Адам капиталына салынған инвестициялар

КІРІСПЕ

1. Адам капиталына салынған инвестициялардың теориялық негіздері
1.1 Адам капиталының мазмұндық ерекшеліктері және құрылымы
1.2 Адам капиталына салынған инвестиция нысандары
1.3 Инвестиция тартудың шетелдік тәжірибесі

2. Қазақстан Республикасындағы адам капиталына салынған инвестициялар
2.1 Инновациялық дамудағы адам капиталының рөлі
2.2 Білім беруге салынған инестициялар
2.3 Адам капиталы дамуының институциональдық базасы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Адам капиталы - адамдардың инвестиция жұмсау нәтижесінде қалыптасқан білімдік және ғылыми-жаңалықтық сипаттарының жинақталған жиынтығы. Олар болашақта өзекті мәселеге айналып, тиімді қолданылу арқылы өнімділікті көтереді және табыстар ағымын қамтамасыз етеді [1]. Адам капиталы қорлана алады, оны өнімді пайдалану жеке акт түрінде емес, жеткілікті ұзақ мерзім бойына жүзеге асырылады және иесіне пайдалану мерзімінде табыс әкеліп отырады. Олай болса, адам капиталы – капиталдың ерекше формасы, себебі ол:
- жеке адамның артықшылығы және байлығы;
- ол өзінің иесіне жоғары табыс әкелуге қабілетті;
- оны қалыптастыру тұлғаның өзінің ғана емес, сондай-ақ қоғамның да мардымды шығыстар жұмсауын қажет етеді;
- ол қорлана алады және сақтала отырып, болашақта да пайдаланыла алады.
Тұтас экономиканың бәсекеге қабілеттілігінің артуы өз кезегінде білім беру жүйесінде тұрақты дамуға қол жеткізуге байланысты. Білім берудің жаһандану жағдайында еліміздің интеллектуалды қорын дамыту деңгейі үлкен маңызға ие болып, ал білім беру сапасы ішкі саясаттың жетекші құралының бірі ғана емес, сонымен бірге еліміздің халықаралық мәртебесінің елеулі факторы болып табылады. Осыған орай қоғам өмірінің жаңа сапасының негізін құрайтын және елдің экономикалық қуаты мен ұлттық қауіпсіздігінің аса маңызды факторлары әрі базасы болып табылатын, қоғамдық даму деңгейінің өлшемдері ретінде, қазіргі білім беру жүйесінің, адам капиталының рөлі мен мәні арта түсуде.
Экономикамызды әртараптандыру кезеңі және БСҰ-ға кіруге бағытталып жатқан қадамымыз еліміздің негізгі салалары бойынша, соның ішінде әсіресе экономика, басқару және ақпараттық технологияға қатысты жоғары білікті мамандар даярлауды қажет етеді.
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев өз Жолдауларының бірінде “Білім беру реформасы – Қазақстанның бәсекеге нақтылы қабілеттігін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі. Бізге экономикалық және қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай келетін осы заманғы білім беру жүйесі қажет”, - деп айқын атап көрсетті [2].
Жаңа ғылыми идеяларды шығармашылықпен қабылдай алатын және қазіргі заманғы озық технологияларды тиімді басқаратын бастамашыл мамандар даярлау ісі өзекті мәселелер қатарын құрайды. Бұл ретте кәсіби білім берудің мазмұны мен бағыты ұдайы дамудағы экономикалық ахуал мен жұмыс берушінің сұранысына сәйкес анықталып отыруы тиіс. Нәтижесінде межеленген Индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыруды қамтамасыз ететін кәсіби-техникалық білікті маман даярлауға қолайлы жағдай қалыптасады.
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына «Болашақты бірге құрайық» атты Жолдау. Астана, 2011
2. ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев «Жаңа онжылдық – жаңа экономикалық өрлеу – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты 2010 жылғы халыққа Жолдауы. www. akorda. kz.
3. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы «Дағдарыстан жаңару мен дамуға» атты жолдауы //Астана. – 2009.- 6 наурыз
4. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Бәсекеге қабілетті Қазақстан үшін, қабілетті экономика үшін, бәсекеге қабілетті халық үшін. //«Егемен Қазақстан». Алматы. – 2004 ж. – 19 наурыз
5. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Жаңа кезең - жаңа экономика. //«Егемен Қазақстан». Алматы. – 2004 ж. – 16 желтоқсан
6. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстан экономикалық-әлеуметтік және жедел жаңару жолында. //«Егемен Қазақстан» Алматы. – 2005 ж. – 19 ақпан
7. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстанның әлемдегі 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, «Егемен Қазақстан» 01.03.2006.
8. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдау. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру – мемлекеттік саясатың басты мақсаты. //«Егемен Қазақстан» 2008 ж.
9. Қазақстан Республикасында 2015 жылға дейінгі білім беруді дамыту Тұжырымдамасы //Казахстанская правда, 2003. – 26 декабрь.
10. Дәулиева Ғ.Р. Білім беру саласының экономикасы (оқу құралы). Алматы, 2004.
11. Уровень жизни населения: стат.сборник /под ред№ А.А.Смаилова. – Алматы, 2002. – 23-27 с.
12. Бушмарин И.В. Современные требования к использованию трудових ресурсов в свете мирового опыта //Общество и экономика, 1995. - №1. – 111 с.
13. Мамыров Н.К. Человеческое развитие в Казахстане. Алматы, 2003.
14. Бекенова Л. Білім берудің ұлттық моделі керек //Қазақстан мұғалімі, №4. – 2005. 3-4 бет.
15. Бөлеев Қ., Дәсенова Г. Білім берудің бағыт-бағдары. //Қазақстан мектебі, 2005. - №4. – 11-13 б.
16. Мамыров Н.К. Проблемы развития экономики и образования в Казахстане. Алматы, 1998.
17. Мажитова С.К. Высшее образование как фактор развития человеческого потенциала //Вестник КазНУ, 2003. - №3(37).
18. Шөптібаева Г. “Адам капиталы” мәселесінің интерпретациясы //Саясат журналы, 2004. - №4.
19. Дятлов С.А. Теория человеческого капитала (учебное пособие). СПб, 1996.
20. Нарибаев К.Н. Инвестиции в человеческий капитал. Алматы, 1998.
21. Беккер Г. Человеческий капитал (главы из книги) //США: экономика, политика, идеология, 1993. - №11-12.
22. Левент К. Қазақстанның жоғары оқу жүйесінде қажетті реформалар: шетел тәжірибесінен пайдалану. //АльПари, №2, 2007ж.;
23. Сарбасова Т.С., Даулиева Г.Р. Экономика образования (учебное пособие). Алматы, 2005.
24. Мамыров Н.К. ВУЗы Казахстана: качество реформ //Мысль, 2003. - №7.
25. Қалдыбаев Ә., Мұсақұлов Қ. Экономикалық білім қажеттіліктері //Қазақстан мектебі, 2006. -№9. – 14-16 б.
26. Кыдырова Ж. Социально-экономическая оценка привлекательности учебного заведения на рынке образовательных услуг //Транзитная экономика, 2007. - №5-6. – 74-76 с.
27. Шерова Н. Формирование человеческого капитала в секторе образования http://www.kisi.kz/
28. Майдырова А.Б. Человеческий капитал РК в условиях информационной экономики.: Научная монография. - Астана, 2004 - 290с.
29. Дамитов Б.Қ., Головатая Г.И., Егімбаева Ж.Қ. ҚР білім беру жүйесі аймақтық жəне халықаралық салыстыруларда. Астана: ҰБСБО, 2009.
30. Дамитов Б.Қ., Ермеков Н.Т., Можаева О.И., Головатая Г.И., Егимбаева Ж.Қ., Ноғайбаланова С.Ж., Сүлейменова Ш.А., Махметова Г.П., Текешева Т.Ө. Білім берудің жағдайы мен дамуы туралы Ұлттық баяндама. – Астана: ҰБСБО, 2010.
31. Мамедсупиев М.Д. Формирование, оценка и управление развитием человеческого капитала, Автореферат, Алматы, 2010 – 21, 22, 26б.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ | ... Адам ... ... инвестициялардың теориялық негіздері | |
|1.1 Адам капиталының мазмұндық ерекшеліктері және құрылымы | ... Адам ... ... ... нысандары | ... ... ... ... ... | |
| | ... Қазақстан Республикасындағы адам капиталына салынған | ... | ... ... ... адам капиталының рөлі | ... ... ... ... ... | ... Адам капиталы дамуының институциональдық базасы | |
| | ... | |
| | ... ... ... | ... ... ... Адам капиталы - адамдардың инвестиция
жұмсау нәтижесінде қалыптасқан білімдік және ғылыми-жаңалықтық сипаттарының
жинақталған ... Олар ... ... ... ... тиімді
қолданылу арқылы өнімділікті көтереді және табыстар ағымын қамтамасыз етеді
[1]. Адам капиталы қорлана алады, оны ... ... жеке акт ... жеткілікті ұзақ мерзім бойына жүзеге асырылады және иесіне пайдалану
мерзімінде табыс әкеліп отырады. Олай болса, адам ...... ... ... ... жеке адамның артықшылығы және байлығы;
- ол өзінің иесіне жоғары табыс әкелуге қабілетті;
- оны ... ... ... ғана емес, сондай-ақ қоғамның да
мардымды шығыстар жұмсауын қажет етеді;
- ол қорлана алады және ... ... ... да ... ... ... ... қабілеттілігінің артуы өз кезегінде білім
беру жүйесінде тұрақты дамуға қол ... ... ... ... жағдайында еліміздің интеллектуалды қорын дамыту деңгейі ... ие ... ал ... беру ... ішкі саясаттың жетекші құралының
бірі ғана емес, сонымен бірге ... ... ... елеулі
факторы болып табылады. Осыған орай қоғам өмірінің жаңа сапасының негізін
құрайтын және елдің экономикалық ... мен ... ... ... ... әрі ... болып табылатын, қоғамдық даму деңгейінің
өлшемдері ретінде, қазіргі білім беру жүйесінің, адам капиталының рөлі ... арта ... ... кезеңі және БСҰ-ға кіруге бағытталып
жатқан қадамымыз еліміздің негізгі салалары бойынша, соның ... ... ... және ... ... ... ... білікті
мамандар даярлауды қажет етеді.
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев өз Жолдауларының бірінде ... ...... ... ... ... ... етуге
мүмкіндік беретін аса маңызды құралдардың бірі. Бізге экономикалық және
қоғамдық жаңару қажеттіліктеріне сай ... осы ... ... беру ... - деп айқын атап көрсетті [2].
Жаңа ғылыми идеяларды шығармашылықпен қабылдай ... және ... озық ... ... ... ... ... даярлау
ісі өзекті мәселелер қатарын құрайды. Бұл ретте кәсіби білім берудің
мазмұны мен ... ... ... экономикалық ахуал мен жұмыс берушінің
сұранысына ... ... ... тиіс. Нәтижесінде межеленген
Индустриялық-инновациялық даму ... іске ... ... ... білікті маман даярлауға қолайлы жағдай қалыптасады.
Әлемдік білім кеңістігінің көш басында жүрген академиялық институттар
мен ғылыми ... ... ... үшін жасалған алғы шарттар ҚР-ғы
білім беруді дамытудың 2005-2010 ... ... ... ... бұл ... ... білім беру жүйесін
ілгерілетудегі бірізділікті ... ... ... елдегі экономикалық ахуалдың жақсаруы
тұтастай алғанда білім беру ... оң ... ... Жаңа ... ... ... Білім беру ұйымдарының материалдық-техникалық базасын
нығайтуға қаражат бөліне бастады. Алайда бұл ... беру ... ... ... ... ... беру ... нарықтық
экономиканың, ашық азаматтық қоғамның қажеттіліктерінен қалыс қалуы айқын
көрініп отыр.
Тақырыптың ғылыми зерттелу дәрежесі. Адам ... ... ... білім беру экономикасын ХХ ғасырда америкалық Т. ... Г. ... ... зерттеді. Одан өзге ұлттық білім беру саласын модернизациялау
бағытындағы оқыту мен экономикалық ... ... ... ... Н.К. ... К.И. ... Я.Ә. ... Ө.Қ.
Шеденовтың, М.Д. Есқалиевтің, Т.С. Сарбасованың, С.К. Жұмамбаевтің, Ғ.Р.
Дәулиеваның, Л.А. Бимендиеваның және ... ... ... ... мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты адам капиталының
бәсекеге ... ... ... ... ... әрі қолданылатын теориялық тәсілдемелер мен білім беру
қызметін ... ... ... ... ... ... ... міндеттері қойылды:
- адам капиталының бәсекелік ортаның дамуына әсерін қарастыру және
экономикалық жағынан талдау;
- адам капиталының салынатын ... ... ... ... ... беру ... бәсекелестік артықшылықтарды мен олардың
бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыру принциптерін анықтау;
- инновациялық даму негізінде адам ... ... ... адам ... ... ... ... білім беруге салынатын
инвестицияларды талдау;
- бәсекеге ... ... ... адам ... ... ... пәні адам капиталына салынатын инвестицияларды басқару
процестері ... ... ... ... ... ... ... арқылы адам
капиталын дамыту зерттеледі.
Диплом жұмысының әдіснамалық, теориялық және іс-тәжірибелік негізі.
Адам капиталы ... ... ... және отандық монографиялық
еңбектер мен оқулықтар, сондай-ақ оқу ... ... және ... ... жұмыстары мен ғылыми-теориялық, ғылыми-практикалық
конференциялар материалдары, Қазақстан Республикасының Конституциясы және
соған сәйкес Заңдары, Қазақстан ... ... ... Республикасы Үкіметінің Қаулылары, ... ... ... ... ... ҚР ... Статистика Агентінің
статистикалық деректері, ҚР БҒМ материалдары, бұқаралық ... ... ... ... мақалалары зерттеудің
әдіснамалық, теориялық сондай-ақ іс-тәжірибелік негізін құрайды.
Диплом жұмысының ... ... ... ... 2 тараудан,
қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Сонымен қатар
жұмыста 4 ... 7 ... ... АДАМ КАПИТАЛЫНА САЛЫНҒАН ИНВЕСТИЦИЯЛАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Адам капиталының мазмұндық ерекшеліктері және құрылымы
Капитал бұл ... яғни ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас. Капиталы – тауар мен
қызмет көрсету өндірісінде қолданылатын игіліктердің ... ... ... ... ... ... және адамдық капиталға ... ... адам ... ... ... ... ... бұрын,
яғни ХХ ғасырдың ортасына дейін экономикалық теорияда адам тек жұмыс күші
ретінде қарастырылып келді. Кейіннен адамды қоғамның ең ... ... тану ... орын ... ... ... ... игіліктердің
бастауына қою тенценциясы орын алып келеді. Расында барлық игіліктерге адам
тек физикалық еңбегімен ғана емес, ой-қабілетімен, ... ... ... яғни адам өзін ұдайы өндіру арқылы қоғамды дамытуға атсалысады.
Сондықтан адамды барлық игіліктердің жасаушысы, әрі квинфссенциясы ... ... ... ... факторын даралап көрсету бұған дейін ... ... сала ... ... ... ... ғылым, денсаулық сақтау
салаларының экономикалық және әлеуметтік ролін дұрыс ... ... ... ... теориясының астарында адамға айналған ... ... ... мен ... ... Оның ... ... қаржылық капиталдың жинақталуы тектес, ағымдағы тұтынудан келешекте
қосымша пайда алу үшін айналым жолып ... ... Адам ... ... ... білім беру, өндірістегі дайындық, миграция, ... ... ... мен ... ... ... капиталы мен жай капиталдың арасындағы айырмашылық:
Біріншіден, қазіргі заманға сай қоғамдағы адам жай ... ... алу ... ... ... ... тек ... жалға алу бағасы ғана белгіленеді, яғни жалақы ставкасы ретінде,
ал оның ... баға ... адам ... ... ... ... да, ... да өсіре алады және одан пайданы ... ... ... ... ... ... адамға салынатын тұтынушылық аспектілерінің салымдары
өндірістің салымдарға қарағанда маңыздылығы кем емес. Алайда, бастысы адам
капиталы физикалық капитал тәрізді ұзақ ... ... ... ... ... - ... және ұзақ ... пайдалану заттарының екі
жақты қызметін орындайтын білім мен ... ... Бұл ... ... өте өзекті, көп талданатын категориялардың бірі. «Адам
капиталы» ... ... ... ... ... және өндірмейтін сала
ретінде қаралып келген білім, ... ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Заман дами түсе
адамның қабілеттері мен ... ... ... ... ... ресурстарын басқару» деген мамандық шетелдің жоғары оқу орындарында
оқытылады, яғни адам капиталының маңыздылығы күннен-күнге өсуде, экономика,
саясат, әлеуметтік және өзге де ... рөлі ... ... ... тәрбиеленуі мен қалыптасу процестері жүзінде
пайда болатын, барлық ... ... деп ... адамның
өндірістік елеуеті. Біздің көзқарасымыз бойынша ... ... ... ... ... ... тәжірибесі, белгілі бір біліктілігі мен
білімділігі, ... ... ... әрі ... ... ... ... бөлігіне жатады. Қазіргі экономика ғылымында ... ... ... ... және адам ресурстары. Еңбек ... ... ... ... сонымен қатар еңбек етіп отырған, еңбек
етуге жасы жетпеген адам деп түсінеміз. Бұл ... ... ... ... ие, ... ... ... терминінің көңіл аударарлығы,
ол ресурстық қажеттерді қамтамасыз етеді.
Адам капиталы - ұлттың ... ... және ол адам өмір бойы ... ... білікпен және интеллектуалдық қабілетпен өлшенеді. Білім
адам капиталын дамытудың ... ... ... ... жа ... ... құру экономиканың қажеттіліктерге сай келуі керек. Ел
экономикасының нақты мүмкіндіктеріне қарай, халыққа әлеуметтік ... әр ... ... ... ... рас. Мемлекеттің ... даму ... ... ... мен ... ... ... және әлеуметтік қорғау салаларына жұмсап жатқан қаражатының ... өсуі бұл ... ... жатқан ауқымды жұмыстың қарқындылығын
байқатады. Президентіміз Н.Ә.Назарбаевтың жүргізіп жатқан ... ... жыл ... ... ... әлеуметтік
міндеттемелер, оның ішінде адам капиталының дамуына жасалып ... ... ... ... ... ... теориясы - білімнің әлеуметтік қызметіне принципті,
сапалық жаңа көзқарас. Сансыз көп ... ... не ... тиімділігін
арттырудың факторы, немесе ғылым және техникалық ... ... ... ... ... ... ... да оған қосалқы, көмекші роль
берілетін еді.
Қоғамға ... ... ... оған тек ... ... ... ғана
көмектесті, әрі ол ең құнды және ең сенімді капитал болады.
Адам капиталы тұжырымдамасының кейбір алғышарттары классикалық ... ... ... ... ... өзге де ... еді, ... ол үйлесімді және тиянақты болып тек ХХ ... ... ... ... ... және ... ... танылуына, осы
теорияны әзірлеуге ХХ ғасырдағы экономикалық, басқарушылық және әлеуметтік
ілімнің аса көрнекті өкілі Питер Друкердің қатысуы өз ... ... ... революциясы» мақаласы ғылыми және саяси тұрғыда кең резонанс
туғызды. Автор осы ... ... ... ... ... ... ... капитал. Халық білімін дамыту-капитал жасаудың ең маңызды құралы,
ал білімді адамдардың саны, ... ... ... мен осы ... ... ел ... ең ... көрсеткіші» [12, 9].
Адам капиталы, өзге капиталдың кез келген түріне тән ... ... ... оның елеулі айырмашылығы бар. Адам ... ... ... ... ... ... осы құбылыстың мынандай
ерекшеліктерін көрсетті:
1. Инвестициялардың адам ... ... оның ... өмір ... ... қабілетті кезеңнің ұзақтығына) тікелей қатысты болады.
Адамға жұмсалымдар неғұрлым ертерек жасалса, ... ол ... ... ... ... ... ... керек, неғұрлым сапалы және ... ... ... ... және ... ұзақ ... нәтиже
береді.
2. Адам капиталы тек табиғи және моральдық тозуға ғана душар болмайды,
сонымен бірге ол жинақталу мен ... де ... Адам ... біріншіден, адам организмі мен оған тән ... ... тозу ... ал ... білімнің ескіруінің
немесе алған білім құндылығының ... ... ... ... тозу ... ... Адам капиталының толықтырылуы
қызметкердің қайта оқу және өндірістік тәжірбие жинақтау үдерісінде ... Егер осы ... ... ... ... онда адам ... шамасына қарай оның сапа және сан жөніндегі сипаттамалары (сапа,
көлем, құндылық) жақсара түседі және өседі.
3. Адам капиталының қорлану ... ... оның ... ... ... ... ... қабілетті жас) жоғары шегімен шектелетін
белгілі бір межеге дейін жоғарылайды да, сонан соң күрт төмендейді.
4. Капиталды жасау ... «екі ... ... ... орын ... мәні ... оқу ... тек оқитын адамның ғана емес, сонымен бірге
оқытушының да мінездемесі мен ... ... өсе ... ол ... де, ... екіншісінің де табыстарын өсіреді.
5. Адамға жасалатын инвестициялардың барлығы ... адам ... ... ... бермейді, тек қоғамдық мақсатқа сай және
экономикалық қажеттіліктері ғана ... ... ... ... әрекетке байланысты ... адам ... ... ... саналмайды, өйткені олар қоғамдық тұрғыда мақсатқа сай
емес және ... үшін ... ... ... ... ... мен ... тарихи, ұлттық,
мәдени ерекшеліктерден және дәстүрлерден тарайды. Мәселен, білім ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлерге және
олардың ата-аналарының білім деңгейіне байланысты болады.
7. Капиталдың өзге әр ... ... ... ... адам ... ... ... жеке дара тұрғысынан
да анағұрлым пайдалы. [13, 173-181].
Адам капиталы - бір мезгілде жеке де және қоғамдық та капитал. Ол ... ... де, ... ақ ... ... даму ... ... ықпал жасайды. Адам капиталы теориясы ... ... ... ... ... тек жұмыс күшін құрау, кадрларды даярлау мен
біліктіліктерін көтеру ретінде ғана ... ... Адам ... ... рет ... ... ... қайтарымы туралы мәселені
қойды.
Қоғамдық тиімділікті адамның жетекші рөліне ... ... ... ... капиталы» теориясымен байланысты. Осы теорияның шеңберінде
дамытылған адамға деген экономикалық көзқарас дамыған елдердің ... ... ... кең ... келеді. Адам ... адам ... ... ... және ... ... ... еңбектің рөлін, адамның рационалды мінез-құлқын
микроэкономикалық талдау сферасын елеулі түрде ұлғайтуға жағдай жасады. ... ... ... ҒТР-ның жаңа жағдайларында білімнің,
біліктіліктің әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... ... ... сондай-ақ индивидтердің гуманды сапаларын өндіріс
тиімділігінің ... ... ... ... ... капиталы теориясының пайда болу, қалыптасу, даму тарихына үңілсек,
оның тарихи ... ... ... ... ... ... А.Смит, Д.Рикардо алғаш рет адамның құндылығын ақшалай
бағалауға талпыныс жасады, білімнің халық және тұтас ... ел ... ... ... ... өндіргіш қабілеттерін капитал
элементтері ... ... ... ... ... ... ... У.Петти 1664 жылы жарық көрген
«Даналарға сөз» еңбегінің екінші тарауында ... ... ... жазған
болатын. У.Петтидің айтуынша «бұрынғы еңбектің нәтижесі болып ... ... ... ... қоры тірі ... етуші күштерден ... жоқ, ... ... ... ... [14, 3].
Кейінірек А.Смит адамның еңбекке деген қабілеттілігін қалыптастыру және
арттыруды тереңірек зерттеді. А.Смит адамның жанды өндіргіш ... ... ... ... ... роль ... ... пайдалы
еңбектің өнімділігін арттыру ең алдымен жұмысшының ... ... соң ... ... ... мен ... ... екенін пайымдайды. А.Смит еңбекті, әсіресе жұмысшы
іскерлігін, оның ... адам ... ... және ... ұлт ... ... көзі ретінде қарастырған. Оқумен,
үйренумен қалыптасқан ... ... ... ... ... және
құрылыстар қатарында негізгі капитал категориясына қосты. Осыған ... ... ... ... ... ... пайдалы
еңбекпен айналысу қасиеттері өздігінен пайда болмайды, керісінше, өндіріс
құрал-жабдығы сияқты, олардың ... ... бір ... ... ... ... адамның бойындағы біліммен дағды,
капиталдың басқа формалары сияқты «айналысқа түспей-ақ және ... ... ... пен ... ... ... оқумен үйренген еңбек адамның сол ... ... ... есе ... және ... ... қарағанда үстеме
табыс әкеледі.
Д.Рикардо, қарастырылып отырған мәселеде, негізінен А.Смиттің
көзқарастарын ... ... да ... ... ролін ерекше жоғары
бағалаған. Ол елдің экономикалық дамуында ... ... ... ... қатар «халықтың барлық топтарындағы білімнің жетіспеуінде» деп
есептейді. Ал Дж.С.Милль болса, адам ... ... ... ... ... ... мен тәрбиелеудегі еңбекті өнімді іс-
әрекетке ... ... ... рет ... ... «рынок
шарасыздығының», яғни, рыноктық механизм тиімсіздігінің мысалы ретінде
көрсетті [16].
К.Маркстың ... ... да ... ... ... ... бөлген. К.Маркс қабілеттіліктерді «ең басты
жинақталған байлық, жанды еңбекте өмір сүретін өткен ... ... ... ... ... Сондай-ақ, К.Маркс адамның белгілі
бір еңбек саласындағы дайындығы мен дағдысын қалыптастыру үшін ... ... ... сол ... ... ... жұмсалатынын атап көрсеткен.
Маркс капитал ұғымын жұмысшы күшіне қатысты ерекше мағынада қолдана ... ... ... ... ... ... үнемдеуді негізгі капитал
өндірісі ретінде қарастыруға болатынын атап көрсеткен. Бұл жерде экономист
негізгі капитал ... ... ... Бірақ, К.Маркс көзқарастар
жүйесінің негізгі идеясы адам капиталы теориясынан ... Оның ... ... ... ал ... оның сатып алушысы-капиталистің
қолында өзгермелі капитал формасында ауысады.
Жоғарыдағы классикалық политэкономия өкілдерінің көзқарастарын талдай
келе, мынандай қорытындыға келуге болады:
1. Олардың ... ... ... ... ... екендігі;
2. Адамның маңызды сапалары білім беру мен ... ... ... қалыптастыру шығындарды қажет екендігі;
4. Адамның қабілеттері капитал элементі екендігі;
5. Білім берудің экономикалық ... ... үлес ... ... әрі ... соңы мен ХХ-ғасырдың басында экономикалық
талдауға ... ... ... ... ... ... ... В.Парето және т.с.сияқты ... ... рет осы ... ... жеке ... ... олардың
өндіргіш қабілеттерін капитал ретінде қарастыру қажеттігінің теориялық
негіздемесі берілді. Адамды немесе ... ... ... ... ... себептер негіз болды: біріншіден, өндіргіш қабілеттер
қорлана алады және запасты құрады; екіншіден, білім беруге және ... ... ... ... болып табылады; үшіншіден, адамның
қабілеттерін қалыптастыруға, дамытуға жұмсалған қаржы ... ... ол ... ... ... және ұлттық байлықты көбейтеді.
«Адам капиталы» идеясының тұтас концепция ретінде қалыптасуы ХХ-
ғасырдың ... ... Адам ... ... ... ... ... жүйесіндігі, қоғамның әлеуметтік
құрылымындағы өзгерістердің политэкономиядағы көрінісі болып табылады.
Сонымен, адам капиталы идеясының ... ... ... ... өздігінше емес, керісінше, экономикалық ғылымның әлеуметтік
тапсырысты, ... бір ... ... ... ... ... капиталы теориясы қазіргі күйінде американдық экономистер- «Чикаго
мектебінің» өкілдері Т.Шульц пен ... ... ... ... ... жағдайлары Т.Шульцтың «Адам капиталына
инвестициялар» мақаласында (1961ж) және ... осы ... ... мен ... еңбегі-Адам капиталы: теориялық және эмперикалық
талдауында» (1964ж) баяндалды. Адам ... ... ... ... ... экономистер-Дж.Минцер, Ф.Махлуп, Л.Туроу,
Р,Нельсон, ... ... үлес ... ал ... бұл ... ... Дж.Кендриктің, П.Хейненің және т.б. еңбектерінде
дамытылды.
Адам капиталы ... ... ... ... ой-
пікірлер ішінен басқа да ағымдарының әсері бар екендігі байқалады. ... ... беру ... ... ... білімнің экономикалық
өсу қарқынына және ... ... ... ... ... ... көзқарастың үстемдігі байқалса, экономикалық талдауға жанұя,
мектеп т.б. қоғамдық институттарды тарту идеясы және ... ... да ... ... мекемелері арасындағы байланыстарын анықтау
бұл теорияға қазіргі экономикалық ғылымның әлеуметтік-институционалдық
ағымының әсерін ... ... ... және ... ... ... ... капиталы»
категориясының әртүрлі анықтамалары кездеседі. Мұндай әртүрлілік ... ... және көп ... ... ... ... ... өндіріске әсер етсе, мұның өзі
экономика үшін өте маңызды, демек ол капитал формасы», ал ... ... ... болса, оны біз адам капиталы деп ... ... бұл ... ... ... ... Оның ... болып табылатын себебі, ол
болашақ табыстар немесе болашақ қанағаттардың немесе қоса алғанда екеуінің
де көзі. Келесі американдық экономист адам ... ... ... бұл ... кең ... ... Оның пікірінше, «адам
капиталы адамға инвестиция жұмсау, оның ... ... ... ... ... ... миграция және баға мен ... ... ... арқылы қалыптасады [15, 12].
У.Боуэн, адам капиталын тауар мен қызметтерді өндіру мақсатында белгілі
бір мақсат ... ... адам ... жүре ... білім,
дағды, мотивация және энергиядан тұрады деп анықтайды.
Л.Туроу болса адам ... адам ... ... ... мен ... арқылы қалыптасатын саяси және әлеуметтік тұрақтылықты сыйлау сияқты
қасиеттерді де ... ... ... адам ... «формальды оқу, білім беру немесе
іс-тәжірбие арқылы келген ақыл-ой қабілеттері түріндегі капитал» ... ... адам ... ... анықтамасы да
бар. М.Фридмен адам ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін қор ретінде түсінеді. Перманентті табыс-күтілетін
болашақ табыс түсімдерінің орташа шамасы. М.Фридмен адам капиталын ... ... бір ... ... қарастырылып, адам капиталын
байлықтың жеке иелерінің ақшаға деген сұраныс теңдеуіне ... ... ... де адам ... әртүрлі
анықтамалар беріледі. Ресейлік экономика ғылымындағы адам ... ... бірі ... ... ... Ол ... негізінде экономикалық тұлғаның қоғамдық прогресс және
интеллектуалды іс-әрекетінің жаңа күші ... ... ... [17].
Оның еңбегінде адам капиталы қазіргі заманғы қоғамның негізгі ... ... ... М.Критский адам капиталының өндірістік,
тұтынушылық және ... адам ... ... формальды түр
өзгерістерін және өзгерген формаларын терең зерттей келе, адам ... және ... ... дәуіріне адекватты формаларды сіңірген
тіршіліктің жалпылама-нақты формасы ретінде көрінетіндігін атап көрсетеді.
Осыдан, ... ... ... ... ... ретінде жүзеге асатын,
олардың тіршілігінің өздігінен баюы»-деген қорытынды жасайды.
Посткеңестік ... ... адам ... ... ... бірі ... адам капиталын «инвестиция нәтижесінде
қалыптасатын, қоғамдық ұдайы ... ... ... ... еңбек өнімділігін және өндірістің тиімділігін арттыратын, осы
арқылы адамның ... ... адам ... жинақталған (қорланған)
денсаулық, білім, дағды, қабілеттер, мотивация қоры».
Отандық экономика ғылымында адам капиталы теориясы бойынша зерттеулер
енді ... ... ... олар ... ... ... кездеседі. Отандық
экономистерден академик Я.Ә.Әубәкіровтың, К.Н.Нәрібаевтың, С.К.Жұмамбаевтың
көзқарастарына тоқталған жөн.
Академик ... адам ... ... ... ... ... ... жинақталған тәжірбиені және олардың
әлеуметтік экономикалық прогресте қолданылуын біріктіретін кең масштабты
ұғым ... ... Оның ... адам ... ... беру және ... денсаулық сақтауға, білікті мамандарды ұдайы өндіруе мақсатты
бағытталған инвестициялар ... ... және ... ... адам ... қоғамдық еңбек өнімділігінің артуын қамтамасыз
ететін шешуші күш ретінде қарастырады.
Келесі авторлар ұжымы адам капиталын «индивидтердің ... ... ... және ... да өнімділікті арттыратын іс-әрекет түрлеріне
уақытты ... ... ... ... пен дағдылар» ретінде
анықтайды.
С.К.Жұмамбаевтың пікірінше, «білім, дағды, іскерлік және ... адам ... ... және ... жұмысшы кәсіпкерлік іс-
әрекетке өзінің адамдық капиталын қосады. [20, 55]
Отандық экономист-ғалымдардың көзқарастарын талдай келе, ... ... ... ... ... дағды арнайы іс-әрекет түрлері арқылы
қалыптасады;
Екіншіден, ол қабілеттердің қалыптасуы белгілі бір ... ... ... ол ... ... ... білім, іскерлік, дағды және еңбек өнімділігі арасында
тәуелділік орын алады;
Бесіншіден, уақыт ... ... ... адам ... «балама шығындар» немесе «жоғалған жалақы» шығындары орын
алады. Міне жоғарыда берілген шетелдік және ... ... адам ... ... ... ... Әйтсе де,
осы анықтаған ортақ ұқсастықты байқадық. Ол ұқсастық адам капиталының жүре
қалыптасатын қабілеттер ... ... Нақ осы ... біз, ... ... экономикалық мазмұнын ашуға талпынамыз.
Кез-келген экономикалық категория-экономикалық көзқарастар жүйесіндегі
белгілі бір талаптардың ... ... ... Демек, адам
капиталы экономикалық категория ретінде біздің ... ... т.б. ... ... ... тұтыну, жалғастыру
үрдісінде қалыптасатын экономикалық қатынастарды ... ... ... біз, адам ... инвестиция нәтижесінде
қалыптасатын және қорланатын, қоғамдық өндірістің кез келген сферасында
немесе ... ... ... ... адамның болашақ
қанағаттарының және өспелі ... ... ... ... және ... өсудің басты факторы болып табылатын белгілі
бір білім, дағды, іскерлік, денсаулық және ... қоры ... ... ... ... ... мен ... құру процесінде әлеуметтік ... ... ... адами
өлшемдерді қажет етеді. Қазақстан үшін қазіргі әлеуметтік-экономикалық
саяси кезеңге өту ... сан ... ... ... ... ... алға ... жатқан мақсат мүдделерге жетудің негізгі алғы
шарттарына білім, ғылым, адам өмірінің толық қандылығы, қазақстандықтардың
өз творчестволық әлеуметтік ... ... ... ... жатады.
Бүгінгі таңда Қазақстан өз дамуының қоғам ауқаттылығының өсуі адам
капиталын құрайтын жеке қабілеттілік мен мүмкіндікке ... ... ... өтіп ... Бұл ... ... ... тез өзгеріп, нарықтық іс-әрекеттердің институтционалдыруымен,
ескі қатынастардың ыдырап, адам қызметінің ... ... ... білім беру жүйесін өзгертетін жаңа ... ... ... ... ... біліміне, мүмкіншілігіне,
сипатына жаңа талап-тілектер қоюымен қалыптасып отыр.
Сонымен, өтпелі ... ... ... ... ... ... аша түсетін жағдайға жеткізу үшін мемлекеттік
және жеке мүдделерді сол адамның азаматтық бейнесін тұрақтандыруға, ... ... ... мен ... құрылымын жетілдіруге, ғылыми-
творчестволық әлеуетін дамытуға жұмылдыру керек.
Енді осы адам ... ... ... ... тоқталсақ,
адамның шаруашылық іс-әрекетін “экономикалық адам” теориясының шеңберінде
үлгілеу әрі экономикалық, әрі ... ... ... қамтуымен
сипатталған. Осы теорияларда біріншіден, адам тәуелсіз әрі тұрақты
артықшылықтары бар ... ... ... ... Ол өзінің нақты
әлеуметтік байланыстарынан тыс – табиғат ... ... бір ... адам ... ... жеке пайдасын ойлайтын өзімшіл болып
табылады. Екіншіден, бұл адам ұқыпты, өзінің пайдасы екенін біле ... ... ... ... ... да, ... бір таңдауының салдарына қарай
салыстырмалы шығынға бататынын пайымдайды. Үшіншіден, бұл жақсы ... Ол ... ... ... қана ... сол қажеттерді қалай
қанағаттандырудың жолдары туралы оның ақпараты ... ... ... ... А.Смит ілгері дамытты. Ол адамның
қабілетін ел ... аса ... көзі деп ... “Пайдалы еңбек
өнімділігінің артуы, ең алдымен, ... ... мен ... ал ... ... ғана ... мен аспаптардың жақсаруына
байланысты”. Ол негізгі капитал деп ... ... ... үй ... ... ... жиынтығын, сондай-ақ “қоғамның ... ... ... ... әрі пайдалы қабілеттерін” санауды
ұсынған.
А.Смиттің аса маңызды әдіснамалық қорытындысы адам қабілетінің екі
ұдай ... ... ... ... қабілеттерді игеру, ... ... ... алу, оқу ... шәкірт болу кезіндегі шығынын
қосқанда, қашанда шын мәніндегі шығындарды қажет етеді, оның ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның дәулетін құрай отырып,
бұл қабілеттер соның өзі өмір ... ... ... да байлығын құрайды.
Жұмысшының үлкен ... мен ... ... ... ... ... бір шығынды қажет еткенмен, сол шығынды пайдасымен
қоса өтейтін машиналар мен ... ... ... ... ... ... ... еңбек қабілетін арттыруға байланысты шығатын
шығындар еңбектің нәтижелігін өсіруге ықпал етеді, оны ... ... ... ... Бұл ... ... ... үшін маңызы зор,
жаңалықтар, технологиялар адамдардың күшімен, даму деңгейімен, қабілетімен,
іскерлігімен жүзеге асады. Сондықтан да ... ... ... ету, яғни
мамандану қабілетіне инвестиция салу бірінші орынға тұруы керек.
Сонымен, адам ... ... ... қырларынан анықтауға болады,
олар:
- әлеуметтік қатынастардың еңбек, ақпараттық-білім, кәсіби, әлеуметтік-
саяси, отбасылық-туыстық салалрдағы нысаны;
- әлеуметтік ... ... адам ... жұмсалатын
инвестициялар ретінде қаралуының нәтижесі;
- адамның әлеуметтік өзара ықпалдастық процесінде жинақталған, сандық
және спалық сипаттамасы бар ... және ... ... деңгейі (білім,
білік, машық, қабілет, бедел қоры);
- адамның болашақта ... ... ... ... ... ... өндіріс саласындағы мәртебесіне жету үшін қолданылуы мүмкін
немесе қоғамның, фирманың яки ... ... ... ... ... ... адам ... ретінде айқындалатын қабілеті, білімі,
білігі;
- адамның дәл қазір қоғамдық ұдайы өндіріс саласында пайдаланылып
жүрген, ... ... ... ... адам капиталы ретінде айқындалатын
қабілеті, ... ... ... ... жеке ... ұйымдар қызметінің мақсаты түрінде
және жұмыскерді қарқынды еңбекке ынталандырушы факторлар ... ... ... ... ... ... дәрежесін макродеңгейде бейнелейтін және
мемлекеттің мәртебесін ... ... ... аса ... ... 1. Адам ... инвестицияның негізгі түрлерінің
жалпылама жіктемесі
А.Смиттің идеяларын оның ізбасары Д.Рикардо дамытты. Ол ғылыми
айналысқа ... ... ... ... рет ... оны ... арқылы жұмыс
істейтін адамдардың өзі деп білді. ... ету ... ... өндірісі
барысында сол халықтың өзінің тұрмыс игіліктерін тұтынушы.
Адам капиталы теориясын тұжырымдаудың алғышарттары ... де ... Егер ... ... ... ... ... дегеніміз қажеттіліктердің, қабілеттердің, тұтыну
құралдарының, өндіргіш ... және тағы ... ... ... тудырған әмбебаптығы болмағанда не? ... ... ... яғни “табиғат” деп аталатын күштерге де, оның өз ... де ... ... ... ... ... ... үнемдеуді
негізгі капитал өндірісі деп қарауға болатының және сол негізгі ... ... баса ... Қоғамды зерттеудің іргелі негіздерінің бірі –
капиталды белгілі бір ... ... деп, ал оның ... ... ... ... деп қарастыру болды.
Адам капиталы теориясының пайда болуы және дамуы ... ... және ... ... ... орын алып ... ... байланысты. Осы кезеңде адам, оның ғылыми-білімдік потенциалы
әлеуметтік және экономикалық барыста шешуші факторға айналып отыр. ... ... ... ... адам ... ... ... және ол нарықтың шаруашылық теориясы мен практикасында
маңызды орын алады.
Адам ... ... ... ... ... көп жылдар бұрын
саяси экономия классиктерінің еңбектерінде шешілген еді.
ХХ ... 50-60 ... адам ... ... ... ... ... ретінде дами бастады. Адам капиталы теориясының
калыптасуына үлес ... ... ... ... Б.Вейсборд,
Э.Денисон, Л.Туроу, М.Фишер, Т.Шульц және тағы ... 1992 жылы ... ... ... үшін ... ... ... экономика
бағытынан Нобель сыйлығының лауреаты атағына ие болды [21].
Осы теорияның негізін қолдана отырып, көп мәселелердің шешімін жаңаша
қарастыруға болады: ... ... ... ... ... ... және ... өнімділігі мен табыстар дәрежесі арасындағы
байланыстарды, кәсіпкерлік әрекеттердің ... және ... ... табысты бөлу.
Ұзақ жылдар бойы капитал мен материалдық факторлардың ... - ... ... ... бекітті.
Адам капиталы теориясын Т.Шульц қалыптастырды оның ... ... ... ... төнірегіндегі пікірталастар еді.
Денисонның көлемді статистикалық материалдары ... ... ... кеңінен пайдалану ұлттық өнім шығарудың
жартысын ғана қамтамасыз ... ... Осы идея ... Шульцтің
адам капиталы туралы концепциясы қалыптасты.
Г.Боуэннің пікірінше, адам капиталы алған ... ... ... ... адам ... ... біткен осы қасиеттер белгілі
бір уақыт кезеңінде тауарлар мен қызмет түрлерін өндіруге пайдаланылуы
мүмкін.
Кейбір авторлар адам ... ... оқу ... ... алу, ... ... ... табылған ақыл-ой қабілеті ретіндегі капитал”
деп біледі.
Адам капиталы деген түсінікке ... ... ол екі ... ... ... мен ... ... Адам капиталы теориясы –
білімінің әлеуметтік функциясының принципиалды әрі ... ... ... адам капиталы теориясының классигі ... ... кең ... ... Оның ... ... ... адамға
инвестиция жұмсау, оның ішінде өндірістегі дайындық, денсаулық сақтауға
жұмсалған қаржы, миграция және баға мен ... ... ... ... ... ... әдебиетте адам капиталының монетарлық анықтамасы да бар.
М.Фридмен адам капиталын еңбекке тұрақты, үздіксіз ... ... қор ... ... ... ғылымындағы адам капиталының алғашқы
анықтамаларының бірі М.Критскийдің ... ... Ол ... ... ... тұлғаның қоғамдық прогресс және интеллектуалды іс-
әрекетінің жаңа күші ретіндегі ... ... деп ... ... адам капиталын “индивидтердің өзінің оқуына, білім
алуына және басқа да өнімділікті арттыратын ... ... ... ... ... ... пен дағдылар” ретінде анықтайды
[17]. С.К.Жұмамбаевтың пікірінше, “білім, дағды, іскерлік және жинақталған
тәжірибе адам ... ... және ... ... ... ... ... адамдық капиталын қосады”.
Адам капиталының капиталдың өзгеде түрлеріне қатысты ортақ белгілері
болады. Осы теория жөніндегі ресейлік ... ... оны ... ... ... Адам капиталы инвестициясының ұлғаюы оның жұмысқа қабілеттілігіне
байланысты;
2. Адам ... ... және ... Адам ... ... ... бір ... аралығында жұмысшының білімін
жетілдіру немесе өндірістік ... ... ... Егер ... ... ... ... адам капиталы саны мен сапасы жағынан жақсы
көрсеткіштерге қол жеткізе ... Адам ... ... ... ... ... соң тез
төмендейді. Бұған адамның жас мөлшері ... әсер ... ... ... ... адам ... бола алмайды. Бұған
қоғамға қатер төндіру ... ... ... ... ... ... ... сол ұлттың салт-дәстүрі, мәдени, тарихи ... ... әсер ... ... ... ... мен мамандық тандауы
да көп жағдайда ата-анасының білім дәрежесі мен отбасылық тәрбиеге қатысты
болады;
6. Адам капиталы – ... және ... ... ... ... ... деп әдетте адамның еңбек өнімділігінің өсуіне және
табыстарының көбеюіне ат ... ... тән ... ... ... мотивациялар запасы түсіндіріледі. Мақсаты түрде
жасалатын және адамның ... ... ... ... шығындардың
барлық түрі “ адам капиталына жасалынған инвестициялар” деп аталады. Оған
жататындар: денсаулық сақтауға, ... ... ... ... ... өндірісте мамандық дайындықпен, баланың тууы және ... ... ... Пайда болашақта күтетін жоғары табыстар,
беделді ... ... ... ... ... бейнесінде болады.
Адамдардың әдеттері мен қабілеттері ... адам ... ... ол ... тән болады және жеке тіршіліктен бөлінбейді.
Макроэкономикалық түсінік бойынша адам капиталы экономикалық ... ... ... ... ... ... сан ... бірнеше әдіспен жүргізуге болады. Ең көп тарағаны – уақытқа
байланысты ... ... ... ... ... ... ... принципі. Оның мәні: адамдар белгілі ақша
сапасын немесе ... ... ... ... ... жоғары бағалауға бейімді.
Экономикалық өсу мен ҒТП-тің басты факторы болып ... ... ... ... адам ... теориясы маңызды рөл
атқарады.
Еңбек ақының өсуіне білімінің қосатын үлесін былай анықтауға ... ... ... бар ... ... екі бөлшектен тұрады:
1. Білімнің нөлдік дәрежесі болғандағы жалақының ... ... ... ... өсуі ... ... болған адам
капиталынан түсетін табыс.
Адам капиталы теориясының шеңберінде ... көп ... ... ... әр түрлі қырына білімнің белгілі дәрежесіне сәйкес келетін
нақты жалақы соның әкелетін табысы ... ... ... ... ... ... екі ... – университет бітірген немесе
орта білім алған - өмірлік жалақыларының айырымына тең болады.
Мынадай ... ... ...... ... оның ... ... дәрежесінің өсуіне сәйкес өсіп отырады, бірақ бұның белгілі бір шегі
бар - ... 55-60 ... ... ... шығу ... Осы ... соң ... барлық білім дәрежесіндегі жұмыскерлердің табыстары күрт төмендеу
тенденциясына ие болады.
Адам капиталының ақшалай бағалануы оның абсолюттік ... ... ... Адам ... ... шамасын білу арқылы бірнеше
көрсеткіштер құралады. Соның бірі - қор ... ... ... ... ... ... білім беру қорының жалпы ұлттық өнімге өзара ... ... Бұл ... беру қорында жинақалған ақша бірлігінің ... ... әр ... келетінін көрсетеді.
Білім беру қоры, білім берудің әр ... бір ... ... ... адам – жыл ... ... тең ... білім беру үшін жұмсалған шығындарға оны оқыту үшін
жұмсалған төлемдер және жағымсыз ждеп ... осы ... ... ... ... Білім беругежұмсалған шығындарды білім беріп болғаннан
кейін күтіліп отырған жоғары жалақыдан түсетін пайдамен ... ... ... ... салымдардың бүгінгі таза бағалылығы деп ... ... ... ... ... ... ... артық
болса, білімге жасалған салымдардың тиімді болғаны.
Дегенмен, адамға жасалған салымдардың барлығын адам капиталына
жұмсалған ... деп ... ... ... ... ... бағытынан, тек өнегелік жағынан орынды және мақсатқа сәйкес
келетін ... ... ... ғана адам ... ... болып
табылады.
Адам капиталы дегеніміз - инвестициялар нәтижесінде қалыптасқан және
адамның жинақтаған ... ... ... дағдысының,
қабілеттерінің запасы. Бұлар саналы түрде қоғамдық ұдайы ... ... ... ... ... мен өндіріс тиімділігінің өсуіне
көмек береді, сөйтіп адамның жалақысының өсуіне жол ашады.
Мемлекеттің, ұлттық құнды капиталы – ... адам ... оның ... ... Адам капиталына салынған инвестиция нысандары
Адам капиталына инвестиция бөлу тез өзгеретін әлемге бейімделе ... ... ... жұмыс күшін қалыптастыру үшін өте қажет.
Болашақтың табысты экономикасы адам ... мен ... ... дәстүрлі
ерекшеліктерді қоса алғанда бола алады. Сондықтан жұртшылықтың білім, ... ... ... ... дамытудың негізгі бағыты болып
табылады. Бүгінде білім беруді жай ғана әлеуметтік қажеттілікке жұмсалатын
шығыс емес экономикалық ... деп ... ... ...... бір ... өткеннен кейін ақталатын шығындар болып
табылады. Еңбек нарығында инвестицияның 3 түрі ажыратылады:
- білім алу және кәсіптік оқыту;
- миграция;
- жаңа жұмыс ... ... бір ... ... етеді және олар болашақта табыс
алып келеді деп есептеледі. Басқа ... бұл ... олар адам ... ... Айырмашылығы, сонымен қатар,
еңбек рыногындағы жұмысшының жалақысының мөлшерінен көрінеді. ... ... ... алу ... адам ... ... өсуіне алып келеді.
Жалпы түрде, адам капиталына салынған инвестициялар 3 бөліктен ... тура ... ол өз ... ... ... ... ... төлем, кітаптар сатып алу және т.б.
ә) көшуге кеткен шығындар;
б) шығындар, мысалы, бензинге.
2) жоғалтып алынған табыстар ... ... ... немесе оқу
кезінде жұмыс істеу мүмкіндігінің болмауы);
3) психикалық мінезін жоғалтуы (жұмыс іздеу ... ... көшу ... ... алып ... және т.б [26, ... экономикадағы адам әр алуан экономикалық қызметтер атқарады.
Жанды өндіргіш күш ... ... ... ... көп сапа ... тән болады, оның бірнеше түрлі қажеттері мен ... ... ... творчестволық субъектісі болып, адам осы замандағы
экономикалық жүйеде құрылымдық рөл ... Жеке ... ... бар, олар оның ... ... ... Адамның өндіргіш күші
құрамының екі жағы болады: жұмысшы күші немесе ... ... ... күші ... ... қабілеті. Еңбек – жұмысшы күшінің
функциясы, тұтыну-тұтыну күшінің функциясы болып табылады.
Адамның еңбекке қабілетін және ... ... ... ... Осы ... ... ... адамның рөлін сипаттау үшін
бірнеше түсініктер қолданылады: экономикалық адам, жұмысшы күші, өндірістің
жеке ... ... ... адам ... адам ... ... ... байлығы - оның адамдары. Бұл ... ... ... ... өмір ... ... ... орта
қалыптастыру. Бұл қарапайым да маңызды қағида көбінесе материалдық жағдай
тұрғысынан қарастырғанда ұмыт қалып жатады.
Адам ... ... ... ... ... ... негізі ретінде қарастырады. Концепция адам дамуының екі
жағына тоқталады:
1. Адам қабілетін қалыптастыру, яғни білімін ... ... ... ... ... ... ... толық
жүзеге асыру.
Бұл екі мәселе шешімін таппаса, адамның өз өміріне, қоғамға деген
наразылығын ... ... ... ... саяси-әлеуметтік. Экологиялық таза
ортада ұзақ та салауатты өмір сүріп, өз мүмкіндіктерін іске ... ... ... ... ... ... деген талпынысты
экономикалық теория классиктері жасады. ... пен оның ... ... ... байлықтың қайнар көзі деп санайды.
Адам дамуы концепциясының ... ... Ол ... өз ... ... ... ретінде қарастыруы керек
2. Даму бағыты кіріс көлемін ғана емес, сонымен қатар адам таңдауын
ұлғайтуды көздейді
3. Адам ... 4 ... ... қалыптасқан. Олар теңдік,
тұрақтылық, мүмкіндіктердің кеңеюі және өсімділік.
Адам дамуы концепциясына қызығушылық ... 1995 ... ... Бұл ... ... бағдарламалары бойынша мемлекеттімізде адам дамуы
туралы ең бірінші ұлттық есеп беру ... ... ... ... ... ... ... пен қайыршылықты тоқтату;
- жалпы бастауыш білім беру;
- әйелдер мен ерлер арасындағы теңдік;
- балалар өлімін азарту;
- ана ... ... ... ... және т.б. ... ... ... экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету.
ХХ ғасырдың 2-ші жартысында дамыған ... ... ... ... түсті. Адам капиталының бөлінбес факторы - білім.
Білім біріншіден, адамның қабілетін арттыра түсетін адам ... ... ... ... ... ... нығайтуға мүмкіндік береді
Үшіншіден, қажетті білім алмайынша адам бойындағы табиғи дарындылық
толық ашылмай қалуы мүмкін.
Адам капиталының даму индексі ... ... ... орында, АҚШ
екінші орында, Жапония 3 орын, Ұлыбритания 18-ші, ... – 52, ... ... ... өте ... мәселе, ол БҰҰ-ң бағдарламасы деңгейінен асып
түседі. Мемлекет тұрғындары санының өсуі үшін ... және ... ... ... адам ... әсер ететін факторлар:
1. Өлімнің азаюы, орташа өмір сүру жасының өсуі;
2. Экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Отбасы, жастар, балалар жағдайның нашарлауы;
4. Білім мен ғылымның билік үшін қажетсіздігі.
Адам ... ... ... ... көзқараспен ұмтылу болып
есептеледі. Адам дамуының мәселесі туралы, әрине бұрын да талай ... Адам ... ... көзі – ... ... ерте кезеңінде
көптеген мәдениеттер мен діндерде болған Аристотель ... ... ... ... ... нағыз бізіздеген нәрсе емес, ол тек біз іздеген
басқа ... ғана өз ... ... алады”.
Біздің әрқайсысымыз өс келе дәл қазіргі кезеңде көңіліміз соққан көп
нәрсеге қолымыздың жете бермейтінің ... Өз ... біз ... боламыз. Таңдау кез келген адамның алдында тұрады және адам
баласының қажеттілігі шексіз.
Материалдық және ... емес ... ... адам
қажеттілігін қанағаттандыру үшін жасалынады. ... ... ... ... ... және төлем қабілетті т.б. болып келеді.
Адам баласының қажеттілігіне байланысты әртүрлі теориялар бар. ... ... ... ... ... Ол адам баласының қажеттілігін
5 топқа жатқызады:
1. Физиологиялық (аштық, шөлдеу және ... ... ... (қорқыныштан, ашу - ызадан, жанға
батудан қорғану және т.б.)
3. Әлеуметтік байланыстағы қажеттілік (махаббат, достық, ... ... ... ... ... ... (қол ... мойындау, қостау және
т.б.)
5. Өзіне-өзі көңіл қою қажеттілігі ... және ... ... мен қабілеттері).
Адамның ғана емес, сонымен қатар ... да ... ... ... мен ... ... ... құралдар шектеулі немесе
сирек. Адамдардың үздіксіз өсу үстіндегі материалдық қажеттіліктері мен
оларды ... ... ... ... ... өз ... қиындықтарға ұрынады. Өндірістің заттай
факторлары – капитал мен жерді, адам ... Атап ... ... икемділігі өндірістің озат технологиясындағы толық жүйелерді
тудырады, сол ... ... де, ... да ... ... ... өндірістің басында тұрады, сонымен бірге өндірістің ортасы мен ... да ... кез ... ... адам ... ... ... көрініс беріп, өндірістегі оның ықпалы белгілі болып тұрады. Демек,
біз адам ... ... ... ... ... жүйенің нысаны
деп қарай аламыз.Нарыққа өту адамды ... ... ... ... ... ... ... бара-бар дамыған нарықтық
қатынастар жағдайында адам-жұмысшының тиісті ... ... ... ... ... Қазақстанның экономикалық жағдайларынан
айқын көрініп тұрғандай, қоғам үшін шығындар мен кері ... ... ... ... ... назар аударылуы керек және
оларға тиісінше инвестициялар бөлінуі қажет.
Біз бұрынырақта металлургия зауыттарында,басқа өндіріс орындарында,
жарқыраған әуежолдарда ... ... ... өте жиі
көрсетіледі. Оларды ұқыптылықпен жасап, кеңістіктерге орналастыратын. Дж.
Гэлбрейттің пікірі бойынша олардың ... үшін өте мол ... және ... ... болатын. Оны экономикалық жағынан “адам игілігі үшін
капитал ... ... ... ... ... [28, ... ... ресурсының бағалы және баға жеткіліксіз деген
мәртебесін, адам капиталына ... ... ... ... ... әрі ... ... жүйелеріне сай адам қабілетіне ... ... ... ... ... әкеледі.
Адам дамуының концепциясы білімнің кен және көпжоспарлы әлеуметтік
қызметтерін танып, оған қоғамның іргелі мәселлерін ... ... ... ... ... ... ... қазіргі заманғы қызметі- адамды
қоғамдық жағдайлар мен міндеттерді ескере отырып, адамды оның ... ... ... ... ... оқытуға қажетті жағдайлар жасау.
Басқаша айтқанда, өмірдің барлық көрінісіне жеке адамды ... ... ... ... ... ету ... ... қызмет етіп,
әртүрлі өмірлік жағдайларда мүмкіндігінше кең таңдау беру.
Адам даму деңгейі адам даму индексінің құрам бөліктерінің ... ... ... ... ... ... ... атап өту
қажет: кедейшілік масштабы, басқару мәселелері, денсаулық сақтау деңгейі,
экология мәселелері және ... ... адам ... ... әсер ... Қоғамдағы кедейшілік деңгейін бәсеңдетуге тұтастай елдің
дамуында және әр адамның әлеуметтік мүмкіндіктерінің жүзеге ... ... ... ... қол ... ... Басқаша айтсақ,
кедейшілікті жеңу үшін бірқатар ... ... ету ... ... ... ... тұрғындардың өнімді жұмыспен қамтылу
мүмкіндіктерін кеңейту, мемлекеттің пәрменді әлеуметтік саясаты, тиімді
мемлекеттік ... және ... ... ... дамыту.
Мысалыүшін, ең алдымен кедей адамдардың мүдделерін ескеретін кедейшілікпен
күресудің ұлттық стратегиясының ... және ... ... ... ... қысқартуға қол жеткізуге жасалған маңызды қадам болар
еді.
Халық денсаулығы. Денсаулық сақтау деңгейі адам әлеуметінің дамуының
негізін қалайды. Денсаулық сақтау ... ... және ... ... ... өмір сүру ... тұрмыс жағдайларының арасында тығыз
байланыс бар. Тұрғындардың ... ... ... ... ... қол ... мәселесі денсаулық сақтау жүйесі үшін
маңызды ... ... ... ... ... ... ... денсаулық сақтау мекемелерінің қызметінің тиімділігін арттыру
бағытында ... және де ... ... ... ... қаржыландыруды кеңейту.
Қоршаған орта жағдайы. Адам әлеуметтік дамыту ... ... ... ... денсаулығының негізгі ретінде экологияға себепкер
шарттарына тікелей ... ... ... ... тәрбие мен
ағарту шешуші рөл атқарады. Қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының
Үкіметі концептуалдық деңгейде ... ... ... ... онда ... ... барлық сатысында экологиялық ағартуды жүзеге
асырудың шаралары айқындалған.
Қорыта келе, білім беру адам дамуы кнцепциясының ... мен ... жүйе ... ... ... мемлекет, қоғам және жеке тұлға
үшін маңызды приоритет болады. Білім ... ... ... ... ... беру ... сапалы жаңа көзқарас танытатын адам
капиталының теориясын дамыту тарихына кетеді. Білім беру қызметінің ... әр ... ... ... құқығын жариялайтын және білім берудің
мақсаты- адам тұлғасының ... ... мен адам ... оның ... ... ... баса көңіл аударумен сәйкес келеді.
Адам дамуы тұжырымдамасында білім ең ... және ... ... ... ... факторы, адам дамуы деңгейінің аса маңызды
көрсеткіші ретінде қаралады. Адам ... ... ... ... ... ... ... «Баршаға бірдей білім» стратегиясы
болып табылады. Сонымен бірге көпшілік елдердегі ... ... ... ... мүмкіндігі мен сапасын біріктіру өзекті проблема күйінде қалып
отыр [23, 5-19].
Алайда білім беруді ... ... ... ... ... ... Индивидтің оқуға жұмсаған еңбек және қаржы
шығындары іс-жүзінде ... ... ма, ... ... каръерасын
ойдағыдай жасай ала ма, т.б. жақтарын алдын ала білу ... ... ... ... ... ... ... алатын ұтым индивидтің өзіне
тәуелді. Бұл мәселеде тек еңбек рыногындағы ... ... ... ... ... ... жеке сапалары да шешуші роль атқарады. Оның
мүдделілігі, талпыныстары, оқу ... ... ... т.б. оның ... мамандығын өзгертуге немесе кәсіптік еңбекке кеш ... ... ... да ескеру қажет. Осылардың барлығы оқудың басында ескеруге
мүмкін болмаған мәселелер кешенін құрайды және ... ... ... ... ... және көлеміне әсер етеді. Жалпы
алғанда, белгілі бір деңгейін алуға ... ... ... ... ... жұмысқа тұрғанда ғана толық қайтарылады. Сонымен білім
беруге жеке ... ... ... ... ... болып табылады. Индивид
білім алу барысында ағымағы табыс алу мүмкіндігіне бас тартады, өйткені,
білім оған осы ... ... ... ... ... да адам ... инвестиция салу оның әлеументтендіру
тәжірбиесіне терең өзгерістер ... ... адам ... ... мазмұнына, құрамына, қалыптасуына оң әсер етеді.
Білім беруге бағытталған қоғамдық тікелей инвестициялар-мемлекеттің,
жергілікті ... ... ... ... ... ... ... қаржылары. Білім беруді инвестициялау әртүрлі жолмен
жүргізілуі мүмкін:
- оқушыларға мақсатты бағытталған ұзақ ... ... ... ... еңбек ету кезінде жалақы немесе табыс есебінен қайтарылады;
- мемлекет ... беру ... ... ... және тұтынушыларды
материалдық қолдауға байланысты барлық шығындарды өз қолына алады;
- білім беру қызметі ақысын және оны тұтынушыларды ... ... ... ... ... (оқу ... ... жергілікті бюджеттерден
қаржыландыру, оқушыларға жәрдемақы және ұзақ мерзімді мақсатты ... ... ... өзіндік қаржылары есебінен (олардың ата-аналарының,
асыраушыларының қаржылары);
в) кәсіпорындар және ұйымдардың қаржылары ... ... ... ... ... ... және ... дайындауды
қаржыландыру), қоғамдық және қайырымдылық ұйымдарының қаржылары есебінен.
Сондай-ақ, адам капиталына ... ... ... ... тұрады:
Бірінші сатыда - адам капиталына жұмсалған салымдар неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... қарымы
қайтатын уақыт мерзіміне байланысты. Оқытудың бастапқы сатысынан, арнаулы
даярлық сатысына өткен ... ... ... ... ұдайы қысқарып,
адамға жұмсалатын салымның ұтымдылығы арта береді. Сонымен бірге, ықтималды
адам капиталына салым оның ... жас ... ... салым өлшемімен
болатын өзгерістер серпіні соғұрлым жоғары болмақшы. ... ... ... ... қоғам тіршілік әрекетінің алдағы кезеңдерінде
көрінетін ықтималды адам капиталының, оның шығармашылық ... ... ... ... ... - ықтималды адам капиталын нақты іске қосылған ... ... ... ... ... адам ... іске
асыру мен қорландыру кезеңі. Тіршілік әрекетінің бұл ... ... ... ... адам ... ... жұмыскердің нақты
адам капиталына біліми ықпал етуінің көптігімен сипатталады.
Үшінші сатыда - ... ... ... ... Бұл ... адам ... ... өндіріс жүйесіне неғұрлым көптеп тартылады,
жалақының ұдайы өсуі мен оның ең ... ... ... ... ... ... даярлау жүйесі аса маңызды рол атқарады. Ол ғылыми-
техникалық ... ... ... ... ... қол үзіп және ... ... алу жүйесі, парасатты адам капиталын, жұмыскердің ... ... ... ... осы кезеңіндегі ғылыми-техникалық
талаптарына дейін көтеруге мүмкіндік беретіндей дәрежеде толықтырылуы керек
[23, 21].
Қазіргі кезеңде, яғни ... ... ... ... бет ... ... ... адам капиталын қалыптастырып,
оны ұдайы өндіру үрдісіне байланысты біршама ... ... ... ... ... жағынан қолдау көрсетіп, осы мәселедегі қалдық
принциптерін жойып, әлеуметтік саланы қаржыландыруды басымдылық ретінде
қарастыру саясатының ... ... ... ... болады.
1.3 Инвестиция тартудың шетелдік тәжірибесі
Нарыққа көшу елді білім берудің дәстүрлі парадигмасының ауысуына
әкеледі. Бұл оның ... ... ... ... әр ... ... ... өзінің идеясын қайта ... ... ... ... ... біздің уақыттың
шындығына сәйкес келетін, нақтырақ, инновациялық әлеуеттің ... ... ... ... негізделген қоғамды құру кезеңінен өтіп
кетті.
Қазіргі уақытта әлемдік ұйымның алдында тұрған, ... ... үш ... міндетті бөліп қарауға болады:
Біріншіден, өз бетінше белсенділік пен танымның ... ... мен ... ... ... ... ... өз бетінше ойлай білетін және алуын түрлі мәселелері шеше
алатын, гуманитарлық білімді терең түсінуіне негізделген және ... ... ... ... ... ... қайта құру;
Үшіншіден, оқу процесіне ақпараттандыру технологияларының құралдарын
кіріктіру.
Қазақстан Республикасы ғаламдану үрдісіне ... бері ... ... ынтымақтастықта біраз жетістіктерге жетті. Соның
ішінде АҚШ сияқты ірі ... ... ... ... ... жасалып, онымен білім жүйесін көтеруге ұмтылған талпыныстарын
айтуға болады. Қазақстанның бұл жетістіктері ... ... үшін ... ... ... та ... Бұл ... өздерінің жемістерін
берген соң ғана Қазақстан Республикасы осы салада ... ... ... мүдделі [16].
Сонымен, қорыта айтқанда еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың “ХХІ
ғасырда білімін дамыта алмаған елдің болашағы жоқ” деп ... ... ... ... ... ерте балалық шақтан ересек жасқа дейінгі адам
капиталына, оның ... ... ... ... инвестицияның қоғам мен
экономикаға елеулі әсер ... ... ... минералды ресурстар, қолайлы жағдайлар, нарықтық қарым-
қатынастарды ... және ... ... ... ... табыстар
нәтижесінде Қазақстан экономиканың жоғары қарқынмен ... ... ... ресурстарды игеру бүгінгі күнге дейін орасан зор мүмкіндікті
және ... және ұзақ ... ... ... өсу ... ... етіп ... капиталына инвестиция бөлу тез өзгеретін әлемге бейімделе алатын
техникалық дамушы, өндіруші жұмыс ... ... үшін өте ... ... ... адам ... мен барлық сектордағы дәстүрлі
ерекшеліктерді қоса алғанда бола алады. Сондықтан жұртшылықтың білім, білік
және дағдыларына қаржыландыру ... ... ... ... болып
табылады. Бүгінде білім беруді жай ғана әлеуметтік қажеттілікке жұмсалатын
шығыс емес ... ... деп ... ... ... – белгілі бір уақыт өткеннен кейін ақталатын шығындар болып
табылады. Еңбек нарығында инвестицияның 3 түрі ажыратылады:
- білім алу және ... ... ... жаңа ... ... ... бір шығындарды қажет етеді және олар болашақта табыс
алып келеді деп есептеледі. ... ... бұл ... олар адам ... салынады. Айырмашылығы, сонымен қатар,
еңбек рыногындағы жұмысшының жалақысының мөлшерінен көрінеді. Миграция,
жұмыс ... ... алу ... адам ... ... өсуіне алып келеді.
Білім адам капиталын дамытудың маңызды құралы болмақ. Сондықтан да
білімнің тиімді жүйесін құру ... ... ... ... ... ... ... саласындағы мемлекеттік саясатттың негізгі
бағыттары мен ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламасында айқындалған.
Әлбетте, білім саласы бойынша межеленген басымдықтар ... ... ... ... ... ... Алайда, білім беру үдерісін одан әрі
дамыту қажеттілігін ескере ... ... ... ... ... ... жөнінде тыңғылықты жұмыстар жүргізілуде. Бұл орайда түпкі
мақсат еліміздегі білім беру ... ... ... ... ... ... басқару жүйесін құру болып табылады.
Макроэкономикалық деңгейде адам ... ... ... беруге ЖІӨ-нен бөлінен шығыстар көлемі жылдан-жылға артып келуде.
Адам ... одан әрі ... ... Би Джи ... ... жоғары жауапкершілік алуға тиісті, деп атап өтті осы ... бас ... ... ... ... ... осы
мәселені дамытуда катализатор рөлін атқара алады.
Еуразия өнеркәсіптік ассоциациясының президенті А.Машкевич өз сөзін
ынтымақтастықты екі ... ... және ... ... мен ... және оқу орны мен жекелеген кәсіпорынның арасына бөлу керек деген
пікірмен бастады. Олардың алғашқысы бизнес пен білім беру ... ... үшін ... және әдістемелік негіз қалыптастыруға
тиіс. Ал екінші бағыт болса, еңбек рыногындағы сұраныс пен ұсыныстың ... ... ... ... болады. Жұмыс беруші бітіруші
түлектің қандай ... ... ... ал оған ... қол ... ... оқу орны ... болады.
ТМД елдерінде оқушылар орта ... ... ... ... емес ... алады. Қазақстанда мемлекеттік емес оқу
орындарында ақылы негіде білім ... ... ... ең жоғары болып, 2008
жылы 54%-ды құрады.
ТМД-ның көптеген елдерінде мамандарды даярлау мемлекеттік ... ... 10000 ... санына келетін ең жоғары ... – 509 ... ... – 162 адам, Ресейде – 158 адам. Ең
төмен көрсеткіш ... – 47 ... ... – 61 ... ... ... жəне ... емес (жекеменшік) жоғары
оқу орындары жұмыс істейді.
ТМД ... ... 2009 жылы ... ... ... саны ... отыр: Ресейде – 660 бірлік, мемлекеттік емес – 474
бірлік, Украинада – 240 ... ... емес – 113 ... ... 43 ... мемлекеттік емес – 10 бірлік, Əзірбайжанда – 34 ... емес – 14 ... ... ... ... ... саны ... – 44 бірлікке,
Əзірбайжанда – 6 ... ... мен ... – 3 бірлікке артса,
Тəжікстан мен Белорусияда керісінше, төмендеп отыр.
Жоғары оқу орындары мақсаттарының бірі – ... ... ... мүмкіндігін толығымен дамыту жəне ... ... ... өтей ... ... ... ... даярлап
шығару.
Кесте 1.
ЖОО дайындап шығарған мамандар саны, мың, адам.
| | ... ... |
| ... адам | ... | | |
| | ... ... емес |
| ... дейінгі тәрбие және |9589 |12937 |20646 |27288 |32067 |
|оқыту | | | | | ... % |0,1 |0,1 |0,2 |0,2 |0,2 ... орта ... беру |157369 |195271 |265994 |292660 |366643 ... % |2,1 |2 |2 |1,8 |2,2 ... және ... ... | | | |33955 |48894 ... | | | | | ... % | | | |0,2 |0,3 ... ... беру |24956 |37784 |47642 |54815 |62187 ... % |0,3 |0,4 |0,4 |0,3 |0,4 ... ... ... |53395 |64961 |118579 |232343 |236687 ... | | | | | ... % |0,7 |0,7 |0,9 |1,5 |1,4 ... |261736 |331503 |480696 |641061 |746477 ... % |3,5 |3,4 |3,7 |4 |4,4 ... анықтамалық. «Білім берудегі негізгі жетістіктер», 2009 ж.
Кестеден көріп ... ... ... ... 2009 жылы ... ... тəрбие жəне оқыту ұйымдарынан басқа
барлық білім ұйымдары деңгейлерінде ... ... ... ... арақатынасының да артқаны байқалады. Мектепке дейінгі тəрбие жəне
оқыту деңгейі шығынның тұрақтылығымен ... ... ... ... ... ... батыс экономикағылымында білім беруге
бағытталған қаржының инвестициялық және ... ... ... ... деңгейлерінің өндірістік маңыздылығы бар не жоқтығын анықтау
төңірегінде қызу пікір талас орын ... ... ... ... ... қандай да болмасын белгілер бойынша өндірістік және тұтынушылық
бөліктерге жіктеу талпыныстары сенімсіз, ... ... ... де, ... ... де ... біртұтастық
ретінде түгел қатысады. Демек, білім беруге бағытталған барлық шығындар бір
мезгілде әрі өндірістік, әрі ... ... ... ... ... беру ... инвестициялау, білім беру қызметі
ұдайы өндірістік үлгісінің сандық тиімділік шарты ретінде қарастырылады.
Өйткені ол ... ... ... ... ... ... көрсеткішті
құрайды және аталған сала, даму тенденциясын және ... ... ... ... ... ерекшеленеді.
Білім беру қызметі тұтынушының тауары ретінде ұзақ мерзімді ... ... ... ... бұл – инвестициялық топ. Біріншіден, ... ... ... ... ... элемент ретінде аса елеулі
шығында қажет етеді. Екіншіден, болашақ табыс көзін және неғұрлым ... ... ... ... ... ... ... және “экстрафункционалды”
біліктілік формасында жинақталады. Төртіншіден, ... ... ... ... жаңартуды қажет етеді. Осы негізде, белгілі бір білім
деңгейін алу ... ... ... ... ... ... ... беруге бағытталған инвестицияларды осы игіліктердің жеке және
қоғамдық пайдалылығы ... жеке және ... ... жіктелуі
болып табылады. Ал, батыс экономика ... кең ... ... әдістемесі аталған жіктеуді одан әрі тереңдетуге мүмкіндік береді:
- жеке тікелей және жеке жанама инвестициялар
- қоғамдық тікелей және ... ... ... ... ... ... жолмен жүргізілуі мүмкін:
- оқушыларға мақсатты бағытталған ұзақ мерзімді несиелер беріледі,
мұндай несиелер еңбек ету кезінде ... ... ... ... ... ... беру ... ақысын төлеуге және оны тұтынушыларды
материалдық қолдауға байланысты барлық шығынды өз қолына алады
- ... беру ... ... және оны ... материалдық қолдау
әртүрлі көздермен қаржыландырылады:
а) мемлекеттік (оқу орындарын республикалық, жергілікті бюджеттен
қаржыландыру оқушыларға ... және ұзақ ... ... ... ... ... қарқыландыру есебінен (олардын ата-аналарының
асыраушылық қаржылары);
в) кәсіпорындармен ұйымдардың қаржылары ... ... ... ... біліктілігін көтеру немесе оларды ... ... ... беру ... ... ... басым түрде, яғни “аралас”
жолмен жүргізіледі және бюджеттен тыс қаржы ... ... ең ... әдісретінде қарастырылады. Әр елдегі айырмашылық
олардың түрлі ... ... ... ... байланысты.
Аталған әдістің артықшылықтары білім беру қызметінің қоғамдық ... ... оның ... әсерлерімен байланысты.
Қарастырылған білім беруді инвестициялау үлгілерінің ... ... ... ... ... ... |Аралас |
| ... ... ... ... Жеке сектордың ұлғаюы; |1) әлеуметтік ... және жеке ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... рыногының |2) қоғамдық мүдде ... және ... ... ... ... ... элитарлы білім. |3) ... сай ... |
| ... бақылау; |ескерілуі; |
| |4) ... ... ... және |
| | ... |
| | ... |
| | ... |
| | ... ... ... ... институтының |1) тікелей ... ... ... ... ... ... тәуелділіктің |ынталандырмайды; ... ... ... |2) ... ... |рейтингтің ... ... ... ... шектелген; |күр-делілігі. |
|ескерілмеуі; |3) ... | ... ... ... | ... 3. ... беру саласын инвестициялаудың үлгілері
Білім беру инвестициясындағы аса өзекті мәселе осы инвестициялардың
тиімділігі, қайтарылысдылығы төңірегінде. Білім ... ... ... ең ... саты ... беру ... оны ... шығындар көлемі мен салыстыру болып ... ... ... ... шамаларында айырма білім берудің таза құнын
береді. Бұл жерде келтірілген құн көлемінің алынған дисокнт коэффициенттіне
тәуелділігі ... ... ... ... ... ... экономика
ғылымында білім берудің экономикалық тиімділігі негізінен ішкі ... ... ... беру ... инвестициялау рационалды
экономикалық мінез-құлық ... ... ... ... ... жалпы білім беретін оқушылар саны
азаюда. Алматы қаласында оқушылар саны 2007 жылы 175,8 мың адам болса, ... 173,7 мың ... ... ... Ал Астана қаласында көрсеткіштерге
сәйкес оқушылар саны өсті. Солтүстік және ... ... ... саны ... ... ... ... бойынша жоғары көрсеткіш
Оңтүстік Қазақстан облысында.
Арнайы орта және кәсіби-техникалық білім. Академиялық және ... мен ... ... оқу 3 ... кем ... 4. ... лицейлер саны (бірлік)
Бұл суретте Қазақстан Республикасы бойынша ... 2006 ... ... ... болса, 2008/09 жылдар аралығында күрт азайып, 2010 ... ...... ... саны 309. ... ... ... саны артқанымен, айтарлықтай өзгеріс жоқ. Ал 2010 жылы ... ... ... ... (38) мен ... ... (32), ал
төменгі Маңғыстауда (4).
Кәсіптік лицейлердегі оқушылар саны Республика бойынша 2006 ... адам ) 2009 ... (115504 ... ... ... саны ... 2010
жылы (113247 адам) ... №2 ... ... ... 2010 ... (21162 адам ) және Астана қалаларында (3223 ... ... ... саны аз. Ал ... (11113 ... мен Оңтүстік
Қазақстан облысында (12894 адам) оқушылар саны жоғары. Шығыс Қазақстанда
2006 ... бери 12776 мың ... 2010 жылы 9641 ... ... азайды [27].
Кәсіби-техникалық оқу орындарының басты ... - ... ... ... беру ... ... ... бәсекеге қабілетті дағдылары
бар және білім алуды жалғастыру үшін ... ... бар ... мен жұмыс берушілерді техникалық және қызмет көрсету еңбегінің
білікті мамандарымен ... ету. ... ... ... міндеттері:
- техникалық және кәсіптік білім берудің құрылымы мен мазмұнын
реформалау ... ... және ... ... ... кадрларын
даярлаудың сапасы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ... ... мен ... ... ... ... техникалық және
кәсіптік білім беру жүйесінің тиімділігі мен есеп беруін арттыру;
- техникалық және кәсіптік білім беру инфрақұрылымы мен ... ... ... ... білім беру бағдарламаларын іске ... ... ... ... оқушылар саны (мың адам)*
| |2006 |2007 |2008/09 |2009/10 |2010/11 ... ... |106769 |108 018 |115 504 |113 247 ... |6 331 |6 082 |6 229 |6 656 |7 091 ... |5 495 |5 488 |5 540 |5 626 |5 823 ... |6 658 |6 911 |7 045 |8 408 |8 418 ... |3 975 |4 058 |4 396 |4 996 |4 983 ... Қазақстан |6 721 |6 705 |6 983 |7 405 |6 919 ... |3 796 |4 974 |5 419 |6 215 |5 970 ... |11 912 |11 656 |11 504 |11 951 |11 113 ... |7 305 |7 730 |8 374 |8 581 |8 782 ... |4 514 |4 556 |4 930 |6 006 |5 732 ... |2 077 |2 137 |2 005 |2 176 |2 162 ... ... |12 284 |12 287 |12 689 |12 893 |2894 ... |7 704 |7 783 |7 868 |7 890 |6 860 ... ... |4 302 |4 303 |4 225 |4 859 |4 217 ... ... |12 776 |12 130 |10 645 |10 266 |9 641 ... ... |2 068 |2 156 |2 156 |2 532 |3 223 ... ... |8 180 |7 813 |8 010 |9 044 |9419 ... ... анықтамалық. «Білім берудегі негізгі
жетістіктер», 2011 ж.
Техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінде еңбек ақысы деңгейі ... ... үшін ... ... ... ... жас
мамандардың келуі өте баяу. Тәжірибелеуші инструкторларды қатыстыру мен
арнайы пәндер оқытушылары мен оқу ... ... ... ... ... ... ... қызметінің жағымды тәжірибесін жалпылау мен
таратуда жүйелілік жоқ.
Оқу орындарында білім беру қызметтерінің тапсырыс берушілерімен ... ... ... ... Оқу ... мен
өндірістердің тәртіптерінің өзінде тұйықталған стилі, ынтымақтастық
дамуының жемісті стратегиясының ... оқу ... ... ... ... орын ... және кәсіптік білім беру жүйесі еңбек рыногы мен жұмыс
берушілердің ... ... ... мен оқу ... ... ... ... Натижесінде кадрлар даярлау
өндірістің ... ... қол үзіп ... асырылады. Әлеуметтік
серіктестік даму жолында ... ... және ... негізінде
ынтымақтастың дамуына ықпал ететін институционалдық, жергілікті денгейлерге
көмекші құрылымының жоқтығы ... ... ... 5. Студенттердің оқумен қамтылу көрсеткіштері
5-суретте жоғары және ... оқу ... ... білім беру жүйесінің
негізгі көрсеткіштері көрсетілген. Жалпы ... ... 2010 ... және ... оқу ... сыртқы бөлімінің контингенті 45,90%-
ды, бұл көрсеткіш күндізгі ... ... (53,10%) ... Ал 2008 ... 2010 ... ... ... бқлімнің контингенті,
күндізгі бөлімнің контингенті, қазақ тілінде оқитындар пайызы артуда.
Мемлекеттік тапсырыс ... ... ... 2009 жылы 23,20%-ға артты, ал
2010 жылы 22,60%-ға дейін төмендеді [29].
Өз қажеттілігі мен ішкі ... ... ... беру үздіксіз
ресми жүйесін қорытындылайтын тағы бір деңгейді енгізу дұрыс болады.
Мемлекеттік білім беру ... ... ... білім алатын
оқушылар санының үлесі жылдан ... ... ... атап айтқан жөн. 2008
жылы бұл көрсеткіш 16,3%-ға жетсе, 2010 жылы ол ... ... және ... оқу орнынан кейінгі білім беру. Қазақстан
Республикасы Статистика ... ... ... 2009 жылы ... ... ұйымдардың саны 148 оқу орнын құрады. ... ... ... болсақ: мемлекеттік оқу орындарының саны – 53, мемлекеттік емес
ұйымдардың саны – 95 болды.
Сурет 6. ҚР жоғары білімді ... ... ... ... ... ... статистика агенттігінің мәліметі бойынша автормен құрастырылған.
2009 жылғы мəлімет бойынша жоғары оқу орындарын ... ... ... ... – 93, академиялар – 24, институттар мен оларға
теңестірілгендер саны – 31 ... ... ... оқу ... шетелдік студенттер контингенті 2005 жылы 10916 адам ... ... 11974 ... ... ... ... ... оқу орындарында білім
алып жатқан шетелдік студенттер саны артып, 2009 жылы жалпы ... ... ... 2 %-ды құрады [30].
ҚР мамандар даярлауға арналған мемлекеттік білім беру тапсырысының
ұлғаюы жоғары оқу ... ... ... ... алатын студенттер
үлесінің азаюына тікелей əсер еткенін 8 диаграммадан ... ... ... даму ... ... ... ... интеллектуалды потенциалды өсіруге, өндірістің жоғары
технологиялық деңгейіне жетуге, жаңартылған ... ... ... ... ... ... өмір сапасын ... ... ... жолында ілгерлеуге мүмкіндік
береді. Пайдаланылатын шектеусіз жалғыз ресурс - бұл интеллектуалды капитал
нысанында қазіргі ... ... ... ... ... ... ... экономикасының басқа бір мәселесі негізгі капиталдың
тозуы, көздері мен резервтерінің және оның ... мен ... Бұл ... адам ... ... экономистермен материалды
капиталмен салыстырғанда құнды өндірілмелі ресурстар ретінде ... адам ... бұзы ... ... ... оның
дамуына жаңа бағыттардың болмауы Қазақстанның экономикасы экономикалық
прогрестің ең ... ... ... ... деген болжам бар.
Тәжірибе адам капиталының қалыптасуына ... ... ... және ... өз уақытында экономикалық қайтақұру кезіндегі жаңа
мәселелерге назар аударуды туғызады. Тәжірибелік ... шешу ... ... ... ... концепцияларын жасауынсыз мүмкін
емес. Бұл концепция шегінде ең алдымен оның өндірісінің және өндірісінің
іске асырылуының ... ... ... ... ... ... объективті
база болып инвестиция табылады.
Осыған байланысты, адам ... ... ... ... және ... дәлелдемелер, зерттеулер тек қана
актуалды болып ... ... ... ... ... кезектегі разрядқа жылжу керек.
«Адам капиталына» инвестициялар ұлттық байлықтың материалды-заттай
элементтеріне ... ... ... өсу ... Экономиканың
тұрақты дамуға жетудің басты шарты болып адам капиталының жинақталуы ... ... ... ... мен дағдыларын өмір бойы қолдану мен
үздіксіз білім алу мен кәсіби ... ... ... іске
асыру табылады.
Әлемдік және отандық тәжірибе елде экономикалық ... болу ... ... инвестициялармен қатар, білім, денсаулы, мәдениет және
адам капиталының ... да ... ірі ... ... қажет.
Бүгінде адам капиталына инвестицияларына фундаменталды ғылыми зерттеулерге
шығындарды жатқызу актуалы болып табылады.
Ғылымды ... ... ... ... ... ... мен тұтыну әдістері қалыптасатын тек интеллектуалды
новацияларды ғана емес, сонымен қатар жаңа ... мен ... ... ... ... ... ... адамдардың өздерінің
өзгеруі жүзеге асады. Ақпаратты ... ... ... ... ... инвестициялар мемлекеттік және жеке салымдардың аса пайдалы ... сала ... келе ... ... ... ... ... қалыптасу
жағдайларында ұлттық интеллектуалды капитал әрдайым өзгеріп тұратын әлемдік
еңбек бөлінісінде оның орнын анықтай отырып экономикалық ... ... ... саяси күшіне айналады.
Сарапшылардың мәліметінше, 2020 жылға таман барлық ... ... ... ... ... ... ... жоғары білімге жаппай ден
қою ағымы ... ... жылы ... ... ... мамандықтарға 450 грантқа, ауылшаруашылығы мамандықтарына 80
грантқа, медицианалық мамандықтарға 500 ... ... ... ... ... ... топтарына 20 грантқа, "Гуманитарлық ғылымдар"
мамандықтар топтарына 20 грантқа ұлғайтылды [31].
Сурет 7. ЖОО түлектері [46]
Осы ... ... ... ... оқу ... түлектерінің санының
қысқарғанын көруге болады. Президент Н.Назарбаев ... ... ... Жаңа Қазақстан» Жолдауында да жоғары оқу орындарындағы ... ... ... ... ... ... білім беру ісін қамтамасыз
ету үшін кезек күттірмейтін шараларды қабылдауды тапсырған ... ... ... және ... ... еліміздің 143 жоғары оқу орны 66
филиалда, оның ішінде бесеуі ... оқу ... ... ... ... жүргізді. Нәтижесінде 13 жоғары оқу орнының ... ... ... ... қабылданып, құрылтайшыларының ұсыныстарымен 25 жоғары
оқу орыны бірігу арқылы 11 жаңа заңды ... ... ... ... ... оқу орнының басқа жоғары оқу орындарына қосылу туралы ұсынысы қолдау
тапты. Соның негізінде жоғары білім беру желісі 36 ... оқу ... ... ... ... ... ... инвестициялар тез өзгеретін әлемде бейімделе үлгеретін
техникалы прогрессивті және өндірісті жұмыс күшін қалыптастыру үшін өте
маңызды болып ... ... ... ... өзінің әр секторының дәстүрлі
басымдықтарына адам капиталын қоса алатын экономика ғана бола ... да, ... ... маңызды бағыты болып ол ... ... және ... ... ... Қазіргі таңда
білім шығындарын әлеуметтік қажеттіліктерге кететін шығындар деп емес, ... ... деп ... ... үш ... ... беру жүйесіндегі талдау барысы көрсетіп
отырғандай отандық білім беру ... ... оны ... ... ету, ... беру ... ... және іске асыру бағытында
әлеуметтік-экономикалық жағдай тудыру деңгейі бойынша бірқатар нәтижелерге
қол жеткізілді. Қазақстан Республикасында білім беруді ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде барлық
деңгейлі білім беру ұйымдарының материалдық базалары нығайтылды.
Елдің даму үдерісінде адами құндылықтардың өркендеуі ... ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің
көркеюі адам капиталының рөлін бағалауға, тең білім алу ... ... ... беру ... қол ... ... бөле ... қарастырады. Осы орайда Елбасының “Болашақ” бағдарламасы адам
капиталын дамытуға зор үлес қосқан жобалардың бірегейі болып табылады ... ... ... оның ... ... ... көбіне қолданбалы ғылымда ғана басымдығын ескеру қажет. Осы
себептен білім беру ... ... ... ... ... ... оның ... фирма тұтас алғанда қоғамдық
өміріне тигізетін әсерін ескеру қажет
2.3 Адам капиталы дамуының ... ... ... ... ... ... күшеюі жас
мамандардың білімдерінің сұранысқа ие ... ... ... ... Бұл жоғары экономикалық білімнің мазмұнына нарықтық
экономиканың қазіргі заман талаптарына ... ... ... енгізудің қажеттіліктерін туғызуда. Білім беру реформасы ... ... ... ... ... ... беретін маңызды құралдарының бірі болып табылады.
Ол үшін ... ... ... ... ... ... ... қажет:
- барлық білім беру бағдарламаларын жетілдіру;
- студенттерді дайындау үдерісінде халықаралық ... ... ... ... ... ... және ... жоғарлатудың тиімді жүйесін құру;
- оқу үдерісіне жаңа ақпараттық технологияларды енгізу.
Білім беру қызметінің ... ... ... оның ... ... ... циклі, сондай-ақ, білім беру ... ету ... ... ... бірге, білім беру қызметі оқыту
мақсатын, студенттердің ... оқу ... мен ... және ... ... материалдық қамтамасыз етуін ұйғарады.
Нарықтық экономика жағдайында мамандарды дайындау үшін нарық тетіктерін
толық қолдану ... ... ... беру ... ... талдау үшін
сұраныс пен ұсыныстың өзара ... ... ... ... қажет.
Білім беру қызметтеріне деген сұраныс жоғары еңбек ақы төленетін бос
орындарға сұраныс болып табылады, яғни, ... бос ... алу ... ... сәйкес құжат бар болу қажет, ол келесі факторлардың әсер
етуімен ... ... ... ... ... ... экономиканың жаңа
секторларында жұмыс орындарын алу жолымен ... ... ... ... ... ... ... және оның жанұясының ... және ... ... ... беру ... деген ұсыныс мемлекеттің қаржылық
мүмкіншіліктеріне және оқытудың ақылы альтернативтерін ... ... ... ... ... беру ... ... тең
құқылы қатысушысы ретінде көрінеді, оның жалпы стратегияларды ... ... ... ... ... ... мамандармен
қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік тапсырыстарды жасауға ... ... ... үдерісі кәсіби шеберліктер мен ... ... ... ... әсер ... ... ... жаңа ақпараттық және оқыту технологияларын, оқытудың оңтайлы
әдістерін, нысандары мен ... ... ... ... асырылуы
қажет, сол арқылы болашақ мамандардың кәсібилілігіне қол жеткізуге болады.
Қазіргі кездегі жаңа ... ... оның жеке ... ... ... ... қабілеттіліктеріне терең талаптар қойылады. Ол инновациялық
технологиялар саласында білімі және шеберлігі бар, тілдерді білу ... және т.б. ... ... талаптарды қанағаттандыруы қажет.
Сондай-ақ, мәдениетке және т.б. қойылатын талаптар да маңызды факторлардың
бірі болып табылады.
Оқу ... ... беру ... ... ... ... ... шығарылатын өнімдердің «ассортиментін», яғни қай ... ... ... ... ... ... ... ететіндігін анықтайды.
Сонымен бірге, олар бәсекелестік орта жағдайында жоғары ... ... ... ... мен ... құрам мүмкіншіліктерін
максималды түрде қолдануға мүмкіндіктер беретін сәйкес оқу ... ... Баға ... ... сол ... ... ... ұмтылуы қажет.
Өндірілген өнімдердің (мамандардың) тұтынушылары кімдер болатынын
анықтаудың маңыздылығы жоғары. Бұл білім беру ... ... ... ... пен ... талдаудан, ғылыми-техникалық прогресс
үрдісін оқып-үйренуден, факторлық нарықтардағы жағдайларды зерттеуден
тұрады. ... оқу ... ... ... жұмыс табу мүмкіншілігі
сұранысқа әсер ететін және оқу орынының рейтингін және беделін ... ... бірі ... ... ... сапасын басқарудың жоғары оқу орнының ішіндегі
жүйесін қалыптастырудың бастапқы кезеңінде ерекше көңіл «тұтынушыға бағдар»
және ... ... ... қабылдау» қағидаларына аударылуы қажет
[31]. Жоғары оқу орындарында берілген әдістемелерді енгізу 2010 ... ... ... білім беруді дамытудың Бағдарламасын
және білім сапасын бағалаудың Ұлттық жүйесін жүзеге асыруға көмектеседі.
Халықаралық ... беру ... ... ... ... ... табиғи-ғылыми және гуманитарлық саладағы кең ой-өріске ... ... ... ... ... ... жаңа типтегі
мамандарды дайындауға септігін тигізеді. Ол өсіңкілік ... ... ... ... ... білімі шеңберінде тез арада алған негізгі
мамандығын ... ... ... ... ... және өзінің
қызметінің ... және ... ... алдын-ала байқап,
бағалауы кажет. Егер маман, экономикалық және әлеуметтік тиімділік беретін
интернет желісі мүмкіншіліктерін, жаңа ... оңай ... ... онда ол талап етілетін маман болады. Басқа ... ол ... ... ие, ... болуы керек, егер еңбек нарығында оған
деген қажеттілік болмаса, өзінің жеке ісін құру үшін ... ... ... білу ... [30].
Білім беру қызметінің сапасы мен бәсекеге қабілеттілік мәселесі қазіргі
кезде әмбебап нысанға ие. Бәсекеге қабілеттілік және сапа – кез ... оқу ... ... ... ... ... барлық жиынтығының шоғырландырылған көрінісі.
Әдебиеттерде «сапа» және ... ... ... өте жиі
синоним ретінде қолданылады. ... ... ... ... ... Бәсекеге қабілеттілік түсінігін нарық жағдайында қызмет ете алатын
ұйымның (жоғары оқу ... ... ... басты
критерийлердің бірі деп қарастырайық.
Арнайы курстарда қарастырылатын мемлекеттердің, фирмалардың, ... ... ... ... және т.б. бәсеке түсініктері бар. Жалпы,
бәсеке ретінде мыналар түсіндіріледі:
- нарық механизмінің элементі немесе;
- нарық субъектілерінің немесе тауар ... ... және ... ... әрекет ету формасы, мемлекеттік тапсырысты алу немесе;
- қоғамдық өндіріс пропорциясын реттеу механизмі [31].
Тауардың бәсекеге қабілеттігі – ... ... ... ... ... ... ... тауарлармен салыстырғанда сатып алушылар
сұранысы талаптарына жауап бере ... ... бір ... ... ... оның техникалық
деңгейі, тұтынушылық қасиеттерімен анықталса, екінші жағынан, ... ... ... ... Одан ... бәсеке
қабілеттілікке, сондай-ақ, сән, сату және ... ... ... ... ... имиджі, нарықтағы жағдай және сұраныс өзгерісі әсер етеді
[30].
Тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін (яғни, ... ... ... ... ... ... ... өзара
салыстыру арқылы анықтауға болады. Басқа сөзбен ... ...... және сату уақытына нақты тәуелді қатысты түсінік.
Әрбір ... ... жеке ... ... ... жеке ... бар болғандықтан, бәсеке қабілеттік жеке көрініске
де ие ... ... ... ... ... ... бағасына
әсерлі қатынасы ретінде қарастырады, ал пайдалы әсер үшін ... ... ... ... және оны ... ... ... берудің бәсекеге қабілеттілігін анықтау үшін ... ... ... беру ... ... қабілеттігі – маманның берілген
қызмет көрсету түрінің нарық талаптарына жауап бере алу ... ... ... алу ... ... интегралдық сипаттама.
Бәсекеге қабілеттілікке, білім беру қызметінің сапасы, бағасы, ... қол ... және ... ... оқу ... ... және басқа
да факторлар әсер етеді. Бәсекеге қабілеттілік факторларының басымдылығы
тұтынушылардың ... ... ... сондықтан білім беру қызметінің
қазақстандық және әлемдік білім беру ... ... үшін ... қабілеттігінің басымды факторы сапа болып қалады.
Бәсекеге қабілетті маманды дайындау белгілері ретінде біз ... ... ... ... ... орта ... жоғары оқу орны түлегінің
тез бейімделуге қабілеті;
б) түлек жаңа ... ... үшін ... және күш ... ... істей алатын аралас салалардың саны;
в) дұрыс басқару шешімдерін қабылдау қабілеті;
г) ... ... ... ... ... қамтамасыз ету жүйесі мен жоғары оқу орны ... ... ... ... бірдей ғылыми көзқарастар мен
қағидаларды қолданады, олардың ... ... ... және ... ... Жүйелік және үдерістік көзқарастар жаңа түсіндірмелер
бойынша операцияларды зерттеу, функционалды-құндық ... және ... ... ... ... ... ... сапасы мен
тиімділігін көтеруге көмектесетін экономика үшін XX ... ... ... ... және үдерістік көзқарастар – бұл менеджмент философиясы,
нарықта өмір сүру ... ... ... ... – бұл бір ... ... оқу
орындарының да бәсекеге қабілеттігі. Қазіргі кездегі ... ... ... ... табу ... ... күні бұрынғыдан гөрі
белсенді және жоғары оқу орындарына ... бір ... ... ... ... ғана ... ... қатынастар
жоғары мектеп өмірі аясын да қозғайды. Бірақ ең ... жеке ... ... ... ... шығу ... – ол жалпы біздің қоғамның
өміріне қатысты. Тек қана біздің түлектеріміздің ... ... ... ... ... ... бәсекеге түсу мүмкіншіліктерінде.
Біріншіден, бізді мазалайтын жеке ... ... ... мәні ... ... ... басқа өндірістік және өндірістік емес
қызмет аяларынан кейінгі жоғары білім беру институты, еңбек нарығы ... ... ... берушіге дипломын ұсынатын түлектің біліктілігіне,
потенциалды жоғары оқу орнының ... ... ... ... ... ... ... және О.Дудиннің еңбектерінде, жастар, белгілі
бір жоғары оқу орнына түсе отырып, сапа жағынан да, мамандықтың ... ... ... ... да қарастырғанда бәсекеге қабілетті бола
алатын білімді ала ... ... гөрі ... ... айтылған [31].
Осыған сәйкес жоғары оқу орындарының жетекшілері алдында өз ... ... ... өз ... ... ... ... «өмір сүру әрекеті» жағдайларын құру ... ... ... әрбір жоғары оқу орны үшін оны сырттан бағалау, түлектердің
сыртқы «тұтынушылар» беретін, ... ... оқу ... ... қызықты. Бұл мәселелерді шешу жалпы жоғары оқу ... ... ... объективті бағалаудың сәйкес механизмдерін қолданусыз
мүмкін емес.
Жоғары оқу орындары өнімдердің бірнеше түрін өндіруші ... ... беру ... ... ... өнімдер; ғылыми-
техникалық өнім және білім беру қызметі негізіндегі интегралданған өнімдер;
оқу-әдістемелік өнімдер.
Жоғары оқу ... ... ... ... көрсету
спектрлерінің бар болуына қарамастан, сөзсіз, білім беру ... ... ... ... ... беру аясында білім беруді дамыту концепциясы
оқу үдерісін ... ... ... және оны ... ... оқытушылар арасында бәсекелестікті жасау, түрлі
оқу әдістемелерін қолдану және жетілдіруді ... ... ... ... қабілеттігі ұлттық білім беру ... ... ... ... бірі болып табылады. Өнеркәсібі дамыған
мемлекеттердің еңбек нарығында бәсекеге қабілетті болуы – абыройлы. Бүгінгі
күні жоғары оқу орны өзін ... ... деп ... ... ... беру ... ... нарығында нарықтық қатынастардың барлық
мектептері қызмет етеді және өмір сүру ... ... ... мен ... қолданылады.
Ұлттық және әлемдік экономикадағы болып жатқан үдерістер жоғары оқу
орнының бәсекеге ... ... ... ... беру ... ... әкеліп соқтырады. Біздің ойымызша, бәсекеге қабілеттіліктің
негізгі қағидаларына келесілерді жатқызуға болады:
а) білім беру ... ... ... көп ... ... күшеюімен байланысты заңды үдеріс. Ол ... ... ... ... ... ал жоғары оқу орындарында –
«өмір сүру» мәселелері ... ... ... беру ... ... ... оқу орындарының саны жеткілікті түрде және олар өздерінің
тұтынушылары үшін бәсекелі күресті жүргізуге ... ... ... ... бойынша, қазіргі кезде ұсыныстың сұраныстан артуы тән,
бұл жоғары оқу орындарының өзінің танымалдығын ұстап қалу мен ... әсер ... яғни ... ... қабілетті болуына әсер ... ... ... беру ... жету мүмкін емес. Мұндай жағдайларда,
тұтынушыларды қанағаттандыратын сапаны қамтамасыз ету, стратегиялық мәселе
болып жатыр.
ә) тұтынушылардың қажетті және ... ... ... ... ... бағалайды, ол оның талаптары мен күтімдеріне
сәйкес келуі керек. Яғни, сапа – ... ... ол көп ... ... анықталады. Бұл білім беру ... ... ... ... жаңа көзқарастарды талап етеді. Бұндай
жоспарлаудың негізінде көп ... ... ... ... ал ... ... басымдылық ретінде қарастырылуы керек;
б) білім беру қызметінің сапасы – жоғары оқу орнының ... ... ... оқу ... ... ғылыми-білім потенциалы деңгейінің
бірдей еместігі, білім беру ... ... ... ... ... сондықтан да әр түрлі жоғары оқу ... ... ... студенттерді дайындау деңгейінің бір-бірінен айырмашылығы бар. Егер
жоғары оқу орны ... ... сапа ... бар ... ... ете ... онда оның ісі сәтсіздікке ұшырайды, себебі
қазіргі нарықтағы ... баға ... өз ... ... ... білім беру технологияларын енгізу.
Жоғары оқу орындары көбінесе техникалық және технологиялық ... ... ... ... ... ол ... ... үшін үдемелі қару ретінде қолданылуда. Жоғары оқу ... ... ... ету әлемдік көшбасшы және республиканың алдыңғы
қатарлы жоғары оқу орындарының дәстүрлі жүйелерінің ... ... ... ... және ... беру ... өндірістік
инновациялардың бірлігін, ал дәлірек айтқанда, жаңа ... ... ... ендіруді (технологиялық инновациялар),
оқытудың жаңа әдістері мен тәсілдерін (педагогикалық инновациялар), білім
беру аясындағы ... ... ... институционалдық
нысандарды (ұйымдастырушылық инновациялар) қарастыруы керек [27].
Маманды шығарудан бастап, жоғары оқу орнының болашақ түлегін дайындауға
дейінгі мамандарды дайындаудың сапасын басқару ... ... ... Қазақстанда да, әдістемелік өңдеу және шынайы ... ... ... оқу ... ... объектілерінің ұйымдастыру мен басқару
деген екі негізгі топтары бар. Бірінші топ – ... ... бар ... ... Екінші топ - әртүрлі деңгейдегі жоғары білімі барлар ... ... оқу ... жеке ... бойынша және т.б. Басқа мамандардың
айтуы бойынша, педагогикалық жүйедегі ... ... ... ... ... ... мен сәйкес педагогикалық жүйенің тиімділігін
қамтамасыз етуі қажет [23].
Көптеген жоғары оқу орындарының бұрын ... ... ... ... ... ... олар ... білім беру қызметінің
тұтынушылары үшін бәсекелестік күрес жүргізу қажет. Осындай жағдайда бұрын
танымал болған жоғары оқу орындары ... ... ... ... ... ... іздеуге мәжбүр болып отыр. Бұдан да қиын ... ... ... жоғарғы оқу орындары шешуге мәжбүр, оларға ... ... мен ... аккредитациядан басқа абитуриенттер ... ... ... ... ... оқу ... ... қамтамасыз ету үшін, қосымша аргументтерді іздеуі қажет.
Қазақстанда білім беру сапасын бағалау ... беру ... ... ... ... және ... оқу ... бойынша саптау әдістемесін қолдану негізінде анықталады.
Бағалаудың мақсаттары болып ... ... ... білім сапасын
жоғарылату, мемлекеттік білім гранттарын рационалды орналастыру табылады.
Саптау әдістемесі өзін ... ... ... ал жоғарғы оқу орындардың
жетекшілері әділдік жауапкершілікпен қатар бірнеше жоғары оқу орындарының
рейтингісін анықтауды өз ... ... ... дамушы елдердің
халықаралық тәжірибиелерін ұлттық білім жүйесімен үйлестіру жолында алғашқы
қадамдарын жасап отыр.
АҚШ-та білім сапасын ... ... ... ... ... қоғамдық аккредитациялау үшін қолданылатын, Американдық
бизнес мектептерінің университеттік ассоциациясының әдістемесі көп көңіл
аудартады. АҚШ – та ... ... жоқ. ... ... бағалаудың 6 топталған критериялары қарастырылған, олар 4-кестеде
көрсетілген ... ... ... ... ... критерийлері*
|Топтық критерийлері |Бағалаудың сапалық және сандық көрсеткіштері ... ... мен |1.1 ... ... ... ... |
|миссиясы ... ... ... ... |
| ... ұйым құндылығының негізгі кұзыреті). |
| |1.2 ... ... ... ... |
| |1.3 ... ... ... мен мақсаттардың |
| ... және ... ... ... ... |2.1 ПОҚ ... ... құрамы |2.2 Қабылдау, сұрыптау және бағдар ... |2.3 ... ... сақтау, жаңарту |
| |2.4 ПОҚ ... ... мен ... ... Оқу ... |3.1 Пәндер курсының мазмұны ... және ... |3.2 ... ... және ... ... Оқу - әдістемелік |4.1 Іс жүзінде оқу - әдістемелік қамтамасыз ету ... ету және |4.2 Оқу - ... ... ... ұжымдық |
|оның жауапкершілігі |жауапкершілігі |
| |4.3 Оқу - ... ... ... жеке |
| ... ... Оқу ... |5.1 Студенттерді сұрыптау ... |5.2 ... ... және ... ... ... | |
* ... ... ... Среда ... ... - М., 1993 ... ... ... беру жүйесінің әртүрлілігіне және
академиялық дәрежелер ... ... ... ... ... ... көп деңгейлі жүйесі векторына, ... мен ... ... және әрбір жеке тұлғаның мүдделері
мен қажеттіліктерін ескере отырып оқытуды жеке ... ... ... ... ... ... байқалады.
Қашықтан оқыту қазіргі өндірушіге қажет емес мамандарды ... ... ... ... ... ЖОО ... мамандану
мәселелерін шешуге көмектеседі. Қазіргі технологиялық ... ... ... ... ... негізгі роль атқарады.
Көп елдердің білім беру жүйесінде компьютерлік ... ... ... жабдықталу мәселелері біржолата шешілгендігін
ерекше көңіл аударғымыз келеді.
Жаңа ... беру ... ... ... ... ... ұят ... саналады. Қарастырылған барлық елдердің оқу
орындары Интернетке шыға ... ... оқу ... ... ... бір ... ... келеді, яғни егер 1000 студент оқыса,
онда 500 компьютер бар. ОЭСР ... ... бұл ... орта ... ... 1 ... келеді. Қазіргі таңда Қазақстанда 113 білімгерге 1
компьютерден, ал ғалымдық желіге компьютерлердің 6% ғана шыға ... ... ... ... ... кеткен қаражаттарға келсек,
онда 2001-2004 жылдары осы мақсаттарға мысалы, 170 млн. ... ... ... 6,5 есе аз ақша ... ... білім беру әлемнің көп елдерінің негізгі мемлекеттік
басымдылықтарының ... ... ... ... ... ғалымдық
бәсекеге жағдайындағы жаңа ... ... бере ... ... ... икемді жүйесін құруға ұмтыла отырып түбегейлі ... ... ... ... ... жету үшін біз күн ... туындап
жататын кез келген құбылысқа дайын болуымыз керек, деді “Кредит Свис Групп”
компаниясының бас ... ... ... Ал енді ... күнге үңіле
білу одан да маңызды. Қазақстан жағдайына келсек, ... ... ... және ... ... ... күні даярлаудың қажеттігін ... ... әрі ол ... ... байлықтарының елге қаржы легінің
ағылуына себепкер болатынын айта келіп, соған сәйкес ... ... өте ... ... ... атап ... білім беруді дамыту бағдарламаларының орындалуы ... ... ... мен ... істеуі үшін қажетті барлық
деңгейлердегі ... ... ... ... ... ... мен
тәжірибе (инновациялар) жетістіктері негізінде жүйені дамытудың бірінші
кезектегі міндеттерін шешуге ... ... мен ... іске асыруды
қамтамасыз ететін қосымша мақсаттық қаржыландыруларды да талап етеді.
Қазақстанда білім беруді дамыту бағдарламаларының ... ... ... ... мен ... ... үшін ... барлық
деңгейлердегі бюджеттердің қаржылық қаражаттарын, сонымен бірге ғылым ... ... ... ... жүйені дамытудың бірінші
кезектегі міндеттерін шешуге бағытталған ... мен ... іске ... ... ... ... қаржыландыруларды да талап етеді.
АҚШ-та адам капиталына жиынтық салым жалпы ішкі өнімнің 26% ... бұл ... өзі де ... ... АҚШ-тың жетекші
орынға шығуына жеткіліксіз деп саналады. 2009 жылғы 27 сәуірде ... ... ... жыл ... ... АҚШ ... ... былай деп мәлімдеді: «Біз іргелі және қолданбалы зерттеулерге қаржы
салу, жеке инновациялар үшін жаңа ... ... ... ... ... ... және ... мен жаратылыс-ғылыми білім
беруді жақсарту арқылы ... ... ... ... ... ... ... одан жоғары өрлейтін боламыз» [25, 16].
Қазақстанда адам ... ... ... ... ... 9%
деңгейінде. Өткен жылдар енжарлығы тағы бар. Экономиканың ресурстық
интенсивті секторы ... ... ... ... отыр. Ал шикізаттық
экономикаға сапалы адами капиталдың қажеттігі шамалы. Оған ... ... ... ... ... ... ... әлеуетінің сапасын жақсарту
үшін ілгерілемелі әлеуметтік жаңғыртумен қоса ... ... ... ... стратегиялық ресурсына айналады. Оны жинақтау мен ... мен ... ... ... ... етеді. Және де,
халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғанындай, адам капиталына инвестиция ... ... ... ... ... ... ұлғайғаны
жөн.
Адам капиталы басқалары сияқты тозады, экономикалық ... ... Адам ... салымның тиімділігі өте жоғары, бірақ та жай
капиталға қарағанда, оның инвестициялық мерзімі соғұрлым ... ол ... ... ... Сондықтан әлеуметтік дамуға жұмсалатын шығындар ұзақ
мерзімді стратегия тұрғысынан жоғары тиімділікті салым деп ... оның ... ... уақыт өткеннен кейін ғана алуға болады.
Пенсильвания университетінің білім беру ... ... ... ... университетінің Флетчер бизнес мектебінің экономисті Лайза
Линчпен және менеджмент профессоры Питер Капеллимен жүргізілген ... (үш мың ... ... ... зерттелінді) білім беру деңгейін
он пайызға жоғарылатқанда жалпы еңбек өнімділігі 8,6%-ға өседі.
Салыстыру үшін: сәйкесінше ... ... ... ... ... 3,4%-ға ғана өсті. Басқаша айтқанда, адам капиталына салынған шекті
табыс, техникаға салынғаннан алынатын ... үш ... ... беру ... болу ... ол ... болу қажет екені дәлелденген.
Яғни, мынадай оқыту-тәрбиелік комплекстерін қалыптастыру: «балабақша –
мектеп – орта кәсіби ...... оқу орны – жаңа ... алу және қайта
даярлау институты – квалификация көтеру институты – өндірістік ... ... ... ... ... дамуына негіз болатын ... ... ... ... ... бұл ғылыми-техникалық факторлар. Жалпыға бірдей базалық
білім мен кәсіби білімнің сәйкес деңгейін алу адам ... ... ... бола ... Адам ... ... сипаттамалары болып
интеллетуализацияның жоғарғы ... ... ... көп жақты дамуы табылады. Физикалық және адам
капитиалының, қоғамның арасындағы ... ... ... ... ... соңғысының экономикалық дамудағы ролі өседі. Ол жаңа ... ... ... қолданып қана қоймай, сонымен қатар оны жасаушы
болу ... ... ... өскен деңгейі оны тиімді пайдалану
қабілеті бар адам ... ... ... ... етеді. Мұндай қарама-
қайшылық бірыңғай білім беру комплексін шешеді. Тек қана оның ... ... ... ... адам ... ... ... бар.
Екіншіден, білім беру комплексін жасауына ұйымдастырушылық факторлар,
оқитындардың бос ағымы мүмкін болатын шегінде бірыңғай білім беру ... ... ... ... ... ... ... білім
беру кеңістігіне интеграциялау. Республикамызда осы бағытта белгілі бір
қадамдар жасалды. Шетелдік оқу ... ... ... ... оқу орындарында оқу мен тәжірибе өту мүмкіндігі пайда болды. Білім
беру ... ... ... ... баршетелдік
әріптестермен бірге оқу орындары ашылды.
Үшіншіден, білім беру комплексінің қалыптасуына ... ... ... ... беру ... ... ретінде қоғамдық өндіріс
пропорцияларын реттейді, еңбек ... әсер ... ал бұл ... ... ... Адам ... ... жүзеге асыра отырып,
экономиканың дағдарыс жағдацынан ... ... ... бойы ... әл-қуат көздері ең алдымен материалды-
техникалық базаның қалыптасуы тұрғысында қарастырылып, адам ... ... ... ... қызметін атқарса, жаңа экономикалық
парадигмада материалды және материалды емес байлық арақатынасының өзгерісі
орын ... ... ... ... ... тиімді сапалық және
құрылымдық өзгерістерге ... ... ... ... ... және ... ... салаларға тікелей тәуелділікте
қарастырылады.
Адамның сапалық параметрлерін қалыптастырушыжәне ... ... ... ... ... беру ... ... беру бір жағынан
тұтас ұлттық интеллектуалды потенциалының дамуыжәне тереңдеуінің ... ... ... адам ... ... жүзеге асуының іргелі
алғышарттары.
Адамның интеллектуалды ... ... ... ...... ... бейімделу мүмкіндіктері көп жағдайда білім
беру ... ... даму ... ... Тез ... білімді үнемі жаңарту және жетілдіру қажеттілігі ... ... ... ... ... білім беру қызметі рыногінің тұрақты тұлғасына
айналдырады.
Білім беру - ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тәжірибені, адамгершілік,
мораль қағидаларын жалғастырушы, ... ... ... ... ... табылады. Білім беру саласы басқа ешқандай
салада өндірілмейтін ... ... ... ... тұрғыда білім беру белгілі бір нәтижеге қол ... ... ... ... ... мәдениеттілік, адамгершілік
ұғымдарымен пара-пар. Білім ... ... адам ... даму ... бірі, адам мүмкіндіктерін анықтай құралы болып табылады.
Білім сапасын арттыру ... ... ... ... ... ... сапасын арттыру және білім берудің халықаралық
стандартына жетумақсатында жасалынып ... ... ... ... ... ... ... бағдарламасында көрсетілген іс-
шаралар өздеңгейінде іске, асатын болса, қоғамымызда, экономикамызда
бірқатар алға ... ... еді деп ... Ол ... ... елімізді
алға жетелер білімді жеткіншектердің атсалысу керек.
Еліміз ... ... ... тәжірибесіне үңілсек, жастар шетел
тілін үйрену, шетелде оқуға ұмтылуы ... ... ... ... ... білікті маман қажетекені рас. Бірақ, жастарымыздың көбі тағы да
тек тілші, аудармашы, заңгердегендей өндірістік емес ... ... ... Бұл да өткен тәжірибелер мен білім ... ... ... ... беру ... ... ... еңбек, технология, кәсіптік білім беру сияқты өмір талабына
қойылатын сұранысқа сәйкес жүргізілгені абзал.
Алайда, еліміздің білім беру ... әлі ... ... ... ... ... қажет етеді. Әсіресе, ұлттық ерекшелік, сондықтан да ұлттық
білім беру моделі мына ұстанымдарды ... ... ... тіл, ... ... атамуралардың да тәжірибесіне
негізделу;
- бір ғана мемлекеттік стандарт шеңберімен ... ... ... ... оқу ... ... жол ... ынталандырып отыру;
- жалпы білім беру деген талапты қайта қарап, әр ... ... ... ашуына қолайлы жағдай тудыра отырып, білім беру ... және ... ... ... мен ... өнеріне сәйкес топтап оқыту,
бағалаужәне жетілдіру әдістерін өзгерту.
Қорыта ... ... ... Друкердің мына сөзімен аяқтағымыз
келеді: “Білім – ... күні ... ... ... ... білім беруді
дамыту – капитал құрудың ең маңызды ... ал ... ... ... білімдерінің сапасы және осы білімдерін қолдануы – елдің ... ... ең ... ... ... ТІЗІМІ
1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан
халқына «Болашақты бірге құрайық» атты Жолдау. ... ... ҚР ... Н.Ә. ... ... ... – жаңа ... – Қазақстанның жаңа мүмкіндіктері» атты 2010 жылғы халыққа Жолдауы.
www. akorda. kz.
3. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаевтың халыққа жолдауы ... ... ... атты ... ... – 2009.- 6 наурыз
4. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына жолдауы. ... ... ... ... ... ... бәсекеге қабілетті
халық үшін. //«Егемен Қазақстан». Алматы. – 2004 ж. – 19 наурыз
5. ҚР ... ... Жаңа ... - жаңа экономика. //«Егемен
Қазақстан». Алматы. – 2004 ж. – 16 желтоқсан
6. ҚР ... ... ... ... ... Қазақстан
экономикалық-әлеуметтік және жедел жаңару жолында. ... ... – 2005 ж. – 19 ... ҚР ... ... Қазақстан халқына жолдауы. Қазақстанның
әлемдегі 50 елдің қатарына кіру стратегиясы, «Егемен Қазақстан» 01.03.2006.
8. ҚР Президенті Н.Ә.Назарбаев. Қазақстан халқына ... ... ... ...... ... басты мақсаты. //«Егемен
Қазақстан» 2008 ж.
9. Қазақстан Республикасында 2015 жылға дейінгі білім беруді ... ... ... 2003. – 26 ... Дәулиева Ғ.Р. Білім беру саласының экономикасы (оқу ... ... ... жизни населения: стат.сборник /под ред№ А.А.Смаилова. –
Алматы, 2002. – 23-27 с.
12. Бушмарин И.В. Современные ... к ... ... в свете мирового опыта //Общество и экономика, 1995. - №1. – ... ... Н.К. ... развитие в Казахстане. Алматы, 2003.
14. Бекенова Л. Білім берудің ұлттық моделі керек ... ... – 2005. 3-4 ... Бөлеев Қ., Дәсенова Г. Білім берудің ... ... 2005. - №4. – 11-13 ... ... Н.К. ... ... ... и образования в
Казахстане. Алматы, 1998.
17. Мажитова С.К. Высшее образование как ... ... ... //Вестник КазНУ, 2003. - №3(37).
18. Шөптібаева Г. “Адам капиталы” мәселесінің интерпретациясы //Саясат
журналы, 2004. - №4.
19. Дятлов С.А. ... ... ... ... ... СПб,
1996.
20. Нарибаев К.Н. Инвестиции в человеческий капитал. Алматы, 1998.
21. Беккер Г. Человеческий капитал (главы из ... ... ... ... 1993. - ... ... К. ... жоғары оқу жүйесінде қажетті реформалар:
шетел тәжірибесінен пайдалану. //АльПари, №2, 2007ж.;
23. Сарбасова Т.С., ... Г.Р. ... ... (учебное
пособие). Алматы, 2005.
24. Мамыров Н.К. ВУЗы Казахстана: качество реформ //Мысль, 2003. - №7.
25. Қалдыбаев Ә., Мұсақұлов Қ. ... ... ... ... 2006. -№9. – 14-16 ... Кыдырова Ж. Социально-экономическая оценка привлекательности
учебного заведения на ... ... ... ... экономика,
2007. - №5-6. – 74-76 с.
27. Шерова Н. Формирование человеческого капитала в ... ... ... А.Б. ... ... РК в ... ... Научная монография. - Астана, 2004 - 290с.
29. Дамитов Б.Қ., Головатая Г.И., Егімбаева Ж.Қ. ҚР білім беру жүйесі
аймақтық жəне ... ... ... ... ... ... Б.Қ., ... Н.Т., Можаева О.И., Головатая Г.И., Егимбаева
Ж.Қ., Ноғайбаланова С.Ж., Сүлейменова Ш.А., Махметова Г.П., Текешева Т.Ө.
Білім ... ... мен ... ... ... ... – Астана: ҰБСБО,
2010.
31. Мамедсупиев М.Д. ... ... и ... развитием
человеческого капитала, Автореферат, Алматы, 2010 – 21, 22, 26б.
-----------------------
Адам капиталының инвестициялары
миграция
Жоғалтылған жалақы
Ұлттық есепте бейнеленген
Ұлттық есепте ... ... ... өмір ... ... ... талқылау
Уәждеме
Өзіндік білім алу
Ақпарат іздеу
Өндіріске дайындық
Экология
Кәсіптік біліктілік (білім деңгейі, дағды, іскерлік, мобильділік)
Экстрафункционалды ... ... тіл ... т.с.с).
Адам капиталының ұдайы өндірілуі
Қоғамдық әл-ауқаттылық
Экономикалық өсу
Экономикалық өркендеу
әлеуметтік
экономикалық
тиімділік
Адам капиталы
Тұтынушылық ... ... ... ... мен стимулдары)
Өндіргіш күштері (ұдайы өндіріс мақсаттарына жету құралдары)
Адамның экономикалық күштері
Білім беру ...

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 60 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геологиялық барлау жұмыстарына және пайдалы қазба кенорындарына өнеркәсіптік игеруге салынған инвестицияларының инвест жобаның тиімділігін бағалау39 бет
Қаржылай инвестициялардың есебінің аудиті7 бет
Кәсіпорын капиталын ұлғайту үшін инвестицияларды тарту есебі62 бет
Қазақстан кәсіпорындарындағы инновациялық даму стратегиясы және «Атырау - нан» ЖШС-нің инновациялық-инвестициялық жоба капитал салымдары мен экономикалық тиімділігін анықтау64 бет
Компанияның инвестициялық портфелін қалыптастыру тетігі28 бет
Адам капиталы теориясының методологиялық аспектiлерi13 бет
«Мұнай кенорынды игеруге және пайдалануға салынған ақша қаражаттарының тиімділігін талдау»8 бет
«Қазақстан Республикасының мұнайгаз секторындағы шетел инвестициялары»105 бет
Ел экономикасындағы шетелдiк инвестициялар мен компаниялар17 бет
Заманауи мемлекетіндегі инвестициялардың ролі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь