Ғұмар Қарашев

Кіріспе
1. Ғұмар Қарашевтың қоғамдық.саяси
және құқықтық көзқарастарының
қалыптасуы
1.1. ХІХ ғасырдың соңы . ХХ ғасырдың бас кезеңіндегі Қазақстанның экономикалық, саяси.құқықтық және рухани жағдайы
1.2. Ғұмар Қарашевтың өмірі мен қызметі
ІІ тарау. Ғұмар қарашевтың құқықтық көзқарастары
2.1. Әйел құқы және бостандығы хақындағы ойлары
2.2. Дін және шариғат заңдарына көзқарастары
2.3. Ғұмар Қарашевтың еңбектеріндегі әділсот, құқық.бұзущылық және адам құқы мәселелері
Қорытынды
Жетпіс жыл бойы тарих, саяси-құқықтық ілімдер тарихи ғылымы, большевиктердің идеологиялық паранозимінің қыспағында болып, таптық бағалау қағидасы негізінде жалған мағынада жазылды, келер ұрпақтың санасын, рухани өмірін коммунистік режимге қажетті идеялармен уландырды. Соның нәтижесінде тарихи-құқықтық ғылым, өтірік мағынамен жазылды. Егемендіктің туын ұстап, дербес мемлекет құру сәті ғана, есімдері тарих беттерінен өшіп қалған саяси-құқықтың ой-пікірдің қайраткерлерін толыққанды мағынада зерттеуге мүмкіндік беріп отыр.
Тіпті, Кеңес дәуірі кезеңінде жарық көрген шығармаларда қазақ халқының батырлық пен ақындық дәстүрге бай тарихы, саяси және қайраткеріміз жағымсыз кейіпке суреттелінеді. Қоғамдық-саяси және құқықтық ой-пікірдің ойшылдары мен қайраткерлері “тек қана бай-феодалдарды мадақтап, хандардың қанішерлік, басқыншыл және заңсыздық әрекеттерін уағыздаумен шұғылданды” деген пікірді халық санасында қалыптастыруға барлық күшін, бүкіл таптық идеологиясын жұмсап бақты. Ал, олардың шын мәнінде халықтың бостандығы мен тәуелсіздігі үшін және ағартушылық саласында өлшеусіз қызметтері саналы түрде бұрмаланып қана қоймай, оларға “ұлтшыл”, “пантюркист”, “панисламист”, “буржуазияны жақтаушы”, “үстем тап өкілі”, “бай-феодалдардың құйыршықтары” сияқты айдарлар тағылды. Осының салдарынан, ұлы даланың бүкіл бай рухани қазынасы “керексіз”, “ескі” деп жарияланды. қазақ халқы жетпіс жыл бойы большевиктердің сандырақ идеолгиясымен уландырылды. Соның нәтижесінде, Қазан төңкерісіне дейінгі мерзімде ғұмыр кешкен ұлы ойшылдардың еңбектерін оқуға, зерттеуге тыйым салынады, тіпті есімдерін атаудың өзі қылмыс санатына жатқызылды. Еңбектері еш, өмірлері сор, өшіп барып, қайта халыққа оралған қайраткерлерді зерттеу, насихаттау – тәуелсіздіктің басты міндеттерінің бірі.
Ғұмар қарашев туралы зерттеулер осы күнге дейін жоққа тән. оның шығармашылығын зерттеуге, тіпті атын атауға Кеңес өкіметі барлық Алаш Орда қайраткерлеріне сияқты қатаң тыйым салды. Соның нәтижесінде оның есімі жас ұрпаққа жабулы қазан күйінде қала берді.
Ғұмар Қарашевтың әлеуметтанулық көзқарастарын зерттеуге тоталитарлық жүйе кезеңінде қалам тарқандардың сапында Ғ.С. сапарғалиев пен М.С. Дүйсенов болды. олар екеуі бірігіп, 1971 жылы “Социологическая мысль в Казахстане в конце ХІХ – начале ХХ веков” деп аталатын еңбекті жарыққа шығарған еді. Өкінішке орай, ол зерттеу коммунистік-тоталитарлық жүйе тарапынан тәркіленіп, жойылды, кітапханаларда қазір кездеспейді. бірақ, кітаптың бір ғана данасы кітап авторы Ғ.С. Сапарғалиевтың қолында сақталып қалған екен.
        
        Кіріспе
Жетпіс жыл бойы тарих, саяси-құқықтық ілімдер тарихи ғылымы,
большевиктердің идеологиялық паранозимінің қыспағында ... ... ... ... ... ... ... келер ұрпақтың санасын, рухани
өмірін коммунистік режимге қажетті идеялармен уландырды. ... ... ... ... мағынамен жазылды. Егемендіктің туын ұстап,
дербес мемлекет құру сәті ғана, есімдері тарих беттерінен өшіп ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
беріп отыр.
Тіпті, Кеңес дәуірі кезеңінде жарық ... ... ... ... пен ... ... бай тарихы, саяси және қайраткеріміз
жағымсыз кейіпке суреттелінеді. Қоғамдық-саяси және құқықтық ой-пікірдің
ойшылдары мен қайраткерлері “тек қана ... ... ... ... және ... ... уағыздаумен шұғылданды”
деген пікірді халық санасында қалыптастыруға барлық күшін, бүкіл таптық
идеологиясын жұмсап бақты. Ал, ... шын ... ... бостандығы мен
тәуелсіздігі үшін және ... ... ... қызметтері саналы
түрде бұрмаланып қана қоймай, оларға “ұлтшыл”, “пантюркист”, ... ... ... тап ... “бай-феодалдардың құйыршықтары”
сияқты айдарлар тағылды. Осының салдарынан, ұлы даланың бүкіл бай ... ... ... деп ... ... ... жетпіс жыл бойы
большевиктердің сандырақ идеолгиясымен уландырылды. Соның ... ... ... ... ... ... ұлы ... еңбектерін
оқуға, зерттеуге тыйым салынады, тіпті ... ... өзі ... ... ... еш, өмірлері сор, өшіп барып, қайта халыққа
оралған қайраткерлерді ... ...... ... бірі.
Ғұмар қарашев туралы зерттеулер осы күнге ... ... тән. ... зерттеуге, тіпті атын атауға Кеңес өкіметі барлық Алаш Орда
қайраткерлеріне ... ... ... ... ... ... оның есімі жас
ұрпаққа жабулы қазан күйінде қала берді.
Ғұмар Қарашевтың ... ... ... тоталитарлық
жүйе кезеңінде қалам тарқандардың сапында Ғ.С. ... пен ... ... олар ... бірігіп, 1971 жылы “Социологическая мысль ... в ... ХІХ – ... ХХ ... деп аталатын еңбекті жарыққа
шығарған еді. Өкінішке орай, ол ... ... ... ... ... ... ... кездеспейді. бірақ,
кітаптың бір ғана данасы кітап авторы Ғ.С. Сапарғалиевтың қолында сақталып
қалған екен. Бұл ... М.С. ... ... ... ... ... ... көзқарастарына талдау жасалынған, ал
Ғұмар қарашевтың есімі бірнеше ... ғана ... ... ... ... ... ... қажеттігі туралы тұңғыш рет
баспасөз бетінде белгілі философ, ғалым, сыншы Рүстем Жанғозин көтерді. Ол,
тоталитарлық-коммунистік идеологияның ... және ... ... ... 1987 жылы ... Қарашевты ақтап, халықпен қайта
табыстыруды батыл түрде мәселе етіп көтерді. Атап айтқанда, ... ол ... ... ... ... ... ... эпостық
аңыздар сарыла күтіп ... ... ... ... және ... ерекшеленетін Шәкәрімнің, Ғ. қарашев және М. ... ... осы ... ... ... өз ... күтіп ақталмады және
азаматтық құқын алмады. Ал осы уақытта басқа ақындар өздерінің жинақтарын,
олардың ... ... ... ... ... осы уақытқа дейін
кейбір жауапты ... ... ... ... ... ... ... алмайтын менсінбеушілік танытуда”.
Тек 1989 жылы ғана демократияның әсерінен оның ... қара ... оған ... ... ... ... ... қайта табысты.”2
Тек содан кейін ғана, Ғұмар ... ... ... ... ... ... беріле бастады. Негізінде бұл мақалалар әдебиетшілер
мен журналистер арқылы ... және ... ... оның ғұмырлық жолымен
шағын көлемде таныстырды.3
Осы кезеңде Ғұмар ... ... ... ... ... да ... ... түсірген зерттеушілер Р. Жанғожин және С. ... Олар кең ... ... мақалаларына тұңғыш рет оның жаңа деректер
негізінде шығармашылығ зерттеп, пәлсапалық, саяси-құқықтық ... ... ... қалады.4
1994 жылы әдебиеттанушы ғалым Қ. Сыдиықов “Ғылым” баспасынан “Заман”
деген атпен Ғұмар қарашевтың ... ... мен ... жеке кітап
етіп бастырып шығарды. Бұл жұмыс, қайраткердің мұрасын зерттеушілерге үлкен
көмек болғанын атап ... ... ... ... ... ... ... деген зерттеулер мен
толғаныстарында, бұрын есімдері аталмаған қайраткерлермен қоса, Ғұмар
Қарашевтың ... ... ... ... ... ... Зерттеуші еңбегінде Ғұмар қарашевты ... ... ... ретінде ғана көрсете білді.
1. Ғұмар Қарашевтың қоғамдық-саяси
және құқықтық көзқарастарының
қалыптасуы
1.1. ХІХ ғасырдың соңы – ХХ ... бас ... ... ... және ... ... ғасырдың соңы –ХХ ғасырдың бас ... ... және ... ... ... ... тән ... болған
еді. Бұл кезеңінде Қазақстанның барлық аумағы ... ... ... оның аймақтағы ажырамас бөлігі ретінде танылғандықтан ... ... ие ... ... ... ... қазақ қоғамының ғасырлар
бойы қалыптасқан экономикалық, саяси-құқықтық құрылымы өзерекшеліктерінен
ажырап, капиталистік ... ... ... сезе ... ... Орыс ... мен ... қазақстанды және оның жергілікті
халықтарын ашық тонаудың жемтігіне айналдырды. мысалы ... 5 ... ... 80 тиын, сапасыз теріден жасалған киімдерді жарты қойға
сатуда күнделікті өмірдің экономикалық ... ... ... ... ... ... мен ... орыс
буржуазиясының өндірістік тауарларын тарату қызыметімен ... ... мен ... ... дамуына үлкен кері әсерін тигізді.
Олардың нарық пен ... ұсақ ... ... ... ... жергілікті халықты қанаудың нағыз ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде, жергілікті
қолөнершілердің жасаған ... ... ... ... ... ... жиі ұшырап отырды.3
Қазақстанның экономикалық жағдайының дағдарысқа ... ... бірі – ... ... ... ... деректерге жүгінетін
болсақ, Ресей имеприясының жаулап алу ... ... 1917 ... ... халқының 45 миллион десятина шұрайлы жері оның ... ... ... қазақтар мен орыс ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерін тартып
алу саясаты, ... ... ... ... ... іс ... отырды. Ата-баба жерлерінен күштеп қуылып көшірілген жергілікті
халық, шөл және шөлейт, тақыр жерлерге ығыстырылуының ... ... ... ... жаппай қырылу қаупіне әкеп соқтырды. Ал, жер
аударушылардың құқықтары болса, ... ... ... ашық ... қойылды. мысалы, “уақытша ереженің 230-шы параграфы мынандай норманы
бекітті: “Орыс қоныстанушыларына жеңілдіктер беріледі”1.
“Уақытша ереже” қазақ даласында заң ... орыс ... ... де ... ... тигізді. Кейбір деректерге жүгінетін
болсақ, тек 1896-1910 жылдар аралығында Ресейдің орталығы мен оңтүстігінен,
Қазақстанға 294 мыңнан ... адам ... ... ... ал ... жылдары
олардың саны 770 мыңнан асқан.2
Патша өкіметі ... ... ... салу ... іс жүзіне
асыруда асқан бассыздық пен ... ... ... 1891 ... 25-ші ... ... ереженің 17-ші бабаы, генерал-
губернаторға “саяси сенімсіз” ... ... ... соттың
үкімінсіз 5 жылға дейін жер айдап жіберуге құқық берді. Аталмыш норманы
отарлық әкімшілік 1905 – 1907 және 1916 ... ... ... ... Соның нәтижесінде, демократиялық бағыт ұстап, қазақ халқын отарлық
және ұлттық ... ... ... ат ... жаңа ... келе
жатқан қазақ зиялылары қуғынға ұшырады. атап айтқанда, Ахмет Байтұрсынов,
Алихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, ... ... ... ... Бақытжан
Қаратаев, Жанша Сейдалин, Наурызбай Таласов, Мәмбетәлі сердалин, ... А. ... ... ... ... ... алаш ... үкімінсіз бақылауға алынып, қуғынға ұшырады.3
тіпті, орыс әкімшіліктерінің барлық сатыларындағы шенуніктерді, өз
тарапынан ойына келген тәртіптерді орнатуды іс ... ... ... ... ... санаспай, бүкіл халықтың арнамысын таптайтын әркеттерді
заңдастырып, ұлы державалық шовинизмді ашықтан-ашық ... ... ... өзегі ретінде танып бақты. мысалы, жетісу облысының ... ... ... – орыс ... мен ... ... түрде аттан түсіп, бас киімін ... ... ... деген
нұсқаулар шығаруға дейін барған. Верный қаласының ресторандары мен көпшілік
орындарының ... ... ... “Иттер мен қазақтарға тыйым
салынады” деген жазуларды ілуді дәстүрге ... ... ... зерттеген ғалым Қ.Ә. Жиренчин,
патша ... ... ... ... ... баға ... ... отаршылдық басқару жүйесін жетілдіруде ... жаңа ... ... ... ... жергілікті
әкіимшілік, самодержавиеге толық тәуелді және жалпы ... ... ... бола, қазақстанда оның саясатының жол басшысы
болды. Бірақ, Қазақстанның әлеуметтік – экономикалық, табиғи ... ... және ... ... орталықтан шалғай орналасуы
жергілікті билік жүргізу әрекеттеріне үкімет ... ... бір ... тудырды…
Самодержавиенің дәйектілікпен бекітіліп жатқан Қазақстанды басқару
жүйесі, өлкенің әлеуметтік-экономикалық дамуына кері әсерін тигізді. Зорлық-
зомбылық құралы болғандықтан, қазақстанның ... ... ... кері
әсерін бере отырып, оның қалыптасуына бөгет ... ... ... империясының саяси-құқықтық әдістері арқылы
қазақ жерін отарлау әрекеті ... ... ... ... ... ... ... мен бостандықтарын аяққа таптауға мүмкіндік беріп,
отаршылдардың ғасырлар бойы ... ... ал да, ... ... ... жүзіне асыру болды.
Міне, Қазақстанның осындай экономикалық, саяси-құқықтық жағдайларында
қайраткер Ғұмар қарашевтың қоғамдық-саяси және ... ... ... ... ... ... мен қызметі
Бізге жеткен деректерге қарағанда, Ғұмар Қарашев 1876 жылы қазіргі
Батыс қазақстан облысының Бөкей ордасының Қырқұдық ауылында ... ... ... келген.2 Сол аймаққа сапармен барып, өлкені өз ... орыс ... А. ... ... ... туып ... өлкесіне,
оның сол кездегі өмір-салты мен тыныс-тіршілігіне ... ... ... ... ... азғантай елді мекендер шеараға
жақын орналасқан. қырғыздардың “шектен” жиі ... ... ... ... ... қажеттіліктерін орданың солтүстік бөлігіндегі
Таловка елді мекенінде ... осы ... ... ... ... ... ... қатынастары жасалады және барлық іс-
әрекеттері осы таловкаға ... ... ... ... ... ... уақытта өзі алған
білімінің негізінде, 1902-1910 жылдары аралығында, Тіленшісай деген ... ... ... оқыту ісін қолына алады. Ол оу процесін
тек қана Құран, иманшарт, әптиек сияқты ... діни ... ... ... ... қазақша, орысша және татарша оқуды үйретіп,
жағрафия, тарих сияқты ғылымдардан мағлұмат ... ... ... ... ... жергілікті дін өкілдері қарсы болып “ислам
дінін ... ... ... орыс ... ... айып ... байбалам
салады”.1 Молдалардың Ғұмар ... ... ... ... ... халық оның бастаған ісіне әділ бағасын береді, оқытуды
жалғастыра ... ... 1921 жылы ... ... ... оқу ... реформаторлық әрекеттері туралы М. Тұрғынбай деген қайраткер былай
деп жазды: “Ғұмар бірінші адам ... ... елін қате ... ... ... ... имам, шайқы соқыр молдалардың жолдары, істері қате
екенін, әулиелік деген сөз, дене азып, жан қиналған соң ... ... ... ... осы ... ... ісін ... заманындағы
мұсылмандыққа жақын келмейтінін сол “Өрнек” кітабында айтып шығады.2
1095-1907 жылдарда Ресейде болған бірінші Орыс ... ... ... көзқарастарына мол әсерін тигізді. патша
өкіметінің барлық ... ... ой мен ... көзқарастағы
адамдарға қарсы қуғынға салу саясатын ... ... ... ... ... ... наразылығын күшейте түседі. Бұл туралы 1932 жылы
тұңғыш рет Сәбит Мұқанов былай деп жазды: “1905 жылы Омардың пікіріне ... ... Бұл ... ... 1905 жылы болатын төңкеріс. Бұл
төңкерістен Омар хабардар болады. ... ишан ... ... ... ... ишан ... Ол арабтың, түріктің газет-
журналдарын оқумен ... ... ... ... ... “Тәржіман”
ұрандарына ол осы газеттер арқылы түсінеді…3
1905-1907 жылдар аралығында төңкерістік ... ... ... ... ... қалыптасуына тигізген ықпалы туралы,
ағылшын зерттеушісі ... ... 1958 жылы ... көрген “Орта Азия
әдебиеті” деген еңбегінде де ... ... Атап ... ол ... ... “1905 ... ... толқулар оның өмірге деген көзқарастарын түбегейлі
өзгертіп, ол орыс төңкерісшілерінің мұрат мақсатына ... ел ... ... ... ... ... қараш бар күш-қуатын поэзияға арнап, еңбектері қазан,
Уфа және т.б. үлкен қалалардағы татар газеттерінде жарық көре бастады. ... ... ... поэзиясы сияқты – саяси және әлеуметтік
мазмұнға толы”.1
1911-1913 жылдарда ... ... Е. ... Б. Қаратаев, Ш. Төкеев,
С. Меңдешев, М, ... ... ... ... зиялыларымен бірге
жалпыұлттық, демократиялық және ағартушылық-реформаторлық, ал ... ... ... танытқан “Қазақстан” қазетін шығаруды қолға
алады. Газеттің ресми редакторы, қайрткер ... ... ... Қарашев қазақша басылатын материалдарды сараптаушы болғанын және оған
басшылық жасағанын аңғарамыз. Олай дейтін себебіміз: біріншіден “Қазақстан”
газетінің ... ... ... бұл ... ... ... сандарының
бәрінен де Ғұмар қарашевтың жазған басмақалалары, ... ... ... ... ... өз ... ғана ... көбі “Оразақай”,
“Қазақ”, “Қазақаев”, сияқты лақап ... ... ... Орда ... 1911 жылы ... 27-ші ... газетінің 2-ші номері шыққанда, әуелі басмақаладан бұрын
басылған Қазақстанның 2 ... ... ... ... не ... өздеріне аяң. Қайғылы күндердің, ұйқысыз түндердің талайы бастан
көшті. Алдарында тар жерлер, тайғақ кешулер ... ... ... ... ... ... ... шығарушылардың келешектегі
қиындықтардан қашуға ойлары жоқ”,2 деп жариялаған. Осының өзінен-ақ Елеусін
Бұйрынның “Қазақстан” газетінің ... да, ... да ... ... анық байқатады. Үшіншіден, 1911 жылдың жаз айларында “Қазақстан”
газетін шығарып тұрған “Чайная типография А.Н. ... ... ... ... болмағандықтан, бұл газет шықпай тоқтап
қалады. ... ... ... ... ... табу және әкелу үшін,
Ғұмар Қарашев пен Елеусін Бұйрын ... ұзақ ... ... ... ... ... барады. Ғұмар Қарашев бұл шаһарда өзіне бұрыннан жақсы таныс
отставкадағы генерал ... ... ... ... көмек
көрсетуді өтінеді, ол 1000 рубль ақша береді. Осы бакуге барған сапары
туралы Ғұмар қаршев ... атты ... ... деп ... ... ... зауза жұлдызының бас күнінде “Қазақстан” газетін атқа мінгізіп, ... ... ... ... ... бір ... ... баку қаласында
болған елден екеу шықтық… ... екі ... ... ... ... деушілер
көп болса да шын көңілдермен:
“Қайырлы сапарлары болып, ... ... ауыр ... – деп ... ... болғанын атап көрсетеді. Е. Бұйрынның әйелі Ұмсын былай
деп естелік айтқан: ... мен ... да ... ... ... оқимыз
деп дінді бұзды,” – деп біздерге айтқанда, надандығымызбен ... ... ... өз басым талай жанжал жасадым. Өйткені мекен жайын
жазып, жазушыларға жіберетін газетті баспаханадан ... ... ... ... ... бір күні ... “Осы өзің газет-газет деп үйдің,
жан ұяның қамын ойлауды қойдың. ... ... ... ... ... үй-ішінің
қамын ойламайтын болсақ, не үшін әйел алдың? Мені әуреге салмай ... ... ... бе?” – ... әлі ... ... ... күліп,
жан-жағына қарап тұрып: “Жігіттер, ... әйел ... ... ... бола ... ... Халыңтың мұңынан, мүддесінен өзінің ішіп-жеп,
киіп көлбектенгенін артық санайды”, - деп артын ... ... ... те, ... ... мен ... Қарашев “Қазақстан” газетін шығаруда
бірдей қызмет атқарғанын анық байқатты.
Ғұмар ... ... ... ... ... баспасөздің
ағартушылықты дамытуда, ұлт санасын тереңдетуге атқаратын роліне ... ... ... не ... ... ... “Қазақ халқына… басшы
табылар ма? бірен-саран болған-білген басшы ... шыға ... да, ... ... жүре ... Енді ... етпек керек?” – деп халыққа ой сала
келе, қоғамдық өмірдің тамырының соғуына баға ... ... ... ... ... ... ... адам баласын бірінен-
бірін үйренуге қой; бізге керек былайғы, өзіміөзен ілгері халықтарға ... ... үлгі ... ... ... ... ... жылдардан бері
газет басылып, елдердің арасына тегіс шашылып оқып, ... ... ... түзу ... жөн тарту басталған. Ақыл иесі адамдардың бір ... ... ... елінің басынан аяғына оралып, тыңдалып болады. Пайдалы
істі ынтымақпен істей қойысады. Зарарлы істің зарарын күн ... ... ... олай ... ... бір шетінде бүлікшілік болып, жау орнап
жатса, екінші бетінде одан хабары жоқ, ойын – күлкіменен өмірлерін өткізіп
жатады,3 – деп ... ... ... бірлік, тәуелсіздік үшін, өнері мен
ғылымы дамыған өркениетті елдердің саяси, ... ... ... ... ... көшпелі өмірге де газет арқылы жаңалық ендіруді
үлкен саяси мәселе деңгейіне көтереді, оған зор үміт ... ... ... ... көрмеген соң, - деп жалғастырады Ғұмар Қарашев өз
ойларын, - бізде ынтымақ жоқ, ... ... соң ... та жоқ. ... ... бір ... ... зат – газет! Со себепті газет ... ... ... ... ...... Дұшпандарға қарсы
құралымыз! Газет біздің білмегенімізді көрсететін - ұстазымыз! Газет ... ... ... тура ... ... шам-шырағымыз! біз қазақ
балаларына бұның қадірін біліп, ортамызда жанған бір ... ... болу – аз ... аямай жазылып алып, оқу парыз”1.
1913 жылы ... ... ... ... ... етуімен
шығарған “Қазақ” газетін аса қуанышпен қабылдап, оның ... ... ... ... және ... мәселелерді бағалауда орасан зор ... ... ... бұл ... бүкіл қазақ жұртына идеология
болатынына ерекше ілтипат білдіреді. Осы ... ... ... ол
“Сүйінші” деп аталатын өлеңінде білдіріп, былайша баяндайды:
Көңіл мерген, жүрек сұм,-
Бір жақсылық біліп тұр.
Ақшыл тісі ақсиып,
Келген ... ... ... ойлы ...
“Қазақ” атты ұл туды.
Сүйінші қазақ, сүйінші!
Ием тірек беріп тұр.
Ием берсе кем бермес ... ... жол ... бермесе ұл бермес,
Жүрек сезіп, сеніп тұр.
Өмір-бауын берік етіп,
Ел ұлтына көрік етіп,
Мұрадан “нампе” “ерік” етіп ... кезі ... ... ... ... ... нұр,
Алабыңа еніп тұр.
Алатау мен Ыстық көл.
Сарыарқа мынау жазық шөл,
Еділ, Жайық арасы
Аралап хабар беріп тұр.
Ұран салып, үй тігіп,
Бас қосуға шақырып,
Болашақ кеше ... ... ... ... атты ұл ... ашты күн туды.
Сүйінші қазақ, сүйінші,
Міне көзің көріп тұр.1
Ізденіс барысында біз Семей губерниялық революциялық комитеті шығып
тұрған ... оның 1917 ... Уфа ... діни ... ... сол газетте мынадай мәлімет бар: “Ғұмар 17-ші ... ... бір ... ... тұрды. жалшы қазақ тобына Ғұмар баяндама жасап,
дін мекемесі қазаққа айрықша көрілуіне лайықтауы; Сол жалпы ... ... ... өз ... ... ... 1917 жылғы ақпан төңкерісін жылы шыраймен қабылдап, ақ
патшаның тақтан құлағанын барлық қазақ ... ... ... ... ... ... ... бостандық, теңдік идеясы – отар ... ... ... ... ... ... ... қарады.
дегенімен де Ғұмар қарашев, “осы аралықта ... ... қос ... жете ... ... қоғамының барлық озық-ойлы азаматтары Ахмет
Байтұрсынов, Міржақып Дулатов, Әлихан Бөкейханов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек
Аймауытов сияқты ірі тұлғаларды “Алаш” туының ... ... ... ... ... ... ... көзқарастары
2.1. Әйел құқы және бостандығы хақындағы ойлары
Ғұмар қарашевтың саяси-құқықтық ... әйел ... ... ... күн ... ... ... мәселе ретінде көрініс
береді. Оның пікірінше, әйел құқы аяққа ... ... ... ... ... ... ... емес. Сондықтан бұ мәселені шешепеген
мемлекет өзін өркениеттік дәрежедегі қоғам деп ... ... ... ... ... ол, ... ... әйел құқының,
бостандығының жалпы әлеуметтік тұрмыста алатын ролі хақында былай деп ашына
жырлайды:
Кебір жан санға әйелді ... бар ... ... оны ... ашуланса қатын соғар,
Бейне бір оны күңнен артық көрмес.
Жұмсайды отқа, ... ... оңды киім алып ... әпер, үстім тозды” деп айтарға,
Қорқады оның соңы бір ... әйел алып ... ... ... лайық емес.
Білмеген қолындағы гауһар қадірін
Одағы бір айуан жөнге жүрмес
Ері - қанат, әйел құйрық, бірігісіп,
Күнелту жөн дегенім бұл бір кеңес.
Күнелту жөн ... соң ... ... ... ... ... екі ... фақрана
Сын тағып һешкім де оны жөнсіз демес.1
Ойшылдың мұндай пікірлері, Айбайдың қазақ қоғамындағы әйелдің орны
мен ролі ... ... ... ой-толғамдарымен үндес. Салыстырмалы
дәреже негізінде талдау жасап қарасақ, Ғұмар қарашевқа абайдың әйел құқын
қорғау идеясы ... әсер ... анық ... Абай бір ... ... жас дәурені өзге тату емес,
Епке көнер ет жүрек сату емес.
Кімде-кім үлкен болса екі мүшелі,
Мал беріп, ... ... ... жас ... ... ... қайғысын білдірмей жұтады екен.
Ортасында бұлардың махаббат жоқ,
Тұсап қойып қашырар бұқа ма екен?
Бай қартайса, малына берер шылбыр,
мал өмірді жаңғыртпас, құдай ұрғыр.
Біреудің ... алып ... ... ... ... құрғыр?
қатыным, қалай демес ақсақал бай,
Сонымен дос болып жүр апырым-ай!
Қу қатының майысса, мәз боласың,
Шайтанның шәкіртінің қылығын-ай!
Кінәсіз ... ... ... ... жылымас, ол өзіне аз,
Біреуі – көк балдырған, бірі - қурай,
Бір жерге қосыла ма қыс пенен ... ... ... ... ... сүйреп жатқан.
Екі көңіл арасы – жылшылық жер,
Оны қайтып ... ол ... ... ... діни ... ... ... қазақ халқының
арасында кең тараған және ... ... ... әйел ... ... ... ... көп әйел алушылық институтына қарсылық
көзқарасын білдіреді. Ел арасында көп әйел алушылық ... оның ... ... ... ... көтеріле алмайды, өркениеттік жолға түсуі де
екі талай. Осы ... ... ол ... ... ... қатынды бір
жолы алып, екіншісін жіберіп отырған хазіретті көріп, біліп пе едіңіз?
Өйткені, ... ... ... ... ... ... ... Ғұмар Қарашев көп әйел алушылық институтының жетім ... әкеп ... ... ... ... ... ... саяси мәні бар екеніне тоқталады. ол өзінің “Әйелдер хақында”
деген еңбегінде осы мәселелерге нақтылы тоқталып, ... ... ... ... ... ... көп әйел ... Егде тартқан
шағында халі келмей, бір-бірін ... ... ... ... ... ... рухани һәм материалдық жағынан мүмкіндігі болғанда ғана көп
әйел алуға ... ... ... ... мен ... ... ... жүректерді де ерітетін, рахымсыз көздерге жас келтіретін ... ... де, біз ... ... қатын-қыз әлемінде ұшырадық.
Аянышты оқиғалар әр кісіге де белгілі. Бұл жөнінде көп ... ... ... ... ... көз жасы ... ... газет, журнал беттерінде де кең орын берілді. Аш, жалаңаш жетім-
жесірлердің аһ ұрған зарлары ... ... ... ... қалған
жоқ”.1
Осыған қоса, Ғұмар Қарашев көп әйел алушылықтың қоғамға жағымсыз әсер
беріп, ұрпақ тәрбиелеуге орасан зор ... ... ... Европа
мәдениетінде қалыптасқан адал ниетпен, махаббатпен қосылып, ... ... ... ... ... ... тұлпар” жинағында былай
деп жазды:
Біздің елдің байлары
Қатын жию баққаны.
Екеу жетпей, үшті алар.
Басқа елде адамдық
Адалдық етпек жұртына.2
Тағы бір айта ... ... жас ... ... ... малға
сату. Ғұмар қарашев бұл мәселені де әйел құқын ... деп ... ... ... шын ... 13-15 жастағы қыздарды қалың малға ... ... ... ... ... ең ... ... жақтарын
айқындап көрсеткендік еді. ... ... ... алып ... ... әйелге деген көзқараспен бағаланатын хақ. Соны ... ... ... өз ойын ... жолына
Жүздеп, мыңдап шашылып,
Жылай кеткен мал құрсын.
Бұған жалғас алпыста
Он бес ... қыз ... ... шал ... ... ... ... құқықтық әйел затын аяққа тапталуының
негізгі себептеріне көңіл ... ... бойы ... ... ... ... көп әйелалушылық, қалың малға қызды сату
сияқты институттарды бір күнде жою әрине мүмкін емес еді. ... ... ... салары ХХ ғасырдың басында, Ресей империясының жасаған
құқықтық реформаларымен ... ... ... пен ... ... ... одан әрі таптауына жол ашқан еді. Мұндай жағымсыз көріністерді
көптеген қазақ зиялылары дер кезінде байқап, өз ... ... ... ... журанлының төңірегінде топтасқан жанша Сейдаллин, Бақытжан
Қаратаев, Серәлі Лапин, Досым Аманшин сияқты ... ... ... мен ... шығу ... қазақ қоғамына “әдеттік-құқықтық жүйенің
орнына тез арада шариғат нормаларын енгізуді өмір талабы ретінде таныды.
Ондағы ... ... ... жаңа кезеңде, өзінің гумманистік,
қауымдық, әдеттілік сияқты дәрежелерінен айырылып жағымсыз ... алу, ... айту ... ... ... орыс ... ... беру,
партияға бөліну, халық арасынан суырылып шыққан билердің беделін ... атақ үшін ұлт ... сату т.б.) кең өріс жая ... ... ... ... ... біріктіріп, бір тудың астына топтастыратын,
демек трайбализмді тежеп, әрі халыққа идеология болатын шариғатқа бас ұру
болды”.1
Ойшыл өзінің әйел ... ... ... ... ... ... да ... болуын жақтайды. Өркениеттік мемлекеттерде еркек ... тең ... ... алуы ... ... сипаттың белгісі. білім
алмаған әйел надандық санатында қалып қойып, ұрпақ тәрбиелеу ісіне ... ... ... ... әйелі де надан емес,
һәр заттың оқуымен жөнін көрген.
Білуге өнері артық болғаннан соң,
Дүниеда рахаттылықпен ғұмыр сүрген.
“Оқыту қыз баланы сиымсыз” ... ... әйел ... ... ... не бұ заманда олар білген.
Қай елдің ұлы-қызы болса надан,
Сол елдің ырысы қайтып, бағы ... ... жоқ о бір ... ... ... қояр, бойын ұсынар,
Ақтарып тарихтың жүзін көрген.1
Қорыта айтқанда, Ғұмар қарашев қазақстанның саяси-құқықтық ой-
пікірінде әйел ... ... және оның ... туралы құнды пікірлер
айтып, қазақ әйелінің аянышты ... ... ... ... ... ... құқы ... нағыз кепілдігі болатын, неке туралы заң кодексін
қабылдау идеясы қазіргі тәуелсіз қазақстан Республикасында іс ... ... ... ... ... ... ... салаларда тең
құқықлық дәреже мәртебесіне ие болуы нақтылы ... ... Дін және ... заңдарына көзқарастары
Ғұмар Қарашев арнайы, жоғарғы дәрежеде діни білім алған қайраткер.
Осыған байланысты, оның ... ... дін және ... ... орын ... бір ... ... қарашевтың қоғамды
өзгертуге бағытталған ... діни ... және ... ... ... қамқорлық, сүйіспеншілік, пендеге
қиянат жасамау сияқты қағидаларына негізделген ... және оның ... сол ... ... ... ... ... Оның
пікірінше, қазақ қоғамына шариғат заңдарын сіңіру, орнықтау ... ... ... ... болады. Бұл жерде, Ғұмар қарашев қазақ халқының
кейбір жағымсыз, шаманизмнің талаптарына ой-санасы маталған еліне ... ... ... ... ... ... тиек етіп, былай деп атап
көрсетті: “Қайдағы бір ескі ырым-сырымға сыйыеып, дін ... ... ... ... дін еш ... ... ... емес, ал
діннің өзі адамдарды дұрыс сақтай алады, дұрыс жолға бағыштайды, дәлелдеген
шындық. Құранды осылай айтылған.”2
Қазақ халқының өркениеттік ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптастырып, қоғамдық санаға сіңген әдеттік
құқық ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық
прогресс барлық адамзатқа үлкен өзгеріс жасап ... ... ... ... жаңа мағынада дамуына себепші болады. “Бұ
күндерде, - деп жазды Ғұмар ... - ... ... ... Әлбетте,
тұрмыс өзгерсе әдет-ғұрып та тез өзгереді. сол себепті ол заманда лайықты
болған заттардың ... бұ ... ... ... ... қоғамдағы жағымсыз көріністер мен құбылыстар
негізінде екі нәрседен қалыптасады. Оның біріншісі – ... ... ... ... ... ... бақсылыққа салынуы, мұсылмандық
қағидаларды жетік түсінбеулері және шариғат ... ... ... баю үшін пайдалану. Өлең жолдарымен Ғұмар қарашев өз ойларын
былайша білдіреді:
Бақсылық ... елді ... ... ... ... оқу залал деп,
Дінге қосып күнді жеп,
Қотыр ешкі, асқақ қой
Пидиядан келген деп,
Осы күні бір пара
Білімі жоқ көңілі зор
Дін мен ... ... ... ... күн ... ... осы күн
Ежік, ежет қалдырмай
Оқытады балаға.
Ақы-мақы сұрамас
Қанағат етіп тұрады
Зекет берген танаға.
“Жақсы молла ... ... иіп ... ... ... мен дін талаптарынан туындайтын,
имандылықтың негізінде қалыптасқан ... ... ... ... ... биік ... болуы. оның ойынша, мемлекетте бұл қасиеттер
дағдарысқа ұшыраса, халықты мәдени эрозия жайлап, қылмыс, ... ... ... ... еселене түсетінін дәлелдейді.
Ол, былайша өз ойларын қорытады: “Кісіні әрбір осалдығынан ұяты ғана
тияді. Кісі ... ... ... және басқа әртүрлі жаман істеу жеңіл,
ол әркімнің қолынан ... Егер бұл ... ұяты ара ... Демеқ,
осы жоғарыда айтылып өткен қағидаларды тұта ... ... ... ... ... халықтары қатын- қыздарын мықты ұстайды. ... ... ... ... ұстаған сайын бұзықтық өсіп бара жатыр. Оларды
ақыл- ұят арқылы ғана ұстауға болар. Ұзын ... ... кісі ... ... ... ... ... Төрт аяқты айуандар дәрежесінде
қалғың келсе, өзің біл. Әркім ... ... ... екі ... ... ... Қарашев Ұлыбританияның ірі
ойшылы Томас Гоббстың азаматтың табиғи құқы идеясынан туындайтын құлықтылық
пен такуалықтың “ ... ... және ... адамдардың заңы”[2]
пәлсәпасы қазақ қоғамына енгізуі. Томас Гоббс адамның ... ... ... ... ... ... ережемен ” түйіндей. “ Өзіңе байланысты бір
нәрсенің жасалғанын тілемесең, басқаға соны жасама”.
Ғумар Қарашев Құран, Інжіл, Таурат, Забур ... ... ... діни ... талап еткен осы “Алтын ережені” іс жүзіне асыруды,
өркениетті мемлекеттің ең негізгі, ең ... ... ... . ... ... ... бұл ... іс жүзіне аспай, жоғары парасатты,
рухани деңгейдегі мемлекет құру мүмкін емес. Ол ... ... ... жалғастырып, тұжырым білдіреді: “Өзің нені сүйсең, басқаға да соны
сүй деген сөз, ... ескі ... да ... ... ... ... жараудан
қалып отырған сөз емес….
Өзіндей адам қанын төгіп, малын тартып ... ... ... ... соны ... тәуір көрер ме еді?!Егер соны тәуір ... ... ... өртесін, өлтірсін. Жоқ олай ... онда ... Мен ... ... ... маған мұны басқалардың жасауы жарамайды
деуге бола ма?“[3]
Қазақ ойшылы фәни дүниеде, тіршіліке, шариғат ... мен ... ... ... ... ... адамдардың дін жолымен, құдай заңымен
жазаланатынын тілге тиек етіп, адами қасиеттердің ... ... ... ... ... Адам ... тірі ... байлық, ауқаттылықпен
өлшенбейді. Шариғат заңы, дін алдында тазалық, адамгершілік, қарапайымдылық
танытқан пенде ғана алла ... ... ... ... заңы жеке адамның
кіршіксіз таза болуына жол салатын нормалар жиынтығы.Ғұмар Қарашев былай
деп ... ... ... етсе ... күні кірмей қалмас күшті жерге.
Таразы тәңір алдында құрылған күн,
Бір жауап берер сонда күштілер де.
Қарсы алар алдын тосып тарғыл ... ... ... ... ... сен ... ... енді бүгін түсті дерге.
Тамұқта залымдарға жер табылар
Түсірсін; тоймас іштілерге .
Мәз болма мақтағанға күшім көп деп,
Алдында тізгіні жоқ нәпсіге ерме.
Мал, күшің, ... ... боз ... қара ... ... Ғұмар Қарашевтың дінге деген көзқарастарында шариғат
зандары мәселесінде, Доминиканың монахы Фома Аквинскийдің ілімімен біршама
үндестігі бар ... ... Фома ... әдебиеттерде көрсетілгендей
“адамшылық және құдайшылық заңдарға ... ... ... өмір тәрібін белгілейді, екіншісі “аспанда шатыққа жету” жолдарын
көретеді”.2 Ғұмар Қарашев Фома Аквинский сияқты құдай зандарын, яғни ... ... ... ... ... деп атайды. Оны орындау, іс жүзіне
асыру әрбір мемлекеттің, жеке адамның қасиетті ... ... ... жеке ... шығарған зандары “барлық низамына” сәйкестендіріліп
қабылданса, қоғамда реттестірілген, үйлесімдік қатынастар орнауы ... ... ... көрсек,- деп атап көрсетті Ғумар Қарашев, ... ... ісі бірі ... ... ... да әрқайсысында өзгермей,
жаңылмай ... бір ... бар. Олар бір ... ... мен
қалауында”.
Егер бұл “барлық” сырларын тиісінше көре біліп, олардан ғибрат алып ұғып-
түсіну үшін, жай ғана ... бен ... ... жетпейді. Ол үшін, пәм
(ғылым мағынасына) хикмет көзілдірігін ... ... ... тура ... ... ... ... бір дәрежеде болмайды. бір көз алысты көрсе,
екінші көз есік ... ғана ... Сол ... ... ... де
айырмалары бар. қалай болса да, бұл “барлық низамы” болып саналады. Әрбір
пенде ешкімнен қорқып, жаңылыспай сеніммен ... ғана ... Міне ... қателерден құтылып, қандай да іс істесек те, басқалардан ұялмайтын
боламыз”.
Ғұмар Қарашев “барлық низамын”, яғни ... ... ... ... ... қажет етпейтін қатып қалған қағида деп санамайды. ... ... ... ... шала ... ... жаңару,
реформациялық көріністерге қарсылық білдіретінін қатаң сынға алып, жаңа
оқу, ғылымды меңгеруді ... заңы еш ... ... ... ... ... Мұхамед пайғамбардың хадистерін өте жетік
меңгерген Ғұмар Қарашев, ... ... да ... ... ... өз сөзімен дәлелдейді. мысалы, “Тұрымтай” жинағында:
Ойдағымды етуге,
Жол бермейді күншілдер.
Ақ сәлелді төрдегі,
Ана отырған діншілдер.
Не бар істі дінменен,
Өлшейтұғын міншілдер.
Жаңа ... өте ... ... деп ... қара, таңқы мұрт,
Дін жолында үншілдер.1
- деп өз ... ... ... ... ... жарық көрген
“Мұғалімдерге” деген өлеңінде де осы мағынадағы ойларын ... ... ... ... деп ... тиіп,
Ақ жолдан тыйып,
Өнер алға бармады.
Оқу дінді бұзар ма?!
Надан алға озар ма?!
Жарық таң атты,
Жарқанат жатты,
Енді бауырым қарышта.
Аяқ бас ... жүр ... ... ... ... жоқ жолыңда.2
2.3. Ғұмар Қарашевтың еңбектеріндегі әділсот, құқық-бұзущылық және
адам құқы мәселелері
Ғұмар қарашевтың еңбектеріндегі әділсот, заңдылық, адам құқы туралы
мәселелердің оның ... ... ... де ... ... ... ... қоғамында кең етек жайған бассыздық пен заңсыздық,
әділетсіздік пен адам ... ... ... Ресей империясының
бюрократиялық шовинизімінің тікелей жемісі.
Патша үкіметі біртіндеп саяси-әкімшілік, ... ... ... ... ... көшпелі өмір салтына, тыныс-тіршілігіне тән
құқықтық мемлекетті басқару институттарын ... ... өзі ... жетті: хандық билікті жойып, Ресейдегі ... ... ... ... аппараты қалыптасты. Бұл процесс қазақ халқына
бұрын беймәлім болып келген қағаз былықтырын, шенеуніктердің бюрократиясын,
басқару ... ... ... пен ... және адам ... ... таптау, тергеусіз,
сотсыз ату, жазалау 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде анық байқалды.
Патша үкіметі тарапынан арнайы ... ... ... ... өмір сүріп
отырған қазақ ұлтын қанға бояп, қырып-жою саясатын мемлекеттік ... ... ... ... ... бас сауғалау мақсатында Қытай,
Монғолия сияқты мемлекеттерге қашуға мәжбүр болды. Осындай көріністерді ... ... С.З. ... ... деп ... ... ірі ... күштері орналасты, әсіресе, отарлау ... ... ... ... Бұл ... ... “жаттығуларын”
жиі “нақты жауларға” ... яғни ... ... ... ... ... ... мен олардың мүліктерін қырып-жойды.
Осындай қарулы “іздеулер”, тек қана көптеп малдарды басып алып қуып ... ... ... жеке ... баюы мақсатында және де
жергілікті халықтың мойнында отырған ... ... ... ету үшін ... сүю, ұлттық бірлік пен тәуелсіздікті саналы түсіну қылмыс
белгілері деп есептеледі. Сондықтан, бұлар сыртқа сирек көрініс берді ... ... ... ... ... ... саяси жағдайда, Ғұмар Қарашевтың көзқарастарына
әділсот, заңдылық және жалпы адам құқы ... ... ... ... ... ... ... енгізген жағымсыз саяси-құқықтық көріністерді дер
кезінде аңғарып, қатаң сынға алады. Осыған байланысты халық дәуірде ... іс ... ... ... ... ... олардың әділеттіліктің
нағыз айнасы болғанын дәлелдейді:
Ақсақал билер бар еді,
Шиеленген шешіп түйінді
Атқарған істі басынан1.
Осы мағынадағы ... ... ... ... ... да ... сотының шешендік сөздермен шиеленіскен дауларды шешкенін ерекше
дәріптеп көрсетеді. Ол былайша ой ... бар еді сол ... ... ... жүйрік бар еді,
Хас тұлпарға ұқсаған.
Әділ қазы бар еді,
Алмас қылыш ұқсаған.2
Бұл жерде Ғұмар Қарашев, ... ... Абай ... Дінмұхамед
Сұлтанғазин сияқты қазақ қайраткерлерінің билер ... ... ... және ... туа біткен дарыны мен шешендік өнерлері арқылы
шиеленіскен дауларды сөз құдіретімен тоқтатып, екі жақтың сот процесінде ... ... ... тілге тиек етеді.
Атап айтқанда “Қазақ билері, іс жүзіне асырған әділсоттың негізгі
қағидаларына даналық сөзге ... ... ... болды. Өзіне тән
ерекшелігі, басқа ... ... ... ... ... ... ... шешуі. Ешқандай құқықтық нормаға ... ... ... ... ... қазақ ұлты, сөз ... ... ... аударған. Ұшқып ойлы, ұлағатты мағынаға
ұласқан даналық, шешендік сөздер ... сот ... ... ... Сөз ... пір ... ... ғасырлар бойы “Тіл
тас жарады, тас жармаса бас жарады”, “Тіл қылыштан ... ... ... жоқ”, “Сөз сүйектен ... ... алды - ... ... ... өте ... ... Қарашев билер соттарының әділсот ісін жүргізуде осындай жағымды
жақтарының 1867-68 жылдары жасалынған әкімшілік реформалары арқылы ... ... ... ... ... ... билер институтын саналы
түрде жоюға бағытталған ... ... ... ... мақсат –
орыстың саяси-құқықтық жүйесін қазақ даласына енгізу ... ... ... ... ... енгізген реформасы ешқандай дұрыс нәтиже берген
жоқ. Ендігі уақытта ... ... ... ... ақша ... ... ... ғана өтуіне толығынан мүмкіндіктер ашылды. Ал, ... ... ... ... көбі әдеттік құқық пен шешендік өнерден
мүлдем ... ... еді. Бұл ... ... пен ... ... жол ... Сол заманның куәгері болған, орыс шенеунігі
граф Пален, ... ... кең өріс ... ... ... ... береді:
“Сайлау жұмыстарының бітіуіне байланысты, билікті өз қолына алған
партия, 3 жыл мерзім ішінде “өзінің” соты мен ... ... ... ... ... ... етеді және де міндеттіліктен, ауыр
салықтардан жиі босатылады, олардың мүшелері өздері ... және ... ... ... ... ... Жеңіліс тапқан партия керісінше,
қосарланған міндеттілікке душар болды және салықтарды төлеп, халық сотымен
қайыршылық ... ... ... халық сотының міндеті, соттар
тарапынан ... ... ... ... және халықтық қанауға
жұмсалды”1.
Ғұмар Қарашев “халық сотының” ... ... ... ... ... ... көріністерін қатаң сынға алады. Соттан
халық еш уақытта әділеттілік ... ... ... ақша ... таразысын белгілейтінін дәлелдеп ... Осы ... ... ол ... қортады:
Елдің жайын қозғасақ,
Әбубәкір айтқандай
Ханымыз болды қарадан,
Биіміз тұрды парадан.
Бүлдірді жұртты баймын деп,
Бес қарасы бар адам.
Би ... ... сөзі пұл ... ... ... мұқтаж, мұң болды,
Кім берсе пара молырақ,
Оның ісі мол болды.
Бермегеннің лебізі
Оң болса да соң ... адам ... та ... ... ... тоң ... сотына” кең етек жайған әділетсіздіктің нәтижесінде, ауыр
қылмыс істеп жеке ... қол ... ... ... құтылып кеткені -
қазақ қоғамы үшін нағыз сорақылық ... ... ... ашына жазады.
Істеген қылмыс үшін қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... заңдылықтың орнауы мүмкін емес. Жаза қолданудан пара беру,
немесе партиялық күресте билікке жеткендіктен құтылып кеткен адам, қылмысты
қайталап ... ол ... ... Бұл ... тыймай, тамырына
балта шаппай, сот ісінде алға ... ... ... ... ... ... осындай көріністерді бетіне басып, жаза тағайындауда тек
әділеттілікті басты ... ... ... ... мынандай пікір
білдіреді:
Жауыздық, залымдықты қуаттайсыз,
Жылаған мазлумдерді жұбатпайсыз.
Хақын жеп жетімдердің мал жинаған
Адамда жақын көріп, құр мақтайсыз.
Білмеймін не себептен ұрыларды,
Тарттырып ауыр жаза ... қара жолы ... сол ... бек ... ... ... ... сөз беруден еш саспайсыз.2
Ғұмар Қарашев Қазақстанның сот жүйесіндегі заңсыздық пен бассыздықтан
арылу шараларын да ... ... ... Ол жалпы Ресей
империясы енгізген әкәмшілік құқықтық реформаларының салдарынан ... ... ... ... ... ... халқы рулық санадан
туындайтын партиялық ... ... ... тиіс. Соның нәтижесінде қазақ
халқының ұлттық санасы қалыптасып, патриоттық сезіммен ... ... ... ... ... ... жақсы меңгерген азаматтар ... ... ... ... ... ... ие ... шындыққа
ұласады. Ол былай деп көрсетеді:
Жақсылардың белгісі –
Жақсы үлгі береді.
Астана жұрттың қамы үшін,
Шырт ұйқысын бөледі.
Шыбындай жанын аямай
Артында соның жүреді.
Күндер де ... күн ... ... , түн болса,
Елге қиын іс келсе,
Ерге ауыр күш ... бір ... пида ... ... жұр ... де жанын береді.1
Сонымен қатар, Ғұмар Қарашев әділсот ісін жүзеге асыратын судьялардың
шариғат, құдай заңы алдында ... таза ... ... іске бармауын
талап етеді. Әділетсіздікке жол беру – алла алдында ешуақытта кешірілмейтін
күнә және азабы өте ауыр. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... ... әділсот ісін жүргізудің ең негізі
болмақ:
Барғанда тәңір алдына бұл ... ауыр азап сіз ... ... игіле, ғамалдарың,
Тиер деп елге қорқам заладарың.
Айтамын басшы жандар басқа амалды,
Қолданып тастар ма деп жамандарын.
Тастамай бұ мінезді қолдансаңыз,
Кетірер жүздеріңнің ... ... ... ... ... замандарың.
Өнерлі білген жанға құл болатын
Мезгілі келді жаңа надандардың
Өнерлі өрен жүйрік өрге жүзер,
Адамды ... ... ... ... пендесіне
Құдайым бермей қалмас табан жолын.1
- деп пікір білдіреді. Бір ерекшелік: Ғұмар Қарашев сот жүйесін,
әділсот ісін ... ... ... ... тек аталмыш
идеялармен тәмәмдалады. Оның саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... ... Ал, Қазан төңкерісіне дейінгі бірсыпыра қазақ
қайраткерлері, сот тәуелсіздігін қамтамасыз етуді, ... ... ... тетіктерін айқындап, сот билігінің дербестігін
құқықтық мемлекет құру идеясымен ұштастыра ... ... ... ... ғұмыр кешіп, Қазақстанның саяси-құқықтық ой-
пікірінде ... із ... ірі ... ... ... ... “Қазақ елінің уставында” былай деп ... дау ... ... яки адам ... ... һәм сот ... ... хүкім шығарулары шарт.
Судьяларға әсер жасағандарға соттың хүкімі ... ... бар ... Ұлт ... өмір бойы ... Закон
бұзған һәм орындамаған судьялар орындарынан алынады”.2 Мұндай
пікірлер Ахмет Байтұрсынов, Әлихан Бөкейхановтың еңбектерінде ... ... ... ... ... ... және алдын алу мәселелері де біршама көтерілген.
Өз заманының талаптарын байланысты айтылғанымен де, оның ... ... күн ... да сай ... атап ... жөн. ... Ғұмар Қарашев құқықбұзушылықты қазіргі ғылым-криминологтар сияқты
әлеуметтік құбылыс таниды. Оның ойынша, құқықбұзушылықтың “себебі бар ... еш ... ... Осылай деп, Ғұмар Қарашев құқықбұзушылықтың
ең негізгі ... ... ... жұмыссыз бос жүріп, сенделуден туатын
әрекеттерін жатқызды. “Халбүки, сол іссіз бос ... бек көп ... ... ... жүре ... ... айтады, сөз жүгіртеді, екі
ағайынды бір-біріне араз ... ... ... ... да қай ... ... етіп болатыны күнбе-күн көз алдымызда болып
тұрған оқиғалар емес пе?”4.- деп қортынды жасайды ... ... ... ... ... ... себептерін анықтауда,
ұлы Абайдың пікірлерімен тікелей үндес, бір жақты ... атап ... ... ... ... адам ... деп осы қағидалы идеяны тағы да қортындылай келе, адам ... ... үйір бола ... бір ...
жұмысының жоқтығы” деп кесіп айтады.1
Құқықбұзушылықтың екінші себебі, ... ... Абай ... жатқызады. Ол былай деп жазды: “Бұл бекершілік жаман ...... ... ... мұндай зарарлы ғадеттерден оқымай, білік иесі
болмай арыла алмайды. Надандықтың зарары жалғыз бұл ғана ... Мұан ... бек ... ... көрсетілгендей, “надандық Абайдың түсінігі
бойынша білімсіздіктен туады, ондайларың сана деңгейі ... ... ... пен ... кеін ... ... ондай адамдар дөрекі,
қатыгез, сөйлеу мәдениеті мен ара қатынатық, сыпайлылықтан мүдем аада. ...... ... шешудің ең негізге құралы деп ұғынады.
Жалпы ... ... ... ... ... ... бел ... тақуалық қасиеттердің жоқтығын надандықпен ... ... ... - адам ... қас жауы. Барлық бәле тек
сол қасиеттерден тарайды… Яғни ... ... ... ... жою үшін ... надандықпен күресуіміз қажнт. Ал, надандықпен күресу ең ... ... ошақ ... ... ордаларынан басталатыны хақ”.3
Ғұмар Қарашев құқықбұзушылықтың алдын алу үшін, ең ... ... бала ... ... ізгі-ниеттілікке, кішпейілдікке және
әдептілікке баулуды басты мәселе деп ... Жас ... ... адам, жасы ұлғайып кәмелеттік жасқа толғаннан кейін, балалық шақтың
тәмсіл-өсиетімен соның әсерінен өмірге бейімделеді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Қарашевтың
көргенділігі де осында. Құқықтық тәрбиені жастық шақтан ... ... ... ... ... былай деп қортынды жасайды:
Әй, сіздер адаспаңыз жас балалар,
Жақсылыпен, жамандықты тастаңдар да.
Әдепке осы күннен мойын қойып,
Адамдық жақсылықты бастаңдар да.
Жасыңда ... ... қиын жасы ... сүегіне жастағы әдет,
Аяғы он бес асып басқандарға.
Қалмайды бір бойыңа ... ... бұл ... ... ... ... ... берген жанға,
Ұстатпас жас өткен соң атсаңдарда.
Құйрығы қолдарына ілінбейді,
Ұстарға айла құрып басқандарда.1
Бұл ... ... ... бүгінгі күн тәртібінде тұрған
мәселеге жауап беріп тұрғандай.
Ғұмар Қарашевтың еңбектерінде адам құқын ... ... де ... ... ... ... ... қоғамында адам құқы аяққа
тапталған оқиғаларды өз көзімен ... ол, өз ... ... халіне
жүрегі сыздайды. Европаның саяси-құқықтық ... ... ... ... ... адам құқы туа біткеннен теңдік, бостандық ... ... ... Ол 1789 ... ... ұлы төңкерісінің
“Адам және азамат дикларациясының” “Адамдар өз құқықтарында еркін және тең
болып туылады. Қоғамдық ... тек қана ... ... мүмкін”2 деген мағыналы қағидасын өз ... ... ... ... көзқарасты қысқаша қорытсақ … мағыналы өмір
сүру … осыдан барып бақыт деген жақсы мағыналы өмір мұраты ... ... ... адам ... ең ... мәселесі- сөз
бостандығына да ... ... ... Оның ... мемлекетте сөз
бостандығы болмаса, ... ол ... ... ... ... алынса,
адам құқына, еркін сөйлеуге зор ... ... ... ... ... тиек ... Ойсананың саяси режимге тәуелді болмауын
жақтайды. “Әркім өз көз ... ... хуқы ... деп батыл жазады
Ғұмар Қарашев.
Қорыта айтқанда, Ғұмар Қарашевтың көзқарастарында ... ... ... бұзушылық және адам құқы мәселелері бүгінде ... өз ... ... жоқ, өз ... іс ... асуда. Тек, сол
идеяларды кәдемізге жарату, ... ... ... алу, ... ... ... ... енгізу- бүгінгі күн мұраты.
Ғұмар Қарашевтың өмір мен қызметі, ... ... ... ... ... өмірімзбен тікелей сабақтас. Үлгі алып, жастарымызды
патриотизм рухында тәрбиелеу- мемлекетімізді нығайтудың ... ... ... ... ... Қазақстанның ХХ ғасыр басындағы
қазақтың демократ зиялыларының қоғамдық - саяси және құқықтық ой-пікірінің
көрнекті өкілі, ... ... ... прогресс пен демократиялық ... ... ұран етіп ... ірі ... ... ... символы.
Оның саяси – көзқарастарының қалыптасуы, сол заманның ұлттық езгіге
қазақ ... жан ... ... жаңа ... ... болған қарма-
қайшылықтардың тікелей жемісі ретінде анық байқалады. Қазақ халқының Алаш
Орда және социал- ... ... ... ... ... ... ... саясатқа, ұлттық езгіге және патша өкіметінің “боліп ал билей
бер” саясатына ... ... ... ... өз ... ... ретінде
танылды. Патша өкіметінің экспансиясын, қазақ жерін жаулап алу саясатын
қатаң сынға алды, өз ... ... пен ... ... ... сарп ... Қарашевтың шығармаларында, қазақ халқының әлеуметтік прогресс
жолына түсуі туралы көтерген пікірлері, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның өркениеттік жолға тусуі үшін, міндетті
түрде ғылым мен білім ... ең ... ... ... қала ... етіп ... насихаттау ісіне өлшеусіз үлес қосты. Ол көшпелі
өмір салтында жүрген өз ұлтың, ... ... ... ... ... және құқықтық жүйеге көшу идеясын уағыздады. ... тең ... әйел ... ... аппараттың заңсыздығы мен
боссыздығын шектеу сияқты идеяларын іске ... ... Г.С. ... М.С. Д8йсенов, Социологическая мысль в Казахстане в
конце XIX начале XXвв. ... 1971, 71,78, 80, 90, 119 ... ... ... ... 9 æåëòîºñàí, 1989 æ.
3 ². Ñûäèûºîâ. òàéòàëàñ òà¹äûð êåøêåí. – ñîöèàëèñòiê ²àçàºñòàí. 15
æåëòîºñàí, 1989 æ. ... ... ²èûí äà ñ½ëó ... Æàëûí, 1989,
N3. Á. Áàé¹àëèåâ “Ò½ñàóû àëûí¹àí ò½ëïàð” – Àëìàòû àºøàìû, 30 ºà»òàð, 1990.
Ì. Ò¸æiì½ðàòòåãi. Áiç ... ... ... Àíà òiëi, 18 ... 1991 æ. ... κóøûñûíà àñûººàí àñûë æûð. – Çåðäå, 1990, N10.
4 ²àéðàòêåð ±½ìàð ²àðàøåâ. - ²àçຠ¸äåáèåòi, 29 æåëòîºñàí, 1998 ... ±. ... ... ... ... ... Ñ.Ç. ... Â. È. Ëåíèí è ñîâåòñêàÿ íàöèîíàëüíàÿ ãîñóäàðñòâåííîñòü â
Êàçàõñòàíå. Àëìà-Àòà, 1970, 23 á.
2 ². Àëëàáåðãåí. Îòàðëàó ... ... ... 1993, 28 ... À.Ô. Ãóáàðåâè÷-Ðàäîáûíñêèé. Çíà÷åíèå òóðêåñòàíà â òîðãîâëå ðîñèè ñ
ñîïðåäåëüíûìè ñòðàíàìè â Àçèè. Ñïá: 1912, 25 ... Ñ.Ç. ... ... ... 18 á.
1 ²Ð ÎÌÀ, 15 ºîð, 1 òiçiì, 216 iñ, 15 á.
2 Ì. ²îçûáàåâ, Á. áåêìàõàíîâ Èñòîðèÿ Êàçàõñêîé ÑÑÐ. ... 1991, 6 ... ... 1912, N10 224 ... ... ²Ð ÎÌÀ, 64, 1 ... 1005, 1101, 3685, 5832, 5927 ... Êå»åñ
ͽðïåéiñîâ. Àëàø ¿¸ì Àëàøîðäà Àëìàòû: Àòàòåê, 1995, 46 áåò. Ѹêåí ´çáåê½ëû.
Àðûñòàðû àëàøòû» Àëìàòû, Æåòi æàð¹û, 1998, 174 á.
1 Ê.À. ... ... ... ... â ÕIÕ – íà÷àëå ÕÕ âåêîâ.
Àëìàòû, 1996, 227-228 á.
2 Êåéáið ¸äåáèåòòåðäå îíû» òó¹àí æûëû 1875 æûëäàí ê¼ðñåòiëãåí. ±. ... ... ... 1994, 3 á.; ². ... Õàëºûìåí ºàéòà òàáûñºàí.
Àëìàòû, Àíà òiëi, 1997, 68 á.
1 Ѹêåí ¼çáåê½ëû. Àðûñòàðû ... ... Æåòi ... 1998, 51 ... Ì. Ò½ð¹ûíáàé. ±½ìàð ²àðàø½ëû ²àçຠòiëi, 1921, N 136.
3 ÕÕ ¹àñûðäû» Áàñûíäà¹û ºàçຠ¸äåáèåòi. Àëìàòû, 1932, 65 á.
1 Åãåìåí ºàçàºñòàí, 23 ... ... ... 1911. N 2.
1 ... 1912, N8
2 ... 1983 æûëû çåðòòåóøi ̽ñòàôà Ûñì๽ëîâòàí æàçûëûï àëûíäû.
3 ±. ²àðàø. Ãàçåò ... íå çàò? - ... 1911, ... ... ... ... κøàó ñ¼ç. Ѿéiíøi! ²àçàº, 1913 N14.
2 Ì. Ò½ð¹ûíáàé. ±½ìàð ²àðàø½ëû. ²àçຠòiëi, 1921, N136.
3 Ѹêåí ´çáåê½ëû. ... ... 53 ... ±. ... ... Óôà, 1911, 14 ... Àáàé ... øû¹àðìàëàð. åêi òîìäûº. 1 òîì, Àëìàòû, æàçóøû, 1968, 237-
238 á.
2 ±. ²àðàø. Îé¹à êåëãåí ïiêiðëåðiì. Îðûíáîð, 1910, 11 ... ... 1911, ... ... ... À¹à ò½ëïàð. Îðûíáîð., 1914, 46 á.
3 Ñîíäà, 45 á.²àðà
1 ±. ̽øòàº. Òóìûø. Óôà, 1911, 15 á.
1 ±. ... Îé¹à ... ... ... 1910, 24 ... ±. ... Çàìàíà. Àëìàòû, ±ûëûì, 1994, 158 á.
1 Ñîíäà
2 ±½ìàð ²àðàøåâ ½¹ûëû. À¹à ò½ëïàð. Îðûíáîð, 1914, 43 ... ... Îé¹à ... ... 1910, 11-12 ... Ѹêåí ´çáåê½ëû.Àðûñòàðû àëàøòû». Àëìàòû, Æåòi æàð¹û, 1998, 66 ... ... 65-66 ... ±. ̽øòàº. Òóìûø. Óôà, 1911, 6-7 á.
2 История политических учений. М., Высшая школа, 1971, 76 б.
1 ±. ²àðàø. Îé¹à êåëãåí ... ... 1910, 21 ... ±.². ... Óôà, 1918, 18 ... ... ... è ñîâåòñêàÿ íàöèîíàëüíàÿ ãîñóäàðñòâåííîñòü â
Êàçàõñòàíå. Àëìà-Àòà, Íàóêà, 1970, 19 á.
1 ±.². Áàëà ò½ëïàð. Óôà, 1911, 3á.
2 ... ... ... À¹à ... ... 1914, ... Ѹêåí ´çáåê½ëû. XVII ¹àñûðäû» ñî»û – XX¹àñûðäû» áàñ ... ... ... ... æ¸íå ... ... Àâòîðåôåðàòû. Àëìàòû, 1999, 16á.
1 Íàðîäíûå ñóäû Òóðêåñòàíñêîãî êðàÿ. Îò÷åò ïî ðåâèçèè ... ... ... Ñïá, 1909, ... ±½ìàð ²àðàø ½¹ûëû. À¹à ò½ëïàð. Îðûíáîð, 1914, 28á.
2 Øàéûð æèíà¹û. Îðûíáîð, (1910-1912), 7á.
1 ±½ìàð ²àðàø ½¹ûëû. À¹à ò½ëïàð, ... 1914, ... ... æèíà¹û. Îðûíáîð (1910-1912), 7 á.
2 Ѹêåí ´çáåê½ëû. Áàðëûáåê Ñûðòàíîâ. Àëìàòû, Æåòi ... 1996, 88-89 ... ... ... áàëàñû. ´ðíåê, Óôà, 1911, 5,8 á.
4 Ñîíäà, 7 ... Àáàé ... ... Åêi ... 1 òîì, Àëìàòû, Æàçóøû, 1968, 102
á.
1 Ѹêåí ´çáåê½ëû. Àáàé æ¸íå àäàì º½ºû. Àëìàòû, Æåòi æàð¹û, 1995, 55 á.
2 ±½ìàð ²àðàø ... ... Óôà, 1911, 7 ... ... ... Àáàé æ¸íå àäàì º½ºû. Àëìàòû, Æåòi æàð¹û, 1995, 54 á.
1 ±. ... ... Óôà, 1911, ... ... äîêóìåíòîâ ïî èñòðèè íîâîãî âðåìåíè ñòðàí Åâðîïû è Àìåðèêè (1640-
1870).
3 ±.²àðàø. Îé¹à ... ... ... 1910. 17 ... Сонда 18 б

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ж.Аймауытов ; Ғ.Қарашев; Б.Күлеев ; С.Сейфуллин; І.Жансүгіров; Б.Майлин шығармашылықтары16 бет
Ж.аймауытов шығармашылығы. ғ.қарашев шығармашылығы. б.күлеев - лирик ақын. с.сейфуллин, і.жансүгіров, б.майлин шығармашылықтары26 бет
Ғұмар Қараш4 бет
Ғұмар Қараш өлеңдеріндегі ой-таным35 бет
Ғұмар Қараш өмірі35 бет
Ғұмар Қараштың педагогикалық көзқарастары5 бет
Алашорданың құрылуы8 бет
Ш.Жәңгіровтың өмірі мен шығармашылығы (ғылыми мақала). Ғ.Қараштың ізденіс жылдары жайлы мәлімет45 бет
Мотивацияны бихевиоризмде,психоанализде,гештальтпсихологияда,гуманистік психологияда қарастырылуы және мотивацияның отандық теориясы(А.Н. Леонтьев,Д.Н.Узнадзе және оның мектебі)11 бет
Абайдың қара сөздері туралы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь