Нарықтық экономика жағдайында кәсіпорын шығындарын басқару

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
І. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА КӘСІПОРЫН ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫҢ ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... .6
1.1. Кәсіпорын шығындарының экономикалық мәні мен мазмұны ... ... ...6
1.2. Кәсіпорын шығындарын жіктеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .15
1.3. Кәсіпорын шығындарын есептеудің әдістемелік тәсілдері ... ... ... ...23
ІІ. ААҚ АӨК «АДАЛ». ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
2.1.Қазақстан Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындар қызметіне талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.2. ААҚ АӨК «Адал» тікелей шығындарына талдау ... ... ... ... ... ... ...46
2.3. Кәсіпорынның жанама шығындарын басқаруын талдау ... ... ... ... ..50
ІІІ.
3.1. Шығындарды басқарудың шетелдік тәжірибелері ... ... ... ... ... ... 62
3.2. Қазақстан Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындардың дамыту бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .86
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..89
Өнімнің бағасы, сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттерінің нәтижесінде тағайындалады. Сұраныс пен ұсынысты әр түрлі факторлар анықтайтынын экономикалық теория пәнінен белгілі. Кәсіпорындар өз өнімдерін нарыққа шағару ұмтылысы мен қабілетін анықтайтын маңызды факторлар - өндіріс шығындары болып табылады. Кез – келген тауарды өндіру – шығындарды талап етеді, ал бұл шығындардың да өздерінің белгілі бір бағалар болады.
Фирманың нарыққа ұсынғысы келетін өнімінің саны бір жағынан, сол өнімдерді өндіргендегі шығындар мен ресурстарды тиімді пайда алуға байланысты болса, екінші жағынан тауардың нарықта өндірілетін бағасына байланысты болады. Жетілген бәсекелестік жағдайында фирмалар өздері өндірген өнімдердің бағасына әсер ете алмайды. Сондықтан нарықтық экономикадығы фирманың тиімді жұмыс істеуі үшін, өндіріс шығындарын азайту керек.
“Нарықтық жағдайында кәсіпорын шығындарын басқару” атты тақырыбы оның қажеттілігіне байланысты таңдалды. Бүгінгі таңда Қазақстанның нарықтық экономикаға өту жағдайында кәсіпорынның шығындары және оны азайту туралы мәселелер әкімшіл - әміршіл жүйедегіге қарағанда аса маңызды болып отыр, нарықтық экономика әр кәсіпорынның пайда табу мақсатында өзінің мүмкіндіктерін өте тиімді пайдалануына түрткі болады. Қазіргі кезде кәсіпорын қаржылық тәуелсіздікке, өнімді өткізуден түскен ақшаны тиімді бөлуге, түскен пайданы тиімді жұмсауға иелік етеді пайданы алмастан бұрын шығындардың барлық түрін және азайту жолдарын талдауы керек. Тек осындай жағдайда ғана пайда алдық деп нақты айтуға болады.
Шығындар қалыптасу сферасы мен айналымы бойынша ерекшеленеді. Өндірістік шығындар сауда, транспорт, сақтау шығындары, ал құнға қосылуы бойынша толық және бөлшек болып жіктеледі. Өндірістік шығындарды өндіріс деңгейінде өзіндік құн деп те атайды. Сондай – ақ фирманың табысқа жетуі өзіндік құнның бірнеше себептер бойынша қалыптасуына байланысты.
1. Өнімді өткізу және өндірістік шығындар сату бағасын, бәсекелестік бағаны анықтаудағы басты элемент боп табылады.
2. Өзіндік құн туралы ақпараттар өндірісті және шығындарды басқару мен болжау кезінде пайда болады.
3. Өзіндік құн есепті кезеңнің аяғында материалды есептеулар жүргізгенте сальдоны анықтауда қажет болады.
Өзіндік құн өндірістік шығындардың қосындысын және өнімді өткізуді білдіреді.
1. Послание Президента Республики Казахстан от 4 апреля 2003 года «Основные направления внутренней и внешней политики на 2004 год». \\ Каз. правда, № 96-97, 5 апреля 2003 года
2. Послание Президента Республики Казахстан от 19 марта 2004 года «К конкурентоспособному Казахстану, к конкурентоспособной экономике, конкурентоспособной нации!».\\ Каз. правда от 20 марта 2004 года.
3. Инструкция Госкомстата РК «Отчет предприятия, учреждения о затратах на производство продукции (работ, услуг)». - Постановление Комитета по статистике и анализу от 30.12.1997.
4. Инструкция «Об особом порядке формирования затрат, учитываемых при расчете цен (тарифов) на производство и предоставление услуг (товаров, работ) субъектами естественной монополии» от 14.08.1998. Постановление комитета РК по регулированию естественных монополий и защите конкуренции.
5. Положение «О составе затрат по производству и реализации продукции (работ, услуг), включаемых в себестоимость продукции (работ, услуг), и о порядке формирования финансовых результатов предприятия». Минэкономика Республики Казахстан совместно с Минфином и Госкомстатом Республики Казахстан от 27. 09.2001 года
6. Инструкция Госкомстата РК «Отчет предприятия, учреждения о затратах на производство продукции (работ, услуг)». \\ Постановление Комитета по статистике и анализу от 30.12.2002 г.
7. Закон РК«о предприятиях а Республике Казахстан» с изменениями и дополнениями на 01.01.2002г.
8. Стандарты бухгалтерского учета РК. – А. 2001г.
9. Абилов Е.К. Пути снижения себестоимости продукции при формировании рыночных отношений // Вестник КазЭУ. – 2000г. № 1.
10. Аттестация себестоимости продукции по двум категориям качества: Методические документы. – М.: Издательство стандартов, 1998г.
11. Аудит и анализ финансовой отчетности, под редакцией Дюсембаева К.Ш., А. 1999г.
12. Киселев Б.Н., Волков А.Т., Румянцев В.С. методические указания по выполнению курсового проекта: «Организация и управление машиностроительным комплексом».
13. Контроль качества продукции: Учебное пособие. – М.: Издательство стандартов, 2001г.
14. Управление издержками организации. / учебник под ред. Кибанова А.Я. М.: «Инфра-М», 1997г.
15. Стандарты бухгалтерского учета РК. – Алматы, 2001г.
16. Издержки промышленной продукции по двум категориям качества: Методические документы. – М. Издательства стандартов, 2001г.
17. Кокенова Ф. Калькуляция себестоимости продукции как способ принятия управленческих решений // Бюллетень бухгалтера. – 2000г. - № 21.
18. Кокенова Ф. Классификация затрат в производстве // Бюллетень бухгалтера. – 2000г. - № 24.
19. Котляров С.А. Управление затратами. – СПб: Питер, 2001г.
20. Морита Акио «Сделано а Японии». – М.: Знание, 1991г.
21. Экономика предприятия // под. ред. проф. Сафронова – М.: Юрист, 2002г.
22. Леонов И.Г., Аристов О.В. Управление качеством продукции. – М.: Издательство стандартов, 2001г.
23. Менеджмент организации. // учеб. пособие под. ред. Румянцевой З.П., Саломатина А.Н., М.: 1999г.
24. Друри К. Ведение в управленческий и производственный учет // пер. с англ. – М.: аудит, Юнити, 1998г.
25. Сергеев М.В. Экономика предприятия – 2- издание переработана и дополнена М.: 2000г.
26. Алдағы шығыстар мен төлемдерге арналған резервтерді есептеу – Тояпаков ж№С№ - Бухгалтер бюллетені, 1998ж. №50
27. Денисова И.П. Управление издержками и ценообразование. Учебное пособие. - М.,1997.
28. Друри К. Учет затрат методом стандарт-костс. Пер. с англ.- М: «Аудит»,1998.
29. Друри К. Введение в управленческий учет. - М.,1997.
30. Васин Ф.П. К вопросу о классификации затрат на производство. // Бухгалтерский учет.-1995,№4,с.52-53
31. Стратегия индустриально-инновационного развития Казахстана на 2003 – 2015 годы. – Астана, 2003 г.
32. Окаев К.О., Дюкова Е.Л. Экономика промышленного предприятия в условиях рынка / Уч. пособие. – А.: Экономика КазГАУ, 1994г – 76с
33. Радостовец В.В. « Вопросы калькулирования себестоимости продукции».\\ Бюллетень бухгалтера, А., 2000 -№3
34. Кузнецова Ф. «Классификация затрат в производстве». \\ Бюллетень бухгалтера, 2000 г. № 24.
35. Радостовец В.К.«Бухгалтерский учет на предприятии».- Алматы, 2002.
36. Бернстайн Л.А. Анализ финансовой отчётности. - М.,2001.
37. Белобородов В.А. Калькуляция себестоимости в промышленности. - Учебное пособие. -М.: Финансы и статистика, 2002год.
38. Бюллетень бухгалтера № 21 (163) К. К. Кеулимжаев "Учёт и распределение накладных расходов в промышленности", 2002.
39. Бюллетень бухгалтера № 14 (156) В. К. Радостовец "Учёт затрат на производство" 2002.
40. Генеральный план счетов бухгалтерского учета. - Алматы, 2001.
41. Друри К. Управленческий и производственный учет:Учебник / Пер. с анг. – М.:ЮНИТИ-ДАНА, 2003 . – 1007 с.
42. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ финансовой отчетности: Учебное пособие. /К.Ш.Дюсембаев, С.К.Егембердиева, З.К.Дюсембаева. – Алматы:»Каржы-каражат»,1998.-512 с.
43. Управление затратами на предприятии:Учебник / В.Г.Лебедев, Т.Г.Дроздова, В.П.Кустарев и др.; Под общей ред. Г.А.Краюхина. – СПб.: «Издательский дом «Бизнес-пресса», 2000.-277с.
44. Управленческий учет № 4 Калькулирование себестоимости Назарова В.Л. Алматы, БИКО 2004
45. Управленческий учет №5 Анализ безубыточности» Михайленко Т.М. Алматы, БИКО 2004
46. Управленческий учет №3 «Накладные расходы» Михайленко Т.М. Алматы, БИКО 2004
47. Управленческий учет №8 «Директ-костинг:Управление затратами и результаты деятельности» Славников Д.В. Алматы, БИКО 2004
48. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: 4-е изд., перераб. и доп. – Минск: ООО «Новое знание»,2002. –688с.
49. Зайцев Н.Л. экономика промышленного предприятия.-М.:Инфра-М.-1998- 335с.
50. Бабарыкин С.В. Возникновение и развитие теории учета затрат в США и Великобритании. //Бухгалтерский учет.-1997, №3, с.91-94.
51. Балашов В. Можно ли управлять себестоимостью? // Азия: экономика и жизнь.-1996,№45.
52. Бланк И.А. Управление прибылью. Киев, «Ника-Центр», 1998.
53. Портер М. пер. с англ. Конкуренция. Учебное пособие. М.: Вильямс, 2000, 369-б.
54. Сагадиев К.А. Лизинг в Казахстане: теория и практика. Алматы, Агроуниверситет 2000, 7-б.
55. Курмангалиев С.Ш. Аккркитации в Казахстане – пути развития рынков товаров и услуг // Менеджмент качества, 2003, №2, 25-28-б.
        
        Мазмұны
КІРІСПЕ…………………………...........................................................
...........3
І. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА ... ... ... ... Кәсіпорын шығындарының экономикалық мәні мен мазмұны …........6
1.2. Кәсіпорын шығындарын жіктеу………………………..........................15
1.3. Кәсіпорын шығындарын есептеудің әдістемелік тәсілдері………......23
ІІ. ААҚ АӨК ... ... ... ... Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындар
қызметіне талдау………………………………….................35
2.2. ААҚ АӨК «Адал» тікелей ... ... ... жанама шығындарын басқаруын талдау…………......50
ІІІ.
3.1. Шығындарды басқарудың шетелдік тәжірибелері…………………...62
3.2. Қазақстан ... сүт ... ... ... ... сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттерінің нәтижесінде
тағайындалады. Сұраныс пен ... әр ... ... ... ... ... ... Кәсіпорындар өз өнімдерін нарыққа
шағару ұмтылысы мен қабілетін анықтайтын ... ... - ... ... ... Кез – келген тауарды өндіру – шығындарды талап
етеді, ал бұл ... да ... ... бір ... ... нарыққа ұсынғысы келетін өнімінің саны бір ... ... ... ... мен ... ... ... алуға
байланысты болса, екінші жағынан тауардың нарықта өндірілетін бағасына
байланысты болады. ... ... ... фирмалар өздері
өндірген өнімдердің бағасына әсер ете ... ... ... ... тиімді жұмыс істеуі үшін, өндіріс шығындарын азайту
керек.
“Нарықтық жағдайында кәсіпорын шығындарын басқару” атты ... ... ... ... Бүгінгі таңда Қазақстанның нарықтық
экономикаға өту жағдайында кәсіпорынның ... және оны ... ... ... - ... жүйедегіге қарағанда аса маңызды болып отыр,
нарықтық экономика әр кәсіпорынның ... табу ... ... өте ... ... түрткі болады. Қазіргі кезде
кәсіпорын қаржылық тәуелсіздікке, ... ... ... ... ... ... пайданы тиімді жұмсауға иелік етеді пайданы алмастан ... ... ... және ... ... ... керек. Тек осындай
жағдайда ғана ... ... деп ... ... ... қалыптасу сферасы мен айналымы бойынша ... ... ... ... сақтау шығындары, ал құнға қосылуы
бойынша толық және ... ... ... Өндірістік шығындарды өндіріс
деңгейінде өзіндік құн деп те ... ... – ақ ... ... ... ... ... себептер бойынша қалыптасуына байланысты.
1. Өнімді өткізу және өндірістік шығындар сату бағасын, ... ... ... ... боп ... ... құн туралы ақпараттар өндірісті және шығындарды басқару мен
болжау кезінде пайда болады.
3. Өзіндік құн есепті кезеңнің ... ... ... ... ... ... болады.
Өзіндік құн өндірістік шығындардың қосындысын және өнімді өткізуді
білдіреді.
Кез келген фирманың негізгі мақсаты (АӨК ААҚ ... - ... ... ... стартегиялық мақсатты жүзеге асырудағы барлық мүмкіндіктер өндіріс
шығындары және өндірілген өнімге деген сұраныспен шектелген.
Экономикалық шығындар – ... ... ... ... ... ... – ақ ... бір фирма немес басқа өндіріс орнын
қолдануға тиісті, ресурстарға деген ішкі шығындар. Жалпы ішкі және ... бар. ... ... ... өзі ... ... өніміне қажетті қосымша заттарға төлемдер, сыртқы шығындарға
жатады. Ішкі – осы ... иесі ... бір ... ... Ал кері жағдайда,
ол бұл іспен ... ... ... ... Сол ... ... құрайды. Ал таза пайда түскен кірістен ішкі және ... ... тең. ... кіріс жалпы пайдадан сыртқы шығындарды
алғанға тең.
Дипломдық жұмыстың маңыздылығы: Бұл тақырып қызық және маңызды, себебі
Қазақстан ... ... ... ... ... ... және
өндірістік шығындар теориясын халықаралық стандарттарға сай ... ... ... ... ... жоғары бірақ бұл мәселені зерттеген
авторлардың ішінде Қазақстандық авторлар аз, бірақ ... ... ... атап ... ... ... К.Ш., Радостовец В.К. Сейдахметов
Ф.С. және тағы басқалары.
Дипломдық жұмыстың мақсаты: Қарастырылған шығындар теориясы негізінде
АӨК ААҚ ... ... ... ... ... ... ескергенде)
өнімнің өзіндік құнының өзгешелігін және оны төмендету жолдарын анықтау
керек.
Дипломдық ... ... ... ... және ... қазіргі экономикалық
ойлаудағы негізгі концепцияларын қарастыру.
Нақты бір ... ... ... шығындарын талдау және зерттеу.
Шығындарды азайту көздерін іздеу.
Дипломдық ... ... 3 ... және ... тұрады.
І. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ЖАҒДАЙЫНДА КӘСІПОРЫН ШЫҒЫНДАРЫН БАСҚАРУДЫҢ
ТЕОРЕТИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1. Кәсіпорын шығындарының экономикалық мәні мен ... ... ... ... ... ... неғұрлым көп пайда
алуға тырысады. Кәсіпорындар ... ... тек ... ... ... қана қоймай, сонымен қатар оны өткізуге және өндіруге ... ... ... ... ұлғайғаның ең бірінші қайнар
көзі, ол оның сыртқы жағдайына байланысты болса, ... ... ... яғни ... ... ... ... және
өндірілетін тауардың кезекті өткізілуіне байланысты.
Өндірістік шығындардар, өзіндік құнның экономикалық сатының бастысы
болып ... ... ... ... пайда көлемін, кәсіпорын
рентабельділігін, және ... ... ... анықтайды.
Кәсіпорынның бәсеке қаблеттілігін, ... ... ... ... оның ... шығындарын қысқартып, ... ... ... ... экономистер шығындарды анықтау үшін айтарлықтай өз үлестерін
қосқан. К. Маркс 2 ... ... ... ... ... айналым шығындары. «Өндірістік шығындар түсінігінде жолақыға,
шикізатқа ... ... ... кіреді, сонымен қатар мұның ішіне
еңбек құралдарының амортизациясы да ... Тағы ... ... ... ол ... тауарды шығару мақсатында кәсіпорындарды
ұйымдастырушыларының жұмсалған шығындары. Бір тауар ... ... оның ... бір ... ... ... шығындарды тауар құнындағы
пайда көлеміне шаққаннан аз болды».
«Айналым шғындарының жіктелуі ол тауарды ... ... ... ... бұл ... ... инфраструктураға жақынырақ болып
келеді және тауар құнына кіріп, соңғысын, ұлғайтады. Қосымша шығындар тауар
сатылғанан кейін ғана түскен ақшадан ... Таза ... ... ... ... (сатушылардың жолақысы және тағы басқа), ... ... ... ... штаб - ... ... және тағы ... Таза шығындар тауар құнын ұлғайтпай, тауарды
өндіру үрдісі кезіндегі, сатылғаннан түскен пайдамен төленеді.
Қазіргі кездің ... ... ... ... енгізген,
олар көбінесе жоғарыда айтылып кеткен екі кезеңді де қамтиды. ... ... ... ... тауардың бағасымен, шағындармен
және өндіріс көлемдерінің арасындағы қарым – қатнасы шығындарды шығаратын
өнім көлеміне байланысты және ... деп ... ... өндіріс факторларын сатып алумен байланысты (жер,
капитал, еңбек, соның ... ... ... шығындар аванстық
капиталдан әрқашан аз ... ... ... ... ... мен ... ... Жалпы теорияда экономикалық және бухгалтерлік
шығындар ... ... ... ақша ... ... ... ... өндіруге қызмет көрсетуге кеткен материалдық және еңбекке кеткен
шығындар жатады. ... ... ... ... ... ... ... материалдар, бұйымдардың жиынтығын, жанар-жағар май,
электр энергиясы, құрал – жабдықтар және тағы ... және ... ... ... Осы ... тауар өндірісі кәсіпкерге
қаншаға айналатының көруге болады.
Берілген анықтама бухгалтерлік шығындарды анықтап, сатып ... ... ... тек ... ... ... Осылайша олар
экономикалық шығындардың ерекшеленеді, ол экономикалық шығындар болса өнім
өндіру үшін, нақты емес ... қоса ... ... емес ...
бұл өнім процесінде қолданылатын өндірістік фактор, бірақ ол белсенді емес.
Оған фирманы басқаратын адамдардың өзіндік ... оның өнім ... ... ... немесе жерді жатқызуға болады, бірақ егер ол
кәсіпорын меншігінде ... ... емес ... ... ... қосу ... оларға ақшалай түрде баға беру керек. Ресурстарды
сатып алмаса оны қалай ... ... Ол үшін ... ресустардың
«альтернативті құны» деген түсінік қолданылады. Мысалы, белгісіз бір
кәсіпкер өндіріске өзінің ... ... ... ... ... ... ... ретінде машиналарды
жатқызуға болады: кез - келген кәсіпорының акциясын сатып алатын болса,
соған байланысты ол ... ... және ... банктің депозитіне ақша
салып процент алады. Берілген ресурстардың жоғарыда айтылып ... ... ... ақша ... ... ... ... өз өндірісіне салғаны тиімді әрі ... ... ... ... ... алу альтернативті жағынан пайдаланатын болсақ,
онда өз ... ... ... ... ... ... ... құнын құрайды, яғни нақты емес шығындар көлемі бухгалтерлік
шығындармен қосқанда өндірістік шығындардың ... ... ... ... ... ... көлемі емес, орташа шығындар,
фирманың 1 бұйымды өндіру үшін орта ... неше ... ... Орта ... ... шығындардың өндіретін өнім көлеміне бөлу
арқылы есептеледі. Орта ... ... ... ... ... бұл
өнімді өндіру тиімді ме, тиімді емес пе анықтауға болады.
Шекті шығындар бір өнім ... ... ... ... ... ... Бұл ... бір дана өнімді артық шығарғанда қанша
болатынын көрсетеді.
Шығындар ұзақ және қысқа ... деп ... ... ... ... ... Ұзақ ... шығындар айналымы болып келеді.
Кәсіпорын дамуын жоспарланғанда, кәсіпорын әр берілген өнім ... ... ... ... ... ... ... мерзімді орташа шығындардың графигі дөңгелектеу болып келеді.
Шағын фирманың өндіріс процесінің ... ... ... ... жағынан
көрінеді. Өнім көлемі айтарлықтай өзгерсе, масштабтың тиімсіз ... ... ... ... ... жүргізу қиынырақ болады.
Сондықтан ұзақ мерзімді орташа шығындардың графигі жағымды және
жағымсыз ... ... ... ... ол берілген саладағы
бәсекелестік денгейінмен және тұрысымен анықтағанда үлкен мән беріледі.
Берілген сала ... ме» ... ... ... ... ... (бірнеше үлкен өндірісіндегі қол астында). Бұлар кейде
салада қолданылатын технологияға байланысты және осы ... ... ... ... түрі шығады. Бірақ, мұны мақұлдай отырып ... ... ... ... саланың құрылымы тек шығының деңгейінің
қалыптасу жағдайына байланысты емес. Осы немесе басқарушы персоналдың жұмыс
белсенділігіне және тағы ... ... ... қамтиды.
Өндірістік шығындарға негізгі қор, жанармай, материалдар, шикізат
шығындарына кеткен қаржыны ... ... ... ... ... ... келесі
түрлерін ұсылған: бухгалтерлік, экономикалық, тұрақты, айнымалы, жалпы және
орташа.
(1)
МС – бір дана ... өнім ... және ... нәтижесіндегі
шығындардың өсімділігі
АС - орташа шығындар
Келесі мысалда шекті және орташа ... ... = ... = рс – ... у = р- МС = 0, р = МС.
1 сурет
Қай ... ... А әлде В ... ме? Ол үшін: МС және АС ... ... Бұл ... тек В ... ғана ... ... келесі түрде қаралады. Келесі сұрақты қоямыз,
қандай жағдайда фирма пайда ... ... ... ... > 0, ру > ... МС >АС ... онда пайда жағымды, АС - өспелі функция фирманың
табысының шегі.
Нөлдік пайданың ... ... ... ... ... = Ру – С = О: Ру = О у-қа ... МС = АС - ті ... пайданы аламыз.
Егер орташа шығындар шекті шығындарға тең болса, онда фирма нольдік пайдаға
тең Р = ... ... ... ... көрсетілгендей кәсіпорындардың пайдалық
нүктесін есептеп және оны минимализациялауға болады.
Жалпы өнім шығындары ол – ... ... олар өнім ... ... ... мен ... айырмасын білу керек. Бұл жердегі
шығыстарға кәсіпорының өндірістік ... ... әсер ... ... ал ... оның соңғы қаржылық нәтижесіне әсер етеді. Шағындар және
шығыстар бір-біріне сәйкес келуі ... ... ... ... ... ... ... екеуінің арасында айтарлықтай заттай
мінезді айырмашылық бар.
Шығыстарға жатпайтын шығындар, нетралды шығындар деп аталады.
Бейтарап ... ... емес ... бар ... ... қатысты емес шағындар (салықтың қосымша төлемі) келеңсіз жағдаймен
байланысты шығындар.
Қосымша ... ... түрі ... ... ... ... ... жалақы төлеу), өзінің көлемі бойынша ... ... ... ... ... амортизациялық есептер).
Мақсатты шығындар, негізгі шығындарға тең, амортизациялық
аударылымдарға, мотивизациялық шығыстарға, ... ... ... басқа қамсыздандыруға келісетін шағындар.
Сондықтан өндірістік шығындар өндіріске кеткен шығындар деген сөздер
келесі мәтіндерде синоним ретінде қолданылады.
Өнімді ... ... ... ... яғни өндірістік шығындар
келесідей факторларға байланысты болады:
1. Өнімді өндіру үшін ... ... ... және ... ұйымдастырылуы;
2. Табиғи шикізаттардың пайдаланылуы;
3. Өндіріске дайын болу және оны ... ... ... ... және оны ... ... ... өнім сапасын
жоғарылату, оған деген сенімділікті күшейту және тағы сол сияқты;
5. Өнімді ... ... оған ... - ала жоба жасау, яғни ... ... ... ... ... немесе үлгілер жасау, ... ... және де осы ... ... асыратын адамдарға
авторлық жұмысына сыйақылар беру;
6. Өндірістік процесті қамтамасыз ету, яғни ... ... ... ... ... құрал – жабдықтар және басқа да еңбек
құралдары, жұмысқа жарамды ... ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз ету;
7. Жұмысшыларға еңбек еткен ... ... ... жасау және техникалық
сақтандыруды қамтамасыз ету;
8. Өндірісті ... яғни ... ... ... ... адам жұмыс
істейді, ол фирманың құрылымы қандай, және ... ... ... ... осы ... ... ... консультациялық, аудиторлық
қызметтерге шығындарды есептеу;
9. Кадрлар дайындау және қайта дайындау;
10. Мемлекеттік қорға кететін ... ... яғни ... ... және ... емес деп бөлу, зейнетақымен
қамтамасыз ету, осылардың бәріне белгілі мөлшерде ақша беру;
11. Медициналық сақтандыруды және тағы ... ... ... кәсіпорын қызметінің нәтижесі қаншалықты өнім сатылды (қызмет
көрсетілді) содан көрінеді. Ал оның ... ... ... өнім ... сол ... өндіруге кеткен шығын арқылы анықталады.
Жалпы нарықтық экономика жағдайларында, жақсы нәтиже ... ... ... ... ... басқаруға аса маңызды
көңіл бөледі. ... ... ... ... ... басқару оның барлық қызметінің орындалғанын болжау қажет.
Шығындарды басқару қызметі басқару элементінің циклы арқылы жүзеге
асады: жоспарлау, ұйымдастыру ... және ... ... ... есеп және ... ... негізгі міндетті жоспарлау кезінде
материалды, өндірістік және ... ... ... және ... ... арқылы өндірістік шығындарды дұрыс анықтау.
Кәсіпорын шығындарын жоспарлау үшін әр түрлі көрсеткіштерді қолданады.
Олардың ішіндегі ең ... ол, 1 дана ... ... ... және 1 ... шаққандағы шығыны. Сонымен қатар ... ... құны ... ... ... ... көрсетілген
өнімге кеткен өзіндік құнды құрайтын шығындар сметасы жасалынады.
Өндірістік шығындар сметасы – ... ... ... ... ... ... оның барлық шығындар соммасы
көрсетілген жалпылау келген көрсеткіш. Одан ... ... ... ... ... ... ... және қосымша өндірістің барлық
шығындары көрсетілген, екіншіден, өндірістік емес қызмет көрсету және ... ... ... және ... ... ... жаңа
өндірісін қабылдауға кеткен шағындар. Бұл шығындар ереже ... ... ... ... алынады.
Өндіріс шығындарының сметасын жасау үрдісін келесі кезеңдерге бөлуге
болады.
1.Нақты бір өнімге тікелей жатқызуға болатын, тік шығындар есебі және
шыққан ... ... ... Бастапқы шығын есебі, бірақ олар нақты шығындарды алып жүрмейді;
жойылуына байланысты, олар 2 түрлі бола ... 1) ... ... ... ... жойылу шығындары. 2) Шығындардың ... ... ... ... емес ... ... ... бөлінуі мүмкін (мекемелердегі
электр энергиясының шығындары, онда 1 ... және ... ... ... ... ... болу ... қосымша және
жалпы мағыналы шығындар. Өндірістік мағынасы бар ш.п.о. арасында таралуы
керек. Шын ... ... ... ... ... ... сметасының көмегімен, олар өзінен төменгі деңгейдегі
басшыларға ... ... ... хабарлайды. Оны дайындау үрдісі
басқарушылық ... ... ... ... көлемдегі қажетті ақпараттарды
алуға мүмкіндік береді.
Егер смета фирмадағы үлкен ... ... ... жасалса,
онда ол барлық бөлімшелердің өте тиімді ынталандырғышы болады.
Негізделмеген баға құрылуды және кәсіпорынның өндірістік – шаруашылық
қызметін басқару ... тек ... ... ғана ... оның
бөлімшелерінің, өнім түрінің шығындары ғана емес, сонымен бірге 1 өнімге
кеткен шығынды есептеу керек, яғни ... ... ... ... бір ... ... жартылай фабрикаттың бір ... ... ... ... түскен пайда – Айнымалы шығындар = ... ... ... (маржиналды) – Тұрақты шығындар = Таза табыс.
Сонымен дирек – ... ... ... кост ... салынған,
бірақ тұрақты және айнымалы болып қосымша шығындарға бөлінеді. Соңғылары
өнімді өткізуден түскен пайдадан алынады да ... ... ... ... бір ... көрсеткіштердің бірі ол - өнімді өткізу үшін 1
теңгеге кеткен шығындар, ол өткізген өнімнің ... ... ... ... ... бөлгенге тең. Өнімді өткізу үшін 1 теңгеге кеткен шығындар,
оларды нақты түріне бөлмей – ақ, 1 ... ... ... ... ... Ол ... ... қысқарту бойынша талдауда кеңінен
қолданады да жалпы өнім өндірісінде шығындардың динамикасын және деңгейін
сипаттайды.
Жоғарыда ... ... ... ұқсас көрсеткіштердің
бұрыңғы жылдарымен, бәсекелестерімен немесе лидерлердің көрсеткіштерімен
салыстырылады. Шығындардың салыстырмалы талдауы оны қысқартудың ... үшін ... ... ... ... ... ... әсер еткенін анықтау үшін ол өнімнің өзіндік құнының және пайдасының
өзгеруіне факторлық талдау жасайды. Шығындардың мәні мен ... ... ... ... біздің назарымыз оның жіктелуіне тоқталсын.
1.2. Кәсіпорын шығындарын жіктеу
Кәсіпорын өзінің қызмет ету барысында жай және ... ... ... және ... ... қор және ... ... өнімді өткізуге
кеткен, еңбек коллективінің әлеуметтік дамуына және тағы басқа шығындар
жатады. Кәсіпорынның ең көп ... ... ... ол өнім өндірісіне
кететін шығындар.
Кәсіпорынның еңбек қабілеттілігін ... тұру ... ... ... үшін
және өндірістік факторларды қолдану мақсатындағы шығындардың құны ақшалай
көрсеткіште бағаланады. Өндірістік шығындардың жиынтығы ... ... ... ... өзіндік құны өнімнің өзіндік ... ... ... ... қолданылатын табиғи ... ... ...... ... энергияның, негізгі қордың, еңбек
ресурстарының және де тағы басқа өнім өндірісіне және ... ... ... ... шығындар, өзіндік құн экономикалық категорияның бастысы
болып есептеледі. Олардың деңгейі көбінесе ... ... ... оның ... ... ... ... шығындарды қысқарту және оптимизациялау әр кәсіпорынның бәсеке
қабілеттілігін, беріктілігін, ... ... ... ... ... ... ... жақсы түсіну үшін олардың түрлерін қарастырайық:
Бірінші мынаған көңіл бөлген жөн, ... ... ... ... ал ... ... қаржылай балансы
қызықтырады. Бухгалтер фирманың ... ... ... ... мен ... ... және фирманың қаржысына ретроперспективті көз
қараспен қарайды. Экономистер мен ... ... ... ... ... Олар ... ... қалайша
азайтып және рентабельділікті қайтсем көбейтемін деп қам жейді.
Сонымен шығындар экономикалық және бухгалтерлік деп ... ... ... ... үшін ... ... барлық шығындар жатады. Олар ішкі және ... ... ... ... ... яғни ... ресурстарға,
жанар–жағар майға, материалдарға, шикізатқа, жұмыс күшіне және тағы ... ... ... ... ... бұған кәсіпорын иесінің өндірістік ресурстарды
қолданғаны үшінгі шығындар ... Ішкі ... ... ... және ... ... ... Экономикалық шығындар деген
түсінікті ... ... ... ... ... ... ... және құрылысында, өнімнің құнын белгілегенде және тағы
басқа жағдайларда қолданады.
Бухгалтерлік шығындар фирманың ... ... ... ... ... ... ... салынатын пайданы анықтағанда
және тағы басқа.
СНГ – да жалпы бухгалтерлермен өнім ... ... ... ... ... ... құнының құрамына кіруіне байланысты шығындар: Тікелей
шығындар деп бөлінеді, олар өнімнің өзіндік ... ... ... жеке түрлерінің өндірісімен байланысты. Жанама шығындар оларды
бөлгеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... байланысты шығындар.
2) Өндіріс көлемінің өзгеру деңгейіне байланысты шығындар. Пропорционалды
шығындар, бұның соммасы ... өнім ... ... емес шығындар, бұлар өнім өндірісі кезінде өзгермейді
немесе айтарлықтай ... ... ... ... май, ... ... ... шығындар, бастапқы және қалдықты шығындар деп
бөлінеді. Бастапқы шығындарға, өнім өндірісі қайта ... ... ал ... ... өнім ... ... бір мерзімге тоқтап
тұрсада, төленетін шығындар жатады.
Беріген класификация бір өнім өндірісіне кеткен ... ... ... өнім ... ... ... береді.
3) Шығындардың шығу ... ... ... және ... ... Бір ... деңгейіне байланысты шығындар: Элементті болып бөлінеді,
бірақ оны ... ... ... болмайды (шикізатқа, негізгі
материалдарға, негізгі қордың аммортизациясына кететін шығындар). Кешенді
шығындар бұл ... бір ... ... тұрады (құрал-жабдықтардың
эксплуотациясы және оны сақтаудағы, жалпы өндірістік шығындар).
5) ... ... ... ... Негізгі шығындар, өнім
өндірісіне тікелей қажетті, жұмысты атқаруға, қызмет ... ... ... ... ... ... басқаруға, қызмет көрсетуге,
кординациялауға, еңбек жағдайына жағымды жағдай ... ... ... ... ... және ... болу ... байланысты:
а) Ағымдағы шығындар ағымдағы уақытқа қатысты ... сол ... ... ... Болашақ кезең шығындары берілген уақытта ... ... ... өнімнің өзіндік құнына белгілі бір мөлшерде кіреді.
в) Алдағы күткен ... бұл әлі ... ... бірақ бұларға
нормалданған – смета жасалған (кезекті демалысқа төленетін төлем, ... және тағы ... ... ... ... ... шығындар» элементі бойынша. Бұған шикізаттың, құны,
тарнспортты – дайындау шығындарын ... ... ... ... ... бұйымдар, жартылай фабрикаттар, қосымша материалдар,
сонымен қатар жанар – жағар майға және ... ... ... ... ... «Еңбек ақы» элементі бойынша. Негізгі өндірістік персоналдың жалақысы,
оның ішінде өндірістік нәтижесіне ... ... сый ... және ... толтыратын төлемдер, соның ішінде пайданың
индексациясына және бағалардың ... ... ... ... ... мөлшердегі әйелдерге баланы қарағаны үшін
жартылай төленетін төлем.
в) «Сақтандыруға берілетін төлемдер» элементі ... Заң ... ... ... ... ақы қоры, толық жұмыс күнге
байланысты мемлекеттік ... және ... ... ... сақтандыру шығындары.
г) «Қосымша шығындар» элементі бойынша. Кешенді сипаттағы өндірісті
басқарумен және қызмет ... ... ... яғни ... барлық экономикалық элементтегі шығындар кіреді, сондай – ақ бір
немесе бірнеше ... ... бір ... бұл ... нақты сол
өнімге қатысты болмай, дайын өнім арасында бөлінеді, екінші ... ... ... ... бөлінеді.
«Қосымша шығындар» элементі өзіне келесілерді кіргізеді: ... ... және ... ... ... ... ... қорды жұмыс жағдайында ұстап тұру; негізгі ... ... оның ... өндірістік нәтижесіне берілетін
жұмысшылырдың сый ақысы, ынталандырушы және орнын толтыратын төлемдер; құры
тұрғандағы ... ... ... көрсетуге кеткен шығындар, өнімді
жөндеуге және жоғарыда көрсетілге шығындар элементінің біреуіне де ... ... да ... ... ... жалпыға бірдей элементтер өзінің сипаты
бойынша сапалы бір ... ... ... және ... шығындар. Сондықтан экономикалық элементтердің классификацсясы
кәсіпорынның өнім ... ... ... ненізінде жатыр. Осының
көмегімен бұл бөлімді ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
8) Калькуляциялау статьялары бойынша шығындар ... ... және ... ... ... болу орнына байланысты және де
өнімді өткізу бойынша бөлулерді ... ... есеп ... ... ... ... ... және менеджерлер жағынан қарастырады. Шығындар
келесі топтар бойынша ... ТМЗ ны ... ... беретін және өндірген өнімнің өзіндік
құнын есептейтін шығындар:
Өтіпкеткен шығындар, болашақта пайда ... және ... ... және ... сатып алынып, қазір қолда бар және болашақта ... ... және ... емес ... ... ... ... мүмкіндік беретін шығындар:
Тұрақты және айнымалы;
Шығындарды есептегенде ... және ... ... ... ... және ... ... шығындары);
Алып тастауға болатын шығындар, альтернативті дұрыс бағытты таңдаса ... ... ... ... ... онда ... ... шығындар–белгілі бір альтернативті бағытты таңдағанда, ... бас ... тура ... шығындар–қосымша өнім топтарының бірлігін шығарудың нәтижесінде
пайда ... ... ... ... ...... бір ... шығаруға кеткен шығындар.
Берілген классификация шекті шығындар және шекті ... ... ... ... ... ... және ... анықтауға мүмкіндік
береді.
3.Шығындардың деңгейін бағыттап және қадағалап отырумен байланысты,
шығындар бағытталатын және бағытталмайтын деп ... ... ... ... ... ... ... өндіріс көлеміне байланыссыз және де нөлдік өнім
көлемінде де бола ... Бұл ... ... ... ... ... және тағы басқалары), салық, аммортизациялық
төлемдер, күзет қызметіне ... жал ... ... өнім ... ... ету ... ... персоналдың жалақысы
және тағы басқалар»*. Айнымалы шығындар, өнім көлемінің ... ... ... олар ... шикізатқа, жұмысшылардың жалақысынан және
тағы басқа шығындардан тұрады. Тұрақты және айнымалы шығындардың соммалары
жиынтық ... ... бұл деп ... ... бір өнім ... кететін ақшалай шығындар. Өнімнің бір данасына кеткен шығынның
мөлшерін білу үшін, ортақ ... және ... ... ... ... шығындар, жеке жиынтық шығынды өндірген өнім көлеміне бөлгенге
тең.
Ортақ тұрақты шығындар, тұрақты ... ... өнім ... тең.
Ортақ айнымалы шығындар, айнымалы шығындарды өндірген өнім көлеміне
бөлгенге тең.
Максималды пайдаға жету үшін ... өнім ... ... керек.
Экономикалық талдаудың құралы болып, шекті ... ... ... ... ... өнім ... салыстырғанда қосымша
өнім данасына кеткен қосымша шығынды көрсетеді.
Нақты тәжірибеде Ресейде және Батыс ... ... ... ... ... ұқсастықтар мен айырмашылықтар байқалады. ... өнім ... және өнім ... кеткен шығындардың суммасы
арқылы өзіндік құн категориясы қолданады. Теорияда ... ... ... ... шығындар кіруі керек, бірақ тәжірибеде нормативтен
жоғарғы шикізатқа, ... және ... ... ... ... ... құнды экономикалық элементтерді
қосу арқылы анықтайды (экономикалық мәні бойынша бір текті шығындар) немесе
СНГ да осы немесе ... ... ... ... ... баптарын қосу жолымен анықтайды, ал батыс елдерінде өзіндік
құнның калькуляциясын ... үшін тура ... ... ... қолданылады.
Тура шығындар - бұл өнімнің бір бірлігін жасауға тікелей байланысты
шығындар.
Жанама шығындар - бұл ... ... өнім ... ... ... ... Жалпы көзқарас кейбір баптардың нақты
классификацияның арасындағы ... ... ... елдерінде жоғарыда айтылып кеткен шығындар бөлінісін қолданады.
Олар: тұрақты және айнымалы, әуелі тура және жанама ... ... ... жатқызады, ал жанама шығындардың екінші жартысын (өнім
көлеміне байланыссыз шығындарды) тұрақты шығындарға ... ... ... ... ... айтылған жанама шығындардаң бөлігі жеке
топ ... ... ... бұл ... өнім ... ... тәуелсіз болып, өзінің көлемі бойынша өзгереді. ... және ... деп ... ... құн деген көрсеткішті алуға мүмкіндік
береді. Ол кәсіпорынның жалпы ... ... ... ... ... Қосылған құн таза табыс пен тұрақты ... ... ... Бұл көрсеткіш өндірістің жалпы тиімділігін және өнімді
өткізудегі айнымалы шығындардың ... ... ... ... бағалауға мүмкіндік береді.
СНГ да шығындарды шартты – тұрақты және шартты – айнымалы деп бөлу,
экономикалық элементтер ... ... де, ...... ... экономияны есептегенде қолданады. Толық есептер қолда бар
фактілік өзіндік құнға негізделе ... ... ... ... ... ... орындалады. Бұндай есептеулер әр қашан мақсатты емес,
себебі егер шартты – ... ... өнім ... ... ... өссе ғана ... ұлғаюын көрсетеді.
Нақты өндіріс қызметінде тек фактілік ақша шығындарын есептемей,
сонымен қатар альтернативті шығындарды да ... алу ... ... ... ... ... шешімдердің таңдауына байланысты болады.
Альтернативті шығындарды өлшеу, тек нарықтық қатынастарда ғана керек
емес, ... ... ... ... ... объектілерге де керек.
Реттелмейтін тауар ... ... ... сол ... нарықта
бекітілген бағаға тең болады. Егер нарықта бірнеше әр түрлі баға ... ... ... ... ... ... сатушының тұтынушыға
ұсынылған ең жоғарғы бағасы, қалған ұсынылған бағаларға тең ... ... ... ... ... ... шығын деңгейі ресурстарды бөлу тиімділігін анықтағанда және
өнім өндіріс көлемінде максимал пайда ... ... ... ... ... ... (бір ... өнім шығаратын, оның
үстінен олардың ешқайсыда нарық бағасына әсер ... ... ... ... ... бір дана ... пайдасы, осы өнімнің шекті
шығынынан көп болады да кәсіпорынның пайдасы өседі. Кез келген ... ... және ... ... арасында теңдік болып, шығарған
өнім көлемін және сол көлемді өнімді ... ... ... ... және ... тауар бір дана ... ... ... ... ... ... қосымша көлемдегі өнімді сату қосымша пайда
әкелмейді. Кәсіпорын максимал пайда ... ... егер ... ... ... бағадан кем болса, ал егер ол нарық бағасынан көп болса,
онда ол өз ... ... ... ... бар ... ... кең ... оптималды
бөліп, өзінің қажеттілігін сапасымен және санымен қанағаттандығатын, тиімді
экономикаға жетуге тырысады. Бұл мәселені ... ... В. ... өз ... қосқан. В. Пареттоның концепциясына ... ... бір ... ... ... ... екінші
кәсіпорынның құлдырауы керек.
Әр салады шекті пайдалық және шекті шығынның арасында сәйкестіктің
болуы, қоғамдық ... ... ... және ... ... ... тиімді бөлу баға мен шекті шығындардың тең келуінде ... ол ... ... ... ... пропорционалды.
«Жалпы тиімді бөлу кез – келген ұйымның өнім ... ... Егер ... ... және ... баға тең болса, онда өнім минималды
жиынтық шығынмен өндіріледі»*. Кәсіпорынның ... ... ... ... талдау жасап болсақ, енді шығындарды есептеуге ... ... ... ... ... тәсілдері
Кәсіпорындардың өндірістік – шаруашылық қызметін ... үшін ... ... тек өндірістік шығындарын ғана емес сонымен қатар
өнімнің ... ... бөлу ... яғни өзіндік құнды ... ... бір ... және ... ... ... құнын
анықтау есебі болып табылады.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялауға және өндірістік шығындарды
есептеудің бірнеше ... ... ... және ... байланысты қолданады.
1. Жай әдісі–бұл өнімнің өзіндік құнын калькуляциясы және ... ... ... бір ... ... ... үшін ... қолданылады (көмір, мұнай, және тағы басқа). ... ... ... ... ... және өз өнімдерінің
жартылай фабрикаттары жоқ. ... ... ... ... ... аяқталмаған өнімге кезең шығындарының бөліктерін бөлу
арқылы, шығарылған өнімнің көлеміне жай әсер ету ... ... ... ... ... жатады (аяқталмаған өнім көлемін қайта
есептеу жолымен жүреді). Егер өндірілген өнім ... ... да ... ... онда ... ... ... бойынша аралас
қатынасы болады (материалдар, шығындарды анықтау қиынға соқпайтын,
шарттты ... және ... да ... ... ал қалған шығындарды
тікелей шығындар құнына пропорционалды ... ... ... ... ... шығындары).
2. Тапсырыс бойынша есептеу әдісі – барлық тікелей шығындар әр тапсырысқа
жеке–жеке есептеледі, ал ... ... ... әр ... ... ... Сонымен қатар қосымша шығындарды ... ... ... ... бөлу ... Тапсырыс бойынша
есептеу әдісі аз сериялы, жеке өндірісті ... ... және ... ... ... ... өңдеу әдісінің есебі - өнім сатуға түспей тұрып, дайын өнімді ... ... ... деңгейлерден өтетін әдіс. Бұл әдісті рационалды
деп есептеуге болады, егер әр өңдеуші деңгейде тауар болып табылатын және
оны ... үшін ... құн ... мәліменттерді талап ететін аралық
тауар шығарып отырса.
4. Нормативтік әдіс–өнімнің бір ... ... ... ... ... және ... бір ... кететін технологиясының
негізделген нормаларды құрайтын, массалық және ... ... Бұл ... қолданғанда өндіріске материалдарды жіберу алдынала
шектеліп анықталған лимиттармен жүзеге асады, ал ауытқуларды есептеп және
оларды шығару құжаттарына негізделе ... ... ... Кост–стандарт–нормативтік әдісінің шығыс нұсқауы кост – ... ... ... ол, ... ... ... ... кететін шығындар алдынала есептелінеді. Оның негізгі өндірістің
алдынала есептелген ... ... ... көп ... олар
несиелік сызықтағы немесе инвестициялық жобадағы арнайы дайындалған
бизнес ... ... ... ... ... үшін ... жүйесі құндылық көрсетілімсіз тек
натуралды көрсеткіште толығымен ... ... аса ... ... ... есептелсе. Стандарт–кост жүйесінің белгіленген нормасы
және нормативтері базистік болып бөлінеді (уақыт өтісімен өзгермейтін,
сапа ... ... және ... ... ... ... жету үшін фирма ұмтылады), ағымдағы (нақты ... ... ... бір ... ... ... әдісі. Бұл есептік жүйеде шығындар тұрақты және ... ... ... ... ... тұрақты шығындар деңгейінде тұрып,
кәсіпорын қаншалықты максималды өнім шығара алатынын анықтау үшін,
шығындардың ... ... ... ... ... ... деңгейдегі кәсіпкерге өнім көлемін ұлғайту тиімді, ... ... ... ... ... ... ... өссе
онда ол экономикалық пайдаға жетеді, бірақ белгілі бір кезеңнен, осы
тұрақты шығындарды ... ... ... ... яғни
кәсіпорындағы өнім көлемі көбейіп ұлғаюды талап етеді (жаңа түрінің дамуы
үшін ... ... ... ... ... толығымен
өндіріске қосу жүйесі мен директ – костинг жүйесінің ... ... ол ... ... ... ... құны ... шығындар
бойынша анықталады. Көріп отырғанымыздай, шығындарды өзара ...... ... ... ... екі көрсеткішінен құралады.
Отандық тәжірибеде шығындарды ... есеп ... ... ... ... келесідей түрге бөлінеді:
1. Өндірістік түріне байланысты – негізгі және ... Өнім ... ... – жеке ... ... (бір типті) бұйым топтары,
заказ, қайта жасау ... ... ... ... түріне байланысты – калькуляция баптары (өнімнің өзіндік құнын
калькуляциялау үшін және ... ... ... ... және ... ... ... сметасын құру үшін және өнімге кеткен
шығындардың есебін құрастыру үшін);
4. Шығынның қалыптасқан орнына байланысты – жер, ... цех, ... есеп ... есеп ... құрамы және өнімнің, жұмыстың, қызметтің
түріне байланысты бөлінетін ... ... ... ... ... ... (жұмыс, қызмет) сияқты сұрақтарға жауап беретін
салалық методикалық рекомендациялар арқылы ... Оның түрі ... мен ... ... жүреді.
Мысал ретінде, машина жасау зауытында кең қолданылатын шығындардың
калькуляциялық баптарын қарастырайық:
1. Шикізат пен ... ... ... бұйымдар, жартылай фабрикаттар және кооперацияланған
кәсіпорынның қызметі;
3. Жұмысшылардың негізі еңбек ақысы;
4. Жұмысшылардың қосымша ... ... ... ... жіне ... ... ... әлеуметтік
сақтандыруға алынап тастау;
6. Өндірістік дайындауға және онымен танысуға кеткен шығындар;
7. Құрылғыларды эксплуатациялуға кеткен шығындар;
8. Цех ... ... ... ... ... ... ... болған шығындар;
11. Өндірістік емес шығындар;
Алғашқы 8 бап – бұл цехтың өзіндік құнын құрайды.
Ал цехтың өзіндік ... ... ... ... және ... ... ... - өндірістің өзіндік құнын құрайды. Ең соңында барлық 11
бап - өнімнің толық өзіндік құнын ... ... ... ... ... калькулялаудың
келесідей негізгі әдістерін қолданады:
1. Тікелей есеп;
2. Нормативті есеп;
3. Аналитикалық есеп;
4. ... ... ... ең ... әрі нақтысы бұл – тікелей есеп әдісі
болып табылады. Бұл әдіс бойынша өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... ... санына бөлумен анықталады. Бұл әдіс
бір түрлі өнім ғана өндіретін кәсіпорындар үшін ... ... ... әр ... кеткен шығындарын анықтап бере алмайды.
Нормативті әдіс - әр ресурс түріне кеткен ... ... ... есеп ... ... ... кәсіпорындар үшін қолданылады.
Ол еңбек, ... және ... ... ... ... мен
нормативтік актілерге негізделген. Оның үстіне осы ресурстарды қолданатын
нормалар мен ... ... ... және ғылыми дәлелденген болуы
керек.
Ең нақты және жиі қолданатын әдіс – аналитикалық есеп әдісі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сонымен қатар ол
жерде болатын өзгерістерді қарастыру жүзеге асырылады. Өнімнің ... ... ... әсер етеді және ол қалай әсер етеді сол зерттеледі.
Нормалар мен ... ... ... және ... ... ... бір түрлі, бірақ сапа жағынан әр түрлі дайындалатын бұйымдарды
калькуляциялағанда–параметрлік әдіс ... Оның ... ... ... ... байланысты өзгереді. Осылайша, кез–келген
бұйымның өзіндік құнын анықтауға ... ... ол 1 кг- мен ... ... ... сатылады ма сол бойынша анықталады. Осындай ... ... да ... ... ... және осы әдіс арқылы
өнімнің сапасын ... ... ... шығындарды анықтауға болады.
Қазіргі жағдайда, нарық экономикасына көшуімізге байланысты көптеген
кіші және орта ... ... ... ... түрін
қолданады.
Ол өз алдында мыналарды қамтиды:
Материалды шығындар (шикізат, материалдар, техникалық мақсаттарға арналған
отын және энергия);
Еңбек ... ... ... да тура ... ... және қызме көрсетуге кеткен шығындар (жанама);
Кез–келген кәсіпорын алдында мына мақсат тұрады–яғни, ... ... ... ... туралы шынайы ақпарат алу. Сондықтан да кейде
кәсіпкер белгілі ұсыныстар ... ... ... беру ... ... қатар өнімнің өзіндік құнын есептеп ... да ... ... ... ... ... үрдісі кезінде қолданылатын табиғи
ресурстардың, еңбек ресурстарының және де басқа да ... ... қоса ... анықтама беруге болады:
Өнімнің өзіндік құны–кәсіпорындар мен өндіріс саласының өнім өндіруге
және оны сатуға кеткен шығындарды бейнелейтін және ... ... ... шығындардың бір бөлігі болып табылды.
Өнімнің өзіндік құнын ... ... тек қана ... баптарында
ғана көріндейді. Сонымен қатар олардың экономикалық мазмұнына байланысты
топталады да келесідей элементтерден тұрады:
Материалдық шығындар;
Төлем ... ... ... ... кеткен шығындар;
Негізгі қорлардың аммортизациясы;
Басқа да шығындар;
Олардың құрылымы әр ... ... әсер ... ... Өндірілген өнімнің және қолданылатын материалды–шикізат ресурстарының
мінездемесінен;
2. Өндірістің техника–экономикалық негізінен;
3. Оның ұйымдасу және ... ... ... ... және ... ету ... және тағы сол ... 2003 жылғы Қазақстан Республикасы бойынша шағын кәсіпкерліктің
өнім өндіргендегі кеткен шығындарының ... ... ... ... қоса ... |экономикасы | |
| | | ... ... ... |
| | | | ... | | ... |
| | | | | | | ... |
| | | | | | | ... | | | | | | ... |
| | | | | | | ... |
| | | | | | | ... |
| ... |46,2 |55,6 |59,1 |55,9 |27,6 |27,6 |
| ... | | | | | | |
| ... ақыға |11,6 |10,7 |13,4 |9,2 |9,9 |9,9 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... |2,7 |3,9 |4,3 |1,1 |2,5 |2,5 |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | |
| ... |39,5 |29,8 |23,2 |33,8 |60,0 |60,0 |
| ... | | | | | | ... |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... |
Осы кезде көріп отырғанымыздай ең көп шығынды ... ... ауыл ... ... және ... ... ... тұр. Еңбек ақыға орташа ... ... ... ... ... ал басқа да шығындар–30– 35%, ... және ... %, ... ... көреміз.
Осындай шығындар байланысты тағы да көптеген саларалға ... ... Ол ... ... ... ... ет ... сыйымдылығы (сауда);
Қор сиымдылығы (көлік, өндіруші өндіріс);
Энергия сыйымдылық (түсті металугрия)
Шығындардың ... ... ... ... ол үнемі өзгеріп отырады.
Ол шығын құрылымының өзгеріп отыруы әр түрлі экономика, өндіріс, ресурс ... ... ... әр ... ... ... ... болып, бірде тоқтап қалуынан болады. Ал ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп отырады.
Материалды шығындар– ұлттық шаруашылықтың барлық ... ... ... ... ... ... құрайды. Материалды
шығындарға: шикізат, негізгі материалдар, ... ... ... ... ... ... материалдар, отын, энергия, ыдыс
ораушы ... ... ... ... ... киім және ... мен негізгі материалдар құрамына шет ... ... құны ... Ол ... ... негізін құрайды, яғни «өнім
денесін» құрап оның қажетті бөлігі болады.
Жалпы ел экономикасында өнім ... ... ... ... ... ... жартысынан көбін құрайды, ... ... ... ... ... алынған жартылай
фабрикаттар және топталған бұйымдар ... ... ... ... ... ... материалдарға қосылып, оның сыртқы
түрін немесе басқа да ... ... үшін ... ... ... ... көрсету кезінде қолданылады (жағу, бояу). Оның шығын
кезіндегі құрайтын бөлігі – 4–5 %.
Шет ... ... ... отын ... ... газ ... және
энергияның барлық түрлерін (электірлік, жылулық, қысылған ауа) материалды
шығындар ішішнде олардың ұлттық шаруашылық маңызына байланысты ... ... ... ... жыл сайын энергия тасығыштардың бағасының жоғарылауына
байланысты оларға кететін шығында өсіп ... ... ... ... ... ... жуығы қалған материалды шығындарды құраушылар
5–6 %, құрайды.
Материалды ... ... ... тек қана ... ... ғана ... шығарады. Егер де кәсіпорын сол өзіне керекті
ресурстарды сатып алып, ары ... ... өзі ... асырса (мысалы,
жұмыс күші арқылы өздері материалдарды түсіріп алса, басқа да жұмыстарды
өзі ары ... ... онда ... ... шығын арнайы баптар бойынша
белгіленеді, яғни еңбек ақы, аммортизация.
Төлем ақыға кеткен шығындар–яғни жұмысшыларға ... ... ... ... олар 1998 жылы 16–% ... Оның ... ... бөлшек сауда және қоғамды тамақпен қамтамасыз
етуде–32%. Бұл жердегі шығындар негізгі ... ... ... ... ... қатар негізгі қызметке кіріп, ... ... ... ақысынан тұрады. Төлем ақыға жататындар: кәсіпорында
берілген ереже бойынша әр жұмысшының ... ... және ... ... ... ақы, өнім ... қосымша төленетін ақы, жұмыста
жақсы ынтасымен көрінгені үшін сый ақы беру. Қосымша ... ... ... ... ... ... көп жыл жұмы ... үшін сый ақы беру,
жұмысты басқа аумақтарға істегені үшін қосымша ақша ... және ... ... ... ... төленетін ақы өзіндік құнға кірмейді.
Өйткені, ол тікелей төлем ақымен байланысты емес, яғни бұл ... ... ... ... көзі ... ... мақсатты түсімдер, кәсіподақ
ұйымдарының қорлары және тағы басқа.
Әлеуметтік қажеттіліктерге есептеу–қоғамдық ... үшін ... ... қайта бөлу формасы болып табылады.
Жалпы шығын көлеміндегі аударымдардың сыбағалы салмағы ... ... ... ... Ол ... бойынша–5,8% құрайды,
құрылыста–8,5 %, ал саудада–11%.
Ұйымда есептеген құралдардың барлық ... тыс ... ... ... ... мақсаттар үшін қолданылады. Сонымнен қатар бұл
жердегі шығындар елде ... ... емес ... ... сақтандыру қорларына, жұмысқа орналастыру қызметіне және ... ... ... ... ... ... ... негізгі қорлардың амортизациясы
экономика бойынша–8,4%, құрайды, ауыл шаруашылығында–4,5%, көлікте–13%
жуық.
Шығын ... ... ... ... жылдары тез өзгеріп
кеткен. Мысалы, 1993 жылы өндіріс бойынша–0,9%, ғана құраған болса, ... ... ... ... ... үшін ... ... жүргізу
және баға деңгейімен байланысты. Толық қалыптасудағы амортизация өнімнің
өзіндік құнына кіреді, ол ... ... ... аудару мен
қорлардың баланстық құнынмен анықталады.
Тозу болса жеке қорлар мен жалға берілген ... ... ... ... ... ... және ... көмек
көрсететін кәсіпорындарына тегін берілетін жайлардың құнына саналады.
Басқа да ... әр ... және ... ... ... ... 10 жыл ішінде шығындардың құрамында осы басқа да ... ... ... ... барлық секторларында да қатты өсіп еңбек ақының
бөлігінен (ауыл шаруашылығынан басқа) асып ... Ал ... ол ... ... Басқа шығындардың негізін салықтар, алымдар, ... ... ... ... ... ... заттарды
шығарып тастау, сонымен қоса резервтік және басқа да міндетті қорларды
аудару ... ... ... несие пайызын төлеумен байланыссыз
қызметтерін төлеу басқа да ... ... ... ... үшін,
өнімнің сертификаты үшін, кепілдемелік жөндеу жұмыстары үшін және ... ... ... ... ... ... басқа да шығындарға жұмысшылардың ойлап ... мен ... ... үшін ... ... іс ... ... және де негізгі қорлардың объектісін ... ... ... ... ... емес ... ... амортизация, жөндеу
жұмыстарына есептеулер (егер ондай ... ... ... ... бастап басқа да шығындардағы өнімді сатумен байланысты
жұмсалған шығындардың жеке элементтерін ... ... ... ... ... ... ... сақтандыру
шығындарын алып тастауға рұқсат беріледі.
Бухгалтерлік есептердің №7 ... сай ... ... ... ... құнына кіреді:
1. Шығарылатын өнім сапасына және өндіріс шығындарына бақылаудағы ... және ... ... ... өнім ... ... Сонымен қатар эксплуотация ... ... жою және ... ... ... ... ... пайдалануға байланысты шығындар.
3. Өндірісті дайындау және меңгеру шығындары.
4. Өндірістік процесс кезінде ... ... ... ... ... ... оның сенімділігін көтерумен сонымен қатар
өндірісті ұйымдастыру және технологияларды жетілдірудегі капиталдық емес
шығындар.
5. Өндірісті ... және ... табу мен ... шығындар.
6. Өндірістік үрдісіне қызмет көрсететін шығындары (өндірісті еңбек затымен
және еңбек күшімен ... ету, ... ... қорды жұмыс
жағдайында ұстау санитарлық–гегиеналық талаптарда орындауды ... ... ... қауыпсіздік технологиясына байланысты және еңбек
жағдайын жақсы қамтамасыз етуші шығындар.
8. Табиғатты қорғаудағы коды эксплуотациялау мен қолда ұстау шығындары ... ... ... ... ... шығындары.
9. Вахталық әдіспен жұмысты орындауға байланысты қосымша ... ... ... ... ... еңбек туралы заңында қарастырған
төленген және қосымша, кезекті дамалыс, қоланылмаған кезекті дамалысты
орнын толтыру ... және ... да ... ... ... ақы қоры ... өндірістік жұмысшылардың сақтандыруға
кеткен шығындардан жұмыспен қамтылған жарғылық мемлекеттік қорға,
денсаулықты ... және ... ... ... ... ... ... валюталық қор биржасының, жеке
тауарлық қызметтің бағасы.
13. Ахауларға байланысты жоғалтулар.
14. Кепілдік ... ... ... ... ... етуі ... ... кеткен шығындар.
15. Ішкі өндірсітік есептерге байланысты жұмыс істемеу, үзілуден ... ... ... ... ... босатумен және
жұмыскерлерді қысқартумен ... ... ... сфераға шығындар және тағы басқа.
Өндірістік шаруашылық қызметті және баға қалыптастыруды басқару үшін
тек қана ... оның ... және өнім ... ... ... қана ... ... қатар оның өнім бірлігіне, ... ... ... дегеніміз–өнімнің жеке түрінің өзіндік ... ... ... шығындарының ішінен 1 дана ... ... ... өзіндік құнын анықтаудың есебі. Шығындардың теоретикалық мәнін
толық қамтып болсақ, енді оны ... ... яғни ... ... ... ... АӨК ... - ДАҒЫ ШЫҒЫНДАРДЫ БАСҚАРУДЫ ТАЛДАУ
2.1.Қазақстан Республикасындағы сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындар
қызметіне талдау
Отандық сүт және сүт өнімдерін шығаратын кәсіпорындар үшін ... ... ... ... жүр, ... осы ... ... қызметті
дұрыс жүре алады. Дүкендерде сүт өнімдерінің кең ассортименті пайда болады,
және бұлар импортталған тауарларға төтеп тұралықтай бәсекелестік ... ... ... өздеріне өзі дайындаған. Мысалы: «Альфа - Ловаль»
фирмасы (Исыктағы) «Фуд Мастер» компаниясына ... ... ...... алған болатын. Бұл компания қазіргі – кезде Қазақстан
нарығында беделді орын алады да ... ... ... ... ... жасайды. Қазақстанның қайта өңдеу кәсіпорындарының
жандануына қажетті материалдарды өндіретін кәсіпорындар қол үшін ... ... Пак» ... материалдарын жеңілдік негізінде өз
бұйымдарымен қамтамасыз етеді. ... ... сүт ... ... ... талаптарына сай жасауға туралаған. Мысалы; ол
сүт өнімдерін ұзақ ... ... оны әр үрлі ... ... ... ... температура технологиясымен өңделген «Космис» (Қостанай қ.) және
ол кең таңдаудағы ... ... Бұл ... Қазақстаннық
өндірушілер үшін актуалды болып өндірістік қағида және тауар концепциялары
саналады, ... ... ... бәсекелестікке түсе алады егер, олар
өз өндірісіне қазіргі кездегі технико-экономикалық жолын қолданса. Бірақ
белгілі бір ... ... ... ... ... ... жоқ, себебі олар оны асып түскені де бар, өйткені отандық
тауарларға ассортимент енгізу шетелмен ... кең ... ... ... ... ... мен қор қазақтың ұлттық сүт өнімдерін енгізген.Өз
өнімдерін тура сол сияқты басқа компанялардың өнімдерін айыру үшін, тұрақты
тұтынушылардың жағымды ... ... үшін ... ... үшін ... бір ... ... қажет болды, сондықтан «Адал»,
«Қайсар» және тағы басқа өз ... үшін ... ... ... әдеттегіндей ол сүттен басталып, ақырындап өз ... ... ... («пеппи» йогурты, «Деревенская» қаймағы және т.б.
Қазыргі күнде сүт нарығында әр тұтынушыға өз қызметін ... ... ... эканомикалық таза өнімді шығару үшін ... ... ... ... Республикада берілген мақсат орындалып,
жүзеге асып жатыр: АӨК ААҚ ... ... ... ... ... және ... құрамы бар жаңа өнім түрлерін шығарды, яғни «БФБ»
(Биоридум бактериясы) «Био-С», ... ... ... және ... ... толы және ... өнімдер ассортиментінің бәсеке қабілетті мәселесін шешу арқылы,
бөлу саясатын белсенді қолдану ... ... ... көп ... алған. Көп қолданатын сауда нүктелері болып: орташа және орташадан
жоғары табысы бар ... ... ... ... шағын өндірістік дүкендер, киосклер, дала саудасының элементі
ретінде және бөлшек сауда ... ... ... ... ... анықтау үшін олардың арасында маркетингтік
зерттеу жүргізген, олар келесі бағытты ұстаған: ... ... ... ... ... бөлімі бойынша, тұтынушылардың сүт
өнімдерін өндірушілерге деген қатынасы. Сонымен ... ... ... ... сол өнім ... кәсіпорын бәсекейлестік талдауы
жүргізен. Алынған ... ... ... ... жауаптар
коэфиценті 73% болды, бұл жауап коэфицентіне сәйкес келеді (K > 05 %).
Тұтынушы сүт ... ... ... ... ... ... қораптың дизайны, болу мөлшері, натуралдылығы және бағасы оның
қалауына әсер етеді. ... ... ... ... 30% ... 26% оның ... 27% өнімнің жаңа ... ... 5% ... дизайнына, 8% болу мөлшеріне қарайды.
Сүт өнімдерінің қағидасының ... ... ... ... ... ол оны ... ... Дипломдық жұмыста ол
Лайкерттің «5» ... ... ... есептеледі. Онда «1» «өте жаман» «2»
«жаман» «3» «қанағаттанарлықтай» «4» «жақсы» «5» «өте ... ... ... ... «1» «өте ... ... «2» ... «3» «өте қажетті»
болады.
Шыққан қортындыға ... ... ... айраны бойынша
майлылық көрсеткіші (а=0,8, у/в=1,2) натуралдылығы бойынша ... ... ... ... ... ... ... 52%
оның йогуртына толық қанағаттанған, 24% «Адал» сүтін қалайды, өнімнің жаңа
дайындалу қағидасы бойынша (а = 0,65; у/в = 1,23) және ... ... 30% ... юг» ... ... ... (а=0,64; у/в=1,92) және майлылығы (0=1,22; у/в=1,06), 15% ... ... ... ... ... ... және ... у/в1=1,06) 7% «Смак ... ... ... ... ... 100% ... юг» пен ... ... ... ... «Фудмастер» компанясының
сүзбесімен 32% адамдар қанағаттанбаған майлылығымен (а=0,52;у/в=073), 50%
сүттің өнімнің жаңа ... ... ... және 18%
қаймақтың өнімнің жаңа дайындалу болмағанымен (а=0,79; у/В=0,71). АМЗ
компанясы айранының ... жаңа ... және ... ... ... ... көпшілігі өнімді көп қолданушы еді. ... ... ... болғаны келесіде болінген: тұтынушылар
өнімінің қорабының ... және болу ... ... ... ... «Фуд мастер», «АМЗ», «Агропродукт юг» натуралдық және майлылық
көрсеткіші бойынша ... ... ... ... «Агропродукт», өнімнің жаңа
дайындалу сәйкес емес «АМЗ», сүт өнімдерінің бағасына ... ... ... ... акционерлер қызығушылығын қолданып, ұйымның
әлеуметтік мәселерін шешіп, өндірісті дамыту қоғамның басты міндеті болып
табылады.
Қазіргі ... ААҚ «АӨК ... ... сату ... ... екі делдалмен және бірнеше корпаративті сатыпалушылармен жұмыс
жасайды. (мысалы, «Рахат» кондитерлік фабрикасының асханасы). АӨК ... ... ... 15% ... негізгі бәсекелесі «ФудМастер»
компаниясымен салыстырғандағы нарықтағы үлесі 35%, екінші ... ... Биль ... ... нарықтағы үлесі 10%, және басқа «Смак»,
«Қайсар», «Агропродукт», «Камони» нарықтағы қатысушылармен салыстырғандағы
оның ... ... ... ... ашу үшін ... ... ... зерттеу жұмысын жүргізіп көрейік, оның мәліметтері келесі
суретте берілген.
2-сурет. Алматы ... ... ... ... ... қызметтің қорытындысы бойынша «Адал АӨК» ААҚ айтарлықтай
бәсеке қабілетті деп айтсақ болады.
Кәсіпорында ... ... ... ... жақсы
ұйымдастырылған. Ол көбінесе авто көлік жүргізуші – ... ... ... ... ... ... өнімдерінің
көлеміне байланысты болып келеді. Мысалы: жалпы ... 300 000 ... ... ... ... ... оның 10 ... алады, яғни 30 000
теңге (айына).
«Адал Агроөнеркәсіптік компания» Ашық Акционерлік Қоғам 2000 жылдың 8
қаңтарында Октябрск совхозы ... ... Бұл ... ... 1998 ... 10 – шілдесіндегі «Акционерлік қоғам туралы»
заңына сәйкес, құқықтық – ұйым негізінде Ашық ... ... деп ... ... ААҚ деп беріледі.
Кәсіпорынның толық аты: «Адал Агроөнеркәсіп компаниясы» Ашық
Акцонерлік ... ... ... «Адал АӨК» ААҚ
Қоғам ашық болып табылады, яғни басқа акционерлердің келісімінсіз
акционерлік қоғамның мүшелері өз ... сата ... өзі ... ... ашық ... ... ... қоғамның мүшелері шектелмеген. АҚ № 6045- 1907 2000 жылдың 08
қаңтарындағы Алматы облысының Әділет ... ... ... қоғам
«Адал АӨК» дегеннен, Ашық акционерлік қоғам «Адал АӨК» деп қайта тіркелді.
Акционерлік қоғам шектелмеген мерзімге бекітілген.
ААҚ «Адал АӨК» ... ... ... ... ... Еңбекшіқазақ ауданы, Космос ауылы, Ленин көшесі 32.
Қоғамның өзі балансы және басқа да банк есептері бар, өз ... және орыс ... ... мөрі бар. ... ... ... белгілері, олардың үлгілері жарғылық ... ... ... заң ... ... ... әрекеттерді
істей алады. Мысалы: қоғам өз атынан мүліктік және мүліктік емес нәрселерді
алуға, жауапкершілікті артуға және заң ... ... ... мүмкіндігі
бар. Сонымен қатар қоғам меншік түріне қарамастан заңдық тұлғалардың барлық
түрімен біріге алады, басқа шаруашылық компаниялардың ... бола ... ... Қазақстан Республикасының территориясында ғана емес, сонымен қатар оның
шетінде де.
Қоғамның негізгі қызметі болып:
Ауылшаруашылық өндірісі;
Барлық ... және ... ... ... сату және ... ... және ауылшаруашылығына арналған объектілерді салу және оларды
жөндеу;
Құрылыс материалдарын өңдіру және өткізу;
Құрылыс және жөндеу жұмыстары;
Экономикалық және табиғатты қорғау қызметі;
Қонақ үй ... ... ... ... өнімдерін өңдеу және өндіру;
Өндірістік тауарларды өндіру;
Ақысы заңгерлік қызмет көрсету, адвокат қызметімен байланыссыз;
Франчайзинг;
Коммерциялық қызмет;
Халыққа қызмет көрсету.
Қоғамның ... ... ... құқы ... алуға;
Қоғамның қызметі жайлы ақпарат алуға сонымен қатар, қоғамның қаржылық
есебімен танысуға;
Акционерлер қоғам мүшелерінің ... ... ... мүшесіне кандидатура ұсынуына;
Акционерлер қоғамының жалпы жиналысында белгіленген, акционерлер қоғамының
тізімінің көшірмесін алуға.
Акционерлер заңға және ... ... ... ... тағы ... ... ... келесі талаптарды орындауға міндетті:
Қоғам он күн ішінде номиналды акция ұстайтын адамды, болған өзгерістер
жайлы ... ... ... міндеттерді қоғам акционерге жүктей алмайды. Қоғам акционерге
акцияларын сатуға кедергі жасай алмайды.
Кәсіпорынның мүлігін негізгі және айналым капиталдар ... ... ... ... көрсетілген. Ол мүліктер, кәсіпорынның меншігі
ретінде белгіленген.
Мүліктің қалыптасуының негізі болып ... ... ... ... алуға салған салымдар;
Кәсіпорынның өзінің қызметінен тапқан табысы;
Қазақстан Республикасының заңына қайшы ... ... да ... ... ... ету үшін ... ... көлемі,
шығаруға жарияланған барлық акциялардың номиналды құнының соммасына тең.
Кәсіпорынның ... ... ... 300 000 000 (үш ... теңге және олар 30000 жай акцияға ... оның ... құны 10000 ... Акцияны төлеуге ақша, мүліктік хұқ, жерді
қолдану хұқы және интелектуальды қызметтің нәтижесіне хұқ немесе тағы ... ... ... ... нарығында белгіленген соңғы бағамен
ғана акциялардың бағалы қағаздармен сатып алуға болады.
Кәсіпорындағы акционерлердің шешімі бойынша, ақшадан, ... ... ... ... ... ... бағасына сәйкес ақшамен
де белгіленгенеді. Кәсіпорын бағасын белгіленгені туралы қоғам негіздеме
жасау ... ... ... ... туралы және оның бағасы аудиторлармен
растауы қажет.
Толық құны төленбеген акциялардың өз ... жоқ және де ... ... ... ... ... капиталдың көлемін өзгерте
алады. Белгіленген жарғылық капиталды ұлғайту үшін, шығаруға жарияланған
барлық акциялардың құны ... ... ... ... ... және де ... ол сол кездің заңында белгіленбесе, ал жарияланған
жарғылық капиталды азайтқанда, жарияланған және ... ... ... ... ... ... туралы шешімді қабылдағанда, ол
тура көбейту туралы жүйеде өтеді. ... ... ... ол сол
кездің Қазақстан Республикасының заңында келтірілген минималды мөлшерден
кем болмауы керек.
Бағалы қағаздарды ... ... ... ... ... есеп
айрысу, тек Қазақстан Республикасының заңымен және кәсіпорынның жарғысымен
белгіленеді. Кәсіпорын акциялары, ... және тағы ... ... шығарады. Акционерлік қоғам пайда болып ол - жәй акция шығарады.
Жәй акциялар өзінің ... ... ... кәсіпорынды басқаруға
қатысуға, кәсіпорын экономикасынан келіп оның мүлігінің жартысына иеленуге
мүмкіндік береді.
Кейінрек барып ... ... ... ... ... Ол
акциялардың шарты, шығару реті ... ... ... ... ... шешіміне, заңды актілерге сәйкес болуы керек.
Кәсіпорын жарғылық капиталдардың он бес процент мөлшеріндегі ... үшін ... ... ... өндірісті дамытуға, әлеуметтік дамуға,
жұмыскерлерді марапаттау үшін ... Ол ... ... 2 жыл ... ... ... Жарғылық кпитал кәсіпорынның әр
жылғы таза табысынан алынады.Әр жыл сайынғы жарғылық капиталға салық жалпы
акционерлер ... ... ... қатысады. Егер ... үшін ... ... ... үшін ... жарлық капиталының
соммасы жарияланған жарғысың капиталдан 15% ... онда ... оны ... ... ... толтыруы керек.
Салықты төлегеннен кейінгі түскен түсім, кәсіпорынның қорын ... ... ... төлеуге қолданылады. ... ... ... ... ... ... бар ... төленетін
сыйақы болып табылады. Дивидендтер ақшамен, немесе акционер ... ... ... ... Әр ... ... ... жалпы
акционерлер жиналысында бекітіледі.
Кәсіпорын дивидентті жыл соңында төлейді. Дивидентті төлеу ... ... үшін ... ... білу ... ... және нақты дивиденттерді төлеу туралы күнді білу;
Дивидентерді алуға хұқы бар акционерлерінің ... ... ... ... ... ... дивиденттерді төлеу түрін білу (қолма-қол
ақшалай түрде немесе акционерлердің өкінішіне сәйкес ... ... ... ... дивидентті төлеу уақытына 30 күн бұрын сатып алуға хұқы
бар. Айналымға түспеген ... ... ... ... ... ... ... жиналысы. ... ... ... ... Бас ... ... ... мүшесі.
Бас директор
3-сурет. Басқару құрылымы келесі түрде көрініс табады:
Кәсіпорын жыл сайын акционерлердің жалпы жиналысын өткізуге міндетті.
Қаржылық жыл біткеннен ... бес ай ... ... жалпы акционерлер
жиналысы өтуі керек. Бұл мерзім үш айға ... ... егер ... ... ... ... аяқталмаса. Жалпы акционерлер жиналысында, әр
акционер дауыс бергенде, «бір акция- бір дауыс» ... ... ... ... дауысы оның қолындағы акциясына байланысты. Егер ол жерде
бір дауыс беру әдісі қолданбаса, яғни совет мүшесінің таңдауына ... ... ... ... кеңесі, ревизор.
Жылдық жиналыстан басқа, қалған жиналыстар кезекті деп есептеледі.
Жиналыстың өтуі, және оның дайындығымен ... мүше ... ... жиналысының комтенциялық ерекшеліктеріне
қатысты сұрақтар:
Қоғамның жартысына толықтырулар және ... ... ... ... өз ... ... ... жойылуы;
Жарияланған жарғылық капиталының көлеміне өзгеріс еткізу;
Ревизорлар комиссияның мүшелердің таңдау;
Ревизорлар комиссияның ... ... ... ... ... ... ... нарығының зандылығына сәйкес, акциялардың құнын бағалау,
әдісін ... ... ... ... анықтау;
Кәсіпорында бестен артық даусы бар акционерлер, ревизорлар, атқарушы
органдар, кәсіпорының аудиторын нақтылайды;
Кәсіпорын ... ... ... сұрауының арқасына
кезексіз жиналысыты ... ... ... ішкі ... ... ... кез-келген шешімін жалпы акционерлер
жиналысы жоққа шығарып, келіспеуге хұқы бар.
Акционерлерді жиналыс туралы мәлімдеу ... 30 күн ... ... ... ... жиналысының тәртібі жалпы жиналыста
белгіленеді. Акционерлердің жалпы ... өзі жеке ... ... ... бере ... ... таныстырушысы болып келе алмайды.
Күннің тәртібін атқарушы орган ... Ол ... ... ... ... ... ... өзгертулер және толықтырулар енгізілуі мүмкін, егер
акционерлердің жалпы көлемі 90-95% күн тәртібіне өзгерту ... деп ... тек ... ғана оған ... ... ... ... мүшесі, жалпы жиналыстағы ерекше
компитенциясына ... емес ... ... барлығын қарайтын,
кәсіпорын қызметін басқаратын мүше.
Директорлар кеңесінің компитенциясы:
Кәсіпорынның приоритетті бағыттарын анықтау;
Акционерлердің ... және ... ... ... ... ... қабылдау;
Жалпы акционерлер жиналысының мәжілісін ұйымддастырмай-ақ, сырттай дауыс
берудегі есеп комиссиясын құру;
Жалпы акционерлер жиналысың күн тәртібін бекіту;
Кәсіпорынның филиалын құру ... ... ... және тағы ... ... ... ... директорлар кеңесінің мүшесі
таңдалады, және ол қайта таңдалуы ... егер сол ... ... мүшесінің алдынала өз жұмысын ... ... ... ... ... емес одан ... да бола алады. Ондай
адамдардың жалпы көлемі директорлар кеңесінде 30% аспауы керек.
2.2. ААҚ АӨК ... ... ... ... ... олар өнімнің өзіндік құнына тікелей кіретін өнімнің
жеке түрлерінің өндірісімен байланысты Тікелей ... ... ... ... жалапы кәсіпорын бойынша әр ... ... және ... бір ... ... ... бір ... материалдық шығындардың көлеміне және материалдарға кеткен орташа
деңгейлі ... ... ... Өнім ... ... тікелей материалдық шығындардаң сомасына
әсер ететін факторлардың есебі
|№ |Материалдар ... ... |
| | |2002 |2003 |+/- ... ... түрі ... |
| ... |29 787 620 |30 790 730 |1 003 110 |
| ... |9 845 298 |9 996 385 |151 087 |
| ... ... |793 853 |795 945 |2 092 |
| ... өнім ... ... ... |
| ... | | | ... ... түрі бойынша |
| ... ... |23 390 450 |238 850 |
| ... |13 786 521 |13 975 550 |189 029 |
| ... ... |848 255 |850 360 |2 105 |
| ... өнім |2 139 337 |2 450 202 |310 865 |
| ... | | | ... ... түрі ... |
| ... |45 003 767 |45 116 658 |112 891 |
| ... |15 295 873 |15 456 958 |161 085 |
| ... энергиясы |1 617 718 |1 620 612 |2 894 |
| ... өнім ... ... |4 1368,8 |
| ... | | | ... ... түрі ... |
| ... |1 348 275 |1 365 985 |17 710 |
| ... |1 013 416 |1 152 579 ... |
| ... ... |61 539 |65 212 |3 673 |
| ... өнім |178 333,87 |179 523 |1189,13 |
| ... | | | ... ... құн құрамындағы тікелей шығындардық құрамы
Көріп тұрғанымыздай өнім өндірісіне ... әсер ... ... біріншісі ол – Шикізат. Бұл көрсеткіш сүт ... ... ... ... ... алып отыр, ал қалған электр ... ... ... ... жоғары емес. Ал егер өнімнің өзіндік құнына әсер
ететін факторларға қарасақ Онда клесі диаграмманы байқауға ... ... құн ... ... ... жалпы шығындар
Бұл жерде де байқағанымыздай өзіндік құнға әсер ... ең ... бірі ол – ... ... ... бір ... кеткен шығындар мен шикізаттардың шығыны, өнімнің
сапасына, оны басқа ... ... ... ... ... ... техникамен технологияға және ... ... ... шикізаттар
қалдақтарына және тағы басқа фактоларға байланысты. Ең алдымен осы ... ... ... ... ... ... білу керек.
Содан кейін барып қана жоспарланған бағаны нақты өнім ... ... = ... × Ціпл × ∆МЗхі × VВПіф
Материалдық орташа бағасының деңгейі, шикізат ... ... ... ... ... ... ... шығындар деңгейіне, шикізат сапасына және тағы басқа. Олардың
әр қайсысы үшін ... ... ... ... ... ... ... түрдегі немесе басқа фактордағы материалдардық топтардың ... ... ... Оны сәйкес түрдегі ... ... ... ... ... = ∆Цх і× УПіф × ... × ... кәсіпорындарда жоспардан жоғарғы шикізат қалдықтары болады, бірақ
олардың өткізуге ... ... ... ... ... Егер ... ... және бір шикізат құнымен бағаласа, онда өзіндік құнға кірген
өнімнің материалдық ... неше ... ... ... жоғарғы қайтарымсыз қалдықтар өнім бағасының қымбаттауына
және оның өндірісінің ... ... ... емес ... ... ... анықтау үшін жоспардан жоғарғы қайтарымсыз қалдықтардың
көлемін, түпкі материалдардың жоспардағы бағасына көбейту ... ... ... ... ... өнімнің бір данасының
тұтынушылық материалдарының көлемінің ... ғана ... ... ... ... да. ... бір данасына кеткен ... ... ... ... ... алмастыратын материалдар шығындарының
айырмашылығын алмастыратын материалдар құнына ... ... ... ... баға мен алмастырылған материалдар бағасы
арасындағы айырмашылықты алмастыратын шығындар ... ... ... қосу ... = (УР1 - УР0) × Ц0 , ... = (Ц1 - Ц0) × УР1 ... ... ... шығындарын басқаруын талдау
Құрал-жабдықтарды және машиналарды эксплуотациялап, қамтамасыз етуге
кететін шығындардың өзгеру факторлары және ... жеке және ... ... ... ... және жалпы шаруашылыққа кететін шығындарды
талдау әдістері, коммерциялық шығындар бойынша жоспарды орындау бағалары.
Жанама шығындар өнімнің өзіндік құнында келесі ... ... ... ... ... эксплуотациясына және оны қамтамасыз етуге кеткен
шығындар, жалпы өндірістік және жалпы шаруашылық шығындар, ... Бұл ... ... ... нақты көлемінің 5-10 жылға арналған
тауарлық өнімнің бір өнімге ... ... ... ... ... ... есептік кезеңдегі жоспар деңгейімен. Бұндай белгілер,
олардың динамикасында өнімінің құнының денгейі қалай өзгергенін жоспармен
салыстырғанда да жіне өның ... ... ... ... ... үрдісінде қосымша шығынның қатысты және абсолютті
өзгерістермен байқалған себептерді анықтайды. Өзінің құрамы ... ... ... ... ... олар ... ... элеменнтерінен тұрады.
Құрал–жабдықтарды және машиналарды ұстауға және экспуотациялауға
кеткен шығындар, оған ... ... ... ... ... кеткен шығындар тауарлады зауыт ішінде
тасымалдауға кететін шығындар, МБП–ның ширауы және тағы ... ... ... ... өнім өндірісінің көлеміне байланыссыз және
шартты-тұрақты болады. Ал басқалары жалпылай және ... ... да, ... ... ... Олардың өнім көлеміне
байланыстылық денгейі коффициент ... ... ... ... ... ... сол шығынның сомасының және өнім ... ... ... ... ... ... ... 2001-2002 жылға арналған ААҚ АӨК «Адал»-дың негізгі қорының
жағдайы
|№ |Көсеткіштер |2001 жыл |2002 жыл ... |
| | |Жыл басы |Жыл аяғы |Жыл басы |Жыл аяғы |+/- |% |
| ... құны |263254 |302875 |302875 |353103 |50228 |16,6 |
| ... тозу |31567 |66927 |66927 |107453 |40526 |60,5 |
| ... құны |231687 |235948 |235948 |245650 |9702 |4,1 |
| ... жылдық |233817,5 ... |6981,5 |3,0 |
| ... | | | | ... көрсетілген кестеге көңіл бөлсек, 2002 жылы 2001 ... ... ... құн ... ... ... қалдық құны 9702-
ге, жиналған тозулар 40526 – ға және де ... құн 50228 ге ... 2001- 2002 ... арналған ААҚ АӨК «Адал»-дың ағымдағы
активтерінің айналым кофициенті
|№ ... ... ... |
| | |2002 |2003 | |
| ... ... ... ... |250633 |362648 |+ 112015 |
| ... ... ... ... |95106,5 ... |+15570 |
| ... ... айналым |2,64 |3,28 |0,64 |
| ... | | | |
| |1 ... ... активтердің |136,4 |109,8 |-26,6 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... ... |0,38 |0,31 |-0,07 ... келтірілген кестелердегі көрсеткіштер жанама шығындарға өз
әсерін ... ... бұл ... ... ... ... түсім 2002
жылы 250633 тенгені құраса, 2003 жылы 362648 ... ... 112015 ... ... корының беріктеу кофициенті 0,07 ге қысқарған. 1 күндегі
ағымдағы активтердің айналым ұзақтығыда 2003 жылы 2002 ... ... ... әр бабы ... қорларды үнемдеу немесе
шығындардан артық ... ... ... ... ... жалпы соммасы, машиналар мен құрал жабдықтың санына,
оның құрылымына, құнына және амортизация нормасына ... ... ... ... аса ... машиналарды сатып алуға және де инфляцияның
арқасында жоғарғы бағалауға байланысты өзгеруі мүмкін. Амортизация ... ... ... жылжуға байланысты өзгеруі мүмкін.
∆ НА = (УР1 - УР0) × Ц0 , ... = (Ц1 - Ц0) × УР1 ... 1 ... ... ... амортизациясы өнім өндірісінің
көлеміне де байланысты. Берілген ... ... ... көп ... ... ... аз және де өнімнің 1 бірлігіне ... ... ... аз келеді.
Эксплуотациялық шығындарының көлеміне эксплуатацияланған объектілердің
саны, олардың жұмыс ... ... 1 ... жұмыста кететін үнеміне
шығындар жатқызады.
Толық, ағындағы және ... ... ... ... ... ... ... негізгі қорлардың тозу деңгейіне, қосымша
бөлшектердің құнына және материалдарды жөндеп, ... ... ... ... ... ... ... шығындар сомасына,
транспорттық қор түрі, оларды ... ... ... бағдарламаны
орындау деңгей, эксплатциялық және қамтамасыз етудегі жылжымалы құрамдағы
қорларды үнемді қолдануға әсерін тигізеді.
МБП тозу сомасына өнім ... ... және ... 1 ... денгейіне байланысты өзгереді, ал ол өз ... ... ... емес ... ... рационалды және үнемді
қолдануына байланысты да ... ... және ... үшін шын ... ... ... өнімді өткізу бөлімі бар оның ең негізгі бөлігі болып
дайын ... ... ... ... және ... ... өткізу.
Компанияда өзінің дистребютерлік жүйесі бар, ол дайын өнімді тек Алматы
қаласында ғана емес ... ... оның ... де ... ... үшін, өнімнің бағасы оның ... ... ... ... бағаға және бөлшек саудаға байланысты қойылады. баға
орнатудың ең негізгі қағидасы ол – ... өнім ... ... бастап «Адал АӨК» ААҚ өнімі көбінесе әр түрлі жақтар
бойынша ... ... ... ... ... және ... ... облыстардағы сауда нүктелерінде сатылады;
3. сонымен қатар олар жалақы есебінде және бартер түрінде беріледі.
«АӨК Адал» АҚҚ өткізу бөліміне ... ... 2 ... ... ... 2 диспетчер;
- 5 машина жүргізуші – экспедитор;
- өткізіү бөлімінде сонымен қатар келесілер жұмыс ... ... ... ... ... 7 ... ... қор меңгерушісі;
Шаруашылық құрылымды және басқаруды ұйымдастыру
«Адал АӨК» ААҚ цехтік құрылыммен ... ... ... ... ... ... және ... кешендері
жұмыс істейді.
«Адал АӨК» ААҚ: 2 МТФ, 1-ТФ, кондвор, 45 звенолық және бригадалық
жылдар, МТМ – ... МТК ... ... ... ... ... кешенге: сүт зауыты, онда дайын сүт өнімдерін ... ... ... йогурт, айран, тағы сол сияқты, шұжық цехы, диірмені бар.
ААҚ АӨК «Адалда» диспечерлік қызмет жұмыс жасайды.
ААҚ АӨК ... ... 3 ... жер бар: ... ... ... саны - 5 137 адам. Ал ААҚ АӨК ... ... саны ... ... мәліметтеріне сүйенсек 467 адам.
2002 жылдың жалақысының жалпы соммасы ... ... ... ... жылы 2 670 130 теңге болды. ... ... ... ... ... ... ... теңге болды, яғни ААҚ АӨК «Адал» да орташа
жалақы көбейіп, жұмысшылардың өмір сүру сапасы жақсарған, ол ... ... ... ... өндірістің тиімділігіне және дайын өнімді дұрыс
өткізу үшін ... бөлу ААҚ АӨК ... - дың ...... ... ... табылады. Ақша қаражаттары ішкі және сыртқы
көздерден алынады. ... ... ең ... ... ... болып
мыналар табылады:
1. Несиелер;
2. Қарыздар;
3. Акцияны шағару және сату;
Дайын өнімді ... ... ... ақша ... ішкі қайнар
көзі болып табылады. Дайын өнімнің бағасы қалыптасқанда олар өнім өндіруге
және осы өнімді ... ... ... ... ... Өнімнің
өзіндік құнын есептегеннен кейін барып соңғы өнімнің бағасы қалыптасады.
Бір жыл ішінде ... ... ... ... бойынша 36 тонна шұжық
өндіреді және 3 800 тонна ... сүт ... ... шығындар құрылымы
|Шығындар бабы |Өлшем |Барлығы|Сонымен ... ... |
| ... ... по ... | |
| | | ... |Мал ... |
| | | ... ... |кешені |
|Аяқталмаған өндіріс|Млн.тг |3,9 |-3,9 | | ... ... |Млн тг |55,0 |10,0 |16,0 |29,0 ... ... |* |103,8 |4,6 | |99,2 ... – шөп | |62,2 | |62,2 | ... дәрмек, | |49,0 |12,2 |2,8 |34,0 ... | | | | | ...... май | |40,0 |27,0 |7,0 |6,0 ... | |8,6 |0,6 |4,0 |4,0 ... бөлшектер, | |16,3 |8,2 |3,5 |4,6 ... | | | | | ... ... |—«-- |11,6 |0,8 |9,0 |1,8 ... | | | | | ... |—«-- |31,7 |2,0 |1,7 |28,0 ... | | | | | ... қамтамасыз | |3,2 |3,2 | | ... | | | | | ... ... | |9,9 |1,5 |1,8 |6,6 ... |—«-- |395,2 |74 |108 |213,2 ... ... шығындардың құрылымына тоқталатын болсақ, ... ... ... ол ... 3,9 млн. ... құрайды да, бірақ
оның барлығы өсімдік шаруашылығына кетеді. Аударылған жалақыны қарыстыратын
болсақ ол 55 млн.тенгені ... ... ... ... ... ... өңдеуші кешенге–29 млн.тенге кетеді.Дәрі-
дәрмек, құнартқыштар 49 құрап, өсімдік ... ... ... бірлік, өңдеуші шаруашылықта 34 ... ... ... ... ... ... май, электроэнегия,
қосалқы бөлшектер, трактор, автокөлік ... ... ... және тағы басқа шығындар жатады. Бұлардың жалпы ... ... ... ... шаруашылығы, мал шаруашылығы және өңдеу
кешенінің ішінде, ең көп шығындарды талап ... ол ... ... ... ... ... орында мал шаруашылығы, ол–108 млн.тенге
және үшінші орында өсімдік шаруашылығы 47 млн.тенгені құрады.
6-кесте. ААҚ АӨК ... ... ... ... |Өлшем |Жылдары ... |
| | ... | |
| | | |2001 |2002 |+/- |% |
| | ... ... |мың. |250633,0 |362648,0 |112015,0 |45,0 |
| ... ... |тг. | | | | |
| ... өнімнің |мың. |184222,0 ... ... |56,6 |
| ... құны |тг. | | | | |
| ... табыс |мың. |66411,0 |74284,0 |7873,0 |11,9 |
| | |тг. | | | | |
| ... ... |мың. |47033,0 |51316,0 |4283,0 |9,1 |
| | |тг. | | | | |
| ... ... |мың. |19378,0 |22968,0 |3590 |18,52 |
| ... ... |тг. | | | | |
| ... ... |мың. |6012,0 |9602,0 |3590 |59,7 |
| ... ... |тг. | | | | |
| ... ... |мың. |22561,0 |22488,0 |-73,0 |-0,3 |
| | |тг. | | | | |
| ... |% |0,19 |0,22 |0,03 |15,78 |
| ... | | | | | |
| ... ... |% |487,61 |475,81 |- 1,02 |-2,41 |
| ... | | | | | |
| ... саны ... |514 |552 |38 |7,4 |
| ... ... ... ... |235948,0 |4261 |1,83 |
| ... орт. | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| |Қор ... ... |0,93 |0,66 |-0,27 |-29 |
| |Қор ... ... |1,07 |1,5 |0,43 |40,2 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | |454,9 |436,2 |-18,7 |-4,1 |
| ... кофициенті | |0,83 |1,15 |0,32 |38,0 |
| ... ... | |2,57 |2,93 |0,36 |14,0 ... ... ... түскен түсім: әрине өнімді өткізу ол
кәсіпорынның шығарылған өнімінің ең ... ... деп ... ... және ол
кәсіпорын үшін өте мағызды. Бұл өнімді ... ... ... оның
цехтерінен, түскен табыстарының талдауында және тағы басқа ... ... яғни ... ... ... ... 2001 ... 2002 жылы 362648,0 теңге болып, 112015,0–теңгеге артты ... ... ... ... Бұл ... ... ... жүріп
жатқанын сипаттайтын көрсеткіш, яғни бұдан кәсіпорынның қаржылық жұмысы,
өндіріс жұмысының кеңдігі, шаруашылық ... ... ... болады. Жалпы алғанда өнімнің өзіндік құны 2001 жылы, 2002 жылға
қарағанда 104142,0 тгеңгеге өсті немесе 56,5 % деп ... ... ... Жиынтық табыстың соммасы 2001 жылы 2002 ... 7873 ... ... яғни 11,9 ... ... Бұл ... ... шығындар, өнімді өткізуге кеткен
шығындар, пайыз шығындары, ... ... ... ... ... ... ... және мұны 2001 жылмен салыстырғанда 2002 жылы 4283
теңгеге кеміді немесе 9,1 пайызды құрады.
Таза табыс. Бұл көрсеткішті ... ... таза ... ... ... салық, табыс салығы кіреді. Осы 2002 жылы таза табыс -0,3
пайызға кеміген ... -73 ... деп ... ... рентабельділігі. Осы көрсеткіш кәсіпорын өндірісіннің
эффектілігін есептеуде қолданылатын ең ... ... ... ... ... 1 ... ... пайданы көрсетеді. Өндіріс рентабельділігі
15,78 пайызға ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіш. Бұл көрсеткіш бір адамның орташа жылдық
өндіру көлемін ... Ол 2002 жылы -0,02 ... ... ... құралдардың орташа жылдық құны. Бұл ... ... ... ... тасымалдайтын транспортты,
машаналары жатады және бұлардың қосындысы арқылы негізгі ... ... ... табу ... осы ... бәрін қосып, әр жылды жеке – жеке
(2) бөлеміз. Бұл көрсеткіш 2002 жылы 235948,0 тенгені құрап, 1,83 ... ... Бұл ... қор ... ... ... ... табылады. Оның қасиеті сонда, оның алымын бірнеше бөлек цех
және құрал – жабдықтар ... ... ... Бұл ... ... ... ... қор пайдаланудағы жалпы көрсеткішін
анықтауға мүмкіншілік береді. Қор сиымдылығы былтырғы, яғни 2001 жылы ... ... 0,27 ... ... немесе 29 пайызға. ... ... үшін ... ... = ... ... ... өнімді өткізуден түскен түсім
Қор қайтарымдылығы. Негізгі өндірістік қорларды пайдаланудағы жалпы
көрсеткіш ретінде, кәсәпорынның эффектілігін ... Осы ... ... 2002 жылы 40,2 ... ... Осы ... ... біз:
қор қайтарым. = өнімді өткізуден түскен түсім / негізгі қордың (орт)
Төлем кофициенті. Төлем кофициенті негұрлым төмен ... сол ... ... ... ... деп есептеуге болады. Қалыпты көрсеткіші
-2-2,5 аралығында. ... ... 2003 ... ... пайыз
болған. Ол қалыпты көрсеткіштен аз.
Тозу кофициенті. Бұл өндірістегі негізгі құралдардың жылдан – ... ... ... ... 2003 жылы 2002 ... ... кофициенті 80,0 пайызды құрады. Бұны есептеу үшін біз, тозу соммасын,
бастапқы құнға бөлдік.
Қормен қарулану. Бұл көрсеткіш 2001 жылы 2002 ... ... ... ... көрсеткішті есептеу үшін біз:
қормен қарулану = негізгі қордың (орт)/ жұмысшылар саны
Айналым кофициенті. Біздің есептерге сүйенсек бұл көрсеткіш 38 пайызға
өскен.
Осы көрсеткішті ... үшін ... ... = ... ... ... ... каптал
Айналым кофициенті. Біздің есептерге сүйенсек бұл көрсеткіш 14 пайызға
өскен.
Осы көрсеткішті есептеу үшін біз:
айналыс ... ... ... ... ... ААҚ АӨК ... еңбек өнімділігін талдау
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | ... | |
| | | |2001 |2002 |+/- |% |
| | ... ... |мың. |250633,0 |362648,0 ... |45,0 |
| ... ... |тг. | | | | |
| ... саны ... |514 |552 |38 |7,4 |
| ... ... | |487,61 |475,81 |- 1,02 |-2,41 |
| ... | | | | | |
| ... ... қор |мың тг.|60586 |90756 |+38 |7,4 ... ... ... ... ... ... жағдайын көп көрсеткіштер арқылы сипаттауға болады, осыған
байланысты оларды келесі ... ... ... ... қабілеттігін сипаттайтын:
1. Толық икемділік кофициенті.
2. Аралық жабу кофициенті.
3. Жалпы жабу кофициенті.
ІІ. Қаржылық тұрақтылықты сипаттайтын:
1. Өзіндік кофициенті.
2. Қарыз құралдарының үлесі.
3. ... және ... ... ... ... ... көрсеткіші:
1. Жалпы айналым кофициенті.
2. Айналым жылдамдығы.
3. Өзндік құралдардың айналымы.
ІV. Рентабельділік көрсеткіштері.
1. ... ... ... ... ... және ұзақ ... қаржылар.
8-кесте. ААҚ «ААЗ» Қаржылық жағдайын сипаттайтын көрсеткіш ... ... ... ... ... |
| | ... | | |
| | | |2001 |2002 | |
| ... ... |0,7 < |0,91 |0,85 |- 0,06 |
| ... ... ... |> 0,3 |0,03 |0,09 |0,06 |
| ... және ... |> 1 |0,03 |0,11 |0,08 |
| ... қатынасы | | | | |
| ... ... ... | |0,75 |0,98 |0,23 |
| ... | | | | |
| ... құралдардың айналым | |0,82 |1,15 |0,33 |
| ... | | | | |
| ... ... ... |29,19 |60,96 |31,77 |
| ... | | | | |
| ... ... ... | |12,50 |598,7 |586,2 |
| ... ... | | | | |
| ... ... ... | |2,64 |3,20 |0,56 |
| ... ... | | | | |
| ... ... |% |19,74 |21,08 |1,34 |
| ... | | | | |
| ... ... |% |27,7 |24,07 |-3,63 |
| ... | | | | |
| ... ... қордың |% |27,71 |30,85 |3,14 |
| ... | | | | |
| ... ... ... |мың тг. |26,5 |20,5 |-6 |
| ... ... нормасы. |мың тг |34,1 |30,3 |-3,8 ... ... ... ... деп ... ... белгілі бір уақыт
ішінде қарыз берушілермен қысқа мерзімдік төлемді өзіндік ... ... ... бұл ... ... ... ... сипатайды. Нарықтық экономикасы дамыған елдерде келесі
шекті нормалар белгіленген:
Өзіндік кофициенті. 0,7 ден аз емес болуы ... яғни ... ... кәсіпорынымыз қаржылық тұрақты деп айтсақ болады. Сеебебі 2001 жылы
ол көрсеткіш 0,91 ге тең, ал 2002 жылы 0,85 ... ... ... 0,3 тен көп ... Бұл ... де ... ... десек болады, өйткені олар 0,03 ке және 0,09 ге тең.
Өзіндік және қарыз құралдарының қатынасы: 0,1 ден көп емес ... ... ... мысалымызда олар 2001 жылы 0,03 ке тең, ал 2002 жылы ол 0,11
ге тең.
Бұл көрсеткіш ... ... ... ... қорғалған.
ІІІ. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ СҮТ ӨНІМДЕРІН ШЫҒАРАТЫН КӘСІПОРЫНДАРДЫҢ
ДАМЫТУ БАҒЫТТАРЫ
3.1. Шығындарды басқарудың шетелдік ... бір ... әр өнім ... ... ... ... есептеп,
өндірістік шыңындарды төмендетуге талпынуы қажет. Өткізетін өнімнің бағасы
мен басқада жағдайлар тұрақты болғанда, өнім бірлігіне ... ... ... көлемін ұлғайтады.
Әр түрлі мемлекеттерде өндірсітік шыңындарды азайтудың әр түрлі
жолдары қолданылады. ... ... ... Дей етіп ... ... техникалық деңгейін жоғарылату шаралары:
а) Өндірістік үрдістерді механизациялау мен автоматизациялады басқарудың
автоматизацияланған жүйелері мен жаңа ... ... ... техникамен технологиялардың эксплуотациясы;
в) Өнім сапасын жоғарылату, өнімдердің техникалық сипаты мен құрылымын
өзгерту;
г) Еңбек ... ... яғни ... ... ... ... пен ... ұтымды пайдалану;
е) Өндірістің техникалық деңгейін жоғарылатушы басқа да факторлар;
Амортизациялық аударымдарды көбейту ... ... ... қолдану. Еңбек ақыны үнемдейді (жұмыс күші). ... ... ... ... ... ... ресурстарды үнемдеудің түрлі жолдары бар, ... ... ... ... ... ... ... өнімді жою;
Экономиалық материалдардың жаңа түрін енгізу;
Шикізат пен материалдарды кешенді пайдалану;
2. Өндіріс пен еңбекті ұйымдаструды ... ... ... ... ... ... ұйымдастыруды жақсарту;
в) Материалдық – техникалық қамсыздандыруды жетілдіру;
г) Өндірістік емес шығындарды жою;
д) Өндірісті мамандандыру,
е) Шығындарды жақсарту;
ж) Жұмысшылардың уақытын нәтижелі ... ... ... ... ... ... ... өнімнің көлемі мен құрылымын өзгерту шаралары.
а) Амортизациядан басқа, тұрақты ... ... ... ... өнім ... ... кеткендер;
б) Өндірістік қорларды пайдалануды жақсарту, ... ... ... ... ... Өндірілетін өнімнің құнын өзгерту;
4. Пайдалы қорлар мен басқа да шикізаттарды қысқарту әдістері ... ... ... Ескеретін жайт өнімнің өзіндік құнын
қысқарту, бір жолғы процесс емес күнделікті, кәсіпорын ... ... ... табылады.
Өзіндік құнды төмендету дегеніміз – жүйелі әдіс ... және ... ... ететін көп жоспарлы үрдіс.
Соңғы 34 – 40 жылдар ішінде ... ... ... ... ... ... қысқартылған калькуляция әдісін қолданып
келеді. Бұл әдіс тұрақты, ауыспалы, ... және ... ... анықтайды.
Шет елдік кәсіпорындарда өнімнің өзіндік құнын жоспарлағанда және
бақылағанда, оның ішінде ... ... ... ...... бойынша анықталады. Бұл әдісте негізгі ... ... ... ... және табыстың өзі лынады. Ол келесі кестеде көрсетілген:
9-Кесте. «Директ – костинг» жүйесі ... ... ... есеп ... ... ... ... |
| ... ... ... ...... |
| ... ... | Зпер |
| ... ... |Пм = В – Зпер |
| ... ... ... |
| ... |П = П – ... ... ... ұсынған авторлардың көрсету бойынша «Директ - костинг»
әрісі өндірістік көлемі және оған ... ... ... ... ... ол өндіріс табысты болып жатыр ма, әлде шығындалып жатыр ма, ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік
құны қалай болады осындай көрсеткіштер арасында байланыс орнатуға мүмкіндік
береді. Ал осы калькуляциялық ... ... ... ... ... ол осы шығындар табыстың сомасына қаншалықты көлемде әсер ететінін
көрсетеді.
Маржиналды табыс көлемінің өзгеруі шығарылатын өнімнің ... ... ... ... Қорытындылап айтатын болсақ, «Директ
- костинг» әдісі ... ... ... және уаыспалы шығындардың,
өткізу бағасынан, шығаратын өнім құрылымының әсерінен табыс ... ... ... ... ... ... талдауларнегізінде
кәсіпорын мен шығындарды басқарудың керекті шараларын қабылдауға болады.
Мұндай жүйелерді қолдану, әсіресе Ресейдің нарықтық экономикасын жақсы
білу үшін ... ... ... ... ... негізгі мақсатымыз
болып табылатындықтан, оған жету үшін өнімнің ... ... ... ... өнімге жоғары емес болғаны қоя отырып оны бәсеке
қабілетті өнім ... ... ... ... ... нарықты жаулап алу
үшін және ұстап қалу үшін табыстың нормасын төмендету ... ... ... өнім сатуымыз қажет. Яғни сату көлемін ұлғайта ... ... ... ... басқару шешімдірін қабылдаудағы негізгі көрсеткіш болып
«Шығарылмайтын нүкте» саналады. Оның негізі мынада – ... ... ... және ... да, ... ... көрсетілген.
Шетел кәсіпорындары мен фирмаларында «бәсекелестердің өндіріс
шығындарының салыстырмалы талдаулары» жүзеге асырылады.
Мұндай ... ... ... шығындарды бәсекелес кәсіпорынның
өндірістік шығындарымен салыстыруға мүмкіндік ... ... ... ... біле ... ... ... шығындарының көлемімен
таныса аламыз. Олардың қателіктерін ескере отырып, өзіміздің ... ... ... және олайша шығындарды төмендетеміз.
6-сурет Табыстылық графигі
Енді кәсіпорындар мен фирмалардың бәсекелес фирманың өндірістік
шығындарын ... ... ... ... ... өз
компанияларының шығындарын салыстыра отырып, қосымша мүмкіндіктерге ие бола
аласың.
Бізге белгілі ... ... ... өнім ... ... деңгейлі
шығндарды талап етеді. Бірақ 70 жылдың аяғы және 80 ... ... ... іс ... ... машина жасау компанияларымен толық жоққа
шығарылды. Себебі, бізге белгілі болғандағыдай, ... ... ... ... ... ... ... болып, өндірістік шығындар
төмен болады. Жапонядағы автомобиль және ... ... ... ... ... сол өндіріспен айналысатын АҚШ
кәсіпорындарынан 2 – 2,5 есе артық ... Бұл ... «дәл ... ... үшін ғана ... ... тұр.
«Дәл уақыт» әдіс Жапониядағы «Тойота» атты автомобиль ... ... ... ... ... ... Бұл ... негізгі мақсаты
шығындарды қысқарту болып табылады. ... ... үшін ... өзгеруін, жоғарғы сапалы комплектілік бұйымдармен қамтамасыз
етілуі, қызығулықтың ... ... ... ... мен ... және өнім өндірісінің көлемін үздіксіз бақылап отыру керек.
«Дәл уақыт» әдісінің негізгі қағидасы болып, ... және ... ... ... болу ... Бұл әдіс өндірісте қажет емес ... емес ... және ... емес ... ... етеді. Автономизация деген
сөз ахуалды өз бетімен бақылау дегенді білдіреді. Келешектегі ... ... бар ... ... ... ... ... ол - өнімге деген сұраныстың өзгеруіне байланысты жұмысшылар
көлемінің ... ... ... серіктестікті марапаттау және ойларды
жүзеге асыру.
Жұмысшылар әр өнім өндірісін ... ... және өнім ... ... әр ... ойлар ұсына алады. Жұмысшалардың ұсынысы
материалды түрде марапатталады.
«Тойота» ... ... ... ... «Дәл уақыт» әдісімен
жұмыс істегенде, белгілі бір аймаққа алдынала келісілген нақты ... ... ... ... кезең өткен кезеңнен өндіріске қажетті
бұйымдарды суырып алған сияқты ... Жай ... және де ... ... ... ... ... аймаққа өткен аймақ
алдынада болжамдалған және өндірілген бұйымдары ... ... ... ... ... ... өнім көлемінің өзгеруін қарайды,
бұл күнде яғни не ... ... ... ... ... ... ... және қорларға шығын ... ... ... Нарық
сұранысының құбылмалалығын әр қашан бақылап отыру арқылы, өндірістік және
айналым шығындары қысқарады.
Бірақ ... ... ... ... қолдану тиімді емес, себебі
дамыған маркетинг жүйесі, материалдарды жеткізу және өнімді өткізу жоқ.
Дамыған еледрде өндірістік шығындарды қысқартудың әр ... ... ... ... ... жоғарылаты;
Өндіріс үрдісін автоматизациялау және механизациялау, басқару жүйесін
автоматизациялауды енгізу;
Қолданылатын техника мен ... ... ... ... ... жоғарылату, бұйымның техниклық сиапаттамасын және
конструкциясын өзгерту;
еңбек құралдарын ... яғни ... ... ... шикізат түрін қолдану;
Шикізат пен материалды экономикалық қолдану;
Өндірістің ... ... ... ... факторлар;
Амортизациялық аударымдар көбейіп, аса өндірістік құралдарды қолдану
жалақыны қысқартуға мүмкіндік береді. Бірақ еңбектің жалпы ... ... ... ... ... көп жолы бар, олар мыналар:
Энергияны, жанар майды, материалдарды, шикізатты рационалды пайдалану;
Қалдықтарды қысқарту;
Ахуалды жоғалту;
Жаңа түрлі алматыратын заттарды және ... ... ... мен ... ... пайдалану;
Өсетін шығындарды қысқарту;
2. Еңбекті және өндірісті ұйымдастыруды жетілдіру шаралары;
Өндірісті басқаруды жетілдіру;
Еңбекті ұйымдастыруды ...... ... ... ... ... мамандандыру;
Жұмысшылардың уақытын тиімді қолдану;
Артық шығындарды қысқарту;
Өндірісті ұйымдастырып жетілдіру мне ... тағы ... ... ... ... ... және ... өзгерту туралы шаралар:
Шартты–тұрақты шығндарды айтарлықтай қысқарту (амортизациядан басқа);
Өндірісті қорды жақсы пайдалану және ... ... ... ... ... құрылымын өзгерту;
4. Табиғат жағдайының өзгеруі;
Қазақстан үшін шығындарды басқарудың Жапондық тәжірибесі қызықты.
Шығындарды ... ... ... үшбұрышты құраушы тастарына:
Таргет – костинг, кайдзер және қалыптасқан өзіндік құн ... ... Бұл ... алғашқы рет Жапондық компания «Тоета» енгізді.
Таргет – костинг концепциясы жобаны жоспарлау мен ... ... ... ... барысында қолданылады.
Тарге – костинг жүйесін ... ... ... ... ... ... өзгертті:
Өзіндік құн + Пайда = Баға
Ал Таргет – костинг жүйесінде формула төмендегідей болды:
Мақсатты - ... = ... ... ... ...... жүйесі түрде болды. Алғашқыда маркетингтік зертеу
арқыдлы өнімді өткізудің мүмкін бағасы анықталады.
7-сурет. ...... ... ... өзіндік құнды анықтау үшін, жобаны жүзеге асырудан
кәсіпорын алғысы келетін табыс ... ... ары ... өндіріс
үрдісінің қатысушылары, менеджерлерден, жұмысшыларға дейін – мақсатты
өзіндік құнға сәйкес, өнімді жобалау мен ... ... ... ... мөлшерде қысқарту қажет. ... ... ... ... ... 4 сатыда жүргізіледі.
1. Мүмкін болатын нарықтық бағамен анықталады;
2. Өзіндік құнмен анықталады,
3. Өнеркісіптік өнімді нақ осы ... ... ... ... ... ... және ... өзіндік құндар салыстырылады;
10-кесте. Шығындардың жапы өзіндік құнын есептеу
| |1 өнім ... ... ... ... бағасы |5 000,0 |
| ... ... ... % |20,0 |
| ... ... сату ... |10 000 |
| ... ... құн ... тыс. тг. ... |
| |Сметалық өзіндік құн мың. тг. | ... ... ... өнімнің сапасын төмендетпей, шығындарды
5500 тг. қысқарту қажет. Шығындарды азайту үшін, бір мақсатқа бағытталған,
жоғары ұйымдасқан және жоғарғы ... ... ... Егер ... ... өнім шығарылмайды. Егер сметалық өзіндік құн, мақсатты жалпы өзіндік
құннан жоғары болса, онда жоба әрі ... ... Осы ... ... іске ... Ол ... өндіру барысында өнімнің өзіндік құнын
қысқартуға мүмкіндік береді. Бұл өте ... ... ... ... және ... ... ... баға төмендейді. Егер кәсіпорын
өзіндік құнды төмендете алмаса, онда зардап шегеді.
«Кайдзен» сөзі ... ... ... ... ... ... ... білдіреді. Кайдзеннің мақсаты ірі кәсіпорындардан
инвестиция тартпай, кәсіпорындардың ішкі резервтерінің көмегімен ... ... ... ... элементтерден тұрады және өте күрделі.
Бұл жүйе «Дәл уақыт» ... де, ... ... ... түрлі жүйелері және суретте көрсетілген басқа да элементтер:
- Тұтынушыларға бағыттану - ... ... Өнім ... ... - Сапаны жақсарту
- Автоматизация - «Дәл ... ... ... ... ... - ... болмауы
- Новаторлық ұсыныстар жүйесі - Шағын топтардың қызметі
- Автоматизация - ... ... ... ... ... - ... мен ... ... Көп станокты жұмыс орындар - Жаңа өнімді ... ... ... ... ... ... ... Ол
шығындар қайта өндірісте, жарамсыз бөлшектерден ... ... ... ... ... ... ... және оларды минимализациялау жүйелері.
- Қайта өндіріс жоғалтулары ... ... Қор ... ... «Дәл ... ... ... байланысты
жоғалтулар
- Жөндеумен, құралдардың
құры тұруымен байланысты Жалпы эксплуотация
жоғалтулар ... ... ... ... ... ... жүйелері
Осы жоғалтуларды төмендету жүйелерін қарастырайық:
Мысалы: Жапония кәсіпорындарында қайта өндірумен және дайын өнімді
қоймалаумен байланысты жоғалтуларды ... Олар ... ... ... кіші ... өндіріске көшті.
Сонымен қатар Жапонияда «Дәл уақыт» ... іске ... Бұл ... ... ...... цехта қажет мөлшерде тура уақытысында
жеткізіледі. «Дәл уақыт» ... ... ... үшін 100 % ... ... қажет. Сондықтан бұл жүйе сапаны жақсартумен, оның ішінде, сапа
жақсарту үйірмелері, ахуалдардың болмауымен ... Бұл ... ... ... ... әр жұмысшыға өндірістік процесті
жетілдіру жөніндегі ұсыныстан беру ... ... ... ... өнім ... ... ... Жапонияда өндірісті автоматизациялау кең тараған. Ол еңбек күшін
үнемдейді, ... ... ... және өнім ... ... ... ... қалуынан оларды қайта ... ... ... – жабдықпен жұмыс істеу үшін Жапонияда жалпы
эксплуотациялық жүйе жұмыс ... Оның ... ... өз ... ... ... ... басқарады. ОЭС бұзылуынан болған
шығындарды минимализациялайды. ... ... ... ... ... ... құру 65 % 100 ... кем уақытта жүзеге
асады яғни бір демде.
Сөйтіп кайдзен жүйесі көп жақты ... ... ... ... жүйені қолдану қандай мүмкіндіктерде жүзеге асады?
Қазақстанда бұл жүйені жүзеге асыру ... ... бір ... ... ... Корпаративті рухты жоғарылату: Қазақстандық кәсіпорындарда әр ... жеке ... ... ... ол бір ... жанұя рухы
мүлдем жоқ.
2. Кәсіпкердің ерекше минталитеті: Кәсіпкерлер табысқа салынатын салық
мөлшерін азайту мақсатында, әдейі шығындарды жоғалтады. Бұл ... ... ... ... ... емес дамуы, бұл маркетингтік жүйеге
қатысты, ... ... ... таргет – костинг жүйесін
ендіргенде қажет, сонымен қатар ... ... ... ... ... бұл мәселені шешкенде мемлекет басты рөлді
атқарады.
4. Өндірілетін өнім сапасына әсер ететін өндіріс ... ... ... ... ... ... Келесі шарттың өз уақытында орындалмауы.
Осы үш кемшілік, сонымен қатар транспорттық логистикалық жетілуі дәл
осы уақытта «дер ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайына сай Кайдзенге қарағанда, тарген –
костинг жүйесін енгізу жағымды болар еді.
3.2. Қазақстан республикасындағы сүт ... ... ... ... ... Қазақстанның даму үрдісі көрсетіліп отырғанындай,
отандық өндеуші өнеркісіп өнімдерінің бәсекелік қабілеттілігін арттыруда,
ұзақ ... ... ... ... ... ... ... қажет. Өйикені, ұзақ мерзімде, тек ішкі ... ғана ... өнім ... ... талаптарына тез икемделе алмайды.
Тиісінше, отандақ өндірісті мемлекеттік қолдау ... ... ... ... ... ... ... халық
шаруашылығының басқа да салаларымен біртұтас жүйе ретінде ... ... ... ... материалдармен, басқа да
өндірістік ресурстармен жабдықтаушы ауыл шаруашылығының, сапа талаптарына
сәйкестігін ... ... және ... ... өндірісті
құрал-жабдықтармен қамтамасыз етуші машина жасау саласының, құтты дайындау
өндірістерінің тиімді ықпалынсыз бұл саланың тұрақты дамуы мүмкін емес. ... ... ... ... даму деп атап жүр. ҚР ... ... ... (18 ақпан, 2005 ж.) бұл мәселе жан-жақты
сипатталып, бейнеленген болатын. Атлған ... ... ... да ... кеңінен дәлелдеп берді.
Мәселен, амерокандық ғалым-экономист М.Портер өз еңбегінде «бәсекеге
қабілетті салалардың кластері» деген ... ... ... бірнеше
салалардың жүйесін құрудың тиімділігін сипаттаған. ... ... ... ... арттыруға, өзара көмекті
жетілдіруге алып келеді. Бір саладағы ... ... ... басқа
салаларына да таралады, ғылыми жетістіктерді ... ... ... алмасу және жаңалықтардың тез таралуы ... ... ... ... шешуге, нарықтағы икемділікті арттыруға,
бәсекелестердің шабуылын тойтаруға қажетті тиімді құрал бола алады».
Сондықтан да, өңдеуші өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... ықпал ететін осы салалардың
жұмысын тұрақтандыруға бағытталуы керек.
Мәселен, ауыл шаруашылығындағы ахуалға (майлы ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге (жерге
меншіктік қатынастар, ауыл шаруашылығы ұйымдарының құрылымы, жерге қатысты
мемлекеттік ... ... ... ... ... бұл ... арнайы саясатынсыз жоғары бәсекеге қабілеттілікті қалыптастыруы
қиын.
Сүт өндірісінің экономикалық қауіпсіздігі өнеркәсіптің басқа ... ... мен ... ... ... ... станоктарды
машина жасау саласы жасаса, шикізатпен ауыл шаруашылығы қамтамасыз етеді,
сала үшін мамандарды университеттер дайындайды және т.б. Осы ... ... тағы да ... ... тәжірибеде экономика салаларын Қосылған Құн Тізбегі (ҚҚТ)
ретінде қарауға ... ... және даму ... ... және кең
қолданылып жүр.
Бұл әдістің мәні, әр саланы ақырғы өнімге біртіндеп құн ... ... бір ... ... ... ... ... ҚҚТ-інің екі
түрін ажыратады: тік және көлденең.
Экономикалық белсенділік ҚҚТ-нің тік құрылымында, әдетте, бір ... ... ... бір ғана ... шикізат шығарады, оны
өңдейді, қосалқы ... ... және ... ... ҚҚТ-нде белсенділік бірнеше шаруашылық субъектілері арасында
біркелкі бөлінеді: бір компаниялар өнім ... ... ... жеке ... ... үшінші кәсіпорын өнімді жинақтайды.
Өндірушілер саны басым болған жағдайда тік ... ... ... ... ... қалыптасады. ҚҚТ-не кім ең көп әсер етсе, сол ең ... құн ... ... ... тұтынушылардың ҚҚТ-ң мысалы ретінде көрінеді.
Ол дизайнерлік фирмалардан, көтерме сатушылардан, жеке ... мал және ... ... ... Осы ... фирмалар ерекше маңызға ие, не шығару керектігін анықтап,
басқаларына қарағанда артық қосымша құн ... ... ... ... ... өсуі, тауарларды
өндірушілерге экологиялық және басқа да талаптардың ... ... ... ... әсер етеді. Мысалы, Гонконгтегі еңбек ақының
елеулі өскеніне және соған байланысты ... ... аяқ киім ... ... ... қарамастан, мемлекет ҚҚТ-нен шығып
қалған жоқ. Оның себебі, Гонконг компанияларының АҚШ-қа киім мен аяқ киім
жеткізуде ... ... ... мен жеткілікті тәжірибесі бар
екендігінде. Егер АҚШ ... ... алып ... ... ... ... ... айналысуы мүмкін.
Мемлекет ҚҚТ-не кіретін барлық элементтерді кешенді қолдауы ... ... және ... функциясы осындай болады.
Осы ретте, салалардың бір-біріне тізбектесіп дамуын ... ... ... ... ... ... ... кетуге
болмайды. Ол өз зерттеуінде: ... ... ... ...
белгілі бір сферада қызмет ететін, бірін-бірі толықтыратын, ... ... ... ... өзара байланысты
компаниялардың және солармен байланысты ұйымдардың тобы" –деп көрсетеді.
Кластерлердің географиялық масштабы бір ... елге және ... ... ... ... өз күрделілігіне, тереңдігіне
байланысты түрлі нысанда болуы мүмкін. ... көп ... ... өнім
шығаратын компанияларды, сервистік компанияларды, арнайы ... ... ... ... шығаратын ұйымдарды, қаржы
институттарын қамтиды. Кластерді анықтауды ірі компаниядан ... ... сол ... тік және көлденең байланысқан тізбекті ... ... ... – сол ... ... жанама әсер ететін
мемлекеттік немесе заңдылық ... ... ... ... ... ... үшін ... маңызы бар, кластер ішкі
өсуге бастау береді, саланы іліп алып, барлық тізбекті ... ... ... ... ... ... көп ... қажеттіліктері шеңберінен шығатын ойлаудың ерекше нысанының
дамуын қамтамасыз етеді. 5-суретте ... мен ... ... байланысы көрсетілген.
Кластерлер түсінігіне негізделген бағыт ғылым мен технологияны, білім
мен профессионалдық дайындауды экспорт пен шетелдік инвестицияларды ...... және ... ... ... дамыған экономика жағдайында анығырақ ... ... ... ... ... жергілікті базада
немесе жергілікті нарыққа қызмет көрсететін шетелдік ... ... ... ... салалар ресурстық және еңбек шығындарын
артық пайдалануға бет бұрады. Дамушы экномикадағы ... ... де, ... ... ... ... пен технологияға,
қосалқы бөлшектерге арқа сүйейді.
Кластерлерді ромб қырлары бейнесінде елестетуге болады дегенмен,
барлық ... да тең деп ... ... ... ... күреске үш
тәсілмен әсер етеді:
- біріншіден, кластерге кіретін ... мен ... ... ... ... қабілеттілігін арттыру;
- үшіншіден, жаңа бизнесті ынталандыру арқылы.
Кластер ... ... ... ... ... ... [53].
Қазақстанда да кластерлік дамуды қолдап жүрген экономист-ғалымдар,
авторлар бар. "Мемлекеттің ... ... ... ... ... ... Республикасында тамақ өнеркәсібінің кластерін
қалыптастырады. Кластердің қалыптасуы ... ... ... ... ... - деп ... ... экономист-
зерттеуші С.Б.Ахметжанова.
Біз "Қазақстанның 2003-2015 жылдарға индустриалды-инновациялық даму
Стратегиясындағы" ҚҚТ-нің құрудың және ... ... ... бастамалар әр түрлі терминдермен
жазылғанымен, ... бір деп ... Екі ... ... де бір ілмек
арқылы бүкіл сала тізбегін дамытатын топ құру ... бар. Бұл ... ... ... ... ... сала
кәсіпорындарының кіруі мүмкін.
Егер сүт өндірісінде кластерлік даму қалыптасса, кластердің құрамдас
элементтері болып: ауыл ... ... және ... ... ... ... ... жүйесі, білікті мамандар ... ... ... ... ... ... ... агенттіктері), жеңіл
өнеркәсіп кәсіпорындары Қауымдастығы, дизайнерлік компаниялар, көтерме және
жеке сауда желілері болып табылады. Сүт ... ... ... ... ... ... кластер туралы пікірлерден сүт өндірісінде
дәл қазір ҚҚТ-н құрудың қажеттігі бар деп есептейміз. Сүт өндірісінде ... құру ... неге оны ... деп ... ... сұрақ туындауы
мүмкін. Бұл жерде, біз кластерді теориялық негіз ретінде ... ... ... жылдарға индустриалды-инновациялық даму Стратегиясы
өмірге енгізіліп отырған қолданбалы құжат болғандықтан, осы Стратегиядан
көп ауытқымай, "Сүт өндірісіндегі ... ... ... ... ... ... ... тізбегі сызбасын 7-суретте ұсынып отырмыз. Осы
сызба арқылы Сүт өндірісінің ақырғы өніміне қосылған құн ... ... ... ... ... ... ... мүмкін салалар мен ұйымдардың қазіргі
жағдайларын қарастырайық.
Дағдарысты басынан өткізген ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... Елдің жиынтық ішкі өнімінде ауыл шаруашылық
өндірісінің үлесі 8,5%-ы (2000 жылы-8,1%, 2001 ... ... ... жылдан бастап ауыл шаруашылығының жиынтық өнімінің ... ... ... отырғаны анықталып отыр.
Салада жалпы оң қаржылық көрсеткіштер ... 2000 жылы таза ... 4,3 ... ... 2001 жылы 7,8 ... тенгені құрады. Осы таза
табыс көлемі негізінен өсімдік шаруашылығында болды. Ауыл шаруашылық кешені
ашық экономика және ауыл ... және ... ... ... ... ... ... экономикалық тиімділікті қамтамасыз
ететін жаңа кезеңнің алдында тұр деп ... ... Арғы ... ... ... ... агробизнестің рационалдық
құрылымының қалыптасуымен, агротехология деңгейінің ... ... ... маркетингтік стратегиясына көшумен, ішкі нарықта
импортты алмастырумен, таяу және алыс ... ... ... жаңа сапалық өсуге көшуді талап етеді. лкен ... ... ... ... байланысты артықшылықтар және шығындардың жалпы
балансын бағалауда болып отыр. Басты міндет халықаралық сауда құқығына зиян
келтірмей елдің аграрлық ... ... даму ... және азық-түлік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
Агроөнеркәсіп кешенінің дамуы нарыққа бағытталған заңдылықтарға ... ... ... ... ... ... отандық азық-
түлік өнімдерінің бәсекеқабілеттілігі, олардың халақаралық ... ... ... ... табылады.
"2003-2005 жылдарға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік агроазықтық
бағдарламасының" ... ... ... ... ... ... ... және бәсекеқабілетті өнім өндірісін
қалыптастыру негізінде қамтамасыз ету ... ... ... жету үшін ... ... қойылады:
– елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
– агробизнестің тиімді жүйесін құру;
– ішкі және ... ... ... ... ... ... көлемінарттыру;
– ауыл шаруашылығын мемлекеттік қолдау шараларын рационализациялау.
Осы Бағдарламада өңдеу салаларының дамуын қарастыратын сұрақтарды ... ... ... ... ... Ауыл ... ... шикізатын өңдеу сұрақтарымен айналыспайтын
болғандықтан назардан тыс ... деп ... Біз ... отырған тоқыма
және тігін ... ... ауыл ... шикізатын
өңдеуқарастырылатын болады (мақтаны, зығырды өңдеу).
Осы Бағдарламада да сүт өндірісі үшін ... ... ... сөз ... Қазақстан Республикасында сүт өндірісі үшін
құрал-жабдықтар шығаратын бір де бір ... ... ... жоқ ... сүт ... материалдық базасы жаңалау үшін станоктарды, негізгі
капиталды, қосалқы бөлшектерді шетелден ала бермек пе? Сондықтан біз ... ... сүт ... ... ... ... қарап, осы
сала кәсіпорындары үшін де ... ... ... ... ҚҚТ-не
кіретін сала ретінде машина жасау сласында тоқыма сүт өндірісі үшін ... ... ... стандарттау жұмыстарын халықаралық стандарттарға
сәйкестеу;
... ... және ... 5-10 ... созу несиесін
ұйымдастыру;
– құрал-жабдықтармен кешенді түрде жабдықтау және сервистік қызметті,
мамандарды станокпен ... ... ... ... ... ... ... жеке ... ... ... ... ... жаппай
өндірістен сериялық, дара өндіріске көшу.
Лизингтік компанияларды ұйымдастыру тек қана машина жасау саласында
шешілетін ... ... ... ... ... ... алу қаржы
қажеттілігі сезілетін тоқыма және тігін кәсіпорындары үшін оң шешім болар
еді. Осы тұрғыдан ... ... ... ... ... ... "Қаржылық лизинг туралы" Заңы лизинг түсінігін және лизингтік
операцияларды реттеу негізіне жаңа түсінік береді. Заңның ... ... ... жағдайларда жүретін, заңмен бекітілген, салық, ... ... бар ... ... ... ... өндірісті материалды-техникалық қамтамасыз етудің инновациялық
әдісі болып табылады және өндірістік қуаттылықты сыртқы инвестициялау
көздерінен ... және ... ... ... жасайды. Көп кәсіпорындар
техникалық паркті жаңалауға әлдері келмейтін ... ... ... ... ... ... әлемнің көптеген елдерінде, соның ішінде,
дамыған нарықтық экономикалы елдерде кең тараған. 2003 жылдың 24 ... ... ... ... ... ... ... міндеттері:
– Қазақстан лизингтік заңдылық ... ... ... ... бір ... келу;
– Қазақстан заңдылықтарына сәйкес өзгерістерді жасайтын және ... топ ... ... ... ... ... ... жеткізушілерден, кеңестік және аудиторлық ... ... ... тұратын жұмысшы топты құру.
Зерттеу нәтижелері бойынша лизингтің ... ... ... лизингтік операцияларды құрал-жабдықтардың амортизация нормаларымен
байланысты қылатын ... ... ... ... үшін ... амортизацияны қолдану
мүмкіндігінің болмауы;
– қосымша құн салығы және ... ... ... ... мен ... ... туғызуы;
– Азаматтық кодекс және лизинг заңдылықтарының арасында үйлесушіліктің
болмауы.
Лизингтің мәні техника мен ... ... ... арта ... ... ... көп ... салымдарынсыз қымбат тұратын
құрал-жабдықты алып, ... ... ... ... ... ... өндіретін тауарлар мен қызмет түрлерін кеңейтуге
мүмкіндігі бар. Қазіргі ... ... ... ... ... ... инвестициялар көлемінің 15-30%-ын алады, дамушы
өтпелі экономикасы бар елдерде ... ... ... ... лизингті пайдаланғандықтан, ол мемлекеттік экономикалық ... ... ... ... ... бойынша айналым 280 млрд.
долларға жетті.
Қазақстанның Қаржы Министрлігінің ... ... ... ... 800 млрд. тенгені құрайды. Қазір ... ... ... портфелі 105,9 млн. АҚШ долларын құрайтын негізінен Ірі банктер
жанында құрылған 9 лизингтік компания жүргізеді.
Лизингті пайдалану ... ... ... ... амортизациялық жеңілдіктер) қолдау көргенде арта ... ... ... ... ... ... ... ұлттық экономиканың
интенсивті даму факторы ... ... ... ... ... әкеледі[53].
Химиялық өнеркәсіп Қазақстан Республикасының 2010 жылға дейінгі
Индустриялық стратегиясында ... ... ... ... жері ... ... бар ... тұнып
отырғандықтан, химиялық өнеркәсіпті дамытуға кең ... бар. ... ... және ... кәсіпорындары үшін шығарытын өнімдері:
бояулар, химиялық жіптер, ... ... ... ... бизнес
тұлғаларының назар аударатын тұсы. Дегенмен саланың дамуы өндіруден ... ... ... ... өнім шығаратын тізбекті қамтитын ірі
кешендердің қайта ... ... ... ... талшықты бояйтын бояулар
шығарытын бірде бір химиялық ... ... ... ... ... болған дағдарыс салалық ғылымның консервациясына,
салалық ғылыми-зерттеу институттарының ... ... ... ... ... ... жоқ, ал жас мамандарға деген сұраныс
нольге тең, жоғары оқу орындары ... ... ... жылы ... білім гранттары 30 орынға артқанымен, білім
несиелері 101 орынға кеміген. 2003 жылы ауыл ... ... үшін ... ... ... 5 орынға, мемлекеттік білім
несиелері 10 орынға артып отыр. Жалпы мемлекеттік білім тапсырысы ... ... ... та аз ... ... институттары жоқ Сүт өндірісінің мүдделерін
Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары Ассоциясы мемлекеттік, қоғамдық ... ... ... осы ... ... ... мен ... арасындағы қозғаушы күш ретінде ҚҚТ-не кіргізген дұрыс деп
ойлаймыз.
Мемлекеттік стандартизация және ... ... ... ... 2010 ... ... халықаралық талаптарға сәйкестендіру үшін:
– техникалық реттеу жүйесін ... ... ... дан ... ... халықаралық деңгейдегі техникалық комитеттер құру;
– БСҰ-мен бірге стандарттау, ... және ... ... ... ... ... ... кәсіпорындарында халықаралық ІSO 9000 және ... сай сапа ... және ... ... ... мен
енгізу;
– отандық кәсіпорындарды ынталандыру мақсатымен Қазақстан кіметінің
"Сапа сласындағы ... ... ... ... ... мемлекеттік саясатты өткізу қарастырылады.
Нарық жағдайында өндіруші өз өнімдерінің өткізілуіне тікелей ... Осы ... сүт ... ... ... ... ... мүмкін.
Өткізу каналын таңдап алу кәсіпорын үшін стратегиялық маңызы бар мәселе.
Таңдап ... ... ... ... ... ... ... нарық
талаптарынан, бәсекелестерден шет қалмауға болады. Өткізу каналын таңдауда,
осы каналдарға әсер ететін факторларды ... ... ... ... факторларына келесілер жатуы мүмкін: тұтынущылар, тауар,
ұйымдастыру деңгейі, сыртқы ... Осы ... ... ... Тұтынушылар санын, олардың орналасуын, ... ... ... ... ... алу ... ... өзгеруін
ескерген жөн.
Тауар. Тауардың сипаты, ... ... ... саны,
тұтыну маусымдылығы, санитарлық және заң шектеулері өткізу каналына әсер
етеді.
Ұйымдастыру. Кәсіпорынның көлемі, қаржылық ... ... ... ... ... ... мен ... басты
назарда болуы тиіс.
Сыртқы орта. Бәсекелестер саны, бәсеке түрі, экономикалық және заңдық
факторлар сыртқы орта ... ... ... ... ... ... таңдап алса, келесі
шарттарды ұстанғаны жөн:
- дилерлер үшін ... ең аз ... ... бойынша шектеулер
қойылуы;
- ай сайынғы ең аз ... алу ... ... бір ... арқылы өндірілген өнімнің 25-30%-ы ған өткізілуі;
- ... ... ... ... байланысты болуы.
Кәсіпорынның өткізу каналы ретінде дилерлік желіні таңдап ... ... бар: ... ... ... ... ... басқаруға, менеджментті жетілдіруге, өндірісті ұлғайтуға, ноу-хау
енгізуге, жалпы өндірістік сұрақтарды ... ... ... сүт ... үшін ... желі арқылы өнім өткізуді
ұйымдастыру өткізудің тиімді ... ... кең ... ... ... ... ... каналына сәйкес, қосылған құн
мөлшері де әртүрлі болатынын айта ... ... ... ... ... болса, қосылған құн мөлшері аз болады, ал күрделі ... ... ... өндіруші-агент-дилер-көтерме сауда-жеке сауда-
тұтынушы, қосылатын құн мөлшері де жоғары болмақ. сүт ... құн ... ... ... ... ... байланысты
болады. Қазіргі таңда тоқыма және тігін бұйымдарын кәсіпорыннан ... ... ... ... ... ... ... сегменті ынталандырусыз қалды. Оларға
салықтардың барлық түрін бекітілген ... ... ... ... (ҚҚЖ) ... бар өнім шығаратын кәсіпорындар жатады. қазір салық
төлеушілердің атаулы категориясы үшін ... ... ... ... құны
жоғары кәсіпорындар үшін арнайы салық режимі корпоративті табыс салығының
және қосылған құн ... (ҚҚС) ... 50%-ға ... ... қолдану арқылы жалпы бекітілген тәртіппен салықты есептеу.
Осы ретте салықтарды төмендету ҚҚЖ өнім ... ... ... ... есептеледі. Осындай кәсіпорындар үшін салық мерзімін ҚҚС бойынша
ағымдағы төлемдерді тоқсан бойынша төлеу ... Бұл ... ... ... алатын айналым қаржыларының пайда болуы үшін
жасалады. Корпоративті табыс ... және ҚҚС жыл бойы ... ... 30-50%-
дық азайтумен төленіп отырады. Берілген ... екі шарт ... ... ... мүмкін:
1. Өзі өндірген тауарларды өткізу көлемі жалпы өткізу көлемінің ... ... ... ... ... ... негізгі және негізгі емес
қызмет ... ... ... ... ... ... ... қызметпен айналысатын кәсіпорындарға таралмайды, яғни отандық
тауар өндірушілерді қолдауға арналған.
2. Тауарларды өткізу көлеміндегі ... ... ... ... ... ... ... салық режимі жанды еңбек, ... ақы ... ... ... жоғары кәсіпорындарына қолданылады.
Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... ... ... ... металлургия,
жеңіл және тоқыма салаларының кәсіпорындарына қолданылады.
Сүт өндірісінде ҚҚТ-н құру оған қатысатын барлық ... мен ... ... ... ... ... ... тиімділігін арттырады, жаңа
жұмыс орындарын ашады, сәйкесінше елдің, саланың экономикалық қауіпсіздігін
қамтамасыз ... деп ... ... ... кезде кез – келген кәсіпорындарда шығындарды
басқару және оның алдын алу жолдары маңызды ... ... ... ... және ... сату - өндіріс көлемінің өсуімен немесе ... ... ... ... ... және қаржылық ресурстарды
қолданылу деңгейіне байланысты өзгеруі мүмкін.
Қазақстанда ... ірі, ... ... ... ... ... жұмыс жасап, біртіндеп алға қарай дамуда. Олардың
өнім өндіруіне немесе қызмет көрсетуіне ... ... ... ... ... негізгі мақсаты болып табылады. Өндірістік шығындарды
қысқартудың ең ... ... ... ... ресурстардың
барлық түрлерін (еңбек және материалды) үнемдеу.
Сонымен қатар егер кәсіпорын өнім өндіргенде оған кететін ... ... ... және басқадай заттарды өзі ... онда бұл ... ... аз ... ... шығын негізгі шикізаттар
мен материалдарға, отын мен энергияға, салық жүйесіне, жұмысшылардың ... ... ... ... ... және басқа да шығындарға
жұмсалады.
Ал шетелдік тәжірибеде шығындардың алдын алу үшін тұрақты, ауыспалы,
жалпы және ... ... ... ... ... ... жасалады.
Қазақстанның шетел мемлекеттерінен алатын негізгі тәжірибесі - ... оның ... ... және ... аса ... баға қоймай
көп мөлшерде сатуға қол жеткізу. Сонда тұтынушылар да көп ... ... ... көп мөлшерде сатудан пайда кіреді. Сондықтан, кез-келген
компания басшылары өндірістік шығындарды бөлгенде дұрыс бағытты ... ... ... өз ... ... ... яғни өнім ... оны өткізуде қаражат жұмсайды. Оған жататындар: жалақы төлеу, шикізат
сатып алу, энергоресурстары және тағы ... ... ... ... ... ... көп: ... және
экономикалық, тікелей және жанама, тұрақты және айнымалы, шекті шығындар
және тағы басқалары олардық әрқайсысы ... бір ... ... ... ... ... ... СБУ №7 бойынша
өнімдердің өзіндік құнының құрамы және шығыстары қарастырылған.
Алынған мағлұматтар АӨК АҚ “Адал” кәсіпорының ... ... ... ... ... ... ... құнын және
шығындарынды төмендетуге ұмтылу керек.
Өнімді тұрақты бағамен сату және ... да ... ... ... ... ... АӨК АҚ ... жөндеу жұмыстарын
жүргізгендегі шығындардың құрамын ... ... ... ... ... ... сай ... төмендетудің мынадай
жолдары ұсынылады: өндірсті автоматтандыру, қалдықтарды ... ... АУП ... ... ... ... жоғары тұтыну тауарларының тиімді
жұмысын Өндірістік шығындарды азайтту және жақсартуға байланысты жүйелік
және ... ... ... мүмкін емес.
Бұл қызметтің маңызды маркетингтік бағыты болып ... ... ... ... табылады. Тәжірбиеде кез келген
кәсіпорын түрінің өндірістік қызметінің барлық жағын стандарттау мүмкін
емес.
Әр ... ... ... ... өз өндірісін бақылау мен
ынталандырудың өз әдіс- тәсілдері жиынтығын таңдау керек.
АӨК АҚ ...... ... үшін ... ... түрі болып,
бақылау жүйесі бақылаудың арнайы әдісі, мысалы ... ... ... жеке ... мен ... ... ... жатады.
Зауыттағы шығындарды азайту сөздерінің түрлеріне еңбек тиімділігін
арттыру өнімнің өзіндік құнан калькуляциялауды жетілдіру ... ... өсу және ... ... ... барлық түрі бұл
кәсіпорында қолданылмайды. АҚ жақсартудың негізгі бағыттары келесідей.
Кәсіпорын үшін ең ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде кәсіпорын нарықтың ерекшелігін
зерттеуге және ... ... ... ... ... ... және
басқа жағдайлар туралы білуге мүмкіндік алады. Өнім өндіруде ресурстарды
тиімді пайдаланудағы ... ... ... өсу ... ... ... айналысқанда ғана жоғары болады. Сол себебті АӨК АҚ
“Адал”-ға ... ... ... ... ... ... мен тиімді пайдалануды және шығындарды есептеумен айналысатын
адамды бөлек шығару керек.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... ... от 4 ... 2003 ... ... внутренней и внешней политики на 2004 год». \\
Каз. правда, № 96-97, 5 апреля 2003 ... ... ... ... ... от 19 ... 2004 года «К
конкурентоспособному Казахстану, к конкурентоспособной экономике,
конкурентоспособной нации!».\\ Каз. правда от 20 ... 2004 ... ... ... РК ... предприятия, учреждения о затратах на
производство продукции (работ, услуг)». - Постановление ... ... и ... от ... ... «Об ... ... формирования затрат, учитываемых при
расчете цен ... на ... и ... ... (товаров,
работ) субъектами естественной монополии» от 14.08.1998. Постановление
комитета РК по регулированию естественных монополий и ... ... «О ... затрат по производству и реализации продукции
(работ, услуг), включаемых в себестоимость ... ... ... ... ... формирования финансовых результатов предприятия».
Минэкономика ... ... ... с ... и ... ... от 27. 09.2001 года
6. Инструкция Госкомстата РК «Отчет предприятия, учреждения о затратах на
производство продукции (работ, услуг)». \\ Постановление Комитета ... и ... от ... ... ... РК«о предприятиях а Республике Казахстан» с изменениями ... на ... ... ... ... РК. – А. ... Абилов Е.К. Пути снижения себестоимости продукции при формировании
рыночных отношений // Вестник КазЭУ. – 2000г. № ... ... ... ... по двум ... ... документы. – М.: Издательство стандартов, 1998г.
11. Аудит и анализ финансовой отчетности, под ... ... ... ... ... Б.Н., Волков А.Т., Румянцев В.С. ... ... ... ... ... «Организация и ... ... ... ... продукции: Учебное пособие. – М.: Издательство
стандартов, 2001г.
14. Управление издержками ... / ... под ред. ... ... ... ... Стандарты бухгалтерского учета РК. – Алматы, 2001г.
16. Издержки промышленной продукции по двум ... ... ... – М. ... стандартов, 2001г.
17. Кокенова Ф. Калькуляция себестоимости продукции как способ принятия
управленческих решений // Бюллетень бухгалтера. – 2000г. - № ... ... Ф. ... затрат в производстве // Бюллетень
бухгалтера. – 2000г. - № 24.
19. Котляров С.А. ... ... – СПб: ... ... ... Акио ... а ... – М.: Знание, 1991г.
21. Экономика предприятия // под. ред. ... ... – М.: ... ... Леонов И.Г., Аристов О.В. Управление качеством ...... ... ... ... организации. // учеб. пособие под. ред. Румянцевой З.П.,
Саломатина А.Н., М.: 1999г.
24. Друри К. ... в ... и ... учет // пер. ... – М.: ... Юнити, 1998г.
25. Сергеев М.В. Экономика предприятия – 2- издание переработана ... М.: ... ... ... мен төлемдерге арналған резервтерді есептеу – Тояпаков
ж№С№ - Бухгалтер бюллетені, 1998ж. ... ... И.П. ... ... и ... Учебное
пособие. - М.,1997.
28. Друри К. Учет затрат методом стандарт-костс. Пер. с ... ... ... К. ... в управленческий учет. - М.,1997.
30. Васин Ф.П. К вопросу о классификации ... на ... ... ... ... ... развития Казахстана на 2003 –
2015 годы. – ... 2003 ... ... К.О., Дюкова Е.Л. Экономика промышленного предприятия в ... / Уч. ... – А.: ... ... 1994г – 76с
33. Радостовец В.В. « Вопросы ... ... ... бухгалтера, А., 2000 -№3
34. Кузнецова Ф. «Классификация ... в ... \\ ... 2000 г. № ... Радостовец В.К.«Бухгалтерский учет на предприятии».- Алматы, 2002.
36. Бернстайн Л.А. Анализ финансовой отчётности. - ... ... В.А. ... себестоимости в промышленности. - Учебное
пособие. -М.: Финансы и статистика, 2002год.
38. Бюллетень бухгалтера № 21 (163) К. К. ... ... и ... расходов в промышленности", 2002.
39. Бюллетень бухгалтера № 14 (156) В. К. Радостовец "Учёт ... ... ... ... план ... ... учета. - Алматы, 2001.
41. Друри К. Управленческий и производственный ... / Пер. с ... ... 2003 . – 1007 с.
42. Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ финансовой отчетности: ... ... ... ...... с.
43. Управление затратами на ... / ... ... и др.; Под ... ред. ...... дом ... 2000.-277с.
44. Управленческий учет № 4 Калькулирование себестоимости Назарова В.Л.
Алматы, БИКО ... ... учет №5 ... ... ... Т.М. ... 2004
46. Управленческий учет №3 «Накладные расходы» Михайленко Т.М. Алматы,
БИКО 2004
47. ... учет №8 ... ... ... ... ... Д.В. Алматы, БИКО 2004
48. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятия: 4-е изд.,
перераб. и доп. – Минск: ООО «Новое знание»,2002. ... ... Н.Л. ... ... ... ... С.В. Возникновение и развитие теории учета затрат в США ... ... ... №3, ... ... В. ... ли управлять себестоимостью? // Азия: экономика и
жизнь.-1996,№45.
52. Бланк И.А. Управление прибылью. Киев, ... ... ... М. пер. с ... ... Учебное пособие. М.: Вильямс,
2000, 369-б.
54. ... К.А. ... в ... ... и практика. Алматы,
Агроуниверситет 2000, 7-б.
55. Курмангалиев С.Ш. Аккркитации в Казахстане – пути ... ... и ... // Менеджмент качества, 2003, №2, 25-28-б.
-----------------------
Өткізу бөлімінің бастығы
Өсімдік шаруашылық цех
ор
Мал шаруашылық цехы
Өңдеуші кешенінің директоры
Сүт зауыты
Совхоз директоры
Коммерческий директор
Механизация
цехы
Бухгалтерия
Шұжық цехы
Қамтамасыз ету ... ... ... ақпаратты жинау мен тарату
Экспортты қолдау
Үдемелі және арнайы факторлардың дамуы
Заңдылық реформа
Кластерлер
Ғылыми және технология саласындағы саясат
Шелтелдік ... ... ...

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 72 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Нарықтық экономика жағдайындағы кәсіпорынның ағымдағы шығындарының құрамы мен құрылымын анықтау және соны тиімді басқаруды, оның өзіндік құнын төмендету жолдарын теориялық жағынан қарастыру және оны талдау72 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы өндіріс шығындарының есебін ұйымдастыруды жетілдіру72 бет
Өнімнің өзіндік құны13 бет
"Макроэкономикалық көрсеткіштер"4 бет
"Стандарт-кост” әдісі бойынша шығындар есебінің жүйесі.20 бет
"Өнімнің өзіндік құнын талдау."4 бет
1917 жылғы Ақпан төңкерісінен кейінгі Қазақстанның қоғамдық-саяси жағдайы56 бет
2 IAS халықаралық қаржы есептілігінің стандарты11 бет
E-leaning - де білімді бақылау жүйесін құру92 бет
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь