басың бар.
Қардай аппақ
Әжімсіз маңдайың кең
Қынаптан суырған
Қанжардай қасың бар.[8.44]
Бұл ... ... ой – ... ... сияқты кең
масштабты категорияға негізделген деуге болады. Ғалым ... ... ... ... ер ... әйел ... ... болуының
негізінде оның Жаратушысына ғашықтығы жатыр... Ер ... ... ер ... ... құштарлығында, ғашықтығында, жаратушының
жаратқандарының кереметтігіне бас ию ... ... ... ... ... жаратушыны «жар» деген сөзбен алмастырады.
Абайдың әділеттілікті сүю концепциясы – оның ... пен ... ... пен ... тағы ... ... шығатын ақиқат жолын меңзейді.
Абай не нәрсенің ақыл мен ... ... ... пен ... көрген – білгенін,
Білдірер алыс, жақынға,
Солардың сөйле дегенін. – дейді. [7.152]
Абайдың ұстанған ...... ... ... ... ... көтеріп, адам деген ардақты атқа сай болу ... ... ... ... ой – ... жатыр. Айталық,
«жігіттер ойын арзан, күлкі қымбат», «Интернатта оқып ... ... ... өлеңдерінде елінің ертеңіне, жастардың ... ... я ... оның қара ... ... да ... ... адамша өмір сүрудің мақсаты хақында да кең ... ... ... ... 7 қара сөзінде: «Жас бала ... ... екі ... ... Біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады. Бұлар
... ... ... ... тән ... ... үй бола алмайды.
Һәм өзі өспейді, қуат таппайды. ...... екен ... бәрі – жан ... ... ... көрсем екен, үйренсем екен
деген дейді. [2.286] ... дәл осы жан мен тән ... ... ... ... ... екі ... мақсұты бар,
оның бірін тән ... ... жан ... ... Қара ... ... өзімшілдік, мақтан көксейтін – тән мақсұты. ... ар ... ... іздейтін – жан мақсұты» [7.489].
Екі ақын да ... ... ... ... ... ... ... Бес асыл іс – талап, еңбек, тереі ой, ... ... ... - ... ... мақтаншақ, еріншек,
бекер мал шашпақ [7.36];
Екі жол – ғашықтық пен ... ... сүю – ... сүю, ... сүю, адамзатты сүю;
[7.178]
Үш бұзатын іс – пайда ... ...... ... ... Үш ... – ақ ... таза ақыл, адал еңбек; [7.270]
Жеті қасиет – мейірім, ... ... ... ... ақ ниет; [7.237]
Үш құмар – ой құмар, өлең ... ... ... досы – ... ... ... [7.59]
Үш мақтау – дос мақтар, дұшпан ... ... ... ... ... басы бала, ортасы – ... – шал; ... ... – ынсап, рақым, ар ұят, сабыр,
сақтық; [7.129] және ... үш анық – ... ... ... сөз,
адал еңбек. [5.166]
Қорыта келгенде айтарымыз, Абай мен ... ... ... ... ... мәселелерді мақала көлемі
көтермейтіндігіне көзіміз жетеді. ... Абай қара ... ... «Үш ... ... ... ... тоқталу қажет.
ІІ ТАРАУ. ЛИРИКАДАҒЫ КӨРКЕМДІК ДӘСТҮР ЖАЛҒАСТЫҒЫ
2.1. АБАЙ ЖӘНЕ ШӘКӘРІМ ... ... ... ... ... біз Абай және Шәкәрім лирикаларының
жанрлық табиғатына ... ... Бұл ... ... ... түрлерге тақырыптық жағынан топтау болса, екіншіден, Абай және
Шәкәрім лирикаларын ... ... ... ... қолайлы
жағдай жасау. Ендігіде екі ақынның тіл ерекшеліктеріне ... ... ... тек ... ... ... ғана емес, лириканың идеялық
мазмұнымен жымдаса келіп, оның стильдік қуатын ...... ... Қашанда шығармашылық даралық тұлғаның стильдік төлтума сипаттарын
айқындар тіл болмақ.
Қос ... да өлең ... тән ... ...... ... ... құралдары жеткілікті, әрі олар ақынның өзіндік стилін
қалыптастырған. Егер ... ... ... ... жүйесіндегі Шәкәрімнің
жаңашылдығы жайлы: «Шәкәрім өлеңдерінің ... ... үш ... Оның бірі ... ... ... мазмұн салған дәстүрлі өлшемдер
болса, екіншісі – Абай өрнектері, соңғысы – алдыңғы ... ... сол ... ... ... ... өз ... [ 39] десе,
бұл тек ырғақтық жүйеге ғана қатысты ... Ақын ... ... көп
ерекшеліктері оның поэзиясының ең негізгі, басты қасиеттерінен өрбиді, олар
лирикаға тән дүниені эстетикалық, ... ... ... ... ... лирикалық поэзия мектебін ... және ... үлгі ... Пушкин, Лермонтовтардан бастаған Шәкәрім шығармаларында ұстаз
ықпалы әдемі де айқын сезіледі. ... те ... ... алға тарта
отыра, лирикаға өзіндік әуен әкелген ақынның көркемдік әлемінде алар ... аз ... ... поэзиясының тілін зерттеуде қазақ әдебиеттану тарихында
көлемді еңбектер Абай ... ... . ... ... «Өлең сөздің
теориясы» еңбегінде «Абайдың тіл ұстарту өнегесі» атты ... ... ... ... ... сөз ... мен өлең өрнегіне ерекше
тоқталып, талдап берген.
«Әрине, поэзияда, әдебиет ... сөз, тіл ... ... ... ... ... қана ... ол алдымен белгілі бір ой-пікірді,
сезімді айтып ... ... ... Зор қоғамдық мәні бар
пікірді, көркемдік қуаты күшті ақындық ... ... ... тауып
айтылған, қарапайым сөздермен ... ... ... ... ... Және ... өзі ... шеберліктен туады» [15.60]
Зерттеуші ақын лирикасындағы метафоралар, ... ... ... ... ... өткен.
Қ.Жұмалиев «Абайға дейінгі қазақ поэзиясы және Абай поэзиясының ... бай ... ... ... ... ... Әр бейнелеу құралдарына ерекше мән беріп, тоқталып өткен.
Жалпы көркемділік дегеніміз - ... ... ... ... – дүниені, болмысты сипаттап сөйлетуге суретшілік,
бейнелілік, өрнектілік. ... ... ... көре ... ... ... оны ... бейнелеуіне, шеберлігіне келіп тіреледі.
Әдебиет теориясы – ғасырлар бойы шығармашылық тәжірибесінің жиынтығы.
Мәселен, жанрлық детальдар ... ... ... ... ... – мінсіз көркем туынды жасау. Поэзияға қатысты айтқанда, ойлау,
сезіну, түйсіну процесінің эстетикалық әсері мол ... ... ... ... ... ... шегі мен ... межесі – көркемдік критериі
– немесе – көркемдік компоненттері айқындалады. ... ... осы ... ... ... бола алады.
... Поэзияның ішкі қабаттарындағы қайнар көздерін ашу, қисынсыз
көркемдік ... ... ... ... табиғатын
айқындаса, сөздің көркемдік, ... ... ... оның ... ... ... алып ... поэзия тілінің тарихы мен
теориясының зерттеу объектісі.
Поэзия тілі көркем ... мен ... ... стильдік бояу-нақыштар мен әуенге құрылады. Талғамды өлеңдердің
көркемдік, практикалық мән-мазмұны да осы ... ... ... ... ... ... ... көрегендікті,
білімдарлықты қажет етеді. Ақынның ой-қиялы ... ... ... болса,
ол сомдаған образ да өрнекті, әсерлі болып келеді, болмысты жаңа ... ... ... ... мол ... әр ... сан
қырлы кемпірқосақ болуындай құбылып, түрленетін, ... ... ... болып келеді.
Поэзия өмір шындығын керемет асқан, терең ойшылдықпен, ... ашып ... ... ... ... тіл, сөз көркем
ой-сезімді жеткізудің құралы.
Поэзиядағы, өлең-жырлардағы бейнелі, өрнекті ... әлде ... ... ... сөйлеуге әуестіктен емес, эстетикалық сезімнен, образды
бейнелі ойдан, дүниені ақынша, суреткерше қабылдаудан ... ...... ... бітіруінде, сөзбен сөзді жалғастырып, қару-
қайратын қосып, ойды тербейтін, бойды билейтін поэзиялық образ жасауында.
Халықтың ... бай ... ... ... мен қазынасын, тұрмыс
–тіршілігін жан-жақты білуімен бірге, оларды ақыл-ой елегінен шебер ... ... ... қабілеті мен эстетикалық өткір талғамы болуы
қажет. Поэзиялық образ дәлдікке, ... ... ... ... ... маңызды, ойлы, эстетикалық мәнге ие болуы қажет.
Шеберліктің тармағы көп-ақ. Соның ең негізгісі – тіл ... ... ірі ... ... ... көбіне-көп оның
шығармасының тілінен көрінеді», - дейді. [16.297]
М.Горкий: «Әдебиеттің бірінші элементі тіл, оның ... ... ... ... ... ... әдебиеттің материалы»-
деген. [17.212]
Жоғарыда келтірілген ой-тұжырымдарда ақындық шеберліктің бір көрінісі –
оның ... ... ... ... ... қуаттылығы
екеніне әбден көз жеткізуге болады.
Өлең тілінің мінсіз сұлулығы, оның оның ... ...... мақсаты, көркемдік нысанасы.
Абай мектебінен тағылым алған, оның ұлы дәстүрін ... ... ... ... ... ірі, кесек, орасан өзгерістерді батыл
енгізіп, үге, дауысқа құрды.
Абай және Шәкәрімнің өлең құрылысына, көркемділігіне ... ... ... эпитет қолданысы
Лев Озеров эпитетті ... ... деп ... ... Осы
еңбегінде «Айқындау – өзінің информацияға бай тұсы, образдық арқаулар мен
мағыналық желілердің ... ... ... ... ... ... ... мүсіндейді. Ол – ой, бояу, дыбыс,жарық. Айқындау –
терендік, ой өрісі, ... ... ... – жеке бір ақынның
ержетіп, ... ... ... Ол – әдебиеттің кемелденіп
өскендігінің айғағы»[18.423], –деген анықтама береді.
Эпитет – сөз ... ... ... ... ... ... шығарманың көркемдік-эстетикалақ сипатын, ... ... ... ... деталь, айқындау сөздер мәтінді
түрлендіріп, сөз өнеріндегі ... ... ... реңк ... ... ... арттырары сөзсіз.
Эпитетті көркемдік категория ретінде табиғатын танып, ғылыми толымды
анықтама берген ғалым ... ... Ол ... ... еңбегінің «Из истории эпитета» деген тарауында ... ... ... ... я ... что история эпитета есть
история поэтического ... в ... ... то это не ... ... ... ... Эпитет белгілі бір заттың,
дүниенің, құбылыстың ерекше қасиетін айқындайтын көркемдік бейнелеуіш құрал
болғандықтан, ол сол суреткердің жазу мәнерін, ... ... ... ... ... ... өрнегінің бір белгісі, элементі,
факторы. Бұл тұрғыдан алғанда эпитеттің «поэтикалық стиль» ... ... бар ... ... ... бүгінгі таңға дейін өз маңызын жойған
жоқ.
Айқындау, атап айтқанда суретшінің кез-келген құбылысты, яғни ... ... ... шегін көрсетеді.
Біз енді Шәкәрім лирикасының көркемдік қуатының бір белгісі – бейнелілік
ерекшелігіне, оның ... ... ... шеберлігіне тоқталайық. Бұл
бағдарда, Шәкәрім ұлы тағы бір мәрте ... ... ... ... Абай ... ... ... алдына әр түрлі эпитет
қойып, оның әр алуан ... ... ... ... мен жыр ... арқауы – ЖҮРЕК деген символды ұғымның астарында жатыр.
Мақсұтым – тіл ұстартып, өнер шашпақ,
Наданның көңілін қойып көзін ... ... ... ... шешу ... де сол символ-бейнеде көрінеді.
Ұлы ақынның көркем түйсінуін, өрелі ... ... ... ... екі ... ... тұңғиығына бойлаған керемет жеке дара
озық дүние танымға тап ... Ал ... Абай ... ... адам ... ... пен ... мін атаулының
бұрқ-сарқ қайнасқан қорытпасы – ... ... ... ... қара ... ... шағында даланы жаңғырықтырған жан
айғайы, ой-сезімінің нәтижесі.
«Өкінішті көп өмір ... ... ... ... (1866) ұлы ... рет ет ... қинала үңілген еді:
Сенімі жоқ серменде сырды бұзды
Анық таза ... ... ... көңілдің кешуі жоқ,
Жүрегінде жатады өкпе сызы.[7.87]
Мақсатсыз, мағынасыз өтіп бара ... ... ... ... досым да жоқ, асығым да, ... өлең ... ... ... дейді қайғы – мұңның тұңғиығында тұншығып. Байқайсыздар ма, ... ... әуен – ... көне ... ... ... ... кең мағына айдынында қанат қағады: ... ... ... ... жаңа қасиет - өлшемге ие болады ... ... өкпе ... ... ... мән – ... ... Достық та, ар да ... ... ... ... ... ... ... қалған» ақын адал дос,
ақ махаббатты – ... ... ... ... бұл тілегінің де
қолға ... ... құсы ... ... ... өртеніп отыр.
Сондықтан да жүрегінен қан тамшылайды. Жалғыз – ақ ... ... ана ... ... кеңейту, ажарына – ажар, әріне
әр қосу – тіл ұстартуда жаңа жол ашып беру еді. Бұл – ана ... ... ... алтын арнасына айналды.
Ана ... ... ... «сыз» және «сыздану» ... сөз ... ... ... ... шеңберінен ешкім асыа көрмеген – ді:
«жердің сызы», «ауа ... ... ... ... – ай!» - ... ... сөз» (1899) - ұстаздың ... ...... ... ... ... еңсесін көтеретін абзал азаматты
аңсауы:
Білімдіден шыққан ... ... ... ... ... болсын кез.
«Көкірек көзі!» - ақынның ... аша, ... ... ... қуат ... жаңа ой – образ. Әдетте адамның жан тынысын
аңғартатын ... ... ... күрсіну) енді мүлде жаңа ой
– сезім ... жаңа мән – ... ие ... ... сөзі қор
болған» ұстаз «жүрегі айна, көңілі ояу» - ... ... ... ... ... ... табылған көркем бейне ... ... ... ... үрдісі онымен де бітпейді – көз ... ... ... Егер ... ... білімді немесе сезімтал жас» ... ... ... еді, ал: ... ... ... - ... ойдың әсері мүлде басқа! Ой ағымы көркем ... ... ... – айна» жас ұрпаққа ғұмырлық талап қойып,
азаматтық биікке ... ...... ... ... ... шаңын
қағады.
Ауырмай тәнім,
Ауырды жаным,
Қаңғыртты, қысты басымды.
Тарылды көкірек,
Қысылды жүрек,
Ағызды сығым жасымды...
Әр жолы - ... Қара ... ... мен қасіретіне
булыққан ақын жанын жарып шыққан ... ... ... Ашынған
жүрек жан айғайын әлемге жария ... ... ... - ... ... ... ... қара жер сыз ... ма?» (1899) – ... жыр. ... ... көр де, ... ... жырды оқы да, қинала соққан
жүректің дүбіріне құлақ түр. ... бір ... мен ... мен ... ... - өмір – ғұмырды саралаған кемеңгердің ... ... тірі ... ...... ... ... басты пенденің
мәңгі қиналысы – ... ... ақ пен ... ... ғой - ... өзің ... жұлып аласың?! Өз ... өзің ... сала ... ... ақ ... ғана жүгінесің?! Егер қайран
жүрек ақ пен қараның ... ... ... не ... өмірдің жан айнасы – тағдырдың өзімен пара – пар ... ...... ... ... ... де өрісті бейне – символ, тек ұлы
ақынға тән ... ... ... ... майдандасқан, қайран
менің жүрегім мұз болмай ма?» - бүкіл адамзаттың ... ... ... ... ... ... ... тауып артқыға сөз болмай ма?!..
«Асау жүрек – аяғын шалыс басқан!» Бас ... ... ырық ... ... ... ... ... болушы еді. Ал, ... ...... ... осы! Енді ... ... метафораның мән –
мағынасын саралап көріңізші – ... осы! ... ... мән ... ...... ... – ажар, әуен – саз... – ... ... ... ... ... ... ... алға шыққанда, сен, ақыл –
есеп, ұмыт бол: ер – ... ... ... ... ... тіпті
жапа шегер, бірақ адам – ақ ... адал ... адам емес ... ... – туған елдің рухани шыңы, ... рух ... ... ... ақыл – ... құз – ... самғатар азығымыз,
адамдық, азаматтық ақ туымыз, ұлттық мирас.
Арбаулы қауымда сенісуге, ... жан ... ел ... ... әуре – ... түскен, қарайып жалғыз қалған ақын ... ... ... ... ... (1892) атты ... қинала
шымырлайды. Шағын (не бары төрт ... ... Абай үш ... қысылған жүрек бейнесіне оралады, оралған сайын күтпеген
шешім – оймен ... ... ... Рухани жалғыздықтан шексіз
жапа шегіп, нелер тосқауыл, тосқынға тап ... да, ... ... ... ... ... қытымыр заманға не істесін, ... ... ... ... мұң – ... ... Өксігі көп,
өкініші шексіз жүректі жарып шыққан ащы үн ... ... ... ақын ... ... ... ... қинала
өтінеді. Өмір не? Онда не ...... не ... бар?! ... ... ... сүйген – сүйенген, сүйсінген ағайыннан көңілің
азынап, ... ... ... бе, ... ... ... сол шикі.
Келесі шумақ тынысыңды ... ... ... ... ... қатты соқтығар?
Сенісерге жан таба алмай,
Сенделеді ит жүрек (!!!)...
Ақынның қиялында, дүние ... ...... ... ... Ауыл иті қай ... сенделеді?... Күздің қара суығында...
«Сенделеді ит жүрек» деген ... ... ... ... ғана ... ... мен жыр мұхитының алтын арқауы жүрек– айнасы;
ізгілік пен ... ... ... ... күйіп, бірде
жанған – жүрек бейшараны қойсаңшы, тағдыр ізі сайрап ... ... ... ... ... ... – ау, неге ... көбірек үстем шығады? Ғұмыр – сүгірдің қорқау қалпы ... ... ... ... ... зар – запыран болып төгілмесін?!
«Қаны қара бір жанмын, жаны ... ... ... у мен дерт,
сыртым дүрдей», ... ... ... ... ... ... ... едің», «Мен көрдім дүние ... ... ... Жеп жүр ... ... ... ... мылтық үйреттім, Ол мерген болды,
мені атты», ... ... ... ... ... досым деп
неге аяймын», «Ауру жүрек ... ... жай, өз ... тығып
ішке, білдіре алмай»... «Жүрегім, ойбай, соқпа ... Бола ... ... ... бе, тоқта енді – Кімге сенсең, сол шикі»... ... ... ... ... ойы жоқ», 1891); ... ... ... ... ... ... 1898); ... қанымен» («Талай
сөз бұдан бұрын көп айтқанмын», 1895); «Күйесің, ... ... нені ... 1900); «Ыстық жүрек» («Жапырағы қуарған
ескі ... 1901); ... ... ... бар ма, жас ... ... – теңіз» («Жүрек – теңіз, қызықтың бәрі – асыл ... ... ... инедейін таза емес» ... ... ... махаббат лирикасына назар аударыңыз. Абай ... ... ... шар – ... ... – жүрек нәркес бойжеткен мен
бозбаланың сырын наздана ... ... ... ... ... Көңілдің көгілдір мұхиты сізді де еріксіз тебірентеді. Жүз
жылдан бері ... ... ... неге ылғи ... ... Неге Абай әні ылғи той – ... ... ... ... ... ай – аруы да Абай ... ... жөнеледі? Бұл
дүниенің ләззаты бәрі сонда, деп Абай ... ... ... ... ... сазы ... жан жүрегіне
сондай жақын.
«Қызарып, сұрланып» (1891) – тұңғыш жеке ... ... ... ... ... ... ... Ақын: «Ғашықтың тілі –
тілсіз тіл» (1894), ... те ... ... ... ... (1891), «Қайғың болар шермен тең, Қара көңілім
жермен тең» ... ... 1889) – ... Самалда тербелген жібектей
арайлы нәзіктік, жүрек лүпілі ... ... ... ме?
Махаббаттың тылсым тербелісін жеткізудегі ... ... өзі ... өзі ... - өз ... өзі шертеді. Ғашық
жардың жан діріліне ... ... ... қалай толқымайсыз? Жас
жандардың алабұртқан ... ... де ... ... ... ... ... сәт: тарылған тыныс, үркек көңіл, ... – одан ... лап етіп ... жана ... ... оты Абай
өнінен лапылдайды.
Әлемнің бар әуен – сазы үн қосқан ... ... ... ... ... ... ... «Тулаған жүрек» («Әуелде бір ... ақыл ... 1889); «Ет ... өртенді» («Сен мені не етесің»,
1889); «Балқыған жүрек» («Жігіт ... «От ... ... ... 1889); «Жүректі түртіп қозғамай?» ... оты ... «Жас ... («Бір сұлу қыз тұрыпты хан ... ... ... ... ... 1891).. «Мен не ... Сен аман ... - деп ... ... ... ... де
ұлы Абай.
Өзгеге көңілім тоярсың,
Өлеңді қайтіп қоярсың, -
сазды әуезге деген ... ... де өзі ... береді.
Ән мен жыр – шерлі ... үні. ... ... өнер ... жан ... ... ... - сөздің патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тілге ... ... жылы ... – тегіс, жұмыр келсін айналасы.
Әнді құлақпен ... ... ... ... ... ... ... оты бар, құлағын ойлы ер салсын... қас ... ұға ... ... өмір – ... бел – белесіне сай образ – символ
«жүрек» жырдан – жырға, жылдан – ... ... ... жұлдызындай
жарқырай, жайнай берген. Үңілген сайын ақынның асыл ... ... ...... таба ... ... қаласыз.
«Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа» (1896) – ... ... әнді ... – сыры ... сыны ...... жатқан
жүректі ән оятар, ... ... ... мәні ... ... ... көзі бар сырласты, мұңдасты аңсайды, ... ... озық ... сезімтал жанды алабұрта іздейді. ... ... ... ... Жылы ... ... бар ... жүрек!» - сыршыл жырдың қан ... ... ... ойлы күй», «Көкірегінде оты бар ойлы адам», «Ой ... ... ... ... - ... жүректің» сиқыр
сәулесімен нұрланып, салқар ... ... ... ... ... ... ... баста миды.
Бұл дүиенің ләззаты бәрі ... ... ала ... ... ... ән мен ... ... кемел ойының айдыны бұл. Ақындар
ұстазының өнерге ... ... ... ... ... тамыр
жайып, мол жемісін беріп ... ... ... (1896), «Құлақтан кіріп ... ... ... ... аша ... өлең – жырға деген талабын
айқындай береді. ... ... ... ... ... ... бейне
– символ Абайға жыр ... ... ... пара – пар ... ... һәм ... көзқарасын атақты өлеңінде «үш
– ақ нәрсе – ... ... ... қайрат, нұрлы ақыл, жылы ... ... ... де ақын ... мен ... орны ... ... да «жүрек» сөзінің орны ерекше, көркемдік
дәстүрді жалғастыра отырып, өзінің дарлық ... ... ... ... ... ... түрлерін қазақ сөз өнеріне әкелген.
Соның бірнешеуіне тоқталып өтейік:
Көшейін деп қыбырлап,
Ел ... ... ... ... ... сол ... бір бөлек,
Әзілдесіп дуласты.
Өліп қалған сұм жүрек,
Оятсам да тұрмас-ты. ... ... ... ... бос ... ... ... долы тіл сөйлеп отыр,
Ыза қысып тісімді қайраулымын.
Ащы сөзім – достығым, маған нансаң,
Кемдігім – келістіріп айта ... суға ... ... ... жүр – деп ... ғой – ... ... елді қорлаған мен ғой бүгін,
Ләйім, жылда солардың қылма түгін.
Менің биім - өзінің ақ ... ұқ та ... айт, ... ... [8.97]
Жылы жүрек, тәтті тіл
Берекені берер, біл.
Ащы сөзді - өзімшіл,
Өнері оның ... тұл. ... ... неше ... ... салмақ,
Қайтсе жөні келер деп өлшеуге алмақ.
Дәл солай қылайын деп ұнағанда,
Әділетті жүрегің бір қозғалмақ. [8.58]
Өлі жердің сүйегін,
Тірілтті жайнап ... ... ... алмас сол бірақ. ... ... ... ... айт,
Туысқан көзбен қара жалшыға да,
Ауыз сөз, насих атты неге аяйсың,
Ақ жүрекпен айтқанға мал шыға ма? ... ... жол ... ... ... апарарлық!
Ақ жүректің ғадалат қылған ісін,
Қабылдауға қызығып қозғалалық. [8.33]
Жалғаусыз түбір, ... ... ... ... ... бұл
эпитеттер тілдік тұрғыдан ғана ерекшеленбейді, мағыналық тереңдігі,
көркемдік-эстетикалық қуатымен де өзгеше өріс ... ... ... ... ... ... ... сан қилы ерекшеліктерін ашып береді.
Мәселен, «жаралы жүрек», «сұм жүрек», «улы ... «ақ ... ... ... ... өлең ... ... соңды кездеспеген, не аз кездесетін ... жаңа ... не ... сөз ... көзге түседі. Өмір құбылысы, не
зат, не бір нәрсенің ерекше қасиеті тек біреу, екеу ... өте көп, сол ... ... ерекшеліктерін таба білу де шеберлік. Шәкәрім сөз өнерінде
өмір құбылыстарын, заттарды ... ... жаңа ... ... әнге салып тұр ... ... ... ... уды ... ... [8.147].
Мен де ... ... деп сұм ... ... ем, ... ... мен [8.63].
Гүл билеп жайқалып,
Бұлбұлдар сайраған.
Жорға су тайпалып
Бұраң жайнаған ... ... мен ... ел ... ... ... ... өзің.
Өтірігін тап- тағы жүз қара қыл,
Ыза болсаң, кек алар сол ғой ... ... ... «у», «дүние», «су» сияқты сөздерге «мұңлы»,
«ызалы», «сұм», «жорға» сияқты ... ... ... ... шебер
қолданған. Мәселен, осындағы «жорға су» ... ... ... ... ерекше көркемдік құбылыс. Сондай-ақ, Шәкәрім лирикасында
адам сезімін бейнелеуде эпитеттің мәні зор:
Алдайыңа сенбейім,
Алысып сені ... ... ... ... бар. [8.145]
«ащы тіл» ... ... ... сөз ... ... ... да, ішкі ... да өлең бедерін айқындап, суреткердің айтайын деген ойын одан сайын
анықтау түседі.
Мәселен, «Ақындарға» атты өлеңіндегі мына бір жолдар:
Өлең айт ... өрге ... ... ... ой кернегендей.
Жанды сөз бойды ерітіп, маужыратып,
Әлдилеп жыр бесігін тербегендей. ... ... ... толық беру мүмкіншілігінің тамаша үлгісін
көрсетіп отыр.
Ақын сол ... ... ... ... ... байланысты, көңіл-
күйінің сәулесі, сезім дүниесіндегі көңілсіздікті сөз ... ... ... де дәл сол ... ... келеді:
Жаралы біздің көңілге,
Бір тамбайды сіркіреп. [8.89]
Бұл сөзбен екі уәзір өттің ... улы ... ... ... ... ... ... жолға бастаған жалған артық. [8.150]
Шолақ ойдың аяғы осы болмақ,
Біраз күнге көңілдің хошы ... ... ... ... -
Мұның бәрі шайтанның досы болмақ. [8.59]
Ауыр қайғы, терең ой,
Өкпеге зиян ... ал да, мұны ... осы ... ... сөз бен түзу ... сыйы емес ... ... жаым ... ... ... ... ... қара ... ... ... ... жау жақсы,
Ең жақының – қара жер. ... ... ... ... да ... ... жүзің
Ақылды байлап алып,
Тор шашың шырмалып,
Басымды ноқталар. [8.44]
немесе
Кірпігің тізіліп,
Миыма қадалар,
Нұр көзің ... от ... ... ойым – ...... ... – бұлақ!
Нұрына күн нұры жетпес,
Қасы – жай, кірпігі – оқ жетпес,
Көңілден суреті кетпес,
Жүзі – сиқыр, шашы – ... ... ... ... ... «тор ... «нұр көз» ... эпитеттер мен соңында
келтірілген метафоралар әсірелеу құралдарына айналып тұр.
Сондай-ақ жас ерекшелігіне байланысты:
Қолынан тартып,
Білегін артып,
Ақ ... шөп ... ... өлеңдерінің әр жолында көз тартқан сөз, жаңаша мәнге ие ... ... ... жиі ұшырайды, солардың бір бөлігін эпитет сөздер
құрайды екен.
Шәкәрімнің эпитеттерінен оның басқа ақындардан ... ... ... ... ... ... бірден-бір көркем ажарлау.
ә) теңеу қолданысы
Шәкәрім лирикасындағы көп қолданысқа түсетін - теңеу, ... ... ... ... т.б.. Академик З. ... ... ... ... ... белгілерін көрсетпей-ақ, оны
басқа затпен, құбылыспен салыстыра суреттейді» [20.212], - дейді. ... ... ... ... ... бір затты екінші затқа салыстыру арқылы
сипатталушы нәрсенің ... ... ... ... сол нәрсені поэтикалық қырынан танытатын әрі стильдік
тәсіл, әрі ... ... ... яғни ... сезінудің, ойлаудың
нәтижесінде туғандықтан, көркем бейне оқушының ой-сезімін қозғап, күшті
әсер ... ... ... ... ой ... ... ... болса, көркем
сезім неғұрлым нәзік, күшті, әсерлі болса, оқушының жан-жүйесін тебірентіп,
сезімін оятатын қуаты ... зор ... ... жүйелі талдау жасасақ, ақынның табиғат лирикасына
жазған өлеңінде суреттеуді аз қолданған. Табиғат ... қаз ... ... ой ... ... ... шуақ күнінің келгенін:
Қасықтай қар, тобықтай тоң қалмайды,
Табиғат барша жанға рақым етіп... [8.41] ... ... ... ғана ... Абайда да дәл осындай ... ... ... табиғат суреті көбіне кейіптеу, эпитет арқылы
баяндалады. Теңеумен берілген жерлері ... ... ... суреттеуде
өте әсерлі бояу береді. Абай ... ... ... етіп ... ... ақ орда үй ... ... теңеу сөзді өлең жолдарымен айшықтап береді.
Шәкәрім ... ... ... ... ... ... ... қап – қара
Таралған шашың бар,
Бұлдырсыз тап – таза
Жаралған ... ... ... ... кең.
Қынаптан суырған
Қанжардай қасың бар... [8.44]
Ақын ғашық ... ... ... ... ... ... «қардай», «қанжардай» деген теңеулер Шәкәрімнің басқа да теңеу
қолданыстарының ішінде ең көркемдік сипаты мол, эстетикалық ... ... ... болып табылады. ... ... ... айтып
кеткеніміздей, Шәкәрімнің ғашықтық лирикасы қарапайым өмірдегі ... ... ... ... ... ... сезіміне құрылған. Бұл
жайында біз алдыңғы бөлімде
Шәкәрімнің лирикасының ішінде өзіндік даралығын көрсетер өлеңдері -
адам ... жас ... ... ... ... ... туралы» өлеңдері. Адамның жас ерекшеліктері жайлы айтылған жырлар
біздің қазақ ауыз әдебиетімізден келе жатқан ... ... ... ... өз ... хандардың балалық кездерінен «тұлға» болғанға
дейінгі өмірін жырларына қосып отырған.
Шәкәрім де сол бір ауыз әдебиетіндегі ... өз ... ... ... ... ... мол, эстетикалық мәні ерекше
бейнелер теңеулерді қолдану арқылы Шәкәрім адамзат баласының ең ...... ... белсенді түрде суреттейді:
Гауһардай көзі.
Бұлбұлдай сөзі.
Жаннан асқан бір пері.
Жүзі бар айдай,
Мінезі майдай.
Өзгеден артық сол ... ақыл мол ... ... сол ... бар сымдай,
Белі бар қындай,
Мүшесінің міні жоқ...
... Жібектей шашын тараса,
Қалмайды халің.
Шығады жаның,
Қиғаштап көзбен қараса. [8.26]
Сып етіп жолдас,
Дыбысы ... ... ... ... ... қутыңдап.
«Тілепті тілек берсін»- деп»
«Ер болса, үйге келсін» - деп
Сынаптай толқып,
Түлкідей жортып,
Кетеді көңіл әр ... ... ... ... алмаққа. [8.27]
Болды деп қиын,
Жеңілдеп киім.
Шыр айналып ұршықтай,
Еппенен барып,
Ынтасын салып,
Тышқан көрген мысықтай.
...Тілекті алып,
Тоятың қанып,
Құйылып түскен лашындай.... [8.28]
Қарап отырсақ, бір ғана жастық ... ... от ... сезімді бейнелейтін
өлеңде ақын жиырмаға жуық теңеу сөздерді қолданған. ... ... ... ... ... ... ... қындай, жібектей
деген теңеулер ... ... ... ... сұр ... сусылдап,
тұрымтайдай қутыңдап, сынаптай толқып, түлкідей жортып, ... ... ... шыр ... ұршықтай, ... ... ... деген сияқты теңеулі сөз тіркестері сұлуға ынтыққан
бозбаланың әрекетінен көрініс береді.
Абайда сәл өзгерек. Абай ... ... ару ... ... ... қолданады. Онда әрекет жоқ. Тек қазақ қызының табиғи сұлулығы көз
алдыңызға айна-бұлдырсыз ... ... ... бұрым,
Шолпысы сылдыр қағып жүрсе ақырын.
Кәмшат бөрік, ақ тамақ, қара қасты,
Сұлу қыздың көріп пе ең мұндай түрін.
Бұраң бел, бойы ... ... ... ... қыз ... алма ... тәтті қызды,
Боламын да тұрамын көргендей-ақ...
.
Ендігіде Шәкәрім ақынның адам ... ... бір ... ... ... өзгешеліктерді, дене қуатының толыққан, кеміген тұстарын
айтқанда, ... ... бояу – ... ... ... ... ... күшің,
Саудырап тісің,
Шалбардай басып бет боп кетсе.
[8.30]
Сондай-ақ, тағы бір өлеңінде:
Кәрілік –шал деген бір, ат ... ... тат ... ауыр, алысты жақын қылып,
Бір туысқан жақынды жат қылғандай. [8. 129] –
деп, екі-ақ ... ... ... белгісінің қандай екендігін көрсетеді.
Жалпы Шәкәрім өз өлеңдерінде теңеуді өте көп кездеседі. Ақын өзінің көңіл-
күй, азаматтық, философилық ... ... ... ... ... ... таласып,
Біріне-бірі шүйлесе.
Бақ жеген аузын жаласып,
Ұлыққан иттей күйлесе. [8. ... да ... ... ... ... қашан кіргенше,
Арсылдап иттей қалмадың. [8.176]
Жұрт не десе, үй десін,
Мен үшін ешкім күймесін.
Өздері-ақ ұлып, шұбырып,
Ұлыққан иттей күйлесін. [8. ... ... ... барлығында бір «иттей» теңеуі берілген. Кері
кеткен заман ақынның ішкі жан ... ... ... «ит ... ең ... ... деп ... Шәкәрім иттің ең
бір жаман қасиеттерімен, ... ... ... ... танытып
берген.
Құйындайын бұрқырап,
Тағы да желпіп, уантып
Жас баладай қуантып,
Айналып келіп басады. ... өлең ... ... - ... жұрнағы арқылы жасалып отыр).
Жетіліп тұр қызыл ... ... ... ... ... ... кет, жоғал кейіс!
Өлімнің шын түбі – бейіс. [8.198]
«Көңіл» атты ... осы ... ... ... ... ... сайрап тұр» деген сияқты. Адам ... ... ... ... ... ... ... келіп жеткенше,
Ойдан
Сөз теремін жемістей.
Өмірдің сырын білемін.
Талайдан сынап жүргемін. ... да ... ... ... ... ең әдемісін, тазасын, көріктісін,
дәмдісін тереді.
Өмір екі айыр өзендей ағар, өмірдің ағысын өзеннің ағысына теңеп тұр. ... ... ... ... соқтыруы мүмкін.
Ойласаң, біздің заман мұнан жат-ты,
Ол дәурен ... ... ... батты.
Жұмысы бұл уақыттың – адал еңбек,
Заманың көтермейді бұл саятты. ... ... шөл ... ... батуын елестетсек, дәурен де дәл солай
ойран болып батты. Ақын теңеудің бір ерекше түрлерге ... ... ... ... ... ... – гүл, жарасымды, ішінде сыр.
Жаныңның ләззат алар ... ... ... нұр. [8.140]
Шәкәрім «Ақындарға деген өлеңінде, өлеңге ... ... ... ... өлең жан ... баурап алады. «Жаныңның ләззат алар жарығындай»
дейді.
Оятқан мені ерте – Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс ... ... ... кетті кірі. [8.143]
Суға қанып алған соң желдей есіп,
Екеуі тағы жүрді құдай десіп.
Ентігіп екіндіде жетіп ... ... ... ауыл ... ... ... ... айтып, өзі шешеді.
Үйір болған кісілер,
Жан тыныштық деседі. ... бір ... ... ... да сатасың.
Алланың аң өлімі келгенде,
Амалсыз қара тастай қатасың. ... , ... ... ... өмірдегі құбылыстарды бір-бірімен
салыстырып, тың теңеулер жасаған.
Сүйсініп ақынға екі мән бергендей,
Өлеңмен өміріне сән бергендей.
Қадалып жүрегіне ақ қанжардай,
Оятсын ой күйезді жан ... ... «ақ ... қадалуы, оятуы поэзияда болмаған құбылыс.
Уа, дүние, Ғылым қуып жете алмадың,
Құр ойбай, көзден аққан қан тия ... ... ... таптың,
Мұнымен кірлі көңіл шалқия ма? [8.137]
Сонымен қатар ақындық туралы өлең жолдарында ... ... ... Әр қайсысы өзіндің бір қасиетімен, ... ... ... көкейіне ұйып жатсын,
Тазартып жүрек кірін жуып жатсын.
Қаңсыған шөл даланы қанықтырып,
Жыр тасып, дариядай құйып жатсын. [8.140]
Байқап ... бұл ... ... ... ... жыр – ... теңеу
болып келеді.
Арыңның болсын өлең айнасындай,
Көрікті, көптің ортақ пайдасындай.
Жасалып жатсын артта жортқан жолы,
Арынды асқақ өзеннің арнасындай. ... ... бұлт ... беттен бұрылып.
Жел-сағымдай құбіліп,
Барған сайын шынығып,
Кейде аяңдап, тынығып,
Айтылса соған қисынып,
Кетеді бойың исініп. ... келе ... ... ... ... ... ағар сызылып.
Алдыңғы түрден бұзылып,
Қарасы кетер үзіліп. ... ... де – ... ... ... ... келтірілген
мысалдардағы теңеулер оюлы, өрнекті сөздердің, срлы ... ... әсер ... ... ... қарай ел көшті.
Жанбақ түгіл жабырқап,
Жаралы жүрек қайта өшті. [8. ... ... ... соң шоқ ... құр,
Отын бітті, үрсем де жана ламай тұр.
Жалынды оттай жайнаған қайран өмір,
Шоқ сөнген соң ... ... ... [8. 93]
Жоқтық, барлық – жоғалмақ араласы,
Үш еріксіз болады мағынасы.
Нажағадай жарқ етіп ... ... он ... жоқ ... [8. ... ашып кім ... ... жәрдем,
Қиналғаны ұнайды онан да әрмен.
Қу ағаштай сіресіп қалған кезде,
Өлді ғой деп босатып алды дардан. [8. ... ... ... ... өлтіріп, тірілтіп,
Әр бұтаққа ілінтіп,
Жел, сағымдай құбылтып,
Қай жаққа алып барасың? [8. ... ...... шын қазасы,
Ортасы - өмір, жоқтық қой – екі басы.
Сағымдай екі жоқтың арасында,
Тіршілік деп ... ... жасы [8. ... түрлі ойға жетелейтін көркемдік құрал-ақын соншама дәлдікпен,
соншама тапқырлықпен берген теңеулері бүкіл өлеңдерінің ... ... десе ... бойындағы ерекше серпілістің, күш-қуаттың буырқанып бұрсанған
сәттерін, басқа да өмір ... ... ... мысалдарда
көрсетіп кеткеніміздей, нажағай, сағым, дария, от, ... ... ... сияқты табиғат құбылыстарына, ... ... ... талғампаздығы таңқаларлық.
Жалпы құбылыстарды ұқсатырып, салыстыру ақынның шеберлігі, білігі мен
білімдарлығынан туындайды.
«Ызақорлар» атты өлеңінде ... ... ... ... ... ... ... ойдың орайына байланысты әр қырынан салыстырп
берген.
«Ашу мен ынсап» өлеңінде:
Жалт қарасам бетіне –
Баяғы құрғыр Еріншек.
Көзім ... ... ... ... ... қарасам,
Қызығады, ой тентек. [8. 53]
Еріншек атты ... ... ... ... ... Осыған қарап көз
алдымызға бірден елестетуге болады. ... пен ... ... бәрі бір құмарлық,
Қуа бермей қайтеді тепшіп-терлей.
Аздан кейін араны ашылады,
Қаза берсе таусылмас шыққан кендей.
Жердің жүзін қыларсың бір-ақ ... де ... ... кеңдей. [8.61]
деп сипаттап берген.
Шәкәрім өлеңдерінде теңеу категориясының ролі ... ... ... білу арқылы негізгі ой-мақсатын ойдағыдай жеткізеді. Ақын
өзі қалаған жайлардың артықшылықтарын баса айтады. ... ... ... ... ... ... адам ... арсыздық,
жамандық, опсыздық, надандық сияқты келеңсіз қылықтар өткір сыналады.
Шәкәрім өз шығармасында қандай теңеуді ... сол ... ... ... не ... туралы дәл, нақты ұғым қалыптастырады.
Қазақ поэзиясында эпитет және теңеу қолдануда Шәкәрім енгізген ... ... ... аса ... мәселелердің бірі. Біз
жоғарыда ақынның ... ... ... ... пен ... ... ... өзінде көркемдік қуатының
ауқымдылығын байқадық. Шәкәрімнің суреткерлік шеберлігінің бір ... ... ... ... ... ... ететін аса өзекті
мәселелердің бірі.
Поэзияда тек тіл, сөз ғана көркем емес, ой да ... ... ... Өлең ... ... сипат дарытатын, қуат беретін сол ... ... ... сөздерді алсақ, олар ақындық, эстетикалық сезімнің, дүниені
образды, бейнелі түрде танып ... және ... ... ... бір ... ... бейнелісөз - әдеби шығарманың көркем түрін
түгелдей алғанда – ... ... Ол – сөз ... көркемдік
жасаушы көп әшекейдің бір кішкене айшығы ғана.
б) Шәкәрім лирикасындағы метафоралық қолданыстар
Метафора –заттар мен құбылыстардың бүтіндей, не бір ғана ... ... пен ... ... орай түр, түс, иіс, ... ... өз арақатысына қарай ауыстыру. Ал, метафораны қолдану, көру, есту,
сезу әсерлерінің кірігуі.
Метафораның табиғатын ... ... ... айта ... өте көп, ... біз ... тоқталамыз. Біз, осы метафораның Абай мен Шәкәрім
лирикаларындағы қолданысын қарастырып көрейік.
Абайдың ... ... тіл ... ... жаңа ... да аз емес.
Өлең сөздерін қазақтың өз тіл байлығынан алса да, оны ... ... ... ... терең, жаңа образ, жаңаша ұғым болды. Мысалы:
Күн – күйеу, жер – ... ...... ... бәрі асыл ... қызықсыз өмірде жүрек қалмас...[7.228]
Жүректің ақыл – суаты,
Мархабат қылса ... ...... арты - ... ... ... жерге тықпас кісің бар ... ... ... ... ... ... халқының көзін ашу мақсатында, өзінің өлеңдерімен, ... ... өз ... ... ... ... ойлы лирик – келер ұрпаққа білім, ақыл, ар-ождан, жақсылық
пен жамандық ... ... осы ... тілінің шеберлігі, көркемдігі
арқылы жеткізген.
Н.Г. Чернышевский: «Көркемдік дегеніміз әрбір сөздің орынды қолданылуының
ғана емес, өте қажеттілік пен ... ... ... ... ... жыр,
Сырты – гүл, жарасымды, ішінде сыр.
Жаныңның ләззат алар ... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердиев «Ақындарға» атты өлеңінде: Өлеңнің ерекшелігін,
қуатын қандай дәрежеде болу керектігін шебер жеткізе білген. ... ... ... ... ... алуы, сырты – гүл, ал ішінде сыр жатуы ерекше
құбылыс, және ... ... ... нұр ... ... ... тіркестеріне, ақынның шеберлігіне келсек, «Бәйшешек бақшасы»
өлеңінде:
Шын шын бар, қате шын бар, улы шын ... ... ... ... мін ... сынап, өз мінін елемейді.
Өлі жүрек, өзімшіл, күншіл мұндар [8.150]
деген жолдарына ... ... ... ... өрнек, бейнелер жасаған.
«Өлі жүрек» деп метафорамен атауы – ерекше.
Шәкәрім өлеңдерінде пендешілікті, көре алмаушылықты көп сынайды.
Мысалы, «Шын бақ ... ... ... ... іші тар, ойы ... ... ол біреудің бағын тартып.
Күндейді деп күн нұры жоғалғанша
Мың жарқанат соқыр болып қалғаны артық.[8.167]
Өмірде бақ деп айтарлық ... ... бар ... ол кірсіз ақыл, мінсіз сөз,
адал ... Бұл ... ... бір ... ... ... оны көре ... күншілдер пайда болады. Сол күншілдерді ақын жарқанатқа балап
отыр.
Жарқанат ... ... жек ... сол ... ... адамдар, ақылды,
білімді адамдардың жарыққа шығуын көре алмайды. Бірақ, ақын бәрібір кірсіз
ақыл, мінсіз сөз, адал еңбек жеңіп ... ... өлең ... ... жарқанатқа балаудың өзі ерекше
құбылыс. Халық айтады ғой: «Жарқанат ұшса, адамның көзін соқыр қылады» ... ... ... өз ... да кездесетіні өтірік емес.
Осы төрт шумақпен ақын көзі ... ... ... жер мен ... ... көрсеткен.
Мына бір жолдарда:
Жалын кетіп, аздан соң шоқ болды құр,
Отын бітті, үрсем де жана алмай тұр.
Жалынды ... ... ... өмір,
Шоқ сөнген соң қап-қара болды көмір[8]
.
Өмір туралы толғанысында, өмірді отқа, соңында ... ... ... ... ... ... жанып, жан-жағндағыны жайпайды, алға ... ... соң, шоқ ... қап-қара көмірге айналады.
Метафора – поэзияның негізі деуге болады. Ол дүниені поэтикалық танып-
білумен табиғи ... ... троп ... ... ... ... ойларын жеткізудің басты құралы. Метафора арқылы ... ... ... дәл ... ... ой, сезім күйлерін жандандырып,
рухтандырып жеткізеді. Бірнеше өлең шумақтарын мысалға келтірейік.
Бұл қазақ уәдеде қашан тұрды,
Алдауменен күн өтіп ... ... ... итше ... ... ... ұлып жүрді.
Анық байлық – денеге біткен өнер,
Білімдінің бәрі де соған төнер.
Адам жиып мақтанған дәулет ... бір күн бар есеп ... ... ... ақ ... адасамын,
Көнбей жүрсем, көп итпен таласамын.
Тек отырсам, тепкілеп шыдатпайды,
Енді қайтіп бұл елмен жарасамын.
Көп төбетке жетеді қайдан күшің,
Құтқара алмай адалды пысады ... ... қас ... деп ... жүрген кісің. [8.68]
Сонымен, ауыстыру, яғни метафоралар тілдің өзіндік даму жүйесінің бай
мүмкіндіктерін жарқыратып ашуға зор ... ... ... ... ... жетті.
Тапқырлыққа негізделген ауыстырулар көп сырды тереңнен қозғап, дүниенің
образдық-поэзиялық бейнесін суреттеп бере ... ... ақын ... оның ... ... дүние
танымын, бай, күрделі сезім әлемін, өмір мен өлім, адам, уақыт туралы
философиялық ... ... Ең ... ақын өлеңдері – оның жан-
дүниесінің айнасы, ақынның адамдық болмысын, азаматтық тұлғасын, ... ... ... ... ... ... ... пен бақытты, жан- күйін, күйзелісін танып білеміз.
Ақын метафоралары – оның бүкіл поэзиясының, асқақ ақындығының айнасы,
жалындаған ... ... ... аса ... ... ... ... жақсы қасиеттер. "Алдында жақсы да тұр, жаман
да тұр"- өмір ... ... ... қай ... бар көз саларлық?" немесе,
"Сынамасаң жақсының сөзін қорып" деген ... ... ... ... осы сияқты мысалдар Шәкәрім лирикасында жеткілікті.
Адамның бәрі бір,
Болмайды аласы,
Оларды бұзатын
Нәпсінің таласы. [8.186/
"Аласы"- жаманы деген сөз. ... ... атап ... ... ... ... бұл тарауда келтірілген мысалдарға қарап мынадай ой ... ... ... де ... ... ... тоқығанын, тұрмыс-
тіршіліктің алуандаған толқындары мен ... ... ... білді.
Суреттегіш құралдар жүйесі мен поэзиялық мағынаға ие лексикалар
лирика табиғатын терең ашу ... ... ... ... ... ... рөл ... ТАРАУ. ЭПИКАЛЫҚ ШЫҒАРМА: КӨРКЕМДІК ІЗДЕНІС ПЕН ДАРАЛЫҚ СТИЛЬ
3.1.АБАЙ ТАҒЫЛЫМЫ ЖӘНЕ ШӘКӘРІМ ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ЖАҢАШЫЛДЫҚ
Халқының ұлы ... бас ... Абай ... үрдістің өзіне дейінгі
ескі сүрлеуін жаңа түрге көшіріп, соны мазмұнға әкелді. Ұстаздың ұлы жолын
ұлағат қылып ... ... ... ... ... биік ... ... туған інісі... Шәкәрім еді. Бұдан 50 жыл, 80 жыл бұрынғы
қазақ поэзиясында Абайдан соңғы ең ... ... ... ... ең көрнекті
тұлға.»[22].
Ақын ағаның біртуар іні, бірегей шәкірті Шәкәрімнің жеке өмір ... ... ... да Абай ... соқпағы жатқаны аян. «Оның
мектебі де, университеті де – ... ... өз ... ... ... болсын» - дегендей, алдымда Абай марқұм болған соң, содан
ғибрат ... мен де ... ... ... ... жөн деп, басымды
шытырман шатақтан ерте босатып алып ... ... ... - деуі ... ... ... ... жолын жаңғырта, жалғастыра дамытты. Ақынның өлең өрнегі
мен бүкіл шығармашылық қалпындағы ұлы ... ... ... ... ... көзге жасырын емес. Ақын ағаның айта ... ... ... ... ... ... ... әсіресе эпикалық
жанрды үлкен классикалық дәрежеге жеткізді. «Тегінде, Абай ... ... ... өзіне мақсат етпеген тәрізденетін... ондай
әңгімелі өлеңдерден Абай өзі ойлаған өсиеттік, адамгершілік терең ... ... туа ... ... Өз басының ұзақ ақындық еңбегі бойында
Абай поэма жанрына анықтап зер ... жоқ. Тек, ... ... ... ақындарына әр алуан тақырыптар беріп, анық ... ... ... бар ... ... ... Абай жазған «Масғұт»,
«Ескендір» поэмалары өзге шәкірттерге үлгі есебінде келсе керек. Тобықтай
сөзден ... ... ... ... мәні зор, ... адам ... жүк ететін ақын поэмалары осыны танытады. «Соның бәрінде Абай
ақылшы, үгітші, не айтса да, не жазса да ... ... ... ... ... ... ... көбі үгіт – насихат, мінез – ... ... Дәл осы ... ой Шәкәрім шығармашылығының
негізін түзеді. ... ... да қай ... сөз ... ... ... ... адам түзеу мәселесіне алып келетіні баршаға аян. Поэма ... ... ... ... ... ден ... ... Абай поэмалары
көбінесе авторлық баяндау арқылы жазылады.
Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?
Македония шаһары оған мекен.
Филипп патша баласы ер көңілді,
Тәкаппар, ... адам ... де ... барысын көрсетуде баяндау үлгісіне баса мән берген.
Ол Кебек мықты болған жас басынан
Тоқаң да ... өз ... бала ... да жаны отты ... ... не сабаз жолдасынан.[8]
Шәкәрім поэмаларындағы шебер құрылған диалогтар мен ... ішкі ... ... ... параллелизм, монолог, айшықты суреттер
оның ұстаз жолын жалғастырудағы жемісті жеңісі еді. ... ақын ... ... ... ... ... өзінше, көп жағынан өмір шындығына жақындатып, реалистік стильге
бұрады». Шәкәрім поэмаларының тақырыптық тұрғыдан тарихи ... ... ... талабындағы, белгілі бір дәуірдің даму кезеңіндегі кәнігі құбылыс.
Поэмаларының ...... ... ... ... (реалистік)
тұрғысынан үндес келетін ұстаз бен шәкірт поэмаларының кейбір қолданыстары
да дәл шығып отырады. ... ең ... ... ... ... ... - ... қорытындыны Ескендірден бөлек бір жай
етіп алады». Оқиға соңынан насихат, өсиет ... ... мына бір ... ... өзін ... былжырайды,
Бойыңа өлшеп сөйлесең нең құрайды.
Жақсы болсаң жарықты кім көрмейді,
Өз бағаңды өзіңнен кім сұрайды ?![7]
Шәкәрімнің ... ... ... ... ... соңғы сөз беріледі.
Алайда бұнда ұстаз жолындағыдай таза өсиетшілдікке бармай, ақын ... ... соң, елеп – ... ой ... ... ісін оқырманның
өзіне қалдырып отырады.
Залым кім, парақор кім, ... ... ақ ... ... ... кім, ... ... кешірген кім?!
Білдің бе күшті екенін махаббаттың?![8]
Абай хақында ... ... ... ... ... Абай ... дағдылы идеясына қарай пайдаланады» делінген.
Қыз, қызық, батыр жазар кезім емес –
деп отырған Шәкәрім ақынның ойы да осы. Бір жағы ... ... ... ... сол ... ... ... қоғамның бет – пердесін
көрсетпек. Лирикалық өлеңдерінде көтерілген мәселені одан әрі ... ... ... ... ... ... ... «Ләйлі –
Мәжнүн» поэмасының соңғы сөзімен негіздес өрбіген. «Масғұттың ақылдан қашуы
– Абайдың өз басындағы күйге аса ... ... ... Абай сол өз ... ... айтқызып отыр». Қарасақ, Шәкәрімде Мәжнүн басындағы күйді өз
басындағы жайға теңгерерді. Алайда ұлы Абайда ақын басындағы хал ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан
үлгісіндегідей соңғы сөзде айтылады.
Басында Мәжнүн болды ... ... бір ... ... сорлы жоққа ғашық болып өттім,
Менікі кеткен жоқ па онан да ... ... ... ... үшін оларға жынды су ішкізіп, ақыл – ... ... осы ... халықтың өз күйін жындылыққа теңеген. «Масғұт»
поэмасында хан мен ... де ... ... ... хан болмады мына дудан,
Біз де ішпесек болмайды жынды судан.
Өлтірер өңкей жынды бізді келіп,
Жынды деп есі ... ... ... жақты тартыста қалған Әнет баба ... ... Абай ... да ... бір көрінісі. Шәкәрімде:
Өзім де тап баспаймын ғаделетке
Ұрғызбай кетейін деп көп жендетке.
Сонымен өз бойымды арамдадым.
Айтарлық емің бар ма ... ... бәрі ... ... ... кете ... ... сайын.[8]
Ақынның реалистік тұрғыда жазылған «Масғұт», «Ләйлі – Мәжнүн» поэмалары
сюжет тарапынан романтикалық үлгіде келген.
«Абай ... ... ... лирикасын да бұрын болмаған дәрежеде
өрістетті... Бұрын ... ... ... мән ...... сырт
сұлулығы, жігіттің батырлығы, балуандығы Абай шығармаларында ... көп ... бірі ғана ... ... Ұлы ақын ... ... ... әлеміне ерекше ден қояды»[25,251]. Абайдан
бастау алған осы бір әдіс ... ... өз ... ... ... портретін жасауға аса көңіл бөлмейтін ақынның кейіпкерлері бізге «Әрі
сұлу, әрі ... ... ... ... ... қыз», «әрі батыр, мінезі
қатты ... «әрі би, әрі ... ... ... ... ... һәм құрбылас,
Күлгенде нұрлы жүзі қылады мас.
...Қызы Мария бек сұлу, һәм әдепті,
Сол жылы он жетіге жаңа ...... ... ... сырт бейнесі мүлде назардан тыс қалған
десе болады, тек Мәжнүнге қатысты әуелгі бір ... ... ... өзгеше бір сарынды қолданады.
Келбеті бұл баланың өзгеден жат,
Бір көрсең көргің келер неше қабат.
Бетінде бек сүйікті бір нұры бар,
Қыласың ықтиярсыз шын ... ... ... суреттеуде Мәжнүн бейнесі деректі деп айта
алмаймыз, алайда ақын ... ... ... ... ... ... ... абыздың бал ашуы негізгі оқиғадан сыр аңғартса, «Ләйлі –
Мәжнүнде» жаңағы бір ... ... ... мазмұнды, «өзгеден жат»
болуына кепіл беретін ... ... ... ... ... ... тереңнен тартқан
қалыпты дәстүрлерінің аясын кеңейтті. «Ескендір» поэмасы мен « ... ... ақын ... ... ... мазмұн мен Абайлық
әрбір нақыштар осы уақытқа дейін аталып ... ... Абай ... ... аударып, не бір сюжет, сипат, сарын ... ... ... ... ... ... сөз, жаңа шумақ, ұйқас,
ырғақ іздесін, пікір таратып, өлең жазсын, әдебиеттің ісінде өз ... ... ... ... ... ... ұлы ақындығын көрсете отырады.
Ол бір нәрседен пайдаланса, өз ақындығына бейімдей пайдаланады.
3.2. ШӘКӘРІМ ПОЭМАЛАРЫНДАҒЫ ЖАНРЛЫҚ ЖАҢАЛЫҚ ПЕН ДӘСТҮР ... ... ... ... ... ... ... бағалы. Академик М.Әуезов атаған үш арнаның арасында ауыз
әдебиетінің еншісі ... Ұлы ... ... ... ... Шәкәрім
ақынның бүкіл шығармашылық қалпы осы айтқанның ... ... мен ... ... жүк ... ақын ... ... мәні мен көркемдік көкжиегі де осы ... ... ... ... оянғаннан – ақ, халық арасындағы асыл ... ... ... ... ...... мен «Еңлік – Кебек»,
«Нартайлақ – Айсұлу» мен «Ләйлі – ... ... ... емес. Ол оның өз
танымындағы «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» мен ...... ... ... жалғасы. Тек ақын оны мазмұндық – ... ... түр ... ... соны ... ... ... сөзбен
айтсақ, «Шәкәрім сан ғасырлар бойы қалыптасқан фольклордағы ... ... ... ... әдебиетке тән құбылыс – көркемдік
әдіс дәрежесіне көтерді» [24]. Ақынның ... мен ... ... ... мен оны өлең ... ... ... осы айтқан оймен
орайластығын ғалым Ш.Сатпаева дәл атап көрсетеді. Ғалымның сөзімен айтсақ,
«Шакарим неслучайно выбрал жанр повести; он ... его ... ... опыт ... и ... ... эпических произведении
устной итературы...» (140). Аңдай қарасақ, ақынның поэмадағы ... ... ... ... ... мақсұттың әр тарабы танылады.
Мәселен, Еңлік – Кебектің ... ... ... ... кәрі ... ... өткен уақыттарын айтып отырады, ...... ... ... [25]) – деп ... ... ... оның ұмыт болуына жол бермей ұлағат қылу тәрізді ата – ... ... ... етуді Шәкәрімдей текті азамат өзіне борыш санаса да
керек. Қазақ жерінде қанды оқиғаға ... ... ... ... поэмаларының алғашқысы «Қалқаман – Мамырдың» прологында «Өлгенді
тірілтпесем де, ... ... ... деп биыл 190 жыл ... істі алдыңызға қойдым. Бұл әңгіме ақсақалдар аузынан да ... ... сол ... өзі ... де ізі ... ... [26] –
деуі соның мысалы. Тек қазақ жұртында емес, бүкіл атырапқа аты ...... сөз қылу да ... ... болса керек. Осы тұста
Шәкәрімтанушы Ж.Ахметованың мына бір ... ... ... ... ... да ... тараптан байқалады. Ең бірінші –
оның қазақтың төл халық поэзиясының бүкіл көркемдік ... мен ... ... ... ... Екіншісі – қазақтан басқа да
елдердің ... ... өз ... ... етуі...»[27]. Кезінде
дәл осыған орайлас ойды ... ... ... ... ... та сөз еткендігі белгілі.
Ежелгі эпикалық жыр ... ... ақын ... өн бойы халық
әдебеитіндік дәстүрге толы. Тек мазмұн тұрғысынан, ... пен ... ғана ... ... ... мен ... ... да фольклорлық дәстүрдің шет – шегі байқалмай ... ... ... ... ... шығарма жүйесінде әр деңгейде
қолданылады: образ ... ... пен идея ... тіл мен ... [28]. Ең ... екі ... тосқауылға тап болған адал
махаббатының, асыл арманының құрбаны болу ... ... ... жырларында
ғашықтар танымын айшықтаған осы бір тұс ... ... ... ... ... ... ... ақ қосылармын еш нәрсе етпес.
Шығарма сюжетін түзген оқиғалар оралымы, орта әрекеті, шығарма шешімі
халық жырларымен астаса ... ... ... ... ... ... атап ... қажет етеді. Қазақтың көшпелі өмірінде онымен
біте ... ... ... айналған жер таласы, барымта ... кек алу, құн ... мен оның әдет – ... ... халықтың өткен дәуірлеріндегі тыныс – тіршілігін тұтастай
танытатын жесір дауы, аттастыру, әмеңгерлік ... ... ... ырым ... ... ... ақын поэмаларының өзекті арнасына айналған.
Сондай – ақ ақын ... ... бал ашу, аң ... ... да ... келбетін кестелеуде өзіндік қырларымен танылады. Негізгі
оқиға орайында сөз болатын қазақтың ... ... ... – тіршілігі
мен оның бүкіл түсінік – ... ... ... ... де
фольклорлық сарынның барлығы бұлтартқысыз. Айтылған ойдың айғағы ретінде
тағы бір мысалдарға жүгініп көрейік. ... ... Әнет ... қатысты
айтылатын кейбір тұстар толығымен осы айтқанның үддесінде.
Бабаң мұны есітіп қайғы жеді:
Бір жаман түс ... ем ... - ... іс кез ... ... ма екен,
Көкенайдың мінезі қатаң еді.
Әлдебір істің ұшығын аңғартарда түс көру ... ...... ... ... Бабаңның жаңағы сөзінен кейін кімде –
кімнің ойына ... ... ... ... мына бір сөзі ... ... бүгін бір түс көрдім,
Түсімде жаман іс көрдім.
Төлеген мінген ақ боз ат,
Ер тоқымсыз бос көрдім.
Бабаңа қаратылатын тағы бір тұс бата ... ... ... бата бер, - деп тұра келді.
А, құдай, сақтай гөр, - деп бата ... ... бата беру ... осы ... ... бір көрініс
берген. Сол бір батаның шарапатынан да Қалқаман аман қалғандай көрініп, ... жапа – ... әке ... ... ... ... өлімі
толғанды. Жырдың осы тұсында ... ... ... ... ... ... пірі ... – Мәжнүн сәруар – ау!
Шәкәрім поэмасында зарлай арнаудың бір түрі кезігеді. Қайыспен ... ... ... тап осы ... ... ... сықылды зарлыға,
Алласы рахым етер ме?
Көзім жетпес алдыма,
Осымен өмір өтер ме?
Поэмада ақын бұл араға айрықша маңыз артып, өзгеше ... жыр ... буын ... да күрт ... ауыз ... ... ... «Бұқаралық сарынға» үндесіп, ассонансқа негізделе бастау алған.
Ай нұры да ... шеті ... ... ... нұр ... ... оңған соң.
Ақын поэманың арасында ерекше маңыз артқан осы бір тұс ... ... ... да еске ... үнім ... ме?
Жалынсам соққан жерлерге
Сәлемімді ала кетер ме?
Романтикалық мазмұнда ... ... - ... ... ... басқа
гиперболалық қолданыстар да кезігіп қалады. Ләйлінің Ебнсаламмен жұбайлық
өмір ... ... ... пері ... ... ... көк, ... ерні жер тірейді,
Дауысы жауған күндей күркірейді.
Болмаса:
Көзінен жас орнына қан сорғалап,
Қағаздың беті болды қып – қызыл ... ... ... ... ... ... танытатын тағы
бір сәт сандық ұғымның қолданылуында. Ежелгі жыр, аңыздарда көрініс беретін
осы бір ұғымды ақын өз ... ... ... ... Қасиетті
саналатын үш, қырық сандарының қолданылуы жиі кездеседі.
Айсұлудың бір ғана мезетте жеңгеге айтқан аманат ... ... ... қолданылады.
Үш кұннен қалса мені өлсін десін...
Сәлем де үш қайтара Барғанаға...
Құшақтап үш ... ... ... аман бол» - деп үш ... деп жан ... үш ... ... өзіндік мәнге ие аталған тұстардың киелі санмен өлшенуі ... ... ... еске ... ... құрдас Самсы қашты жиып алып...
Барғана тоғыз – айып берді.
Бұндағы екі тоғыз айыпта халық ... ... ... ... ...... ... кейбір қолданыстар
да ертедегі эпостық жырлармен негіздес келіп ... ... бір ... ... ... әрекетін айтуға болады.
От жағып үйді жарық еткен кемпір,
Бұл не деп Айсұлуға жеткен кемпір.
Қараса бір ұл туып ... ... ... орап ... ... ... деп таяқ ... кемпір соны біліп үндемейді.
«Қозы Көрпеш – Баян Сұлудағы» ... ... ... тұр. ... ... дәстүрлі жалғастықтан дейтін емес, дегенмен ... ... ... ... ... көрінеді. Қарабайдың жұртқа
мәлім сараң, ... бір ғана ... ... ... көрсеткеніндей,
Шәкәрім қолданысындағы кемпір қорқуының мәнісі ... ... ... ... ... бала үшін де сондай қатыгез қылыққа жол ... ... ... кем түспесі мәлім. Мән-мағына берудегі мазмұн алшақтығына
қарамастан, ... ... ... екі ... ... ... ... Қараңғы адамдардың қараулығы мен қаталдығын
танытудағы озық ... ... ... шығармашылығының фольклормен байланысы оның ... ... ... ... де ... ... ... қанына сіңген қанықты әдеттің ізімен ... ... ... ... жігін баса қолданған халық тілінің
маржандары, мақал-мәтелдері мен ... ... осы ... Ақын поэмаларында жиі кездесетіні – ... ... ... Ақынның өзі тарапынан берілгенде көбіне
кекесінге келтіріліп, ... ... ... ... өзі жақтыртпаған
әрекеттерде пайдаланатын тәрізді.
Сөйтсе де жанасалап бір ... ... ... ... ... да аузы қисық байдың ұлы»
Бақаның көп мал беріп қызын алған...
«Періште алтын көрсе жолдан таяр»,
Қу нәпсі мал көрген соң ... ... ... ... көбінесе кейіпкер тарапынан
айтылады. Адам өмірінің ... ... ... ... ... ... ой артарлық салмақты, байсалды жауап қатады. Солардың ең әуелгісі
Нысан абыз аузынан айтылған. Шығармадағы ... ... ... ... ... ... ой сала ... Оның «қара жартас
түбінде кез келетін биік қабақ, сұрлау қызбен» тағдырының тұшынбасын алдын
ала ... ... ... ... ... ... жүрмес» - деген аталы сөзді
қолданады. Әуелгі айтылған ой дәлелді болуы үшін, поэманың кей ... ... ... Еңліктің сөзіне сыни көзбен баға беріп отырған
Кебек батыр оны әлі де ... ... ... ниет етеді. Мәселен:
«Жарлы байып, жас өсіп қартаймай ма?»
«Жақсы әйел жаман ерді түзетпей ... ... ... ... ... ... ... тыныспен толғана
үн қатады.
Талап қылмай бола ма құтылуға,
Оттан қашып кірсем де ... ... ... та ... жоқ ... разы ... берген уға.
Ақын поэмаларында ертеден тұрақтанып қалған фразеологизм ... ... ... көпшілігі мағыналық тұрғыдан белгілі бір
жіктерге жалғасады. Атап ... ... ... ... қан ... ... тіркестер ақын қаламының өзіндік ... ... Жылы ... нұр жүрек, тас жүрек, ақ жүрек,
таза жүрек қолданысын соның ... ... ... ... Осы ... ... ... жолдардан анық көрінеді.
Бетке шықпай тұра ма ... ... ... да емес жан ... ... ... ... Мәжнүн...
Алғанша хабарыңды жүрегім қан...
Ақын қолданысында жиі кезігетіні қан сөзіне қатысты тұрақты тіркестер.
Бүкшиіп, иман айтып, қаны ... ... қан ... өңі қашып...
Аузымнан қара қаным келітрсең де...
Қанды қол онан өзге ... ... ... ... ... ... ... қарғатпасын...
Аталғанның барлығы ақын қолданысындағы танымдық жүйенің өзіндік
өрнегін сипаттаған. Ежелгі фольклорлық ... ... етіп ... ... ... ... әкелген Шәкәрім ақын поэмалары уақыт
жүгін арқалаған өміршең туындылар екендігі хақ.
Шәкәрім поэмаларындағы ... ... озық ... ... үлгісіндегі поэмаларында айқын байқалады. Мұндай шығармаларда
«Басқа жақтан кірген ... ... ой, ... тың ... т.б. ... қазанында қайнап, басқа бір қуат алып, ... ... бір ... реңк ... ... ... тән ... сияқтанып
кететіні» даусыз. Айтылған ойдың дәйегіне үңіліп көрсек, ... ... ... ... ... ... ... өлімі бүкіл
оқиғаның ретін басқа арнаға бұратын шешуші сәт. Ақын ... ... ... өмір-өлім мәселесін терең ... ... ... тұра ма адам ... айналып қалыпты ыстық тәні.
Басы иіліп кетіпті кеудесіне,
Ашулы оң ... ... имек – ... ... ... ... бердім» - демек.
Алақаны ашылған ишараты –
«Несін алдым, мен ақтан өлдім» - демек.
Аңғарған адамға ақын қаламының ізі ... ... ... ... қолданыс. Сауалды үнмен адамды ойландырып барып, толғана жауап
қатуы – ақынның әлдеқашанғы ... ... ... ... ... ... осыған мысал.
Анадан алғаш туғанымда,
Жыладым неге дыбыстып...
Кіш-кішке неге күлдім ұнап,
Үш айлық бала болғанда?
Жыладым ба екен әлде ... ... ... ... ... ... онда,
Мазаққа талай көнем деп...
...Конфуций философиясындағы үш ... ... ... ... дені ... ... абсолюттік деңгейде. Лирикалық
не эпикалық шығармаларының қай-қайсысындағы болмасын айтылар ойдың өзегі
– соның көрінісі. Осы ... ... ... ту етер ... - ... ... поэмасы. Шәкәрім поэмаларының ... ... да ... ... ... да ең ауқымды бұл шығарма 1907 жылы
жазылып, ... 1922-23 ... ... ... жарияланған. Кейіннен
1936 жылы С.Сейфуллин алғы сөзімен шыққан бұл ... 1988 жылы ... ... ... ... ... құрылысы әдеттегі құрылым қалпында, яғни
автордың алғы сөзі, негізгі оқиға мен соңғы ... сөз ... ... таңдалыс да, әлемдік әдебиетте әлденеше ... ... ... қазақ әдебиетіндегі озық үлгісінің Шәкәрім ... да ... ... ... ... ... ... ой, темірқазық
идея Шәкәрімнің өмірлік философиясымен, дүниетанымдық нысаналарымен
тамырлас, сәйкес келуі ... Сол ... де ... ... ... пен ... кез-келген қаламгеріне, кездейсоқ шығармаларына түсе бермеген.
Өзінің жүрегіне жылы сезілген, жүрек ... ... ... ... ... оқиғаларды ол еркін жырлайды, нәзирашылдық
дәстүрдің көркем қалыбына салып ... /21/. ... ... ... ... ... үлгіде болғанымен, тақырыптық – идеялық мазмұн
Шәкәрімнің өзге ... ... ... сақтаған. Бір-
біріне туа сала ғашық болған Ләйлі мен ... ... ... өзі атап ... ... түп ... – жаратушының салған
жолына қарағанда оның білім, құдірет шеберлігінде өлшеу ... Жаңа ... жас ... «бір ... ... қайғысы болуының»
себебі де осы орайлас.
Қайыстан бір тынбайды кетсе жылап,
Байқады анасы да әбден ... ... ... көп қараса адасады...
Әрине, бір келбетте шығармадағы оқиға өрісі ұғымға шеткері, санадан
тыс ... ... бұл бір ... ... дүние емес, астарындағы
философиялық ой-өрістің көрсетпегі мол, артар жүгі ауыр. Шығыстық ... ... мен ... ... ... бара ... ... Бұл тұста философ ақынның шығарма реңкін қоюландыра түскен.
«Екі ғашық ... ... ... ... о ... ... құдіретімен
ынтық болып туғандар» /88/ Іштен туған махаббатпен, жаралған нысаналы, ала-
бөтен тумысты айрықша жандар.
Барады жақындаса жанып – күйіп,
Денеге болар емес дене ... ... ... – жанып,
Қолдарын кейін кетті жазып алып.
Бұл жерде екі жасты ынтықтырып, бір – ... ... ... ... ... ... ол хақ, Алла ісі. ... де ... ... мойынсұнады. Бұл айғақ ... ... ... өз ... келтіруге болады.
Жаратқан алла мені бір сен үшін,
Жаралған жан едің ғой сен мен ... соны ... неге ... ... ... бекіткені бұзыла ма
Бұра ма ... ісін ... ... ақын өзге де ... ... параллелизм
әдісіне жүгінген. Ләйлінің ойынша осы дүниеде адал махаббатқа ... ... жер ... ... ... бір – ... асықтығын айнала
ұғып, түсіне бермейді. Ләйлі мен ... өз ... ... тұр. Өзге ... өз ... ... жоқ мұңлық Ләйлі бұл
күйді көре тұра дәрменсіз, шарасыз. Тек күн мен ... ... ... ... ... қара бұлтқа ашына тіл қатады.
Сен неге ... ... ... ... ... ... ... жайнап,
Сұрланып жердің өңін қашырасың.
Бұлардың ар ... ... ... ... асар жоқ. Олар ... соны ... түсініп білді, сол себептен де бұ ... ... Оның ... ... рахаттың бір есепкі де қажеті
жоқ.
Шығарма ... ... ... ... отын сүйегімнен.
Зарлатып өмірімде күйіп жанғыз,
Өзімнің болды дейін тілегімнен.
Екі ... ... ... – қыз әке – ... Енді ... кезген диуана күндері басталады. «Мәжнүн» аталды, әке – ... ... ел оның ... ... ... ... ... жаңағы айтқан ортаның ... ... ... да ... еді. Осы ... ... ... бір мысалын келтірсек ... ... бола ... ... ... ... Платон деген
білгіш өзінің «Республика» деген ... ... ... ... деп ... Олар ... ... бір қараңғы үңгірде
өскен, ... ... ... ... бірі ... кез болып,
үңгірдің ... ... ... қақтығып, есік ашылып ... ... көзі ... түк ... де, үйрене келе күнді, ағашты,
суды, шөпті, ... ... ... ... ... ... ... жынданған екен деп күлкі қылыпты. Әлгі ... ... ... ... ... тұра ... шын дей берген соң,
аналар оны ұрып – соғып қойғызбақшы болады. ... ... ... ... ... өмірінде ондайды көрген жоқ... Сондықтан біз
өмірімізде ... ... жоқ, ... ... біз ... ол ... жоқ ... дейді де қояды. Оған лажың не?» - деген
екен.
Мәжнүнің тағылық кешкен ... ... ... тыныс іздеуі де
әшейінгі сөз емес. Расында, ... не ... ... ... ... ... емес». Осыған орай, табиғат жайлы
болмысты ой ... ... ... Сол «өз стихиясына
оралып», дала кезген Мәжнүннің махаббаты тым ... пәк, ... ... Өзгеге емес, өзіне ғана ... ... ... сол ... деп тапқан махаббат. Сол ... де олар ай мен ... мен ... тағдырын өз басындағы халге ұқсата тұра,
оларға айтар ... ... ... ... де жарың болса Ләйлі аттас,
Қайғылы сорлы болсаң өзім ... неге ... ... ... па ең ... ... ... айтпағы мұнан да зор, қояр кінәсі да қытымыр.
Қайғырдың қара бұлт ... ... бе риза ... ... көре ... мен ... ғашық болып бірдемеге...
Кей – кейде ... ... ... ма ... жол
Ешкімге ғашық болсаң залалсыз бол.
Қыласың ... ашу, ... ... сен де менен айтарым сол.
Шығармада ішкі ... ... ... тамыр берген. Екі
ғашықтың тұтқиылда тап ... ... ... ғана ... ... ішкі ... толы. Табиғат ... ... ... ... екі ... ерен ... көңілі, сыңарын
іздеп аласұрған аңсаулары шебер ... ... ...... ... ... Мәжнүн
есінен айырылған мүсін қалыпта, ... ... де ... ... ... көрген Ләйлі о дүниеге бел ... Ал, ... ара ... сол ... Тек хат ... мынадай жолдар
кезігеді:
Шошимын жүрегімнің соғысынан,
Көре алмай, аялдасаң, қалар – ақсың.
Соңғы ... осы. ... ... ... ... бүкіл дүниенің
жиынтық бейнесі, символы. Ғашықтардың бірі үшін ... ... ... ... (Ғ.Есім). Олар неді ... ... о ... ... ниет ... Бұл ... ежелгі ауыз
әдебиетінде де, шығыстың классикалық ... де ... ... ... жайт, ол ғашықтар дүниетанымының айшықты ... ... ... ... ... ... ... «Ләйлі –
Мәжнүні» ерекше философиялық тереңдіктегі тынысы бөлек шығармы.
Шығыстық шығарма ... ... ...... ... ... сөзі зерттеушілер назарын аударып келе жатқан мәселе.
Тек бұл ... ... ... дастандардың соңында ғана
нәзирашыл ақын өз ... ... өлең ... [29]. Оны ... ұлы ... ... қылған өзіндік бір ... ... ... Оның үстіне бұл ... ... ... де
ежелден қалыптасқан дәстүрлі сипаты ... рас. ... ... ... ... «Лирическое отступление не ... с ... ... и ... ... ... или оценки по ... иным ... ... ... – внесюжетный элемент.
Однако оно помогает более ... ... ... произведения»
[30].
Ақын шығармаларындағы соңғы сөз «Еңлік – Кебекке», «Нартайлақ ... мен ... ... ... тән ... ... бәрі «қас ... қаза қайсы, таза қайсы» сарынды ... ... ... Ал «Ләйлі – Мәжнүндегі» түйіннің ... ... ... мәні жоқ ... ... ... ... бір ... ... поэмадағы қаһарманның
тағдыры ерекшелеу болып, бір ... ... ... ... ... [31] – ... ұш ... тиіс. Расында оқиға
оралысы көңілге «күпті», ... ... ... ... жайт – ... ... Астарындағы идея аңғары кәнігі
кейіпте бола ... ... өлім ... ... білуі, Мәжнүн
келгенде қабірдің қақ айырылуы тәрізді тұстары бір ... ... ... ... сөздегі идея аңғары 96 өлең ... ... сөз ... ... аз – ақ ... ... ... ондай қызға ғашық болмасам ... ... ... шын осымен.
Тағдырын Мәжнүн басындағы халге ... ... ... лирикалық ... ... ... әрекетімен
сабақтас. Поэмада ... ... ... бек ... бір нұры ... ықтиярсыз шын махаббат.
Ал, Шәкәрім өзі жайлы:
Жер жаралмай тұрғанында
Менде ... нұры бар ... ... ... нұрымды
Жи – дағы оқы жырымды ... «Нұр – ... Нұр ... не оттан шықса да жан – ... ... ... Нұр бір ... 300 мың ... ... Бұл Шәкәрім көрсетпегіндегі нұр. ... ... ... ... ... ... «Әлем мен адамға бағыт беретін
жол көрсетуші, мәңгілік пен ... ... – нұр» ... ... нұр сөзі ... ... бейнесі ізгілендірудегі,
ұлықтаудағы бірден – бір құралы. Адам ... ... ... қайғылы
сәтте трагедиялы тартысқа тап болған Әнет баба ... ... ... ... ... немесе «Аққан тер нұр ... ... ... ... – ақ, бір қалам ізінің аңғарын танытады.
Келесі сәтте ... ... ... ел ... ... жауабы мынау:
Дәрігерге қаратпаймын жын ... ... ... шын ... ... басқа менің дәрігерім жоқ,
Бұл дерттен жазылмайтын кім бақса ... осы ... ... өз ... ... ... денеме кіргенінде,
Бірге кірген осы дерт.
Жан беретін дәрігерің де
Ем таба алмай қор ... мен ақын ... ... ... ... ... бұл емес. Ақынның бұл жайды теңдестіре, ... ... әрі ... ... ... да «Мұтылғанның өмірінде»
өрістер ... ... ... ... ... ғалым
Т.Ибрагимовтың «Кез – келген шығармада автордың тағдыры ... ... оның өмір ... білу ... - дегені де осы ойдың
үстінен ... ... ... ... ... беретін, Абайдың әйгілі «бес асығына»
тұспалдас оның бес ... ... ... ... ... ... ... ғашық болып бес нәрсем бар,
Берейін атын атап ұқсаңыдар:
Махаббат, ғаделет пен таза ... ... ... – мәне ... ... астарында адақталар ой ... бұл ... ақын ... ... ... ... дертті дәрежеде. Өзіне
дейінгі ... ... ... ой ... ... ... ... мәнін арттыра түссе керек.
3.3 АБАЙДЫҢ ӘДЕБИ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... қалыптасуында эпикалық ... де ... ... бірі ... ... ... ... жүрген пікір болғанымен, бұл саладағы көркемдік
жетістіктердің негізінде ... ... ... ... сөз етуді қажетсінетін мәселе. ... ...... ... ...... ... салыстырғанда
өзіне ғана тән тағы бір ... төл ... ... ... ... ... байлығы, яғни - әдебиетке қаратып айтар
болсақ, әдеби процесте, ... ... бір ... қала ... бір жанр ... ... ... өріле жүруі, бітісе
көрінуі. Бұл ... ... ... ... мен ... көркем пішіннің әр кез дамып, жетіліп ... ... ... ... ... бойында дарын неғұрлым үлкен
әрі терең болса ... ... ... ... де ... ... ... кезең әдебиетіндегі ерекшеліктерді
танып білуде, ... баға ... ... ... мәні ... ... поэмасы туу, қалыптаса бастау кезеңінде
бірнеше ... ... ... негіз боларлық әдеби – көркем деректер
баршылық. Мұндай ... ... ... және оның ақын ... эпос ... ... ... бола ... Негізінен,
ұлы суреткер шығармашылығымен байланысты XIX ... ... ... әдебиеті жазба әдебиетіміздің қалыптаса бастау
кезеңі ... ... онда бұл ... аясында бірқатар әдеби –
көркем белгілердің ... ... ... ... ... ... осы жұмыстағы мақсатымызға орай екі ... ... ... ... Біріншісі, поэманың ... жанр ... ... ... ... ағартушылық, сыншыл
реализммен бірге аталған кезеңде романтикалық бейнелеу ... ... ... ... Аталған екі ерекшелік қазақ ... ... және оның ... – эстетикалық мазмұнының орнығуына
шешуі ықпал жасады.
Жас ғалым, ағартушы, сыншыл ... ... ... ... ... 1890 ... ... өзгерістермен қатар жанр
және ... ... ... ... ... ... оның ішінде, М.Әуезов /1/, ... ... ... ... өзгерістерді ақынның ... ... ... Ал, ... ... ... ... бейнелеу арсеналын да қамтымай қоймайды. ... ... 1890 ... ... ... оның поэмаларынан да
аңғару ... ... ... пікір айтады. Эпос жанрын ... ... ... ... тұрғысынан көрінеді десек те, ... мен ... ... ... ... дамыту барысында
реализмнен де, романтикалық ... ... ... ... ... ... ... жағдай ойшыл суреткердің
ағартушылық ойларын беру формасы ... ... ... ... ... ... шығарма ... ... ... ... ... ... сөз жоқ,
романтикалық реңкке берілген деуге тура ... ... ... ... ... ... етпей бұрыннан белгілі шарттылығы ... ... да бұл ... ... қабатының үстемдік
алуына айтарлықтай себеп болғандығын атап ... ... ... ... ... ... жағдайға қарсылық, күреске үндей жоқ ... ... ... ... ара – ... ... ақыр жастары», «Ұяламын дегені көңіл ... ... кең ... ... ... сол себепті де
бұл өлеңдерде ... ... күйі мен ... ... ... оның ... ... философиялық романтизмдер
қатарына қосамыз. ... ... ... алмаған Абай оған
болашақтан немесе ... ем ... ... ... ... ... жан – дүниесіне үңіледі, өзімен - өзі ... ... ... ... ... сөз ... ... да көркемдік әдісіне мықтап әсер етті ... ... ... ... ... Шәкәрімнің «Ләйлі –
Мәжнүнінен»табамыз. Төлтумалық болмысынан гөрі ... ... ... ... ... ... поэмалардың
болғандығын және олар ... тән ... ... ... ... ... ... алмаймыз. Сонымен, Мағжанға
дейінгі ... ... ... ... ең ... жинақтап айтсақ, онда аңғарғанымыз: ... ... өзге ... ... ... ... екіншіден бұлардың
қай – қайсысы да жанама ... ... ... ... ... ... тікелей қамтылмауы; үшіншіден ... ... ... аса ... ... ... біз бұларды
кемшіліктер ретінде тізімдеп отырғанымыз жоқ, ... бұл ...... ... әдебиетінің тарихи дамуында, өмір шындығын ... ... XX ... ... әдебиеттің ерекше маңызды болғаны
ұлт руханиятынан хабардар кісіге белгілі ... ... – ті. ... шын ... ізденістер кезеңі ... Бұл бір ... ... ... ... ... ... кезеңінен
өтіп, жазба ... ... ролі ... ... ... ... әдебиеті тарихында сан алуан идеялық – ... ... ... соған орай әр түрлі әдеби бағыттар ... ... ... шақ еді. Ауыз ... ... ... әдебиетінің жалғасы, сал – ... ... ... ... ... кең ... жаюы, жәдитшілдік
үлгілер, орыстық, еуропалық ... ... ... ... ... ... ... шығармалардың
жазылуы, социалистік ... ... туа ... ...... алғашқы баспасөз құралдарының бетінде сөз ... ... ... - әдеби сынның тууы, оның әдеби ... ... ... тасқа басылып халыққа ... – осы ... ... аз ғана ... ... жүзеге асқан айтулы әдеи
игіліктер. Ал, осы басты, ... ... ғана ... жалпы шолу
ауқымынан қаншама ірілі – ұсақты әдеби фактілер тысқары ... ... ... ... жасау ерекшеліктері, жанрлық болмысы,
көркемдік деңгейі, ...... ... ... ... ... тағы сол ... мәселелер.
Лиро – эпикалық поэманың ... ...... ... келе ... ... ... әдебиетіндегі жаңалықтардың бірі
болды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диссертацияда ... ... ... ... ... Абай
мен Шәкәрім шығармаларында өрбуі ... ... ... ... бөлімде Абайдың ақындық мектебі ... ... ... ... сөз ... Абайдай ұстаз үлгісін өз шығармаларында
көркемдік жағынан ... ... ... мұрасын зерттеуші
ғалымдар еңбектерінің алғашқыларына шолу ... Абай мен ... ... ... жалғастығы тұрғысынан зерттеудің негізгі
принциптері мен мақсаттары ... ... ... ... ғасырлар бойы маңызын жоймайтын рухани ... – Абай ... ... ауыз ... ... ... орыс ... және сол арқылы Европа мәдениетімен терең
сусындаған Абай ... де ... ... ... ... ойлы
ақындық тезінен, өзінің ақыл елегінен өткізе ... өз ... ... ... ... жаңа ... ... көтерді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Әуезов М.О. Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер. Қазақ ССР-інің
«Ғылым» баспасы, 1967ж. – 305 ... ... ... ақындық дәстүрі. – Алматы, 1966.-337 б.
3. Ахметов З. Дәстүр // Абай. Энциклопедия. – Алматы: Қазақ ... 1995. – 720 ... ... Т. Жанр// «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия – ... ... бас ... 2001. -720 ... ... М. Қазақ лирикасындағы тақырып пен көркемдік шешім //Кітапта:
Жанр сипаты. – Алматы, 1971. – 270 ... ... З. ... ... ... Энциклопедия. – Алматы: Қазақ
энциклопедиясы: ... 1995. – 720 ... ... елім қазағым: Шығармалары. – Алматы: Жалын, 1995. – 384б.
8. ... ...... ... 1988. – 560 ... Атымов М. Жанр және компазиция //Кітапта: Жанр және шеберлік. – Алматы:
Ғылым, 1968. – 348 б.
10.Әбдіғазиев Б. ... ... ... /оқу ... - ... ... кабинеті, 1994, -72 б
11. Қаратаев М. Алғы сөз // Кітапта: Жанр сипаты. – Алматы, 1971. – 270 б.
12. Есім Ғ. Абай ... ... ...... 2001. ... Есім Ғ. Ғашықтық // «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия / Бас ...... ... ... Бас ... 2001. ... бет.
15. Ахметов З. Өлең сөздің теориясы. – Алматы: Мектеп, 1973. -213 бет.
16. ... Л.В. ... в ...... 1956. – 297 ... ... В.В. Язык и ... русских писателей. – Москва: Наука.
1990.-388 стр.
18. ... Л. ... и ... Сов. ... ... 1976.
-450стр.
19. Веселовский А.Н. Историческая поэтика. – Москва: Высшая ... ... 307 ... Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.- 352 ... ... Н.Г. ... ... ... М., 1950, т.7., 452 стр.
22. Балтоғаева Ж. ... ... ... ... // ... 2002.№ 5
23. Атығай Б. Шәкәрім аударған «Дубровский» // ... 2000 № ... ... Б. Асыл ... А., ... ... 1992
25. Дала уәлаяты. 1992 31-39 // Қазақтардың естерінен кетпей жүрген бір ... ... ... жаза. А., «Жалын». 1988
27. Ахметова Ж. ХХ ... ... ... ... ... ... диссерт. А., 1999
28. Ақшолақов Т. Шығыстың көркем аймақтарын дамыту. А., «Рауан», ... ... А. Мен ... ... ... болып өттім. Кітапта: Айдан А.,
1985
30. Справочник школьника 5-11 ... ... ... ... - ... 1997. – 367 ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай тұлғасы8 бет
Шәкәрім Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары5 бет
Түркі әдебиеті және Шәкәрім: шежіре жазу дәстүрі90 бет
Ш. Құдайбердіұлының «Әділ-Мария» романындағы басты кейіпкерлер бейнесінің сомдалуы және оны орта мектепте оқыту96 бет
Шәкәрім поэтикасы57 бет
Шәкәрім Қ. мұрасы Ә.Бөкейханов зерттеуінде18 бет
Шәкәрім құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктері27 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
"Жоқтау" өлеңдердерінің көркемдік аспектілері12 бет
"Шу" дастаны және оның идеялық мазмұны, көркемдік сипаты (әдеби талдау). "Оғыз қаған" дастаны және оның нұсқалары10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь