А.С.Пушкиннің шығармаларын аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі

КІРІСПЕ
I Тарау. А.С.Пушкиннің «Дубровский» повесін аударудағы Шәкәрімнің ұстанымы
II Тарау. А.С.Пушкиннің «Метель» әңгімесін аударудағы Шәкәрім Құдайбердіұлының шеберлігі
III Тарау. Л.Н.Толстой және Шәкәрім Құдайбердіұлы: көркем аударма мәселесі
ҚОРТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Көркем аударма XX ғасыр басында қазақ әдебиетінде мейлінше кең өрістеді. Бұл дәуірде әлем әдебиетінің небір үздік үлгілері А. Байтұрсынов, М.Дулатов, І.Жансүгіров, Б.Өтетілеуов, Ш.Құдайбердіұлы, Т.Ізтілеуов, М.Сералин, Ә.Найманбаев, С.Көбеев, М.Бекімов тағы басқа көптеген ақын – жазушылардың қаламынан қазақша сөйледі. Үндінің асыл мұрасы «Калила мен Димнадан» алынған мысалдар, әйгілі парсы ақыны Фердоусидің «Шахнамасынан» үзінділер, Низами, Сағдидің дастандары, орыс ақыны А.С.Пушкиннің «Капитан қызы», «Дубровский», «Бораны», М.Лермонтовтың «Қашқын», «Үш терек» атты шығармалары, Л.Н.Толстойдың түрлі туындылары аталған қаламгерлер арқылы қазақ ортасына жетті. Әрине, ол шығармалардың аударылу сапасы, аударманың әдеби – көркемдік жетістігі біркелкі болды деп айта алмаймыз. Ақын – жазушыларымыз сол кезде аудармаларының, алдымен, қазақ оқырманына түсінікті болып шығуы жағына баса назар аударған.
Біздің сөз етпегіміз, көрнекті ақын, ғұлама ойшыл, білгір тарихшы, дарынды аудармашы Шәкәрім Құдайбердіұлы қалдырған бай мұраның бір саласы оның көркем аударма дамуына қосқан үлесі. «Жасымнан жетік білдім түрік тілін» деп ақынның өзі айтқандай, Шәкәрім Шығыстың да, Батыстың да асыл жауһарларымен таныс болған. Ол ең бірінші кезекте Шығыстың ғұламаларына жүгініп, сол тұлғалардың шығармаларын ана тілімізге тәржімалаған.
Оятқан мені ерте – Шығыс жыры,
Айнадай айқын болды әлем сыры.
Талпынып орыс тілін үйренумен,
Надандықтың тазарып кетті кірі,
деп жырлайды ақын бір өлеңінде.
Шәкәрім парсы тілдес шайырлардың арасынан «Шираз бұлбұлы» атанған Қожа Хафиздің (1325 – 1389) «өмір философиясына» арналған ғазалдарын (300 жолдай) ақынмен сырласа отырып жырласа, Шығыс тақырыбында ең көлемді мұрасы – «Ләйлі – Мәжнүн» жырын өз жанынан шығарғандай етіп жырлайды. Орыстың сөз зергері А.С.Пушкиннің «Дубровсий» және «Боран» шығармаларын, Л.Н.Толстойдың «Алты әңгімесін» қазақ тілінде сөйлетті. Сонымен қатар, американ жазушысы Гарриет Бичер Стоудың «Хижина дяди Тома» яғни «Том ағайдың балағаны (лашығы)» атты романын қазақ ортасына көркемдеп жеткізді. Өкінішке орай, бұл аударма бізге жеткен жоқ.
Шәкәрім XIV ғасырда өмір сүрген парсы елінің ақыны Қожа Хафизді өзіне ұстаз етіп алады. Ақын «Көрініске шоқынған», «Кел, аяқшы құй қымыз», «Ей, жарымыз, ай нұры», «Тұр аяқшы, бер қымыз», «Көңіл жібі қолымнан», «Егер сүйікті ол бала», «Анық ерге жолдас бол», «Мәжілісінде досыңның», «Кешегі басшы піріміз» деп аталатын өлеңдерді Хафизден аударған.
1. Пушкин А.С. Романы и повесты. Москва: Московский рабочий. 1968, 390 б.
2. Құдайбердиев Ш. Шығармалар. Алматы: Жазушы, 1988, 560 б.
3. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы: Қазақ Университеті, 1992, 350 б.
4. Ізтілеуова С.Д. Шәкәрім поэзиясындағы тұлға мәселесі. Филолгия ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 1966, 108 б.
5. Әдебиеттану терминдер сөздігі. Алматы: Ана тілі, 1998, 241 б.
6. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі. Алматы: Ғылым, 1977, 335 б.
7. Фразеологический словарь русского языка. Москва: Русский язык, 1978, 456 б.
8. Виноградов В.С. Лексические вопросы перевода художественный прозы. – Москва: Московского университета, 1978,322 б.
9. Абдукаримова Д.Б. Типология казахского и русского диалогов. Автореф. дис.ф.к.н. − Алма-Ата. − 1999, 60 б.
10. Имангалиева Г.С. Типология диалогия (на материале казахского и русского языков). – Автореферат. Кандид. Дисс..Алматы, 1999, 66.
11. Құдайбердиев Ш. Жолсыз жаза.. Алматы: Жалын, 1988, 253б.
12. Құрманбаева Қ. Шәкәрім поэмаларының тарихи және әдеби негіздері. Филолгия ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған диссертация. Астана, 2006, 82 б.
13. Кәрімов Х. Қанатты тіл. Алматы, 1995, 241 б.
14. Күмісбаев Ө. Шәкәрім және Пушкин. // Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми – теориялық конференция материалдары. Семей, 2006, 202 – 205 б.
15. Жұмағали З. Пушкин мен Шәкәрім // Жаңа Сарарқа. 2007, №2, 9 б.
16. Әбдіғазиұлы Б. Ақын аудармаларының асыл қыры // Шәкәрімтану мәселелері. – Алматы: Раритет, 2007, Т. 2. – 210 – 213 б.
17. Тілеуханова А.Т. Шәкәрік шығармаларындағы шеберлік пен таным бірлігі. Филолгия ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 1996, 161 б.
18. Женеева К.О. Көркем аудармадағы ұлттық болмыс және шығармашылық ізденістер. Филолгия ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2002, 124 б.
19. Әбдіғазиев Б. Шәкәрім аудармалары және нәзира дәстүрі. // Ұлт тағлымы. 2002, №1, 93 – 101 б.
20. Толстой Л.Н. Собрание сочинений; В 22-х т. Москва: Художественная литература, 1978, Т. 14. 17-21 б.
21. Русско – казахский словарь. Алматы: Дайк-Пресс, 2005, 1146 б.
22. Ожегов С.И. Словарь русского языка. – Москва: Русский язык, 1989, 916 с.
23. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Алматы: Ғылым, 1985, 591 б
24. Қазақша – орысша сөздік. Алматы: Дайк Пресс, 2008, 960 б.
25. Толстой Л.Н. Полное собраний сочинений. Москва: Худ. Литература. 1952. Т. 90. 231 б.
26. Толстой Л.Н. Полное собраний сочинений. Москва: Худ. Литература. 1952. Т. 34. 135 – 137 б.
27. Әбдіғазиев Б. Ш. Құдайбердиев – творчестволық өмірбаяны. Методикалық нұсқау. Алматы, 1989, 65 б.
28. Әбдіғазиев Б. Шәкәрім шығармаларының дәстүрлі және көркемдік негіздері.Филология ғылымдарының докторлық атағын алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2002, 338 б.
29. Мұхамедханұлы Қ. Шәкәрім // Шәкәрім. 2007, № 1, 42 б.
30. Аманжол А. Шәкәрім және Толстой: көркем аударма мәселесі // Шәкәрімтану мәселелері. Алматы: Раритет, 2007, 216 б.
31. Алпысбаев Қ. Қазыбек Г. Қазақ аудармасының теориясы мен тәжірибесі. Алматы: Қазақ университеті, 2001, 212 б.
32. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. Алматы: Ценные бумаги, 2007, 200 б.
33. Атығай Б. Шәкәрім аударған «Дубровский» // Жұлдыз. 2000, № 10, 116 – 119 б.
34. Ахметова Ж.Қ. Шәкәрім аудармалары // Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми – теориялық конференция материалдары. Семей, 2006, 202 – 205 б.
35. Бүркітбаева А.Ұ. Шәкәрімдік сөз өрнегі // Ш. Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. Семей, 2006, 205 б.
36. Әлімбаев М. Өрнекті сөз – ортақ қазына. Алматы: Қазақстан, 1967, 165 б.
37. Джұбаева А.Ә. Шәкәрім шығармаларында кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері // П.М.У. Хабаршысы. 2005, №4, 22 б.
38. Жұмағали З. Шәкәрім Пушкиннің «Дубровскийін» қалай аударған еді // Егемен Қазақстан. 2006, 28 маусым, 7 б.
39. Саденова А.Е. Диалог, оның мазмұндық түрлері // ҚазҰУ Хабаршысы. 2007,№1, 48 б.
40. Салқынбаев. Шәкәрім және Шығыс әлемі // ҚазҰУ Хабаршысы. 2007, №3, 57 б.
41. Сәтбаева Ш.Қ. Шәкәрім Құдайбердиев. Алматы: Білім, 1990, 465 б.
42. Талжанов С. Аударма және қазақ әдебиетінің мәселелері. Алматы: Ғылым, 1975, 285 б.
43. Тарақов Ә. Аударма әлемі. Алматы: Қазақ университеті, 2007,
242 б.
44. Ізтілеуова С.Д. Шәкәрім аудармалары // Семей мемлекеттік университетінің хабаршысы. 2005, №1, 62 б.
45. Мамаева А.Е. Қазақ тіліндегі дисфемистік синекдохалар // ҚазҰУ Хабаршысы. 2007, № 1, 92 б.
46. Абиыр А. Шәкәрім Құдайбердиев – аудармашы // Қазақ әдебиеті. 2002, 28 шілде, 12 б.
47. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және салыстырмалы әдебиеттанудың өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми теориялық конференция материалдары. – Алматы: Ценные бумаги, 2008, 226 б.
        
        КІРІСПЕ
Көркем аударма XX ғасыр ... ... ... ... ... Бұл ... әлем ... небір үздік үлгілері А. Байтұрсынов,
М.Дулатов, І.Жансүгіров, Б.Өтетілеуов, Ш.Құдайбердіұлы, Т.Ізтілеуов,
М.Сералин, Ә.Найманбаев, С.Көбеев, ... тағы ... ... ақын ... ... қазақша сөйледі. Үндінің асыл мұрасы «Калила мен
Димнадан» алынған мысалдар, әйгілі парсы ... ... ... ... ... ... орыс ақыны А.С.Пушкиннің «Капитан
қызы», «Дубровский», «Бораны», ... ... «Үш ... ... Л.Н.Толстойдың түрлі туындылары аталған қаламгерлер ... ... ... ... ол шығармалардың аударылу сапасы, аударманың
әдеби – көркемдік жетістігі біркелкі болды деп айта ... Ақын ... сол ... ... ... ... ... түсінікті
болып шығуы жағына баса назар аударған.
Біздің сөз ... ... ... ғұлама ойшыл, білгір тарихшы,
дарынды аудармашы Шәкәрім Құдайбердіұлы қалдырған бай мұраның бір саласы ... ... ... ... ... үлесі. «Жасымнан жетік білдім түрік
тілін» деп ақынның өзі айтқандай, Шәкәрім Шығыстың да, ... да ... ... ... Ол ең ... ... ... ғұламаларына
жүгініп, сол тұлғалардың шығармаларын ана тілімізге тәржімалаған.
Оятқан мені ерте – ... ... ... ... әлем ... орыс ... үйренумен,
Надандықтың тазарып кетті кірі, -
деп жырлайды ақын бір өлеңінде.
Шәкәрім парсы тілдес шайырлардың арасынан «Шираз бұлбұлы» атанған Қожа
Хафиздің (1325 – 1389) ... ... ... ... ... ... ... отырып жырласа, Шығыс тақырыбында ең көлемді мұрасы
...... ... өз ... шығарғандай етіп жырлайды. Орыстың сөз
зергері А.С.Пушкиннің «Дубровсий» және «Боран» шығармаларын, Л.Н.Толстойдың
«Алты ... ... ... ... ... ... ... жазушысы
Гарриет Бичер Стоудың «Хижина дяди Тома» яғни «Том ... ... атты ... ... ... ... жеткізді. Өкінішке орай,
бұл аударма бізге жеткен жоқ.
Шәкәрім XIV ғасырда өмір ... ... ... ... Қожа ... ... етіп ... Ақын «Көрініске шоқынған», «Кел, аяқшы құй қымыз», «Ей,
жарымыз, ай нұры», «Тұр аяқшы, бер қымыз», ... жібі ... ... ол ... ... ерге ... бол», «Мәжілісінде досыңның», «Кешегі
басшы піріміз» деп аталатын өлеңдерді Хафизден аударған.
Ақын Хафиздің өмірге, тіршіліктің сырларына, құдай ... ...... ... ішкі ... ой – ... ... Шәкәрім аударған Хафиз жырларының ... да ... ... ... ... қай – ... да ақынның көңіл –күйінің терең
қатпарлары көрініс тапқан.
Шығыс мәдениетінің маржандарын таңдап, талғап терген Шәкәрімнің ... тағы бір ... ... дүниесі әйгілі «Ләйлі – Мәжнүн» ... ... ... – Мәжнүн» дастаны 1907 жылы дүниеге келген. 1922
– 1923 жылдары ... ... ... ... басылды. Кейінірек,
1935 жылы Сәкен Сейфуллиннің басшылығымен жеке кітап болып басылып шықты.
Шығыста «Ләйлі – Мәжнүн» тақырыбына ... ... көп ... өзі ... бұл ... сюжетін ақын Шығыстың ұлы
шайырларының бірі Физулиден алған. Шәкәрім аудармасындағы ... ... ... ... Ләйлімен өз жұмысы,
Әне сол шын ғашықтың қылған ісі.
Бұлардың әпсанасын жазған адам,
Физули Бағдади деген кісі.
Ондай ғып еш бәйішті жаза ... шын ... қаза ... Физулидің іздеп тауып,
Кез болды былтырғы жыл азар маған».
Азербайжанның ұлы ... ... ... ... (1494- ... осылай жырлайды.
Біздің негізгі мақсатымыз, Шәкәрім Құдайбердіұлының орыс клссиктерінен
аударған шығармаларын талдау. Себебі, біз Шығыс тілін жетік білмегендіктен,
Шығыс ... ... ... ... обьектіміз ете алмадық.
Ақын А.С.Пушкиннің сүбелі ... ... ... ... мен ... қазақ тіліне аударған. Шәкәрім Пушкиннің аталған
шығармаларын 1908 - 1912 жылдары поэзия тілінде аударады.
Шәкәрім өзі пір ... ... алты ... ... ... болсақ, «Асархидон – Лаэли» (қара сөзбен), «Үш сауал» (қара сөзбен),
«Криз патша» (өлеңмен) әңгімелері мен ... ... ... ... үш
шығарманы «Күншығыстың жүз әңгімесінен» (1888 жылғы әңгімелер) алып ... ... ... ... ... ... атап айтқанда: «Пан–Жи–Зан
хан» (өлеңмен), «Ұждан» (қара сөзбен), «Қолшатыр ... ... ... жоғарыда аталған алты әңгімесін аударғандағы мақсатын
ақын ашып айтып былай дейді:
Алты әңгіме оқуға жайың бар ... жаңа ... ... бос сөз ... ... ... жібер ішкі сырын пайымдарға.
Орыс, қазақ адамның бәрі бірдей,
Ешкімді алалама оны білмей.
Кем – кетікке қарасу ар міндеті,
Халқыңа ... ... ... ... ... Толстойдың тәрбиелік мәні бар шығармаларын аудара
отырып, қазақ ... ... ... ... ... шақырады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы қай ұлт әдебиетінен ... ... ... бір ... қоя ... ... ... пайдасы
тиетін, тәрбиелік мәні бар, адамгершілікке үндейтін шығармалар екені
сөзсіз.
Зерттеу жұмысының мақсаты: ... ... ... ... ... ... біртуар ақыны, философ Шәкәрім Құдайбердіұлының аудармашылық
өнерін зерттеп, ... ... ... аударды? Қалай аударды?
Аударманың қай ... ... ... ... ... ... Деген
сұрақтар төңірегінде жауап іздеп, жұмыс жасау.
Зерттеу жұмысының міндеті: Шәкәрім Құдайбердіұлының ... жеке – жеке ... ... ... ... Түпнұсқа мен
аударманы салыстыра отырып, тақырып пен идея ... ... ... ... ... ... ... қатар, тіл мен стиль
ерекшелігіне, образдар жүйесінің берілуіне және ... ... ... ... сөз ... талдау. Сонымен қоса,
тұпнұсқадағы диалогтардың, тұрақты тіркестердің, реалий сөздердің, портрет
пен пейзаждың, ... ... ... ... ... ... жұмысының өзектілігі: Ақынның аударматанудағы алар орны мен
аудармаға қосқан үлесі, соның ішінде өзіндік, ... ... ... ... ... зерттелу деңгейі: Шәкәрімнің көркем аударма өнеріндегі
атқарған ісі жөнінде ... ... ... белгілі. Атап айтқанда,
белгілі ғалым Ш. Сәтбаеваның «Ш. Құдайбердиев» монографиясында ... ... ... танымдық мағлұматтар берілсе, Ө. Күмісбаевтың
«Терең тамырлар», «Казахские и персидско – арабские литературные ... ... XX вв» ... ... ... қисса – дастандар»
кітабы мен ... ... ... ... ... және ... негіздері» монографиясында,
И.Жеменейдің «Хафиз және қазақ әдебиеті» оқу құралдарында Шәкәрімнің шығыс
... ... ... ... қарастырылған. Одан кейінгі
Шәкәрім Құдайбердіұлының аудармаларын танытуға ат ... ... ... ... ... ... атауға болады. Сонымен қатар, Әл – Фараби атындағы Қазақ
Ұлттық университеті, филология факультеті «Әдеби шығармашылық және ... ... ... ... ... және ... ... бойынша жарияланған зерттеу еңбектерінің пайдасы көп болды.
Зерттеудің әдіс-тәсілдері: ... ... ... мен аударманың тақырыбы мен идеясының сайма-сайлық өлшемдері;
Түпнұсқа мен аударманың сюжеті мен ... ... ... мен ... образдар жүйесі сайма- сайлық өлшемдері;
Түпнұсқа мен аударманың тілі мен стилінің сайма- сайлық өлшемдері;
Суреткердің дүниетанымы мен ... әдіс ... ... ... ... ... ... Құдайбердіұлының аудармалары, орыс
жазушыларынан ... ... атап ... ... мен «Метель» шығармаларының аударылуы мен Л.Н. Толстойдың
«Алты әңгімесі». Олар: ...... «Үш ... ... ... ... «Ұждан», «Қолшатыр бұйрығы» әңгімелері зертту нысанымыз
болды.
Автордың ... ... ... материалдар: Қарастырылып отырған
магистрлік диссертацияға қатысты ғылыми мақалалар ... ... ... және көркем аударма теориясы» ... ... ... ... ... мен ... өзекті мәселелері» атты жинақта «Шәкәрім аудармаларында
тұрақты тіркестердің ... ... ... жарияланса, енді бірі - «Аударма
теориясы мен тәжірибесінің және ... ... ... атты ... ғылыми-теориялық конференция материалдары
жинағына «Л.Н.Толстой шығармалары Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... ... жұмысының құрылымы: Бітіру жұмысы кіріспеден, үш тараудан,
қортындыдан және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... жеке – жеке атап,
олардың қай уақыттарда ... ... ... ... ... ақынның аудармаларына деген ойларын келтіруді жөн көрдік.
Бірінші тарауда, Шәкәрім ... орыс ... ... көлемді шығармасы «Дубровскийді» жан – жақты талдауға тырыстық.
Бұл шығарманы аударуда ақын қандай ... ... және ... ... де бере алды ... ... ... ой қозғадық,
түпнұсқа мен аударманы салыстыра отырып ұқсастықтары мен ... ... ... А.С. ... ... ... ... салдық. Түпнұсқа мен аударманың ... ... пен ... ... бөлсек, онан соң сюжет пен ... ... ... ... ... тілі мен ... стилін сөз
ету және Шәкәрімдік сөз өрнегін талдауға тырыстық. Яғни, ақынның ... ... ... ... ... ... ... эпитет,
теңеуден бастап, тұрақты тіркестер,диалогтардың аударылу дәрежесі, кірме
сөздердің қолданылуы.
Үшінші ... ... ... ... ... орыс жазушысы
Л.Н.Толстой шығармаларын аударуын ... ... Ақын ... мәні бар, ... ... ... «Алты әңгімесін»
аударған. Соның ішінде, екі әңгімесі «Асархидон – ... ... ... және «Үш сауалды» (Три вопроса) түпнұсқа мен аударманы салыстыра
отырып, жан – жақты талдауға тырыстық.
Қортынды бөлімде, Шәкәрім Құдайбердіұлы аудармаларындағы ... ... атап ... ... жаңалығы:
- Ш. Құдайбердіұлының аудармаға қосқан үлесі яғни аудармашы ретінде
танылуы;
- Шәкәрім аудармаларындағы көркемдік ерекшеліктердің айқындалуы;
- Ш. ... ... бір түрі – ... ... ... ... сілтеуі;
- Аударма мәтіннің тілдік-әдеби тұрғыдан талданып қарастырылуы;
- Тұрақты сөз тіркестерінің аудармада көрініс ... ... ... ... талдау үшін түпнұсқа мәтінмен параллельді
салыстырылып, нақты мысалдармен дәйектелді;
- Шәкәрім аудармаларының көркемдік сапасы айқындалды;
Жұмыстың көлемі: 76 ... ... ... ... ... ... 5
Монографиялар: 5
Мақалалар: 16
Сөздіктер: 6
Теориялық еңбектер: 7
Барлығы: 47
Зерттеу жұмысына тірек болған сөздер: Еркін аударма, балама аударма,
жартылай ... ... ... ... қосу ... ... тұрақты тіркестер.
Жұмыстың мазмұны: Кіріспеде жұмыстың ... ... ... зерттеудің әдіс - тәсілдері, жұмыстың көлемі жайында мәлімет
беріледі. Негізгі ... үш ... ... ... ... ... нақты мысалдармен дәлелденеді. Қортынды да нақты жұмыс барысы
нақтыланып, жүйеленеді.
Жұмыста қолданылған дерек ... ... ... ... ... мен ... ... Шәкәрім
Құдайбердіұлы аудармаларына қатысты жазылған диссертациялар, ... ... ... ... ... ... ... повесін аударудағы Шәкәрімнің
ұстанымы
Шәкәрім орыстың ұлы ақыны А.С.Пушкин шығармаларымен ертеден ... ... ... оның ... повесі мен «Боран»
әңгімесін қазақ тіліне ... Бұл ... ... оқиғалар
табиғаты да, айтылар ой, ұсыныстар, идеялардың сипаты да Шәкәрімнің өмірлік
мұрат, нысанасымен тамырлас екені аңғарылады. Қазақ ... бұл ... ... орыс ... көтеріп отырған проблемасын анық ұғып, өзінің
гуманистік көзқарасы арқылы шебер суреттеген. Шәкәрім ғұмыр бойы ... ... ... пен ... ... ... үн көтерген,
адамға тән ар мен ақылдың тазалығын, ынсаптылық пен ... ... мен ... ... ... Соның нәтижесінде «Дубровский»
мен «Боран» Шәкәрімнің қаламы арқылы қазақша сөйледі. ... ... мен ... ... ... ... аударды.
Талдауға кіріспес бұрын екі жанрдың ерекшелігіне көңіл бөлсек.
«Прозалық шығармалар үлкен, орта, ... ... жанр ... ... әңгіме, новелла болып бөлінеді. Повесть – романға қарағанда сюжет
ауқымының ... ... ... адам ... ... ... құбылыстары кеңірек, біраз
дамытыла суреттеледі. Ондағы ... ... ... тұтаса
басталуы мен байланысы, шиеленісі мен ... ... әрі ... ... қаһармандар да бірнешеу, тіпті ондап саналады. ... ең ... ... ... бас ... ... болмақ»
[3,302],- повестьке жоғарыдағыдай анықтама берілсе, поэмаға З.Қабдолов
мынадай анықтама береді: «Орта көлемді эпостың ... ... тағы бір ... ... ... poiemа – туынды) - өлеңді повесть, өмірде болған не болуға
тиіс күрделі құбылыстар мен ... ... ... адам ... ... шындығын көлемді, желілі, эпикалық не лирикалық сипаттағы өлеңмен
суреттеу. Поэмалар түрлі-түрлі: ... ... да, ... ... ... ... дегеніміз - өлеңді повесть болса, повесть пен поэманың көтерер
жүгі бір болғаны ғой. Онда ... мен ... ... ... ғана ... ... «Дубровский» шығармасын сюжетті
поэмаға жатқызуға болады. Дегенмен, Шәкәрім Құдайбердіұлы өзінің аудармасын
«Дубровский» әңгімесі деп ... ... ... - прозалық шығарма, орыс қоғамының сол
замандағы тіршілігін суреттейтін ... ... ... ... ... Дубровский сияқты байлардың болуына, оқиғалар
тартысының сол бай ортада, байлық пен ... ... ... ... орыс ... ... бейнелейтін, қоғамдағы
әлеуметтік топтар арасындағы қайшылықтарды баяндайтын ... деп ... ... оны таза ... ... деп те айта ... ... негізгі обьектісі – адам, адамдар арасындағы қарым – ... ... пен ар ... Бұл, сөз жоқ, ... ... қауымға ұсынылатын басты эстетикалық құндылықтармен астарлас
идея. Қазақ ақынының назарын аударған ... де ... осы ... ... ... мақсатын, шығармаларының идеясын, ішкі рухын
терең түсінген Шәкәрім өз ... өз ... ... оқиғасымен
тамырластыра отырып жырлайды. Шәкәрім Құдайбердіұлы А.С.Пушкин ... ... ... ... ... ... Пушкиннің аталған шығармаларын 1908 - 1912 жылдары ... ... ... ... 1924 жылы жеке ... ... Семейде
басылып шыққан.
Пушкинде романның сюжеті бірден: «Несколько лет тому назад в ... ... ... жил старинный ... ... ... ... деп ... Шәкәрімнің «Дубровскийі» 31 шумақтан, 124
жолдан тұратын прологтан кейін барып желі тартады. Бұл – ғасыр ... көбі ... ... Пушкиннің ой - өрісін, ... ... ... ... ... та ... ... білген дала ақыны
әр дәуірдегі адамның, қоғамның ... шола ... жеке мен ... ... ... арасындағы үйлестіктің не қайшылықтың әрқилы ... бір ... ... ... тиек етеді. Бүгінгі бардың ертең
жоқ болуының, бүгінгі достың ертең ... шыға ... ... ... үңілуге талпынады. Түптеп келгенде бұл – повестье
айтылатын ... ... ... идеялық нысанасын меңзейді:
Жазған жоқ Пушкин мұны ермек үшін,
Мақсұты: бізге ғибрат бермек үшін.
Қиянатшыл, зорлықшыл, парақордың
Мінезінің суретін көрмек үшін ... ... ... ... біз жоғарыдағы Пушкиннің өзінен
алынған жолдардың қазақшасын ... ... ... ... ... ... адамзат із қалдырмай.
Сол өткен көп заманның бір кезінде,
Болыпты Троекуров деген бір бай [2,412],-
деп ... да, ... ... тағы бір кейіпкер
Дубровскиймен таныстырады және Дубровский мен ... ... ... ... алғы ... ... тағы былай дейді:
Жазбаймын дәл өзінше Пушкин сөзін,
Қазақтың шағылдырар надан көзін.
Ғылымнан көзілдірік кимеген ел,
Туралап көре ... деп ... ... [2,412].
Бұл жолдар – Шәкәрім А.С.Пушкиннің аталмыш шығармасын өз ... ... ... ... ... деген ойымыздың дәлелі.
А.С.Пушкиннің «Дубровский» повесінің оқиғасы он ... ... ... ... ... ... ... тараулар жігі жай
белгілермен ғана бөлінген. Ал, повестің тексті 372 ... он бір ... өлең ... ... ... ... ... – адамдар арасындағы әрекеттің
басы; тартыстың басталуы іспетті, шығарма ... ... ... ... себебі секілді» [3,74 ].
Түпнұсқада сюжеттік байланыс Троекуровтың аңға ... ... ... ит ... алып ... ... бір ... келіспей
қалуы және қызметкерінің сөзіне Троекуровтың дарақылана күлгеніне ренжіп,
Дубровскийдің ... ... ... в ... ... ... ... собирался в отъезжее поле.
Накануне был ... ... ... и ... быть ... к пяти ... Хозяин и гости пошли на псарный двор.
Гости почитали обязанностию восхищаться псарнею ... ... ... ... и хмурился.
«Что же ты хмуришься, брат, - спросил его Кирила Петрович, - ... моя тебе не ... - ... - отвечал он сурово, - псарня чудная,
вряд людям вашим житье такое ж, как ... ... Один из ... «Мы на свое ... - ... он, - ... бога и ... не
жалуемся, а что правда, то правда, иному и дворянину не худо бы ... на ... ... ... Ему было б и ... и ... ... громко засмеялся при дерзком замечании своего холопа, а ... за ним ... хотя и ... что ... ... ... и к ним. ... побледнел и не сказал ни слова. Между тем
Андрей Дубровский скрылся, и никто того не заметил» ... ... ... ... да ... ... апарды қонақтарын.
Сөз сөйлемей тұр еді Дубровский
«Сен неге сөйлемейсің» - деді досы.
«Маған міндет емес қой ит мақтамақ,
Жаңа көрген қонақтар алсын сабақ.
Ит ... ... ... ... ... ... үй, ... тамақ!?»
Бұл сөзге бір қызметкер ашуланды:
- Иттен кейін көрдің бе сен адамды?
Біз түгіл сіз ... бір ... ... ... ... ... ... қарқ-қарқ күлді,
«Сөз таптың» деп арқаға қақты құлды.
Мақтаншақтың малайы тасыр болып,
Ұқпағанын Андрей іші ... ... ... ... өз ... қайтып кетті» [2,415].
Яғни, түпнұсқа мен аударманың байланысы бірдей. Міне, ... ... да ... шығу ... ... шығармадағы тартыс Троекуров Дубровскийдің жерін алып қою ... ... ... Дубровский мен Троекуровтың сот алдына баруынан
және Троекуровтың жеңіп шығуынан көрінеді:
«Троекуров узнал заседателя Шабашкина и ... его ... ... ... уже стоял перед Кирилом Петровичем, отвешивая ... и ... ... его ... У меня ... ... - ... Троекуров, - мелкопоместный грубиян; я
хочу взять у него имение, - как ты про то думаешь?...
Приехав в ... ... ... остановился у знакомого купца,
ночевал у него, и на другой день утром явился в присутстие ... ... за ним ... и ... ... Он сел при открытых дверях – Андрей
Гаврилович стоя ... к ...... глубокая тишина, и секретарь
звонким голосом стал читать определение суда» [1,135].
Ал, аудармада тартыс:
«Келді де Троекуров сотқа ... стол ... зыр ... ... бір адам жоқ,
Не қылсын ұлықтардың қалтасы тоқ.
Секретарь сот билігін оқыды әкеп,
«Еш даусыз Кистеневка - байдікі» деп
Андрей ... ... ... ... пайдасын жеп» [2,418].
Осылай аудармашы түпнұсқадан алыс кетпеген. Оқиға ары қарай дамып,
шиеленісе түседі. Осы оқиғаны ... ... ... Дубровскийдің ұлы
Владимир Дубровский Петербургтан келеді, Андрей Дубровский қайтыс болады
және ... ... ... жатқан үйді өртеп, әкесінің кегі
жолында ... ... ... ... пожар свирепствовал еще несколько времени в темноте
ночи, ... них ... ... ... Кистеневки» [1,153].
Аудармада: «Мұжықтың кейі қорқып, кейі састы,
Владимир құлдарға амандасты:
«Мен ... ... де аман бол» - ... ... қадам басты.
Бір минутта зорайды от лапылдап,
Еден, тіреу қирады бек шатырлап» [2,428].
Аудармадағы сюжеттің әрбір даму ... ... ... ... шегі ... ... – шың) – сюжеттік дамудың ең жоғарғы
сатысы; адамдар арасындағы ... ... ... ... жеткен
жері; шығармадағы драмалық тартыстың өрістеп шыққан биігі» [3,177].
Шығарманың шарықтау шегі Владимир Дубровскийдің оқытушы Дефорж ... ... ... ... ... ... ... некелесіп қоюынан, Дубровскийдің Верейский қолынан
жаралануынан ... не ... ... ... ... из бокового кармана дорожный
пистолет и выстрелил в маскированного разбойника. Дубровский был ранен ... ... ... Вы ... - ... Дубровский, обращаясь к бледной княгине.
- Нет, - ... она. – ... – я ... я жена ... Что вы ... - ... с отчаяния Дубровский, - нет, вы не жена
его, вы были приневолены, вы никогда не ... ... Я ... я дала ... - ... она с твердостию, - князь
мой муж, прикажите освободить его и оставьте меня с ... ... уже не ... боль раны и ... ... души ... ... Он упал у колеса, разбойники окружили его» [1,190].
Бұл ... да сол ... ... де ... атты мылтық алып,
Тік тимей, иығына тиді барып...
«Түс – деді – пәуескеден Марияға,-
Мен келдім, неге ... ... ... да, болдым ғой бұған қатын
Сорлының шығарма енді жаман атын.
Берерсін мені ойласаң тілегімді,
Жүріп кет, хош, аман бол, асыл ... да ... ... ... сөз аяғын кетті талып.
Қансырап жарасынан талды ғой деп,
Әкетті жолдастары сүйреп алып» [2,451].
Шығарманың шешіміне келсек, түпнұсқада былай ... дней ... он ... всех ... сообщников, объявил им, что
намерен навсегда их оставить, советовал и им переменить образ жизни...
Но последствия их ... ... ... ... и грабежи
прекратились. Дороги стали свободны. По другим ... ... ... ... за ... ... ... бол, жан достарым, мен кетемін,
Дертімді мұнда кімге емдетемін.
Көз көрмес құлақ, сезбес орын тауып,
Жайымды жан білместей жерде ... ... ... ... ұлық ... көпке шейін.
Разбойник, талау, шабу тоқталыпты,
Жел тынды, күн басылды дегендейін.
«Кетті деп заграница – ... ... ұзын өсек ... ... ашыр ма, ... ... ма,
Біздің қазақ сорлының мұндай ерге? [2,453] –
деп, шығармадағы шешім аяқталады. Шәкәрім ... ... жоқ бір ... ... кім, ... кім, жазықсыз кім,
Қайсысы ақ жүректі, қайсысы сұм?
Кекті кім, кекті жеңіп кешірген кім?
Білдің бе күшті екенін махаббаттың?! [2,453]
Аудармашы ... ... ... ... яғни ... аяқтау арқылы, шешімді оқырман қауымға қалдырады.
Шәкәрім Пушкинді сөзбе – сөз ... ... ... деген
жерлерін шашауын шығармай теріп алып толғатады. Аударма сюжетінде жоғарыдан
байқағанымыздай шашырандылық жоқ, ... бір ... ... ... ... ... ... тоқталсақ, Пушкин шығармадағы басты
кейіпкерлердің бірі Кирил Петорвич Троекуровты былай суреттейді: «Несколько
лет тому назад в одном из ... ... жил ... ... ... Петрович Троекуров. Его богатство знатный род и связи давали ... вес в ... где ... его ... ... рады были
угождать малейшим его прихотям; губернские чиновники трепетали при ... дом его ... был ... ... ... тешить его барскую
праздность, разделяя шумные, а иногда и буйные его увеселения. ...Огромная
библиотека, составленная большею ... из ... ... ... ... Отец ее, ... не ... ничего, кроме «Совершенной
поварихи»...»[1,129].
Шәкәрім Троекуровты:
«Сол өткен көп заманның бір кезінде,
Болыпты Троекуров деген бір бай.
Дейтұғын «Покровский» қышлағы бар,
Жазылған құлы ... көп ... ... ... итше ... ол заманның ақшқұмар.
Бай өзі оқымаған надан екен,
Тәкаббар, мақтан сүйгіш адам екен.
«Малы көпке пәле жоқ» деп ... өр ... ... ... мінез-құлқын, психологиясын ақын осылай бейнелейді.
Түпнұсқада байдың мақтаншақтығы, тәкаппарлығы, айналасына өктем ... Ал, ... ... бұл ... ... надан» деген
сипаттаманы қосады. Себебі, түпнұсқада келтіргеніміздей, байдың үлкен
кітапханасының бар ... оны ... өзі ... ... ... шығармада Троекуровтың француз тілін білмейтіндігі айтылған.
«Троекуров бейнесі – былыққа, зорлыққа, парақорлыққа толы ... Уез ... оның ... ... ... ... ... үйірілген арадай Троекуровтан жемтік күтеді. Мол байлықтан
садақа тиген чиновниктер үшін ... ... заң. Ол ... ... ... ... бүкіл өңірге істетеді. Момын елді, ... зар ... ... көрі оның аңға ... иті ... ... жанды аямақ емес. Ол өзінің жалғыз қызы Марияны да аямайды. Шалға
берме деп зар ... ... ... көз жасы әке ... ... ... ... Салтанат Далбайқызы «Шәкәрім поэзиясындаы тұлға мәселесі»
атты зерттеуінде.
Троекуров туралы Шәкәрім Құдайбердіұлы:
«Досы – мал, дұспаны – адам, ... ит емес пе ... ... ... оның ... жат ... ... тұр.
Пушкин шығармадағы екінші кейіпкер ... «Сей ... ... ... был ему ... ... и ... семидесятью
душами. Троекуров, надменный в сношениях с людьми самого высшего звания,
уважал Дубровского несмотря на его ... ... ... ... Дубровский деген бір бай
Дәулеті оның емес тым анадай.
Мінезі Троекуров сықылды емес
Жаралған бір-біріне тіпті ұқсамай.
Дубровский мал сүймей, адам сүйгіш
Қиянат, залымдықты ... ... ... ар ... деп ... әділетті ерте түйгіш»[2,413].
Қарап отырсақ, Дубровский көрші досына тіпті ұқсамайтын кереғар бейне.
Байлықтан гөрі адамдықты, ... биік ... жан. ... ... ... ... кейіпкер. Сондықтан, Шәкәрім ... екі бай» ... ... ... керек.
Пушкин Андрей Дубровскийдің ауырғандағы портретін былай береді:
«В эту ... в залу ... ... ... ... старик высокого
роста, бледный и худой, в халате и колпаке»[1,143].
Осы портретті Шәкәрім:
«Сол кезде біреу шықты есік ашып,
Өлген кісі сықылды қаны ... ... ... оты сөнген,
Бір тұрып, бір жығылып азар басып»[2,422],-
деп, түпнұсқадан алшақтау кеткенімен, мағынасын сақтап береді.
«Портрет ... - ... - ... ... сырт
көрінісін, кескін-кейпін бой тұлғасын суреттеу. Кейіпкердің мінез-бітімін,
характерін неғұрлым ашып көрсету үшін оның портретін ... де ... бар. ... ... ... ... ... күрес-тартыс
үстінде, оның басқа адамдармен қарым-қатынасы, өзінің ... ... ... ... айқындай отырып, жазушы портреттік сипаттауға да
көңіл ... ... ... ... ... бой ... ... сөйлеу мәнерін есте қаларлықтай етіп, әсерлі бейнелеуге мән
береді» [5, ... ... ... ... ... ... ... Аудармашы да осы ойды ескеріп түпнұсқадағы ... ... ... ... ... ... Владимир Дубровскийдің портретін Пушкин кейіпкер
Анна Савишнаның ... ... деп ... ... ко мне ... ... ... черноволосый, в усах, в бороде, сущий портрет...»[1.161].
Шәкәрім аталған портретті:
«Қара мұрт, қара шашты, өткір көзі,
Ішімді елжіретті әрбір сөзі.
Орта бойлы иықты, жүзі ... бес ... ... ... ... ... жоқ «Орта бойлы иықты, жүзі нұрлы» деген
тіркес ... ... ... кейіпкер портретін толықтыру
(добовление) ... ... ... ... ... исправниктің көрсетуінде
сипаттайды: «От роду 23 года, ... ... ... ... ... бреет,
глаза имеет карие, волосы русые, нос ... ... ... ... ... ... қара көзі бар, қоңыр шашты,
Орта бойлы, қара мұрт, қара қасты.
Мұрны ... ... ... екі ... биыл ... ... ... Дубровскийдің шашын «русый» яғны «ақ
сары шаш» деп сипаттаса, ... ... ... деп ... Сонымен қатар,
кейіпкер көзі түпнұсқада «карие глаза» яғни «қой ... ... ... «өткір, қара көзді» болып келеді. Бұл өлең жолдарындағы «қара
мұрт, қара ... ... өз ... ... Ал ... ... «жиырма екі
жасынан биыл астыны» жасы ... үш десе буын саны ... ... еді. ... азды – ... ... жалтармай, жасқанбай поэзия
табиғатына бағынған. Осы ... ... ... ... «қыр ... тең дәрежедегі баламасы болады.
«Әдебиеттегі портреттің өзгешелігі, мысалы, суретші ... ... ... ол ... бет - ... ... ... көбінесе жекелеген ерекшеліктер, есте ... ... ... детальдар арқылы көрсетеді. Суретші жасаған ... ... ... ... қалайда бүтіндей алынады. Ал,
әдебиет шығармасында портрет бояумен ... ... ... ... кескін-кейпі суреттелген жеке сипат-белгілері
негізінде ойша ... ... ... ... портретке
қажетті бөлекше қасиет-белгілерді екшеп, дәл көрсетудің, ұтымды көркем
детальдар қолданудың маңызы айрықша болады»[270].
Адам бейнесін, ... ... ... оңай дүние емес және оны
өзге тілге поэзия тілінде аудару ұйқасты қажет етеді. Аудармашыда ... ... ... айғағы.
«Шәкәрім Пушкиннің үлгі - өнегесін қазақ жұртына түсінікті тілмен,
қазаққа ... ... ... ... Әр ... ... ... Владимир Дубровский мәдениеттің, ... ... ... Ол әрі ... ... ... ... жігіт. Оған
қоса адал жүрек пен нәзік сезім иесі. Оның Марияға ... ... ... ... ... ... ... таза. Владимир «сегіз қырлы, бір сырлы»
азамат – толысқан тұлға. Бірақ, әділетсіз, арсыз ... оны да ... Ол күш – ... жан ... ... жолына жұмсағанымен,
жәбірленгендерге қол ұшын бергенімен қоғамды жөндей алмайды. ... ... ... ... ... Солай бола тұрса да өмірдің
баяндылығы, мән – мағынасы ... ... ... ... ... адал адамзат Владимир Дубровский жағында. Ақынның арман, мақсаты
әділеттің ақ туының желбіреуі. ... ... ... пен ... ... ... Адамзат тіршілігінде бұл мәселе күн
тәртібінен түспек емес. Адамзатты ... ... ... ... және махаббатты мақсат тұтқан жандар»[4,114] - дейді Ізтілеуова
Салтанат ... ... ... ... ... атты филология
ғылымдарының кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған диссертациясында.
Шығармадағы келесі кейіпкер Кирил Петрович Троекуровтың қызы ... ... ... «Читатель, вероятно, уже догадался, ... ... ... о ... ... мы еще ... несколько слов, есть
героиня нашей повести. В эпоху, нами описываемую, ей было сеинадцать лет, ... ее была в ... ... ... ... ... частию из сочинений
французских писателей XVIII века, была отдана в ее распоряжение... и ... ... ... ... ... ... ... на
романах..»[1,154].
Аудармада: «Тыңдаушының ойынан шықты ма екен,
Баяғы Мария деген бір жастау қыз.
Сабаққа оқысын деп беріп еді,
Бұл кезде он жетіге келіп ... ... ... ... ... ... көріп еді» [2,429],-
деп, түпнұсқадан алшақтау кеткен тұстары да ... ... ... ... ... барысында біртіндеп
ашыла түссе, Шәкәрім Құдайбердіұлы кейіпкерлер мінезін оқырмандарға бірден
аражігін ашып, таныстырып өтеді. ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте ашылатын болса, ... ... ... ... – төгіліп, жиынтық түрде айтылады.
«Дубровский» повесінде Шәкәрім Құдайбердіұлының көркемдік шеберлігін
тануға болады. Ақын ... ... ... мен өлең ... ... ... тәсілмен астарлы жеткізе білудің ... ... ... ... Ол ... ... ... ғана емес, әр тармағына да небір теңеулер
мен эпитет, метафораларды, символдарды тамаша қолдана ... ... ... ... алға ... ... ... терең, жаңалығы мол
мұраларды қалдыра білген ақын.
«Жер айналмай тұрмайды дүние жай,
Келер, кетер адамзат із ... ... көп ... бір ... ... ... бір ... есепсіз жылдарда көп жан өткен,
Кезімен бірі келіп, бірі кеткен» [2,409].
Осындағы «келер, кетер» қолданымы ақын поэзиясында жиі кездеседі. Бір-
біріне қарама - ... ... екі сөз ... екі ... ... ... ой ... мен танымын айшықтау үшін тамаша қолдана біледі.
Метафоралар:
«Ақылсыз мал мен мансап кім екенін,
Сырты – адам, іші – ... сұм ... ... метафора арқылы аудармашы басты кейіпкерлердің бірі
Троекуров бейнесін ашып отыр.
«Сөзі – бал, әр ... ... ... ... ... кетті еріксіз жас» [2,421].
Мария бейнесін ашу да «сөзін – ... ... ... яғни оның ...... ... ... адам осындайға жол таппаған» [2,417].
«Законды – түйеге» балайды, заң қатып ... ... ... оны ... ... ... болады дегенді айтып отыр. Бұл сөзді Шәкәрім ... ... ... ... ... ... жерде гүл сыбырлады.
Аққан өзен көрсетіп о да өмірін,
Менше ақшы деп, ... ... ... ... ... ... ... қылып тау тартты көлеңкесін» [2,425].
Теңеу:
«Әуел баста адамзат аңша жүріп,
Әлсізін азық қылды әлі жеткен» [2,409].
«Қырда құс, дарияда балықтай боп,
Аяғында шар ... ... ... ... ... ... итше ереді,
Ұлығы ол заманның ақшақұмар» [2,413].
«Иттейін еркелеген жылмаң қақты,
Бай көрсе парақорлар қандай майда» [2,416].
«Қалғаны шуылдады қырған ... бір ... тағы ... [2,452].
Шәкәрім Құдайбердіұлы теңеудің көптеген түрін қолданған. ... -ша, -тай, - тей ... ... ... теңеулер.
Ирония:
«Маған міндет емес қой ит мақтамақ,
Жаңа көрген қонақтар алсын сабақ.
Ит ... ... ... ... ... ... үй, ... тамақ!?» [2,414].
Метонимия:
«Бұл есепсіз жылдарда көп жан өткен,
Кезімен бірі келіп, бірі ... ... ... ... менен аулақ
Бір іс көріп кетейін демесе нақ» [2,423].
«Қадалып ақ етекке көзі талды,
Сол ма, сол емес пе деп көп ... ... қара көзі бар, ... шашты,
Орта бойлы, қара мұрт, қара қасты.
Мұрны түзу, сақалын қыратұғын,
Жиырма екі жасынан биыл ... ... ... қара ... ... көзі,
Ішімді елжіретті әрбір сөзі.
Орта бойлы иықты, жүзі ... бес ... ... өзі» [2,433].
Шәкәрім түпнұсқадан мазмұн мен ... ... ... ... сөз
мәнерін, ұлттық қолданысқа сәйкес тамаша сөз кестесін жасай білген.
Шәкәрім «Дубровский» шығармасында ... ... ... ... деп ... ... Пушкинде еркін тіркеспен берілген кейбір сөйлемдерді,
қазақ түсінігіне сай мақал – мәтелдермен, тұрақты тіркестермен бере ... ... ... ... яғни ... тіркеске сипаттама
бере кетейік. «Кемінде екі сөздің тіркесуінен жасалған, құрамы мен ... даяр ... ... ... ... әдетте, фразеологиялық
оралым деп аталады. Фразеологиялық оралымға ... тән ... ... оның даяр ... ... ... ол ... сөзден тұрса да бір ғана мағына береді;
- сөздердің сыңарларын ауыстыруға болмайды;
- ... ... ... тіркескен сөздердің мағынасынан
бөлек;
- фразеологиялық оралым бір бүтін единица ретінде жұмсалады» [6,132].
Пушкин ... ... ... ... бірі ... Троекуровты еркін тіркеспен былай суреттейді: «Несколько лет тому
назад в одном из своих поместий жил ... ... ... ... ... Его богатство, знатный род и связи давали ему ... в ... где ... его ... ары оның өр ... надан адам екендігі айтылады. Ал, бұл
сөйлемдер Шәкәрімде:
«Жер айналмай ... ... ... кетер адамзат із қалдырмай.
Сол өткен көп заманның бір кезінде,
Болыпты Троекуров деген бір бай.
Бай өзі оқымаған надан екен,
Тәкаббар, мақтан сүйгіш адам ... ... пәле жоқ» деп ... өр ... ... ... [2,413].
Мұндағы біздің айтпағымыз, ақын Троекуровтың мінезін сипаттай келе,
тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні ... ... ... пәле жоқ» ... ... сай мақалмен беруі.
Шығарманың басты кейіпкерлерінің бірі Дубровскийді Пушкин: «Сей
Дубровский, отставной поручик ... был ему ... ... и ... ... ... ... в сношениях с людьми самого
высшого звания, Дубровского ... на его ... ... ... ... ... ... Шәкәрімде:
«Дубровский мал сүймей, адам сүйгіш,
Қиянат, залымдықты көрсе күйгіш.
«Мал сақтама, ар сақта» деп ойлайды
Адамдық, әділетті ерте ... [2,413], ... бір ... сыйдыра отырып, Дубровскийдің мінезін «Мал сақтама, ар
сақта» деген ... ... өте ... Яғни ақын аударманы ... ... ... беру ... жол ... ... «...Андрей Гаврилович: коли в твоем Володьке будет путь,
так отдам за него Машу; даром что он гол как ... ... ... ... ... ... «Гол как ... тұрақты
тіркесінің мағынасы «шыр бітпеген, түгі жоқ, ... [7, ... ... ... сам по ... а Андрей Гаврилович сам по
себе, а все мы божии да ... да ведь на ... рот ... ... ... ... аудармада қалып кеткен, ... ... пен ... ... ... ... аудармада берілмеген.
Дегенмен, бұл мақал қазақтың «ешкімнің аузына қақпақ бола алмау» тұрақты
тіркесімен мағыналас ... ... «- ... ... сказал дьячок,- да как у Григорья- то
язык повернулся;» [1,147] - деген тұрақты тіркесті Шәкәрім еркін ... ... ... ... ... ... ... келді жетіп:
Мінезін антұрғанның білмейсің бе
Қарағым, қатты айттың ғой ... ... ... ... ... ... ... сөзімен сәйкес келіп тұр.
«Владимир стиснул зубы, страшные мысли рождались в уме его» [2,150], ... ... ... ... ыза боп, ... тісін
Ойлайды, кейде реттеп қылмақ ісін» [2,421],-
деп тұрақты ... еш ... ... берген.
Түпнұсқада еркін тіркеспен берілген сөйлемдерді Шәкәрім мақалмен береді.
Мысалы, «Соседи ради были ... его ... ... чиновники
трепетали при его имени; дом его всегда был полон гостями...»[1,129].
Ал, бұл аудармада:
«Надандау Троекуров ғылымға олақ.
Сүйтсе-дағы қадірі елге мол-ақ,
«Сүйек қайда көп ... ит ... ... ... ... ... [2,414], -
деп қазаққа өте ұғынықты мақалмен берген.
«Но Дубровский стал неподвижен, потупя голову»[1,139],- деген сөйлемді
Шәкәрім:
«Сүйеніп стенаға ... ... бір, ... ... қазықтай боп» [2,418], -
деп тұрақты тіркеспен беруі өте ... және ...... ... ... ... аударатыны мәлім.
Дубровскийдің басына түскен қиыншылықты суреттеуде ... ... көп ... ... он ... голову, его глаза засверкали,
он топнул нагою, оттолкнул секретаря с такою силою, что тут ... и ... ... ею ... [1,139],-деген сөйлемді:
«Қайраттанды көзінен оты шығып,
Бір қағып секретарьды кетті жығып.
Оқ тиген ... ... ... әр ... қуып ... ... ... тұрақты тіркесті сол қалпында, мағыналық бояуын бұзбай
берген және «оқ тиген арыстандай ... ... ... тіркесті қоса
берген. Өйткені Дубровскийдің ішкі жан-дүниесінің алай-дүлей болып жатқанын
беру үшін осы ... ... ... ... ... тіркестерді қалдырып кетіп отырған.
Мысалы, «- Понимаю, да вот беда – у него все ... ... во ... ... ... өз аузынан айтып еді,
Жанды деп документім қалың өртке» [2,417], –
деп ... ... ... «Как бы то ни ... ... ... 9 дня, ... получил
через городовую полицию приглашение явиться к... ... ... ... решения оного по делу спорного ... ... им, ... и ... ... и для ... ... или неудоволствия» [1,135],-деген тұрақты тіркесті Шәкәрім:
«Февральдың тоғызында біреу келді,
Қолына павеске деп қағаз ... ... деп ... соң келмесіңе болмайды енді» [2,418],-
деп еркін тіркеспен берседе, мағынасын бере алған.
«Шабашкин, видя, что он не в духе, поклонился и ... ... ... ... ... яғни ... – күйі болмау мағынасын:
«Білген соң мас екенін кетіп қалды,
Байға мастық тағыда бір ой салды» [2,423], -
деп береді, тұрақты тіркес қалып ... Және ... «В это ... ... по лошадям и, повинуясь честолюбию, общему и деревенским
кучером, как и ... ... во весь дух ... мост и мимо
села»[1,143].
Бұл Шәкәрімде:
«Қадалып ақ етекке көзі талды,
Сол ма, сол емес пе деп көп қадалды.
Антон ... ... ... ап ... ... қалды»[2,421], -
осы жолдар арқылы жылдамдықтың болғанын еркін берген.
«...не смотря на то, что множество босых ребятишек, как две капли ... на ... ... ... ... его окнами и считались
дворовыми»,- бұл ... ... ... қалып кеткен.
Шәкәрім аудармасында түпнұсқада кездеспейтін, қазақ түсінігіне сай
мынадай тұрақты тіркестер кездеседі: ... оты ... ... ... ... ... ... «жердің бетін қанмен жуу», «көз көрмес,
құлақ сезбес» ... ... ... ... кездесетін мақал – мәтелдер, тұрақты
тіркестер «Дубровский» әңгімесінің көркемдігін байыта түскен.
Екі шығарманы салыстырған кезде, түпнұсқа мен аударманың арасындағы
аракідік ... ... ... ... добрая старуха,
некогда ходившая за его сыном, теперь сделалось и его нянькою» [1,139],-
деген сөйлемді:
«Етре өлген ... ... жоқ, бала ... қалды несі?
Әлгі айтқан Егоровна деген әйел –
Асыраған жалғыз ұлдың сүт ... ... ... деген сөздің тура баламасы (күтуші, бала бағушы) ал
Шәкәрім «сүт енесі» деп, ... ... ... сай ... ... орыс ... ... рәсімі былай баяндалады: «Похороны
совершились на третий день. Тело бредного старика лежало на ... ... ... к выносу. Владимир трое слуг подняли гроб. Священние
пошел в перед, дьячок ... его ... ... молитвы»[1,14].
Шәкәрім бұл эпизодтағы әрбір детальға егжей – тегжей ... қала ... ... ғаріп.
Ажалға айла табады қайда апарып?
Шығарып өз заңынша жаназасын
Қасына әйелінің қойды апарып»[2,424].
Жерлеу рәсімін «Шығарып өз заңынша жаназасын» - деп бір ауыз ... мына бір ... мән ... ... ... уведомить обо всем молдого Дубровского, служившего в одном из
гвардейских пехотных полков и находящегося в то время в ... ... ... оқып ... ... оның ... қала екенін
былай аударады:
«Петербор – патша тұрған үлкен қала,
Ғылым, өнер оқитын үй бар жаңа.
Университет деген медреседе,
Оқып жүр ... ... ... [2,419].
«Гвардейский пехотный полк» дегенді «Университет деген медреседе» деп
аударуы сол кездегі қазақ ұғымына түсінікті болуын ... ... ... ... – ел, жер) - ... ... жаратылыстың яки
табиғаттың әсем көрінісі, көркем бейнесі. Жазушы әдеби шығармада көркем
ойлаудың ... ... жаны ... ... ... ... ... келбетін ұсталықпен пайдаланады»[4,267].
Табиғатты бейнелеу шеберлігі көбінесе жазушының өмірді ... ... ... ... ... ... ... философиялық
тұрғыда шешуіне байланысты.
Шығармадағы ең басты нәрсе – адам және оның образы. ... ...... ... атқарумен қатар, яғни уақыт пен кеңістікті
белгілеумен ... адам ... ... көңіл-күйін ашу үшін
қолданылады.
А.С.Пушкин әкесінен ... ... ... ... ... «Наконец он достигнул он маленькой лощины, со всех ... ... ... ... молча около деревьев, полуобнаженных
осенью. Владимир остановился, сел на холодный дерн, и ... одна ... ... в душе ... ... чувствовал он свое одиночество.
Будущее для него являлось покрытым грозными тучами»[1,147].
Ал, Шәкәрім Құдайбердіұлы осы тұсты:
«Аулақта, қайғы ... ой ... бала ... дөң ... қайғы молайтып, кейде жойып,
Мұндайда болушы емес ойға тойып,
Қайтерін, не ... ... ... қу ... үйіп қойып»[2,424].
Аудармашы түпнұсқадағы табиғат көріністерін толық жеткізбеген.
Түпнұсқада жапырақтарынан ... ... күз ... ішкі ... ... ... Владимирдің ішкі әлемі күздей салқын және
жапырағынан айрылған ... ... ... ... ... ... ... аударылмаған.
А.С.Пушкин өзен көрінісін былай өрнектейді: «Взирая на тихое течение
ручья, уносящего несколько поблеклых листьев и ... ... ... подобие жизни – подобие столь обыкновенное» [1,147].
Ал, Шәкәрім: «Аққан өзен көрсетіп о да өмірін,
Менше ақшы деп, ... ... ақын ... үстінен дәл түседі.
«Наконец заметил он, что начало ... [1,147]. ... ... ... «Күн ... ... жоғалмаққа», десе, кейіннен «Перде
қылып тау тартты көлеңкесін» [2,425], - деп ... ... ... А.С. ... адам ... ... жазған тұстарын
жіті байқап, дәл аударады.
А.С. Пушкин:
«- Я ехал в город, ваше ... - ... ... , - ... к ... ... узнать, не будеть ли какого приказания от ... ... ұрып ... алып ... байға
Ұлкенсіп, ұлықсымақ қалды жайға.
Иттейін еркелеген жылмаң қақты,
Бай ... ... ... ... шығып едім бүгін тысқа
Қуандым сізбен үйде жолығысқа
Жанымды жолыңыздан ... ... біз ... бір жұмысқа» [2,416].
Аудармашы орыс әдеби тілін жетік білгендігінің арқасында түпнұсқадағы
суреттемелерді, кейіпкерлердің ішкі дүниесі мен сырт ... ... ... ... ... « ... ... изобразилось на лице его – багровый
румянец ... ... ... ... глаза засверкали, он
произносил невнятные звуки» ... ... ... ашу кернеп,
Айтуға тіл, тұруға қуаты жоқ» [2,418].
Немесе, «...указывая пальцем на двор с ... ... и ... құр есікке ымдай берді.
Сұп-сұр болып көзінің оты жайнап,
Жұдырығы түюлі, тісін қайрап...» [2,423].
Шәкәрім Құдайбердіұлы аудармасында мұндай сәтті тәржімаланған шумақтар
мол.
Сонымен қатар, Шәкәрім ... ... ... «Құмдыбекет»
деп аударыпты. Дегенмен, географиялық атаулар аударылмай, сол қалпында
берілуі керек ... «В ... ... ... ... не ... функции наименования, называния существа или ... но ... теми ... ... сама ... которых указывает на
национальную принадлежность ... ... ... ... ... ... ... сохранению в переводе национального колорита
оригинала»[8,135].
Яғни, антропонимдерді, топонимдерді, кейіпкерлер аттарын ономастикалық
реалийге жатқызады да, ... ... бір ... транскрипция немесе
транслитерация әдістері арқылы (оқылуы немесе жазылуы ... ... ... ... ... қала атаулары мен адам аттарын сол
қалпында бере білген.
Енді түпнұсқадағы диалогтардың аударылуына мұқият ... ... ... құрылымына байланысты төмендегідей түрлерін
ұсынады:
1. «Жұпты диалог, екі коммуникант арасындағы диалог.
2. Параллельді диалог, үш-төрт ... ... ... ... «Что же ты ... брат, - спросил его Кирила Петрович, -
или псарня мое тебе не ...... - ... он ... - псарня
чудная, вряд людям вашим житье такое ж, как вашим собакам». Один из псарей
обиделся. «Мы на свое ... ... он,- ... бога и ... ... а что ... то ... иному и дворянину не худо бы променять
усадьбу на любую здешнюю конурку. Ему было б и ... и ... «Сөз ... тұр еді Дубровский,
«Сен неге сөйлемейсің», - деді досы.
«Маған міндет емес қой ит ... ... ... ... ... ... қызметшіңе табылар ма,
Мұндай орын, мұндай үй, мұндай тамақ!?»
Бұл сөзге бір ... ... ... ... ... бе сен ... түгіл сіз сықылды бір алпауыт
Мұнда тұрса қуанар, - деп-ақ – алды»[2,414].
Бұл мысал жоғарыдағы параллельді диалогқа жатады.
-Кирила Петрович спрашивает ... ... ... ... ... на него ужасный взгляд.
- Скажи Кирилу Петровичу, чтоб он скорее убирался, пока я не ... ... со ... пошел![1,145]
«Троекуров бай сізді шақырып тұр»-
Деді де хабар айта кірді бір құл.
«Жоғалтсын жылдам ... ... ... іс ... ... ... нақ.
Қоймаспын өшімді алмай құдай қосса,
Тұрармыз бұл ортада біреуміз-ақ»[2,423].
Келтірілген мысал жұпты ... ... ... ... ... кейбір кемшіліктеріне қарамастан, ... ... ... ... ... тіл білімінде осы салада диалог типологиясын жасаған
Г.С.Иманғалиева: ... ... ... ... ... ... деп үшке бөледі. Бұлар өз тарапынан әңгімелесу,
хабарласу, сұрау, сұхбаттасу, хабарлама ... ... ... ... ... түрткі жасау, қорытындылау, мақұлдау, сәлемдесу, қоштасу
сияқты түрлерге жіктеледі» [10,138].
Мысалы: - Здраствуй, Володька! – ... он ... ... и ... ... ... отца ... Владимир Андрейді,
«Аман ба, халің қалай, әке?» - дейді» [2,422].
Келтірілген ... ... ... түріне жатады. Түпнұсқада
алдымен әкесі амандасқан болса, ... ... ... ... ... бұл алшақтық аударманың тыныс – танымына нұқсан келтірмеген. Сырқат
адамға, әрі үлкен кісіге жас ... ... тіл ... ... ... ... болып саналуға тиіс.
Шәкәрім «Дубровский» шығармасын аударуда кірме сөздерді көп қолданған.
Негізінен, Шәкәрім аудармасында орыс және араб-парсы сөздері пайдаланылады.
Жалпы Шәкәрім ... ... ... ... ... жағынан
ажыратып қарастыратын болсақ, төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... сөздер.
Ғылым:
«Қанып тұр бүкіл ғалам сол бұлақтан,
Аңсаған ғылым іздеп әр тараптан» [2,411].
Медресе, Университет:
«Университет деген медреседе
Оқып жүр ... ... ... ...... дейді атын,
Айтады француз деп арғы затын» [2,430].
Өнер:
«Петербор – патша тұрған үлкен қала,
Ғылым, өнер оқитын үй бар жаңа» [2,419].
3. Дінге байланысты ... ... ... ... ... қосса,
Тұрармыз бұл ортада біреуміз-ақ» [2,423].
Молда:
«Әкеліп француздан бір молда қыз
Оқытты Мария деген жалғыз қызын» [2,430].
4. Әкімшілік, ... ... ... сөздер.
Протокол, акты:
«Протокол, дознание, акті жасап,
Тергеу боп жүрді бұл іс, ... ... ... ... заседатель:
«Приказной, справник, заседатель..,
Тірі кісі қалмапты олардан бір»[2,428].
4.Туыстық атауларға, үй тұрмысына байланысты сөздер.
Папа - ... ... ... деп сөз ...... сөз қосып ұғып алған» [2,410].
5.Уақыт, мерзім, өлшем бірлік атаулары.
Февраль:
«Февральдің тоғызына біреу келді,
Қолына павеске деп қағаз ... ... ... ... жоқ ... ... ... жатқан» [2,410].
6.Жауынгершілік лексика.
Бомба:
«Онан соң өнер шықты отпен атқан,
Зеңбірек, бомба, мылтық тарсылдатқан» [2,410].
Динамит, пушка:
«Динамит, бомба, ... көп ... ...... жер-су атаулары.
Россия:
«Осы бай Русияның шетінде екен,
Күнбатыс заграница бетінде екен» [2,412].
Петербург:
«Петербор – ... ... ... ... өнер ... үй бар жаңа» [2,419].
8.Техникаға байланысты сөздер.
Параход:
«От арба, пароход пен көктегі шар» [2,410].
Фонарь:
«Оны қой – деп, қолына фонарь берді,
Фонарьды ұстап, баланың ... ... ... ... балама ізделмеген, мүмкін Шәкәрім Құдайбердіұлы
өмір сүрген тұста аталған сөздердің баламасы болмаған да шығар. ... ... ... ... да қалыптасып болмаған болатын.
Мұндағы біздің айтпағымыз, Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларындағы
тілдік қолданыстар ақынның ... ... ... ... шығармашылық
байланысын жақсы аңғартып, шығармаларының мазмұны мен түрі өзгеше ... ... ... ... келе айтар болсақ, аудармада кейбір ауытқушылықтар болғанымен,
аудармашы түпнұсқаның ... мен ... ... мен ... жүйесін сақтап беруге тырысқан. Және ... ... сөз ... өзіндік қолтаңбасын байқауға болады.
Мұхтар Мағауин сөзімен айтсақ: ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық астары, олардың іс-
әрекетінің мінез – құлықтық негіздері тура пайымдалған. Аудармашы ... ... ... өзі ... ... ... шығарма болмысымен
астас сыпатта»[11,22].
II Тарау. А.С.Пушкиннің «Метель» әңгімесін аударудағы Шәкәрім
Құдайбердіұлының ... ... ... ... ... ... ... «Боран» әңгімесін «Белкин» повестері циклынан алып аударған.
«Метельдің» аудармасы – «Боран» деген атпен алғаш рет ... ... 1936 ... ... ... ... 1935 жылы Б.Кенжебаевтың
құрастыруымен шыққан А.С.Пушкиннің шығармалар жинағында жарық көреді.
«Пушкиннің «Метель» шығармасын Шәкәрім өлеңмен аударып, ... ... ... Бұл аударма алғашқы рет «Әдебиет майданы» журналының 1936
жылғы 2-ші ... ... ... бұл ... ... редакторы Сәкен
Сейфуллин еді»[12,39],- деп жазады шәкәрімтанушы ... ... ... ... пен идея ... ... бөлсек. Пушкиннің
жазуы бойынша да, Шәкәрімнің аудармасы ... да ... пен ... тақырып – жазушы суреттеп отырған өмір құбылысы болса, идея –
жазушының сол өзі ... ... өмір ... ... ... ... ойы,
сол өмір құбылысына берген бағасы дер едік.
Пушкин де, Шәкәрім де ең бірінші білдіргісі ... ... ... байланысты. Екі автордың шығармасында да Мария мен Бурминнің
қосылуы, баста олар аяқ астынан некелессе де ... ... жақ» ... ... ақ некелі болғандықтан, құдай оларды қайта қосты. Яғни,
«жазмыштан, озмыш жоқ», олардың басына ... ... ... Бұл ... асуына, жазушы табиғаттың тылсым әрекеті ... ... ... Владимирді адастырып, Мария мен Бурминнің кездесуінің себебін аша
білді. Бұл жерде тақырып пен идея ұштасып жатыр.
Екінші бір идея - ... ... ... Марияның әке-шешесі
Владимирді өздерінің жанұясымен тең емес деп ... ... ... Бұл ... де ... ... идеямен ұштасып жатыр десек ... ... ... ... ... ... боран арқылы біраз уақыт
жіберіп, қыздың ... ... ... ... ... ... Жазушы «Боран» арқылы уақыттың өтуін, ... ... ... ... жоғарыда айтқандай «жазмыштан, озмыш жоқ» деп, ... ... ... бір идея – ... ... ... таза ... Владимир де,
Мария да баста бір-бірін құлай ... ... ... өздерінің
махаббаты үшін күреспекші болды. Бірақ «Боран» олардың қосылмауына себеп
болды. Бұл ... ... ... мен ... ... ... жазушының
адам психологиясы мен табиғаттың тылсым күшін сәйкестендіруі. Соңында
жастардың құштарлық ... ... ... ақ ... жандар құдай қосқан
қосақ болып қосылады.
Қорыта келе, жоғарыда айтылған идеялардың түп негізі – діни ... ... тұр. ... «Боран» құдайдың құдіретті ісі болса,
айтылған идеялар діннің айғағы болмақ.
Сюжет пен ... ... ... тоқталмас бұрын,
әңгіменің қысқаша мазмұнына тоқталайық. Қысқаша мазмұны былай: «Мың сегіз
жүз он ... жыл ... ... Сагролович (Гаврило Гаврилович) деген
бай Нинандырып (Ненарадаве) деген имениесінде шалқып өмір сүріп жатады.
Мария ... сұлу ... қызы ... ... ... ... ... деп қызды келіп көріп кетіп жүреді. Марияға Владимир дейтұғын жас
офицер ғашық ... ... әке – ... мұны ... ... кездесуіне
тиым салып, жігітті салқын қабақпен қабылдайды. Кездесуге тиым ... ... бен ... ... неке ... болады. Қыз үйінен ұрланып кешке
шығады. Бірақ түнде қатты дауыл болып келіскен ... ... ... жете
алмай қалады. Оның есесіне қыз шіркеуде адасып келе жатқан бір ... ... ... Қыз сыры ... ... ... ... Содан
әке-шешесі бораннан салқын тиіп ауырып қалған қызы жазылған соң Владимирге
бермекші болады. Владимир соғысқа кетіп қалады. Осы ... ... ... қайтыс болып, қыз бен шешесі басқа жерге көшіп кетеді. Бір күні Мария
газет алып қараса, Владимир ... ... ... да, ... ... ... соғыс бітеді. Елде қуаныш ... ... ... ... ... бір ... ... ұнатып, екеуі жүріп жатады. Бірақ
Бермин бұрын танымайтын бір қызбен некелескенін айтады. Ол Мария ... да оны ... ... ... ... ... ... сюжет пен композицияның жинағы ретінде,
Жуковскийдің өлеңін эпигроф етіп береді.
«Кони мчатся по буграм,
Топчут снег глубокой..
Вот в ... ... ... ... *** *** ***
Вдруг метелица кругом;
Снег валит клоками;
Черный вран, свистя крылом,
Вьется над санями;
Вещий стон гласит печаль!
Кони торопливы
Чутко смотрят в темну даль,
Воздымая ... ... ... ... де тура ... ... ... өйткені
мұнда екі жазушы да адамдар тіршілік етер ортаны ешқандай іркіліссіз,
бірден тура ... «В ... 1811 ... в ... нам ... жил в своем
поместье Ненарадове добрый Гаврила Гаврилович Р**. Он ... во ... ... и ... ... ... ... к нему поесть,
попить, поиграть по пяти копеек в бостон с его ... а ... для ... ... на ... их, Марью Гавриловну, стройную, бледную и
семнадцатилетнюю девицу»[1,53].
Аударма: « Мың ... жүз он бір жыл ... ... ... ... ... дейтұғын бай
Отырған Нинандырып қаласында.
Прасковья Петровна – бәйбішесі
Оның да түгел еді әр немесі.
Сонда ... ... ... ... ... күндер өткізген көршілесі.
Қызы Мария бек сұлу, һәм әдепті,
Сол жылы он жетіге жасы кепті.
Оны көрген бозбала ынтық ... осы ... ... ... ... ... байланыс екі жазушыда да бірдей дей аламыз.
Себебі, адамдар арасындағы әрекеттің басы: Марияға көп ... ... ... ішінде Владимир мен Марияның бір-бірін құлай сүюі.
Түпнұсқа: «Марья ... была ... на ... ... ... была ... ... избранный ею, был бедный армейский
прапорщик, находившийся в отпуску в свои деревне. Само по себе ... ... ... ... ... ... [1,53].
Аударма: «Марияға болсадағы әркім құмар,
Байға ... айта ... ... ... ... отпеске алып қайтқан екен,
Владимир дейтұғын жас офицер.
Ол – дағы осы ... ... бір – ... ... ... ата-ананың қарсы болып, Владимирдің намысына тиюі, осы
оқиғадағы ... ... ... ... ... бұл ... – шығарма арқауындағы негізгі оқиғаның әуелгі туындау ... «..и что ... его ... ... их ... запретили дочери о нем и думать, а его принимали ... ... ... ... «Бұл сырды бәйбіше мен бай да білді
Екеуін жолықтырмас айла қылды.
Владимир келгенде кекеп – мұқап,
Мысқылдап айта ... ... ... екі ... ... да ... мен Марияның
некелесе алмауынан, яғни боранның екі ... ... ... ... ... білместіктен некелесіп келіп, ауырып қалуынан, Владимирдің
бораннан адасып, уәделі ... келе ... тағы ... ... «... ... не утихала; ветер дул навстречу, как будто
силясь остановитт молодую ... ... Но едва ... ... ... в поле, как поднялся ветер и сделалось такая метель, что он ничего
не взвидел...Владимир очутился в поле и ... ... ... ... ... ... ... наудачу и поминутно то вьезжала на сугроб,..»
[1,55].
Аударма: ... ... ... барған сайын,
Сүйтсе де көшір білді жүру жайын.
Бұл қыздар сол бетімен бара тұрсын,
Владимир қайткенін баяндайын:
Шадринге түн болған соң тағы жүрді,
Шанасы қарға ... ... алып тағы да ... ... ... ... адастырды» [2,456].
Сюжеттің шарықтау шегі – ... ... ... кейін қайтадан
махаббатының оянуы және Бурминнің де оған ғашық болуы.
Түпнұсқа: «Мы уже ... что, ... на ее ... ... все ... ... была искателями. Но все должны были
отступить, когда в ее ... ... ... ... ... с ... петлице и с интересной бледностию, как говорили тамошние барышни. ... ... ... шести лет.Марья Гавриловна очень его отличала. При нем
обыкновенная задумчивость ее оживлялась. Нельзя было сказать, чтоб она ... ... но ... ... ее ... сказал бы:
Если это не любовь, так что же?..(итал.)
Бурмин был в самом деле очень милый молодой человек» [1,60].
Аударма: « Әскерде Бермин ... бір ... ... ... ... бес ... ... қылып полковник шенін алған
Марияны көріп о да болды құмар.
Ішінен Мария да оны ұнатады,
Күлімде пашық жүзбен сөз ... айта ... ... ... ... айтып жұбатады» [2,459].
Сонымен қатар Бурминнің: «Вы терзаете ... Да, я ... я ... вы были бы ... но – я ... создание... я женат!» [1,62].
«Ей, жаным, алдайды деп ... неке ... ... ... ... ... көнбеді некемді жасырғанға!» [2,460],-
деп ақталуы, оның психологиясындағы ар-ұяттың шарықтау шегі – сюжеттің
шарықтау ... ... ... ... ... некелері, құдай
қосқан қосақтай шынайы шындықтың ақиқаты болып, сюжеттік ... ... ... ... ... ... мен ... оқиғалардың
шоғырлану шоқтығы болмақ.
«Борандағы» сюжеттік шешімге тоқталмас бұрын, ... ... ... ... ... берейік.
«Шешім (развязка) – шығарма сюжетінің шешуші кезеңдерінің ... өзі ... ... өмір ... ... «үкімі»; адамдар
арасындағы тай-таластардың, күрделі күрестердің бітуі; ... ... ... ... ... ... қатысушылардың ең ақырғы хал-күйі;
күллі құбылыс-көріністердің соңғы сахнасы» [4,179].
Шығармадағы сюжеттік шешім – Бурминнің ... ... ... сол
Бурминнің білмей некелескен зайыбы екенін айтып, екеуінің қосылуымен
аяқталады.
Түпнұсқа: «- Боже мой, боже мой! – ... ... ... ... ... - так это были вы! И вы не узнаете меня?
Бурмин побледнел... и бросился к ее ногам...»[1,63].
Аударма: «Бұл ... ... ... ... ... әбден ұғып алады да.
«Тағдыр сені кез қылған екен»,- деді,
Берминге бір анықтап қарады да.
Көңілімнің көзіне ... кешу ... ... ... де, Шәкәрім де «Жазмыштан, озмыш жоқ» деген идеясын осы
сюжеттік шешім ... ... ... Яғни ... ... – оның ... шешімі.
Қорыта келе айтатын болсақ, қос жазушы да шығармадағы ... ... бір ғана ... ... ... бір ғана нәрсеге – «негізгі
идеяға» ... ... яғни бұл – ... саймасайлық пен
шеберлік.
«Түпнұсқа мен аударманы салыстыра қарап шыққанда мынаны байқадық.
Шәкәрім нәзирагөйлік ... ... ... ... шығарманың
идеялық – эстетикалық табиғатын, сондай – ақ, компазициялық, ең ... ... ... ... жырласа бүкіл қазақ даласына ... ... ... ... ... мен поэзиялық
шығармалардың құрылымында, тілінде, оқиғаны баяндау ... ... ... [12,123], - дейді Құрмамбаева Қарлығаш Солтанбекқызы
«Шәкәрім поэмаларының ... және ... ... атты ... ... ... ... өлшемдерін қарастырайық.
Шығармадағы басты тұлғалар Марья Гавриловна және ... ... ... қосылып, негізгі кейіпкерлердің біріне айналатын Бурмин.
Повестегі орталық тұлға – Мария Гавриловна ... ... екі ... екеуінде де келісті әрі әдемі. Мария Гавриловна –
үлгілі ортада өскен, төрт құбыласы түгел бойжеткен. Бейнесі анық.
Түпнұсқада Марья ... ... ... «... а ... ... чтоб ... на дочку их, Марью Гавриловну, стройную, бледную и
семнадцатилетнюю ... Она ... ... невестою, и многие прочили
ее за себя или за сыновей»[1,53].
Ал, аудармада:
«Қызы Мария бек сұлу һәм ... жылы он ... жасы ... көрген бозбала ынтық болып,
Дариға – ай, осы қызды ... ... ... ... ... ... была ... на французских романах, и
следственно, была влюблена» [1,53].
Яғни, Пушкинде оның кішкене кезінен сан ... ... ... сусындағаны, солардың кейіпкерлеріне еліктейтіні айтылса, Шәкәрімде бұл
туралы еш нәрсе жоқ. Біздіңше, әлгі штрих әдейі және ... ... ... ... халықтың жер бетінде бар екенін ұзынқұлақ сырттай
білгенімен оның тарихы, әдебиеті мен ... ... ... ... ... екенсің, онда француз сал–серілерінің тәлім –
тәрбиесін, жүріс – тұрысын баяндайтын хикаялар хақында азды – ... ... ... ... ... – ақ, орыс қоғамындағы француз романдарының
әсері туралы ... жату да ... ... ... мен ... ... болар еді.
«Женихи кружились и тут около милой и богатой невесты», ... ... ... деген түсінік атымен жоқ. Қазақ ... ... ... ... ... ... Қазақ ешқашанда қалыңдықтың
байлығын айтпаған, «бай қалыңдық» тіркесінің орнына «байдың қызы» тіркесін
қолданған. Бұл тіркестің ... ... ... ... ... ... ... Сағрилович дейтұғын бай» деген бір жол жетіп жатыр.
Марияның бай екені осыдан – ақ белгілі болмақ.
Міне, ... ... ... ... ... ... ... шешімге келген.
Шығармадағы басты кейіпкерлердің бірі – Владимир Николаевич.
Түпнұсқада: «Предмет избранный был ... ... ... ... ... в ... ... Само по себе разумеется, что молодой человек
пылал равною страстию...»[1,53],- деп суреттелсе, ... ... ... ... алып ... ... дейтұғын жас офицер.
Ол-дағы осы баймен араласып,
Мариямен бір-біріне болған асық» [2,455],-
деп, екі нұсқада да жігітке бұдан өзге мінездеме берілмейді. Тек ... ... ... ... ... әскери атақ және сол атақтағы
кісі) деп берілсе, ол Шәкәрім де офицер ... ... ... ... ... адам) болып берілген. Дегенмен, екеуі де әскери
атақты білдіреді.
Оқиғаның ортасынан қосылатын негізгі ... бірі ... ... былайша суреттейді: «Ему было около двадцати шести лет. Он
приехал в отпуск в свои ... ... по ... ... ... [1.60]. Ол аудармада бір шумақпен былай беріледі:
«Әскерде Бермин деген бір жігіт бар
Көп болса жиырма бес жаста ... ... ... ... ... ... о да болды құмар» [2,459],-
деп түпнұсқа сипаттамасынан ұзап кетпейді.
Ал, қыз әкесі Гаврила Гавриловичті Пушкин: «В ... 1811 ... в ... ... жил в своем поместье Ненарадове добрый Гаврила
Гаврилович. Он ... во всей ... ... и ... [1,53],-
деп суреттесе, оны Шәкәрім былай сипаттайды:
«Мың сегіз жүз он бір жыл шамасында,
Он екінші жылменен арасында,
Саврило Сагролвич дейтұғын бай
Отырған ... ... ... ашық жүз, ... бай
Сол жерді иемденіп қылған мекен» [2,454],-
деп береді.
Шәкәрімде отағасының иман жүзділігінің бір белгісі – оның ... ... Бұл ... ... ... ... Қазақ
ақыны дәл осы жерде сөзге, не ... ... ... ... енгізіп
отырмаған шығар. Біздіңше, қазақ ... ... сөз ... ... ... ұшыраған замандастарына мүмкіндігі
барлардың қайырымдылық жасауына, қол ұшын ... ... ... ... Ал, ... ... ... сәйкес.
Түпнұсқада Гаврило Гавриловичтің өзіне тағдырдың оңдап кезіктірген
жұбайы – Прасковья Петровна: «соседи поинутно ... к нему ... ... по пяти ... в ... с его ... [1,53],- бір ... аудармада:
«Прасковья Петровна – бәйбішесі
Оның да түгел еді әр немесі.
Сонда келіп ... ... ... салып,
Қызық күндер өткізген көршілесі» [2,545],-
деп, жалпылай бергенімен, түпнұсқамен саймасай.
Қорыта келе айтарымыз, Шәкәрім «Боран» повестіндегі образдар ... ... ... ... бір ... ... өзгертіп немесе
қалдырып кетіп отырғаны болмаса, түпнұсқамен сәйкестендіріп берген, кейде
өз ... сөз де ... ... Ол себептер, жоғарыда атап өткеніміздей,
қазақ түсінігіне сәйкес емес детальдар болуы мүмкін, немесе ақын ... ... ... ... зәру ... ... шәкәрімтанушы ғалым Қ. Сәтбаева: « «Боранның» ... ... ... адам ... тіпті ұсақ детальдарын дейін
сақталып әңгімеленеді. Азын-аулақ қысқартулар мен ... бояу ... ... ... ... ... ұлы орыс ақынының мұрасын
қазақ топырағында жете тануға, терең ... ... ... екі ... ... ... дамуына дәнекерлесті»[45,76], - дейді «Шәкәрім
Құдайбердиев» монографиясында.
Автордың дүниетанымы мен суреткерлік өлшемдерін сөз етсек. ... ... ... ... ... бар бояуымен сол қалпында сақталған.
Әрине, бұдан А.С.Пушкиннің повесі ... ... ... ... ... керек. Себебі, қара сөзбен жазылған бұл повесті Шәкәрім өлең
тіліне көшірді. ... ... ... ... ... ... еркін
жырлады. Ал, Шәкәрім тарапынан болған осы еркіндіктің сыр-сипаты қандай,
түпнұсқаға ... ... ... мен ...... кестелері
қаншалықты құнды, орыс әңгімесін қазақ дастанына көшірудегі ... ... ... қай ... Енді осы ... ... ізделік.
Шәкәрім аудармасында эпитеттер көптеп кездеседі. Ақын табиғат
құбылыстарын суреттеуде ... ... ... ... ... ... сипаттауда болсын эпитетті қолдану өнімді жол екенін білген, яғни
табиғат құбылысының тылсым сырын, адам ... және ... ... ... ашық жүз, қонақшыл бай
Сол жерді иемденіп қылған ... ... ... ... кейіпкерлердің бірі Гаврила Гавриловичтің
мінезін берсе, келесі мысалда:
«Қызы Мария бек сұлу, һәм әдепті,
Сол жылы он ... жасы ... ... ... қызы ... Гавриловнаның сұлулығын эпиттеттерді
қолдану арқылы жеткізеді.
«Сол кезде отпеске алып қайтқан екен,
Владимир дейтұғын жас офицер» [2,454],-
деп, Владимирдің жас ... ... ... ... ... табиғат
құбылысының тылсым сырын эпитеттер арқылы көркем жеткізген.
«Қараса, алай-түлей қатты боран
Қалың қар ... ... ... ... ... алып тағы да айдаса да,
Тұңғиық түпсіз боран адастырды» [2,45].
«Бұл соғыс – тамам жанға мәлім ... адам ... ... ... ... ... ... аудармасындағы бір ерекшелік қос ... ... ... соң ... ... болып тұр бар денесі» [2,458].
«Орыста қуанбаған жан қалмады,
Шал-кемпір, бала-шаға дегендейін» [2,459].
«Бермин айтты: Жүруші ем жанға айтпай-ақ,
Сырласыма ... ... ... іш» деп ата – ... ... ... қаны қашып Мария кірді» [2,457].
Соның ішінде, қарсы мәнді қос сөздер кездеседі:
«Күндіз-түні осы үйге келе ... ... қыз ... онша ... ... ... еш адам ... демес» [2,455].
«Менің көрген ісімді жан көрген жоқ,
Жайымды ұқтырайын бастан-аяқ» [2,460].
Шәкәрім аталған қос сөздерді ... ... ... жоқ, ... ... қос ... ... арқылы оқырман назарын болып жатқан
оқиғаға аудара білген. Бұл ақынның өзіндік бір ... деп ... бір ... азар ішіп:
«Науқастанып, кетіп тұр – деді – шамам»» [2,457].
«Орыста ... жан ... ... дегендейін» [2,459].
Эпифора:
«Бұл соғыс – тамам жанға мәлім соғыс,
Көп адам қырғын тапқан зеңгер соғыс» [2,458].
Кезекті қайталау арқылы автор 1812 ... ... ... ... болғандығына оқырман назарын аудартып отыр.
«Біреу тұрып: «Таң таяу болды» - деді,
«Тез баста, міне, күйеу келді»- деді.
Поп некенің ... ... ... бен күйеу сүйіссін енді»- деді»[2,461].
«Бойымда қатты қайғы, арманым бар,
Адасып бір қышлаққа барғаным бар.
Танымайтын бір қызбен некелесіп,
Байғұстың обалына қалғаным бар»[460].
Теңеу:
«Аздан соң ... ... ... тұр бар ... [2,458].
Енді түпнұсқадағы тұрақты тіркестердің аударылуына көңіл бөлсек:
«Открылась сильная горячка, и бедная больная две недели ... у ... ... ... ... ... болды жаман,
Суық өтіп дірілдеп қалшылдаған.
Шатасып жүрген-тұрған сырын айтып
Сандырақтап сөйледі кешке таман»[457].
Аудармашы тұрақты тіркестің мазмұнын ғана беріп кеткен. «У края ... ... ... ... ... ... беріледі: «В
состоянии близком к смерти ... ... ... себя ... ауырып, төсек тартып, жатып қалу мағынасында берілген.
«Терешка кучер никогда ничего лишнего не ... даже и ... ... ... ... сөз болмаған.
Сөздікке жүгінсек: «в хмелю –будучи пьяним, когда пьян»[7,508].
Яғни, мас болу, мас болса да сырын шашпау деген мағынада.
«..по крайней мере она ... все, что ... его ... ... им
некогда прочитонные, его рисунки, ноты и стихи, им переписанные для
нее»[1,59].
Аудармада тұрақты ... ... ... кеткен. Себебі, аудармада
Марияның сүйген жігіті ... ... ... өзіне жазған
өлеңдері мен хаттарын сақтап қойғаны жайында әңгіме болмаған.
Шәкәрім аударма жасау кезінде қазақ ұғымына жақын ... ... ... ... ... ұмытып кетіп,
Әскерімсіп төбесі көкке жетіп» [2,455].
«Әкесі айтты: «Қарағым, өңің жаман,
Иіс тиіп ... ба, ... ... іш» деп ата – ... ... соң,
Қалтырап қаны қашып Мария кірді» [2,457].
«Осындайлар тыныштық бермеді ғой,
Етегінен қылышын қылтылдатып» [2,455],-
деп, аудармашы бұл тіркесті қолдануы өз ... ... ... ... ... ... білетіндігі: «бұл қора солдаттардың лагері емес, эполетін,
медалін жылтылдатып, етегінен қылышын ... ... ... шен ... оқа – түймелерін, асынған қару – жарағын елге әдейі көз қылып
кісімсінген дүмбілез әкімсымақтарды, ояздың ...... ... ...... ... асы ... сіңбейтін кәдуілгі урядниктерді
көпшілік алдында мақтамен бауыздағаны.
«Кешілмес бір обалға қалғам жоқ па?
Ойласам, тұра алмаймын ішім ... ... ... ғана ... да өлді ... тұрақты тіркес, мақал-мәтелдерді қолдану арқылы ақын «Тоқсан
ауыз сөздің тобықтай түйінін» аша білген. Ақын небір терең ойлары мен ... ... ... бір ... ... ... ... шебері. Ол
өлеңнің әрбір шумағына ғана емес, әр ... да ... ... мен
эпитет, метафораларды тамаша қолдана біледі. Лирикалық өлеңдерінде небір
поэзиялық өрнектерді шебер пайдаланса, дастандарында одан әрі ... ... жазу ... ... алға дамытумен қоса, мазмұны терең,
жаңалығы мол мұраларды қалдыра білген ... ... ... табиғаттың тылсым күшін адам
психологиясымен сәйкестендіріп, психологиялық параллелизм жасайды. Мария
үйінен ... ... ... ... некелесуге барар жолында ... ... «На ... была метель; ветер выл, ставни тряслись стучали;
все казалось ей ... и ... ... ... қыздың ішкі әлемінде де алай-дүлей боран болып жатады: ... тут ... ... ... ее прбуждали. То казалось ей, что в самую
минуту, как она садилась в сани, чтоб ... ... отец ее ... с ... быстротою тащил ее по снегу и бросал в темное, бездонное
подземелие... и она летела стремглав с ... ... ... то
видела она Владимира, лежащего на траве, ... ... ... ... ее ... ... поспешить с ним обвенчаться...
другие безобразные, бессмысленные видения неслись перед нею одно за ... она ... ... обыкнавенного и с ... ... ... қыз ... ... ... ... басқа
біреумен некелеседі және сол боранның суықтығынан қатты ауырады.
Шәкәрім Құдайбердіұлы аталған тұсты:
«Қараса, алай-түлей ... ... қар ... ... ... ... табиғат құбылысын керемет суреттейді, ... ... ішкі ... ... ... ... жоқ. Тек ... жастың қосылуына кедергі келтіргені, қыздың боранның суығынан суық тиіп
төсек тартып жатып қалғандығы айтылады.
Осындағы «Боранның» тағы бір мағынасы екі ... ... ... қарсыласуы мен боранның себеп болуы, жазушының адам психологиясы мен
табиғаттың тылсым күшін сәйкестендіруі секілді.
Ақынның «Боран» аудармасында да ... араб – ... ... ... ... ... ... отпеске алып қайтқан екен,
Владимир дейтұғын жас офицер»[2,454].
«Жарқыным, сирек келіп әңгімелес,
Бұл қора солдаттардың лагері емес» [2,455].
«Қалтасының бостығын мұтып кетіп,
Әскерімсіп төбесі көкке ... ... ... полковник шенін алған
Марияны көріп о да болды құмар»[2,459].
«Мың сегіз жүз он екі жыл кіргенде,
Гусарский полкте едім мен де» ... ... ... ... ... ... киімін түгел салды»[2,456].
«Сонда келіп карта ойнап, сауық салып,
Қызық күндер өткізген көршілесі» ... екі ... ... ... ... ғып от ... [2,45].
Дінге байланысты сөздер:
«Шанамыз соған таяу келіп еді,
Екеу келіп шіркеуге жүр-жүрледі.
Үсті – басым қырау боп кіріп едім,
Кәрі поп: ... па, ... - ... ... ... дұғасын бітірген соң,
«Қыз бен күйеу сүйіссін енді»- деді» [2,461].
«Некесіз – ақ жүрмесек жолдас болып,
Үстіне ала алам ба сол некенің?»[2,460]
Оқу, ... ... ... ... күні ... бір газет алды,
Не хабар бар екен деп көзін салды»[2,458].
«Хат тастап, иесіз үйге амандасып,
Жөнелді бақша жақтан есік ... ... ... еді ... ... ... екен» деп, дәрі беріп» [2,458].
Елді – мекен, жер – су атаулары:
«Саврило Сагролвич дейтұғын ... ... ... [2,454].
«Щадрин деген қышлақта он шақырым
Білуші еді бір кәрі поптың барын» [2,455].
«Марияның сүйген жары – Владимир
Сүйек боп қалды Мәскеу даласында» [2,459].
Шәкәрім ана ... ... ... ... ... ... түрлі толғауы мен иірімін жіті таныған. ... ... әр ... ... жан – ... ... зор ... иесі.
Енді түпнұсқадағы диалогтардың аударылуына көңіл бөлсек. ... ... ... ...... ... яғни ... екі
я, одан да көп адамдардың өзара әңгімелесуі деген сөзінен алынған. Тіл
білімінде ол екі не одан да көп ... ... ... ... термин ретінде қолданылады.
Түпнұсқа: «Который час?» - спросил его ... «Да уж ... - ... ... ... [1,57].
Аударма: - Сағат қанша болды? – деп сұрап еді,
Бала айтты: - Қалды ғой,- деп таң ... ... ... диалогты таза диалог, аралас диалог, көп дауысты ... ... ... ... ... «Көп дауысты диалогтар бір топ адамның әр түрлі
оқиғалардан, ... т.б. ... ... ... бір ... ... әр ... репликалары болып келеді де, оқиғаға қатысушы ... ...... қуаныш – қорқынышты бейнелеудің үйлесімді де
ұтымды амалына айналады» [13,86],- дейді.
Жоғарыдағы келтірілген мысалды ... ... ... таза ... ... Шәкәрім Владимир мен жол көрсетуші бала ... ... ... – дәл ... «Что твоя ... ... - спросил Гаврила Гаврилович.
«Лучше, папенька», - отвечала Маша. «Ты, верно, Маша, вчерась ... ... ... Петровна. «Может быть, маменька», - отвечала ... ... ... «Қарағым, өңің жаман,
Иіс тиіп қалған ба бүгін саған?»
Мария бір ... азар ... ... тұр – деді – шамам» [2,457].
Түпнұсқада үш адам арасында яғни Мария, әкесі және анасы ... ... ... Мария мен әкесі арасында ғана диалог ... ... ... бұл ... ... ... ғана ... Күмісбаев «Шәкәрім және Пушкин» зерттеуінде мынадай ой айтады:
«Шәкәрім 1812 жылғы жағдайдан хабар бере кетеді.
Бұл соғыс - тамам ... ... ... адам ... ... зеңгер соғыс,
Басында француздар Мәскеуді алып,
Аяғында қашырып жеңген орыс.
Көп кітап ақтарып оқыған, ізденген Шәкәрімнің қолында 1812 жылғы орыс-
француз соғысы жайында ... ... не ... ... ... ... ... білгесін айтып отыр, әйтпесе Пушкинге түзету енгізбек ойында жоқ»
[14,269].
Түпнұсқа мен аударма нұсқаның тілі мен ... ... ... ... суреткер өз тұрғысымен, өзіндік дүниетаным мен
шығармашылығына өзіндік ... ... ... шығармадағы
дүниетанымының көрінуіне тоқталайық. Пушкин мен Шәкәрімде ой ... ... ... ... ... ... Шәкәрімнің
өмірлік талаптары мен алдына қойған шығармашылық мақсаттары Пушкинмен
ұқсастық тапқан. ... ... ... ... құндылықтар адамның ішкі
қалпын айқындауда байқалады. Екі ақынның да ... ... ...... адам ... терең де, ізгі әлемін суреттеу.
Сондықтан екі ақында да шығармашылық ортақтастықтың ... ... ... дүниетаным сәйкестілігі негізінде ақын Пушкиннің «Боран» ... үшін ... ... ... ... ... шығармадағы орталық
тұлғалар Марья Гавриловна мен Владимирдің ... – бірі ... ... әншейін ет қызуына санамайды. Екеуі бір – ... шын ... бір – ... тең. ... ... ... ... кедергі - әлеуметтік
жағдайларының алшақтығы. Қазақ сахарасында осындай жер мен ... ... ... жас сергелдеңге ұрынған болатын. Мысалы,
ақынға жақсы таныс «Қалың мал», «Қамар ... ... ... ... ... ... ... басты себеп болған әлеуметтік
теңсіздіктен тамыр тартатын салт – дәстүрдің азып – ... ... еді. ... мен Мәжнүн, Еңлік пен Кебек сынды бас бостандықтары
жолында от пен судан ... ... жан – ... қолдап өткен
Шәкәрім «Боран» повесінен қайыра ұшырасқан ... ... ... қарай
алмаған.
«Бұл сырды бәйбіше мен бай да білді,
Екеуін жолықтырмас айла қылды.
Владимир келгенде кекеп-мұқап,
Мысқылдап айта берді қайдағыны.
«Жарқыным, сирек келіп әңгімелес,
Бұл қора ... ... ... ... ... еш адам ... ... бостығын ұмытып кетіп,
Әскерімсіп төбесі көкке жетіп.
Мұны неге соғысқа жібермеген,
Әр қақпада қойғанша тентіретіп»[2,455].
Міне, осылай Мария Гавриловнаның ата – анасын сөйлете отырып, ... ... не үшін ...... ... ашады. Өзімшілдік, бай
– патшалық психологиясын таңбалайды. Мысқыл мен ... толы сол ... ... ... ... ... ... арнайы бағыштап
жазылғанында еш күмән жоқ.
Жоғарыда айтып кеткеніміздей, әрбір ... ... ... ... өзіндік қолтаңбасымен келеді.
Филология ғылымдарының докторы, профессор Задан Жұмағали шығармадағы
қыздың үйінен ... ... ... ... қарар болсақ,
кейіпкердің сол мезеттегі қан ... ... ... ... ... өкінішке орай, қалып қойғанын байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... Керек-жарақ дүниелерін
ыңғайлағаннан кейін, бір тәуліктен соң жолға шығады. Әке-шешенің ... ... ... ... арты ... ... ... көңілі
қатты алаңдаған жас арудың сол сәтте екі оттың ортасында ... ... ... жолдардың қысқаруға ұшырауы шығарманың сыршылдық
әуеніне нұқсан келтірген»,- десе, аударманың ... ... тұсы ... ... ... ... ... деп Мария Гавриловнаның
қызуы көтеріліп, қатты науқастанғаны, анда-санда сандырақтағанда ... ... ... ... ... не ... не білгенін, нендей іс
тындырып қайыра оралғанын маңайындағылардың бәрін таңдандыра өз ... ... ... ... арнайы айтар едік. Жинақы да ... ... ... қойғанына қармастан Пушкиннің қолтаңбасы айқын
сақталған.Оқиға, одан туындайтын көңіл-күй бүкіл бедерімен тізбектелген»
[15,11], - ... ... ... мен ... ... зерттеу мақаласында.
Енді осы айтылған тұсты анықтау үшін ... мен ... ... ... ... дня ... ... не
спала всю ночь; она укладывалась, увязывала белье и ... ... ... к ... ... ... ее подруге, другое к своим
родителям..... Запечатав оба письма тульской печаткою, на ... были два ... ... с приличной надписью, она борсилась на
постель перед самым рассветом и задремала; но и тут ... ... ее ... То ... ей, что в ... минуту, как она
садилась в сани, чтоб ехать ... отец ее ... ее, ... быстротою тащил ее по снегу и ... в ... ... ... она ... лежащего на траве, бледного,
окровавленного. Он, умирая, молил ее пронзительным голосом поспешить с ... она ... ... ... и с ... болью.
Подали ужинать; сердце ее сильно забилось. Дрожащим голосом ... что ей ... не ... и ... прощаться с отцом и матерью. Через
полчаса Маша должна была ... ... ... дом, свою ... ... жизнь... На дворе была метель; ветер выл, ... ... ... Маша ... ... надела теплый капот, взяла в руки шкатулку
свою и вышла на ... ... ... за нею два ... [1,55].
Аударма:
«Түн болған соң Мария дайындалды,
Бірге өскен малай қызын қасына алды.
Шкаф, ... ... ... ... ... ... ... ата-анадан кешу сұрап,
Асықтық әкеткенін айтты жылап.
Конвертке екі жүрек сурет салды,
Сыртынан тұрғандай ғып от шашырап.
Хат тастап, иесіз үйге амандасып,
Жөнелді бақша ... есік ... ... ... ... қар жердің бәрін қалған басып» [2,456].
Түпнұсқада көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... кетпейді. Керек-жарақ дүниелерін дайындап, бір күннен кейін
аттанады. Ал, аудармада дереу аттанып кетеді. Және ... ... ... ... ... онан соң ... ... қалып кеткен.
Түпнұсқадағы: «она втайне прощалось со всеми особами, со всеми предметами,
ее окружавшими» деген ... ... ... столға амандасып» деп
тарқатыңқырап берген. Сонымен қатар, түпнұсқада сәл кейінірек ... ... пен ... бар ... айтылса, оны аудармашы «шамадан»
деп берген. Осындай алшақтықтарды көруге болады.
Енді ... ... ... ... аударылған деп көрсеткен тұсты
түпнұсқа мен ... ... ... ... «День прошло благополучно, но в ночь Маша занемогла. Послали
в город за лекарем. Он приехал к вечеру и ... ... в ... ... ... и ... больная две недели находилась у края гроба.
Никто в доме не знал о предположонном побеге. ... ... ... были ... ее ... никому ни о чем не говорила,
опосаясь гнева ... ... ... ... ... ... и
маленький улан были скромны, и недаром. Терешка кучер никогда лишнего ... даже и во ... ... ... ... была ... ... чем
полудюжиною загаворщиков. Но Марья Гавриловна сама в ... ... свою ... Однако ж ее слова были столь несообразны ни с ... ... не ... от ее постели, могла понять из них только то, ... ее ... ... во ... ... и что, ... была ... ее болезни» [1,58].
Аударма:
«Ауруы сағат сайын болды жаман,
Суық өтіп дірілдеп ... ... ... ... ... ... таман.
Айтады асықтығы асқандығын,
Бір үмітке аяқты басқандығын.
Некесін қиятұғын бір поп іздеп,
Боранды боран демей ашқандығын.
Махаббат тұла бойды жеңгендігін,
Ұрлық неке қиюға көнгендігін.
Владимир кез ... жат кез ... ... алмай келгендігін.
Марияны емдеп еді доктор келіп,
«Суық тиген екен» деп, дәрі ... ... ... бері ... ... ... жазылды жеңілденіп» [2,457].
Бұл жерде назар аударатын нәрсе, түпнұсқада Мария сырының шет жағасын
ғана айтқан болса, аудармада барлығын өз ... ... ... ... ... түнде боран соғып, адасып, басқа біреумен неке
қидырғандығын. Түпнұсқада ... ... екі ... ... ... он күн деп ... Дегенмен, аударма түпнұсқадан ... мен ... осы ... жазудағы тіл мен стиль
саймасайлығының өлшемдерін талдау үшін, оқиға ... ... ... тілі мен ... ... сөз ... стиль дегеніміз не?
Жазушының творчествосы оның өмір тарихымен тығыз байланысты. Жазушы
творчествосы оның адамдық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетімен, дүниетанымымен ұласып, керек
десеңіз, бірігіп, біте қайнасып жатады.
Әрбір әдеби шығарма оқырманға оны ... ... ... ... Оны тілден де, тақырып пен идеядан да, образ жасау
тәсілінен де ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Ал, аударма нұсқаны
оқысақ, Шәкәрімнің өзіне тән тіл мәнерін яғни сөз қолдануы, ... ... ... ... ... сыр ... сезімді жеткізуі барлық
ерекшеліктерді байқауға ... ... ... ... ... ... деуге болмайды. Себебі, ақын Пушкин шығармасының мазмұнын, сюжетін
толық сақтаған деп айтуымызға болады. Яғни, ең ... ... ... ... ... ... ... Гавриловна тағыда басқа
кейіпкерлерді түпнұсқаға сай суреттеген. Ал, ... ... ... ... тілінде жазылған. Сондықтан, екі автордың тілі бір дей
алмаймыз.
Эстетикалық әсер ... ... көз ... Бұл ... ... яғни ... ... баяндалғанын айту – суреткердің дүниетанымы
мен көркемдік әдіс мәселесін сөз ету. Көркемдік әдіс – алдымен, ... ... ... өз ... образды түрде тану жолы, содан соң өзі
таныған шындықты бар өнерін төге, бар шеберлігін сала көркем жинақтап,
өзгеге таныту жолы.
Яғни, өзі ... ... ... ... автордың көзқарасы,
дүниетанымы, ал, көркемдік әдіс сол оқиғаны оқырманға көркемдеп жеткізу
жолы. ... ... ... ... бекер таңдап алып отырған жоқ.
Мұнда Шәкәрім мен ... ... ... отыр. Сондықтан, Шәкәрім
Пушкиннің айтпақ ойын ... ... дәл сол ... ... ... Құдайбердіұлының А.С.Пушкиннен аударған «Дубровский» және
«Боран» ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілеріміз Шәкәрімнің төл туындысына жатқызған ... ... ... үлгінің сипаттары бар екендігін айтады. Аударманың бұл
үлгісі бойынша аудармашы өзінен бұрын ... ақын ... ... ... ала ... және ол ... өз заманына, өз ортасына
лайықтап қайта жырлайды.
Мәселен, ... ... «Бұл – ... ... шығармашылық
мұратына жету жолында қолданған көркемдік әдіс – тәсілі. Ал осы тәсілдің
өне бойынан біз ... ... ... тән ... ... ... қасиеттерді көргендей боларымыз анық»[16,282], - деп ой ... ... асыл ... ... ... ... ... реализмді жетекші әдіске айналдырды десек,
әсіресе Шәкәрім өзінің эпикалық туындылары арқылы бұл әдісті ... ... жаңа ... ... ... Шәкәрім қазақи мазмұнды жыр
етумен бірге шығыстың ұлы ...... ... ұлы Пушкиннің
«Дубровский» повесін, «Боран» атты әңгімесін поэма ретінде өлеңге түсірді.
Бұл туындыларды ақынның белгілі сюжеттер негізінде жазған төл ... ... ... - деп ... ... ... Алмагүл Төлекқызы
«Шәкәрім шығармаларындағы шеберлік пен таным бірлігі» атты ... ... ... алу үшін ... ... ... Кенжетай Омарқызы «Көркем аудармадағы ұлттық болмыс және
шығармашылық ізденістер» атты зерттеуінде: « ... да ... ... нәзира дәстүрі арқылы өмірге келген туынды»[18,80], - ... ... ... ... ... ... ... қолдану Шығыста әдебиет
туындыларын аударудың ... ... ... дәуір. Аударманың бұл әдіс –
тәсілі бойынша аудармашы ... ... ... ақын ... ... ... ала ... және ол шығарманы өз заманына, өз ... ... ... Мәселен, Әлішер Навоидың «Ләйлі – Мәжнүн», ... ... ... ғалам» дастандары, Абдрахман Жамидің дастандары осы назира
аударманың үлгілері»[31,13].
Осы тұста ғалым Балтабай Әбдіғазиұлының ... ... ... ... ... ... ... аудармалары
«Дубровский» және «Метель» шығармаларында жоғарыда ... ... ... қатар, нәзира әдіс дәстүрінің бір ерекшелігі түпнұсқа
авторында жоқ сөз алдынан (прологтан) басталуы. ... ... ... Бұл ... ... ... ... бар.
Біз осы пікірлерді есепке ала отырып, ақынның Пушкиннен ... ... ... жасауға тырысамыз: түпнұсқа мен аударманың
алдымен, тақырып пен идея саймасайлығына ... ... онан соң ... ... ... кейіпкерлер жүйесі саймасайлығы, шығарманың тілі
мен суреткердің стилін сөз ету және Шәкәрімдік сөз өрнегін ... ... ... ... ... жасауда қолданған өзіндік тілдік ... ... ... ... ... тұрақты тіркестер,
диалогтардың аударылу дәрежесі, ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы.
Қорыта келе, біріншіден, түпнұсқа мен аударманың тақырыбы мен идеясы
сайма-сай;
Екі мәтінде де, ... ... ... философиямен байланысты,
«жазмыштан, озмыш жоқ» және әлеуметтік теңсіздік мәселесі, ... ... ... ... ... екі ... да «Боран» деп алынып, оның екі түрлі мағынасы
яғни тура және астарлы бірге жымдасып жатыр. Осы ... ... ... ... екі автор да жоғарыда аталған идеяларды жеткізген.
Екіншіден, аудармада түпнұсқаның сюжеті мен композициясы сақталған;
Түпнұсқада кейбір ... ... ... ... болады. Бірақ,
шығарманың маңызды бөліктері сақталған.
Үшіншіден, образдар жүйесі ... мен ... ... деп ... ... «Боран» әңгімесіндегі басты кейіпкерлер мінезін,
түр-тұлғасын өзгертпей беруге тырысқан.
Төртіншіден, автор мен аудармашының тілі мен стиліне келсек, бұл екеуі
екі түрлі;
Себебі, ... өз ... ... ... ... аудармашы поэзия
тілінде аударған. Поэзия мен прозаның табиғаты екі түрлі. Бұл екеуін ... ... ... ... ... мен ... әдіс мәселесін сөз
етуде, біз тек аудармашының яғни Шәкәрім ... сөз ... ... ... ... қатысты шәкәрімтанушы ғалым Балтабай
Әбдіғазиұлы: «Шәкәрім Пушкин ... ... ... сол ... ... ... ... еркіндікке де бармай қалмайды. Орыс
повесінде баяндалатын кейбір эпизодтық көріністер мен оқиғаның ... ... жоқ ... ... ... ... кетіп отырған» [19,98],-
деп ой түйеді «Шәкәрім аудармалары және нәзира дәстүрі» зерттеу еңбегінде.
Біз осы шағын зерттеуімізде шама – шарқымызша ... екі ... ... ... ... - ... ортаға салуға
талаптандық.
III Тарау. Л.Н.Толстой және Шәкәрім ... ... ... ... ... орыс ... классигі А.С.Пушкиннің
шығармаларын ғана ана тілімізде сөйлетіп қана қоймай, сонымен қатар орыстың
тағы бір классигі Л. Толстойдың үш ... ...... ... «Үш ... ... сөзбен), «Криз патша» (өлеңмен) әңгімелері ... ... ... ... үш шығарманы «Күншығыс әңгімесінен» алып 1924
жылы аударып, «Алты әңгіме» топтамасына ... атап ... хан» ... ... ... ... «Қолшатыр бұйрығы»
(өлеңмен) әңгімелерін аударған.
Шәкәрімнің Толстой әңгімелерін аударудағы ерекшелігі оның нақты ... ... ... ... Оған ... тән. Балама, еркін
және синхрондық аударма түрлерінің элементтері байқалады.
Шәкәрімнің төл шығармасын алсақ та, ... ... та, ...... демократияшыл көзқарастары мен таным бағыттарына
сәйкестендірілгендігіне анық көзіміз жетеді. Осы ... ... ... ... ... философиялық трактаттарында
Шығыс пен Батыс елдерінің талай ойшылдарының, ғалымдарының, ақын ... ... мен ... аты ... қана ... ... ... – мәні ашылып, кейде бірсыпыра пікір – ой жарыстырылып
отырады. Бұл да Шәкәрім мұрасының айтарлықтай ... ... ... ... деп ... ... топтама» жинағына енген аудармаларын
атай аламыз.
«Алты топтамаға» енген алғашқы аудармасы – Л.Н.Толстойдан жасалған
«Асархидон – ... деп ... ... тәржімаланған туындысы. Бұл
аудармалардың алдында Шәкәрім өз жанынан мынадай өлең ... ... ... оқуға жайың бар ма?
Ұсындым жаңа өспірім ғалымдарға.
Әншейін бос сөз демей ғибрат ал,
Ой жібер ішкі сырын ... біз ел ... обал ... ... ... ... ... мақтанға алданба, қарақтарым,
Үміті кім бұл елдің сендер емей.
Орыс – қазақ адамның бәрі ... ... оны ...... ... ар міндеті,
Халқыңа пайда тигіз босқа жүрмей.
Жаныңды аяй көрме жардамынан
Сүйткенде арың шығар арманынан.
Әйтпесе бұл өмірің артық емес,
Тәніңді топырақ ... ... ... өлең ... ақын өз ... бос ... қолыңнан келсе
адам баласына жақсылық жаса, мақтаншақ болма, ұлтқа ... одан ... жан ... ... ... аянба деген уағыз ғибрат айтады.
Женеева Кенжетай Омарқызы: «Ақын бұл ... ... 1903 ... ... «Три ... атты ... алып ... Шәкәрім өз
аудармасында негізінен түпнұсқаның ауқым көлемінен ұзап кете ... жер ... мен адам ... ... ... диалогтары, ең ақыры
жорық күндеріне дейін жолма – жол шебер ... ... ... ... ... дейді «Көркем аудармадағы ұлттық ... ... ... ... Бұл ... В.С. ... ... «Сказка «Ассирийский царь Асархадон» была написана в конце июля –
начале августа 1903 года»[18,157].
Біз Шәкәрімді қашанда асқан ... ... хас ... ... ... білеміз. Ал, Л. Толстой ертегісін аудару барысында Шәкәрім қара сөзге
ден қойып, өз аудармасын түпнұсқаға ... ... ... ... ... орыс ... шығармасын аудару барысында түпнұсқамен
бейне бір жарысып аударғандай, ондағы диалог, сөйлем ... ... сол ... ... ... адалдық, қанағат пен ынсап, ... ... ...... ... ... ... Шәкәрім Құдайбердіұлы
жоғарыда айтып өткеніміздей, ... ... ... түпнұсқада
берілген ойды төкпей – шашпай, тіпті дәл аударғанға ұқсайды.
Енді осы екі ... ... ... ... ... ақынының жеткен
жетістіктерін, аудармашылық шеберлігін, өз отандастарына қарапайым,
түсінікті ... ... анық ... болады. Сондай – ақ аудармашы
түпнұсқаның сөйлеміне сөйлем бере ... ... ... ... аудару барысында аса көңіл аударғанын байқауға болады.
Бұдан кейінгі қарт пен ... ... ... да сол ... тырысқан, тек бұл тұста еркіндеу кетіп, өз жанынан түпнұсқада жоқ
бірер ... ... ... ... деп сезініп, кейбір сөйлемдерді
қысқартуын, онда да өз оқырмандарының жай – ... ... деп ... ... ... ... қартқа өзінің Лаэли емес, патша екенін
дәлелдеген тұсы: «Я вот лежу .......его не ... ... ... ... аудармасында: «Неге? Мен алтын төсегімде ...... қызығыма ... ... бұл ... ... ... ... адамның тор ішіндегі құстан еш
айырмасы болмайтынын, жан қияр алдындағы адамның жай – ... ... ... ... ... ба дейміз. Себебі, абақтыда отырған адамның
халінің жақсы болмайтыны кімге болса да түсінікті. Осы ... ... ... ... ... ... онда ... диалогты «патша»,
«шал» деп, екі кейіпкер сөзінің алма кезек ... ... ... ... кейінгі эпизодтарды да қазақ аудармашысы асқан шеберлікпен
аударуға тырысқанының куәгері боламыз. Сөзімізді одан әрі ... ету ... да ... ... ... қарттың Асархидонның басын шылапшынға
игізіп, оның үстінен су құятын тұста да ... ... ойды ... және ... ... еш ... келтірмейтін, алдағы үзінділердегідей азды
– көпті ауытқушылықтарға барған. Енді түпнұсқа мен аударманы басынан бастап
салыстырсақ:
«Ассирийский царь ... ... ... царя ... разорил и
сжег все города, жителей всех перегнал в свою землю, воинов перебил, ... царя ... ... в ... ... ... ... патшасы Асархидон Лаэлидің елін шауып, қалаларын
өртеп, бастығы Лаэлидің өзін, тамам жақсы ... ... ... ... ... абақтыға жауып қойды» [2,463].
Мұндағы түпнұсқа мен аударма әр түрлі тілдік жүйелерге ... ... ... қолдануда тілдердің фонетикалық ерекшеліктері
көзге түседі: Ассирияның орнына ... ... ... Асархидон,
Лаилиенің орнына Лаэли т.б. Біздің байқауымызша, ... өз ... ... ... тарихи дәлдікті жеткізіп беру мен сақтау
мақсатын ұстанбай, яғни тарихилық ... ... ... ... көп назар аударады.
Түпнұсқа: «Лежа ночью на своей постели, царь Асархадон думал о ... ... ... когда вдруг услыхал подле себя шорох и, открыв глаза,
увидал старца с длинной седой бородой и кроткими ... ... ... ... жатып ертең Лаэлиді қандай қиын
азаппен өлтіруін ойлап жатыр еді, бір дыбыс шыққан соң көзін ашса, ... ... ... ... ... ... адам тұр екен» [2,463].
Мұндағы «кроткими глазами» тіркесінің ... ... ... ... ... Осы ... кейіпкердің сыртқы бейнесі мен
мінезі кейбір өзгерістерге ұшыраған. Толстойдағы «с кроткими глазами» деп
суреттелген ... яғни ... ... ... жуас, мейірбанды, кішіпейіл,
адал. Ал, Шәкәрімде ол өткір көзді, тік мінезді адам ... ... ... ... ... екі ... ... қатар қолданыпты, қазақ
тілінде баяндауыш қызметін атқаратын етістіктер ... ... ... ... ... еді» ... қоса, сөйлем ортасында «жатып» етістігі
қолданылған. Бір сөйлемде сөйлем ... және ... ... ... ... ... Үтір арқылы ажыратып, құрмалас сөйлем ретінде
бергені жөн еді. Сондықтан, аталған тұсты стилистикалық қате деп ... ... ... ... сын ... салыстырмалы
шырай жұрнақтарының қолдану жетістігі көзге түседі. Бұл ... ... ... сөз ... Ол сөздің баламасы «Орысша- қазақша сөздікте»: «шал,
қарт, қария»[21,967],- деп ... мұны – дау ... зат ... ... ... «шалдау
адам» деп береді. Бұндай қаратпа сөздің ... ... ... ... кейінгі жолдары Шәкәрім «шал» деп қана қолданады. Пушкин:
- «Ты хочешь казнить Лаилиэ? – спросиль старец.
- Да, - ... ... Я ... не ... ... казнью казнить
его.
- Да ведь Лаилиэ это ты, - ... ... Это ... - ... ... - я – я, а Лаилиэ – Лаилиэ.
- Ты и Лаилиэ – одно, - сказал старец. – Тебе только ... что ... ... и ... не ты»[20,17].
Шәкәрім:
«Сол шал айтты: - Сен Лаэлиді өлтіремісің?
Асархидон: - Өлтіремін. Бірақ қандай қинаумен өлтіретінімді ... - ... - Сен өзің ... ... өзің өлтіресің бе?
Патша: - Жоқ, мен Асархидонмын!
Шал: - Олай ... сен ... ... ... ... ... ... екі жол қалып кеткен. Дегенмен, бұл жолдардан
шығармадан жетіспеушілік көрмейміз. Диалогтардың ... ...... жатады. Диалогтардың дұрыс аударылуына ерекше көңіл бөлген.
Түпнұсқа: ... ... - ... ... ... царю на купель,
полную водой» [20,18].
Аударма: «Патша білгім келеді ... соң, Шал бір ... ... да ... ... ... мәденитіне , тұрмыс – ... жат ... жоқ ... мен сөз тіркестерін шебер аударады. Осындағы ... ұғым ... ... тұрмысына мүлдем жат, сондықтан Шәкәрім бұны
лексикалық мағынасы жақын ... ... ... сөзімен ауыстырады. Сол
себептен ол діни реңкін жоғалтып, басқа ... ... ... ... русского языка» сөздігінде: «Купель – в ... ... ... в форме большой чаши, в ... ... ... ... ... вот, чувствуя себя этим другим человеком, он видит себя лежащим на
богатой постели рядом с красавицей женщиной»[20,19].
«Шалдың ... ... ... суға ... еді, ... - өзі бөтен біреу
сықылданып, қасында бір сұлу қатынымен төсекте ... ... ... ... сөзіне «орысша – қазақша» сөздікте «әйел» деген
бір ғана балама ... Ал, бұл сөз ... ... деп ... Шәкәрім түріктердің «хатун» деген сөзінің мағынасын бергісі келген
шығар, себебі түріктерде «хатун» деп ханның әйелдерін атайды екен.
«Дорогой мой ... ... ты ... от трудов вчерашнего дня и потому
спал дольше обыкновенного, но я берегла твой покой и не ... ... ... ... Сен ... ... бейнеттерден қиналып, әбден
шаршап, көп ұйықтасаң да оятпадым» [2,465].
Түпнұсқадағы «дорогой» сөзі қымбатты, бағалы деген ... ... бұл ... ... деп берілген, себебі Шәкәрім ері мен әйелі
арасында айтылатын осындай жылы ... ... ... ... ... ... «супруг» сөзінің эквивалентін тауып «ерім» деп берген.
Түпнұсқа: «Теперь же князья ожидают тебя в ... ... ... ... ... уәзірлерің күтіп тұр, тысқа шық! – ... ... ... ... ... деген сөзді Шәкәрім
мағынасы және қызметі жағынан жақынырақ келетін ... ... ... ... ... из этих слов, что он – Лаилиэ, и ... не ... ... но ... ... что он до сих пор не ... встает, одевается и идет в большую палату, где князья ожидают его»
[20,18].
Аударма: «Асархидон өзін ... ... деп ... ... залға келген..»
[2,464].
Мұнда түпнұсқа мағынасын сақтаған, бірақ қысқарту бар. Мысалы, «...и
не только не удивляясь этому, но удивляясь ... что он до сих пор не ... ... бұл тіркестердің аудармағанынан мәтінге зиян келіп тұрған
жоқ.
Түпнұсқа: «Князья земным поклоном встречают своего царя Лаилиэ, ... и по его ... ... ... ним, и старший из ... ... о том, что ... ... ... всех оскорблений злого царя
Асархадона и надо идти войной ... ... ... ... бас ұрып амандасып, әрқайсысы өзіне ... ... да, ... ... айтты: «Асархидон антұрғанның осынша қор
қылғанына шыдауға болмайды, қазір дайыдалайық та, ... ... ... ... ... поклоном встречают своего царя
Лаилиэ» тіркесін аудармашы «...уәзірлер бас ұрып амандасып...» деп ұтымды
аударған. Тура ... ... ... ... иілу ... еді. Одан ... ... встают и по его приказу садятся перед ним..». ... ... ... ... хан ... әрбір уәзірдің өз орны
болатынын білдіреді. «...и ... из ... ... ... о том, ... ... ... всех оскорблений злого царя Асархадона и надо ... ... ... ... ... ... ... айтты: «Асархидон
антұрғанның осынша қор қылғанына шыдауға болмайды, қазір ... ... ... - деп ... Осы ... «злой» сөзі жауыз,
мейірімсіз мағынасын береді, бірақ аудармашы «антұрған» ... ... ... ... ... ... ... тауып аударған.
Түпнұсқа: «Но Лаилиэ не соглашается с ним, а велит послать послов к
Асархадону, чтобы усовестить его, и ... ... ... ... он
назначает почтенных людей послами и внушает им подробно то, что они должни
передать царю Асархадону» [20,18].
Аударма: «Өзін-өзі ... деп ... ... ... ол ... ... ... бітім қылайық деп елші жібер» деді» [2,464].
Мұнда бірінші сөйлем аударылып, ... ... ... ... ... ... ... тура баламасын тауып «елші» деп береді.
Түпнұсқа: «Окончив эти дела, Асархадон, чувствуя себя ... в горы на ... за ... ... ... ... Он сам убивает
двух ослов и, возвратившись домой, пирует с ... ... ... ... ... ... день, по обыкнавению, он выходит на двор, где ожидают его
просители, подсудимые и тяжущиеся и ... ... ему ... ... ... он едет опять на любимую свою забаву – охоту. И в этот ... ... ... ... ... и ... ее двух львенков. После
охоты он опять пирует с своими друзьями, забавляясь музыкой и ... ... ... с ... ... ... [20,18].
Аударма: «Өзі аңға шығып кетті. Ол күні ... атып ... ... ... ... - ... ... сауық салып, ертең
және аңға шығып, бір ұрғашы арыстанды өлтіріп, екі ... тірі ... ... [2,464].
Бұл мысалда көптеген қалдырып кетушіліктер байқалады: «... ... На ... ... по ... он ... на ... где ожидают
его просители, подсудимые и тяжущиеся и ... ... ему ... эти дела...». Ал, қалған сөйлемдерді ұтымды аударған. Түпнұсқадағы
«осёл» сөзін «құлан» деп ... ... сөзі ... ... ... ... Ожеговтың «Словарь русского языка» еңбегінде мынадай
анықтама беріледі: «Осёл – животное семья лощадинных, невысокого роста, ... ... и ... ... ... ... ... осел»[22,459].
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде: «Құлан – үйір-үйір болып жүретін
жабайы жылқы. Құлан есектен ... ... ... ... аң. ... бағалы аңның бірі болған, халық медицинасында еті мен майы кең
қолданылған» [23,456],- деген түсінік берілген.
Біздің ... екі ... да ... ... бір жануар. Тек орыс
халқы, «құланды» - «дикий осел» деп атаса керек.
Түпнұсқа: «Так живет он дни и ... ... ... ... к тому царю ... ... он был прежде. ... ... ... месяц и возвращаются с отрезанными носами ... ... ... ... аңға шығып, түнде сауық салып Асархидонға
жіберген елшісін күтіп неше жұмалар өтті. Бір ... соң ... ... кестіріп келді» [2,464].
Бұл сөйлемдер сөзбе-сөз аударылған деуге боларлықтай.Сонымен қатар,
бірде-бір шығыс немесе орыс сөздері ... таза ... ... ... ... ... сказать Лаилиэ, что то, что сделано с
его послами, будет сделано и с ним, если он ... же не ... дань ... ... и ... ... и не ... сам на
поклон к нему» [20,19].
Аударма: «Алым төлеп, сый бермесең, өзіңді де осындай ... ... ... ... ... [2,465].
Аудармашы түпнұсқадағы алым-салықты жеке-жеке атамаған: « ... и ... ... және ...и не ... сам на ... ... тіркесін қалдырып кеткен.
Түпнұсқа: «Лаилиэ, бывший прежде Асархадоном, опять собирает князей и
советуется с ними о том, что надо ... Все в один ... ... ... не ... нападения Асархадона, идти на него войною. Царь
соглашается и, становясь во ... ... идет в ... ... ... ... Каждый день царь объезжает войска и возбуждает мужество своих
воинов. На 8-й день его ... ... с ... ... в широкой
долине на берегу реки. Войска Лаилиэ храбро дерутся, но ... ... ... видит, что враги, как муравьи, сбегаются с гор,
затопляют долину и одолевают его ... и ... на ... ... ... ... колет и рубит врагов. Но воинов Лаилиэ сотни, а Асархадона
тысячи, и ... ... что он ... и что его берут в плен.
Девять дней он с ... ... идет ... ... ... Но 10-й день его ... в Ниневию и сажают в клетку» [20,19].
Аударма: «Өзін Лаэли деп отырған Асархидон уәзірлерін жиып ... «Жау ... ... ... аттанып барып соғысуды ұнатқан соң,
әскер жиып алып аттанды. Жеті күн өтіп, ... күні бір ... ... ... ... ... ... бұлар жеңсе де, аяғында жау жеңіп,
өзін бас ... ... ... кісендеп алып, оныншы күні ... ... әлгі ... ... ... ... ... [2,465].
Келтірілген мәтіндегі алғашқы сөйлем, ... ... ... опять собирает князей и советуется с ними о том, что надо
делать», аудармада, ... ... деп ... ... ... ... еді» ... аударылған. Келесі түпнұсқадағы екі сөйлемді, «Все
в один ... ... что ... не ... ... ... идти на
него войною. Царь соглашается и, становясь во главе войска, идет в ... ... етіп ... «Жау Асархидонға өзінен бұрын аттанып барып
соғысуды ұнатқан соң, әскер жиып алып ... ... ... день
царь объезжает войска и возбуждает мужество своих воинов»,- сөйлемі қалып
кеткен. Ал, «..Поход продолжается 7 дней.. На 8-й день его ... ... ... ... в ... ... на ... реку»,-деген екі сөйлем
аудармада: «Жеті күн өтіп, сегізінші күні бір судың ... екі ... ... ... ... Ал, түпнұсқадағы мына бір сөйлемдер:
Войска Лаилиэ храбро ... но ... ... ... Асархадоном, видит,
что враги, как муравьи, сбегаются с гор, ... ... и ... его
войска, и бросается на своей колеснице в ... ... ... и ... Но воинов Лаилиэ сотни, а Асархадона тысячи, и ... ... он ... и что его ... в ... ... түгелімен қалып кеткен.
Оның есесіне, аудармашы өз жанынан мынадай сөйлем ... ... ... де, ... жау ... ... дней он с другими пленниками идет
связанный среди воинов Асархадона. Но 10-й день его ... в ... ... в ... ... Шәкәрім: «қанша батырларын кісендеп алып,
оныншы күні Нейнува ... ... әлгі ... ... ... ... ... «... Девять дней...» тіркесі қалып кеткен.
Дегенмен, аудармашы түпнұсқадан алшақ кетпеген.
Түпнұсқа: ... ... не ... от ... и ... ... от
стыда и бессильной злобы. Он чувствует себя бессильным отплатить врагу ... зло, ... он ... Одно что он ... это то, чтобы не доставить
своим врагам ... ... его ... и он ... ... ... ропота, переносить все то, что с ним будет.
20 дней сидит он в клетке, ожидая ... Он ... как ... ... его ... и ... ... стоны казнимых, которым одним отрубают
руки и ноги, с ... с ... ... ... и не ... ... ни жалости, ни страха. Видит, как евнухи ... ... жену его. Он ... что ее ... в ... к ... И ... и это без жалобы» [20,19].
Аударма: «Сонда бұл Лаэли болып отырған Асархидон ... өзін ... ... қатты қинаса да, білдірмей шыдамақшы болып көңілін бекітті,
сүйтіп жиырма күн ... ... ... ... ... алып
келіп көз алдында бірінің тірідей терісін сойып, бірінің қол-аяғын кесіп,
бақыртып жатса да шыдап пішінін ... ... ... ... ... ... салыстырып, талдайық.
Түпнұсқадағы алғашқы сөйлем: «Лаилиэ страдает не столько от голода и раны,
сколько от ... и ... ... Он ... себя бессильным отплатить
врагу за все зло, ... он ...... аудармада қалдырылып
кеткен. Келесі сөйлем, Одно что он может, это то, чтобы не ... ... ... ... его ... и он твердо решил мужественно, без
ропота, ... все то, что с ним ... бұл ... ... «Сонда
бұл Лаэли болып отырған Асархидон ертең өзін жау Асархидон ... ... да, ... ... ... көңілін бекітті». Сөзбе – сөз
аудармаса да, сөйлемдегі ойды нақтылап береді. «»20 дней ... он в ... ... бұл ... «...сүйтіп жиырма күн абақтыда жатқанда...»,-
деп аударады, «ожидая казни», яғни ... ... ... ... ... Он видит, как проводят на казнь его родных и ... ... ... ... ... отрубают руки и ноги, с других с живых
сдирают кожу, и не выказывают ни беспокойства, ни жалости, ни ... ... ... ... ... ... алып келіп көз
алдында бірінің тірідей терісін сойып, бірінің қол-аяғын кесіп, бақыртып
жатса да ... ... ... бұл ... ... аударылған деп айтуға
болады. Енді, осы сөйлемдегі сөз тіркестерін салыстырып, ... ... ... ... туысқандарын, батырларын», «одним отрубают руки и ноги»,
«бірінің қол-аяғын ... « с ... с ... ... кожу», «бірінің
тірідей терісін сойып», «, и не ... ни ... ни ... ... ... жатса да шыдап ... ... « ... ... «көз ... яғни ... тіркесте ғана айырмашылық бар.
Түпнұсқада «есту» ... ... ... ... ... яғни ... ... көз алдында болып жатыр. Қалған
тіркестердің барлығын, Шәкәрім Құдайбердіұлы сөзбе-сөз, ... ... ... «Но вот два ... отпирают клетку и, затянув ему ремнем
руки за спиной, подводят его к ... ... ... ... ... ... окровавленный кол, с которого только что сорвали тело ... ... ... ... и ... что кол этот освободили для его казни..
С него снимают одежду. Лаилиэ ужасаются на ... ... ... ... ... Два ... подхватывают это за худые ляжки,
поднимают и хотят опустить на кол.
- Сейчас смерть и уничтожение, - ... ... и, ... свое ... ... ... до конца, рыдая, молит о пощаде. Но никто
не слушает его.
- Да это не может быть,- ... он, - я, ... ... Это сон.- И ... ... ... проснуться.- Ведь я не Лаилиэ, я Асархадон, - думает
он.
- Ты и Лаилиэ, ты и Асархадон, - ... он ... ... и ... казнь начинается. Он вскрикивает и в то же мгновение высовывает голову
из купели. Старец стоит над ним, ... ему на ... ... воду ... ... «Бір күні екі жендет келіп екі қолын ... ... ... ... ... ... шаншып өлтіретін темір сояу қазықтың
қасына алып келді..
Сол қазыққа ... ... ... ... ... бір ... алып тастап, қазықты босатқанын көріп: «енді мені де соған шаншады-
ау деп ... екі ... ... бар киімін шешіп, өзін қазыққа қарай
апара ... ... Мен ... емес пе ... ... емес едім ғой!
Бұл түсім болса керек»,- деп, қанша тырысып оянайын десе де ... ... де сен, ... да» ... ... бір ... естілгендей болды.
Аяғында қаншама жалынса да оған ... ... ... ... соң шыдай алмай: «Ойбай, өлдім!»- деп бұлқынып ... ... ... шал ... суды ... басына құйып та болған жоқ екен» [2,465].
Түпнұсқа: «Но вот два палача ... ... и, ... ему ... за спиной, подводят его к залитому кровью месту казней» [20,20].
Аударма: «Бір күні екі жендет келіп екі қолын артына байлап, қып-қызыл
қанның ... ... ... ... ... ... сояу ... алып келді»[2,465].
Келтірілген сөйлемдегі «...Но вот два ... ... ... «.... Бір күні екі ... ... деп ... мағынасын ғана
сақтаған. Сөйлемдегі қалған сөз ... сол ... ... - орыс ... ... сөзінің тура баламасы бола ала ма?
Түсіндірме сөздікте: «Палач – 1. ... ... ... в ... о смертной казни, производит пытки. 2. Жестокий мучитель,
угнетатель» [450б]. ...... ... ... ... мынадай
анықтама беріледі: «жендет – 1. палач. 2. головорез, ... ... ... аудармашы «палач» сөзінің тура баламасын таба білген. Қазақта
«баскесер» деген де ұғым ... «.. ... ... острый окровавленный кол, с которого только
что сорвали тело ... на нем ... ... и ... что кол ... для его казни» [20,20].
Аударма: «Сол қазыққа артынан ... ... ... ... ... денесін алып тастап, қазықты босатқанын көріп: «енді мені де
соған ... деп ... ... « ... ... яғни «өткір қанға ... ... «С него ... одежду. Лаилиэ ужасаются на худобу своего
когда-то сильного красивого тело. Два ... ... это за ... ... и ... ... на кол» ... «... екі жендет мұның бар киімін шешіп, өзін қазыққа қарай
апара жатқанда...» [2,465].
Ал, түпнұсқадағы мына ... - ... ... и ... думает Лаилиэ и, забывая свое решение ... ... ... ... рыдая, молит о пощаде. Но никто не ... его,- ... ... ... «- Да это не ... ... думает он, - я, верно, сплю. Это
сон.- И он делает ... ... ... Ведь я не ... я ... ... ... « «Апырмай! Мен Асархидон емес пе едім, Лаэли емес едім
ғой! Бұл түсім болса керек»,- деп, ... ... ... десе де болмады»
[2,465].
Келтірілген сөйлем өте ... ... және ... ... тән ... ... қосады.
Түпнұсқа: «- Ты и Лаилиэ, ты и Асархадон, - слышит он какой - ... и ... что ... ... ... «Және «Лаэли» де сен, «Асархидон да» сенсің деген бір дауыс
естілгендей болды» [2,465].
«...чувствует, что казнь начинается..» тіркесі ... ... ... « Он вскрикивает и в то же мгновение высовывает ... ... ... ... над ним, ... ему на ... последнюю воду из
кружки»[20,20].
Аударма: «Аяғында қаншама жалынса да оған қарамай жендеттер қазыққа
шанышпақ болған соң ... ... ... ... деп бұлқынып басын
көтеріп алса, баяғы шал кеседегі суды мұның басына ... та ... ... [2,465].
Осында Шәкәрім «вскрикивает» яғни «айқайлап жіберу» ... ... ... - ... ... сөзін келтіреді.
«... выливая последнюю воду из кружки...» тіркесін, ... ... ... ... ... та болған жоқ екен»,- деп ... ... бір ... ... ... ... жалынса да оған қарамай
жендеттер қазыққа шанышпақ болған соң ... ... өз ... қосқан яғни
«добавления», толықтыру бар.
«- О, как ужасно мучался! И как долго! – говорит Асархадон.
- Как долго? – говорит ... Ты ... что ... ... и ... ... ее; видишь, вода из кружки еще не вся ... ... ли ... ... «Уһ! ... көп бейнет тартып жазаландым! Енді ... ... ... ... «Не ... Мына бір кесе суды ... та болғаным жоқ»
[2,465].
Шал мен Асархидон арасындағы диалогты аудармашы ... ... ... ... ... ... не ... и только с ужасом глядит на старца.
Түпнұсқа: «Будешь разрушать пределы, отделяющие твою жизнь от других
существ, будешь считать ... ... ...... их» ... «Сол ... жақсы өткізуге әм соңыра ... ... – ақ жол бар. Ол жол ... жан ... шын ... ашып, шын махаббат
етумен табылады» ... ... сөз ... ...... ... ... зат есімнің
аудармасы. Шәкәрім философ ретінде дана, ойшыл Толстойды терең сезінгендігі
әрі түсінгендігі сонша оның «жан ... ... сөз ... бір ... ... ... тура эквиваленті болып көрінеді. Шындығына келсек,
бұл ... ... ... ... мен ... ... рөл
атқарады. Жай қарапайым болып көрінетін «существа» дейтін сөз. Орысша ... ... ... бұл ... тірі организм, тірі ... ... ... Бұл ... жаратылыстану ғылымдарына (биология,
зоология) жақынырақ келеді. Ал, Шәкәрім дүниетанымы философия ... ... ... «жан ... деп ... қазақ тілінің сөздік қорын өте жақсы біледі де, ... ... ... ... сөзінің тура эквиваленті «өмір»
сөзі, бірақ Шәкәрім оның орнына ... ... ... ... ол ... ... сәйкес келеді және автор ойын ашады. «Өмір»
сөзі адамзат ұғымына сәйкес келсе, ал «тіршілік» барлық тірі жан ... ... ... «Шәкәрім және Толстой: көркем
аударма мәселесі» деген мақаласында.
Толстойда Асархидонның Лаэли орнына ... ... ... ... ауыр ... әзер ... ... әуелгі өз қалпына ... ... ... қарт ... су ... ыдыстағы судың бәрі
құйылмағанын көретін тұсында да ... ... ... ... ... орыс ... өз ... қазақша айтқанда «біреуге ор
қазба, өзің ... ... ... ... келгенін, соны қазақ ақынының
дұрыс түсініп, өз оқырмандарына дер кезінде беруге ... ... ... өз ... соңында Толстой: «Понял ли теперь, -
продолжает старец,- что Лаилиэ это ты, и те воины, но и те ... ... ... на ... и ... на ... ... были ты же.
Ты думал, что жизнь только в тебе, но я сдернул с тебя ... и ты ... что, ... зло ... ты ... его ... ... одна
во всем. И ты проявляешь в себе только часть этой одной жизни.
Жизнь мгновения и жизнь ... лет, и ... твоя и ... всех ... ... существ мира равны. Жизнь уничтожить и изменить нельзя, потому
что она одна только и есть. Все остальное нам ... ... ... это
старец исчез» [20,20], - деп аяқтап, ... ... ... көпшілік
қауымға, «өмірге бір – ақ рет келеміз, аз ... ... ... ... ... ... жаманшылығың айналып, өз басыңа келер», немесе
«азғана ғұмырыңда жақсы өмір сүр» деген ... ... ... ... ... ... түпнұсқаны аударуда, өз жанынан
ештеңе қоспай, қысқартып тастамай сол қалпында ... ... ... ... ... утро царь Асархадон велел отпустить Лаилиэ и
всех ... и ... ... ... день он призвал сына своего Ашурбанипала и ... ... а сам ... ... в ... обдумывая то, что узнал. А потом
он стал ходить в виде странника по городам и селам, пропеведуя ... ... одна и что люди ... зло ... ... когда хотят делать зло другим
существам» [20,21],- деп аяқталса, қазақ ақынының туындысы: ... бойы ... ... ... ... ... жолдастарымен біржола
босатып, достасып, сый беріп ... да, ... ... ... ... өзі жаяу ел ... ... «адам басқа біреуге, тіпті барша
жан иесіне қылған ... өз ... ... болады екен, оны көзім
көрді деп, зарлап, ешкімге зұлымдық ете көрмеңдер» дейтұғын болды» [2,466],-
деп аяқталады.
Әрине, бұл ... де ... – дәл, тура ... ... ... айтудан аулақпыз, бірақ, қалай десек те, аудармада айтылар ой, ішкі
сыр сол қалпында берілген. Осы ... айта ... бір жай – ... ... ... ... Бұл да аудармашының өз туындысын арнаған
оқырмандарының жағдайын ойлауы. ... ... ... аудармашы «жаяу
ел аралап» деп береді. Сөздікте: «Странник – ... ... ... или ... ). 2. ... идущий пешком на богомалье,
богомалец»[24,770б], - деп берілген.
Ақын мағынасын жақындата аударған. ... - ... ... ... сай ... ... Құдайбердіұлы «Асархидон-Лаэли» ертегісін аудару барысында
қаншалықты ... ... ... көңіл бөлсек. «Залда тамам
уәзірлерің ... ... «Ол күні ... атып ... ... уәзірлерімен
әңгімелесіп, кәнизак-қыздарын билетіп, сауық салып...», «Жау Асархидонға
өзінен бұрын аттанып ... ... ... соң, ... жиып алып ... осы бір ... не ... келтірілген үш-төрт шығыс және орыс
сөздерінен басқа сөз ... ... ... ... төл ... ... Мишина «Ассирийский царь Асархадон» ертегісі жайында тағы бір
пікір айтады: « В качестве материала для ... ... ... ... ... и ... «Ассирийский царь Асархадон». Для этой
цели он переработал приспособив для детского чтения. Были изменены ... лиц ... на ... ... ... некоторые детали казни,
сокращены описания, местами упрощен язык и.т.п.» [25,466].
В.С. ... ... ... «Асархидон-Лаэли» ертегісінің екі
нұсқасы болғанға ұқсайды. Шәкәрім Құдайбердіұлы соның ... ... ... ... ... жақындата жазылған нұсқасын аударған
көрінеді.
Сонымен, екі туындыны салыстыру барысында түйген, ... ... ... ... ... дәл ... жуықтау;
Екіншіден, аудармашының азды-көпті еркіндікке баруы, оның кемшілігі
емес, ... өз ... ... ... ... ... қара сөзбен жазылған шығарманы сол ... ... ... ... ... яғни балама аударма
жасауға тырысқан;
Бесіншіден, диалогтардың дұрыс аударылуына ерекше ... ... ... ... ... ... ... бөлімдегі
негізгі ойды – мейірімділік пен зұлымдық идеясын, өте шебер ... ... ... ... ... ... Толстойдан
аударған екінші әңгімесі - «Три вопроса» яғни «Үш ... ... ... ... ... ... ... өзгертілмей
берілген. Енді түпнұсқа мен аударманы салыстырайық:
«Подумал раз царь, что если бы он всегда знал ... ... ... ... знал бы еще, с ... людьми надо и с какими не ... а, ... ... знал бы, какое из всех дел самое важное, то
ни в чем бы ему не было ... И ... так, царь ... по ... что он даст ... ... тому, кто научить его, как знать
настоящее время для каждого дело, как знать, какие люди ... ... и ... ... в том, ... дело из всех дел ... ... [26,134].
«Бір патша: « Үш түрлі нәрсені күні бұрын білген адам, ... ... деп, соны ... ... ... көп сый ... деп ... Ол
үшеуі: бірінші – «Қай істі қандай уақытта істеген жақсы?». ... – « ... кісі ... ... – « Ең ... іс не?» » ... ... мәтінді түгелімен аударуға ... ... бір ой ... рет ... ... ойды ... Бастысы, аудармашы мәтінге тірек болып тұрған тіркестерді, сөздерді
мағынаға жақындатып, баламасын тауып берген. ... ... ... ...... ... «патша» деген балама береді. Шәкәрімде
тура баламасын тауып берген. Сол ... ... ... было ... ... ... аудармамен берген: «...бақытты болар еді...»
деп сәтті аударады. Сонымен қатар, «...даст великую награду...» тіркесін
«көп сый ... деп жәй ... ... яғни ... ... берген.
Түпнұсқадағы үш сұрақтыда нақтылап берген.
Түпнұсқа: «Стали ... к царю ... люди и ... ... ... вопросы.
На первый вопрос одни говорили, что для того, ... ... ... для каждого дело, надо составить вперед расписание дня, ... ... ... ... ... что ... Только тогда, говорили они, всякое
дело будет делаться в свое время. Другие ... что ... ... ... дело делать в какое время, а надо ... ... а ... быть ... к тому что случается, и тогда делать
то, что требуется. ... ... что как ни будь ... к ... ... ... человеку нельзя всегда верно решить, в какое время что
нужно делать, а надо иметь совет мудрых людей и по ... ... ... что
в какое время делать. Четвертые говорили, что бывают такие дело, что
некогда ... ... а надо ... ... время или не время
начинать дело. Для того же, чтобы знать только ... И ... для ... ... ... ... для каждого дело, надо спрашивать об этом
волхвов»[26,134].
Аударма: «Бұл ... неше ... ... көп ... ... әрқайсысы
бір сөз айтты. Мысалы, кейбірі: «Күн сайын, жұма, ай сайын қылатын ... ... ... ... қою ... деді. Кейбірі: «Онан түк пайда жоқ.
Немене кез боларын қайдан білуге болады? Өйтіп орынсызға әуре ... ... іс кез ... ... ... ... ... іс қылу керек»,-
деді. Кейбіреулері: «Жалғыз ... ... ... қате ... ... іс кез ... ... жиып кеңесу керек»,- деді.
Кейбіреулері: «Кей істе үйтіп ... ... тар ... Онан да күні ... ... ... бақсылар айтып соның ақылымен болуы керек»,-
деді»[2,477].
Алғашқы сөйлемдегі «ученые люди» тіркесін ... ... ... ... ... деп еркін тіркеспен берген екен. Себебі, «ученый» ... ... ... ... ... ... жоқ «көп ... қосқан, добавления десек болады. Онан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... говорили» тіркетерін тек бір ғана сөз «кейбірі» сөзін қайталап
беріп отырады. Өйткені, біріншіден, бұл қайталаудан ... зиян ... жоқ, ... ... ... қазақ сөйлемдеріне тән.
Түпнұсқадағы, «волхв» сөзіне «Орысша – қазақша сөздікте» мынадай анықтама
береді: ... ... көз ... Аударма нұсқада да,
«сиқыршы, бақсылар» деген балама ұсынылған. Жалпы, ... ... ... ... әрі ... ... «На ... вопрос отвечали так же различно. Одни говорили,
что самые нужные царю люди это его ... ... ... ... самые нужные царю люди это жрецы, третьи говорили, что самые нужные
люди царю это ... ... что ... всех ... для царя ... ... ең ... кісі кім дегеніне де әркім әр түрлі сөз
айтты. Мысалы, біреулер ... ... ... ... ... кейбіреуі «Солдаттар» деп, әр қайсысы әр түрлі сөйледі» [2,477].
Түпнұсқадағы «помощники ... ... бір ... ... ... ... ... сөзімен береді. Аталған сөз тіркестің
тура мағынасын бермесе де мағыналас келеді. ... ... ... ... «молда» деп берген. Ал, сөздікте «абыз» деп береді.
Түпнұсқа мен аударманың ... ... ... ерекшелігі
түпнұсқадағы оқиға желісі орманда өтсе, ... ... ...... жер. Және бұл ... ... ... қалдырып кетуі
кездейсоқтық емес, өйткені аудармада бұл ... ... ... «...Отшельник жил в лесу, никуда не выходил и не принимал
только простых людей» [26,135].
Шәкәрімде: «...Сол қалаға жақын маңайда бір ... ... ... ... еді, ... ... үй ... уақытымен ғибадатын етіп, ағаш егіп
жатушы еді» [2,477].
Немесе ... ... ... за ... и царь ... ... в землю и
сказал...» [26,136].
Шәкәрім мұны былай деп өзгертеді:
«...Күн батуға таянып әбден шаршағанда қолындағы күректі ... ... ... келе ... ... түпнұсқада былай суреттейді:
«...Царь оглянулся и увидал, что из ... ... ... бородатый
человек...» [26,136]
Аудармашыда бұл деталь мүлде жоқ:
«...Ана бір кісі жүгіріп келеді...» [2,478].
Біздің пайымдуымызша, «Алты әңгіме» айдары әуел ... ... ... оқырмандарының жас буынына арналған. Сондықтан да Шәкәрім
оқиға желісінің детальдарын ... ... ... ... ... өтетін жері тақуа адамның бейнесімен тығыз байланысты.
Бұл жерде де аудармашының ... ... ... ... ... ... ойшыл адам. Образды жасаған кезде Толстой оның ... ашып ... Тек ... кейбір детальдар ғана оны қария
деп болжауға мүмкіндік береді. Мысалы, «отшельник был худ и ... ... ... на свои ... икры», «если бы ты не пожалел мою слабость».
Ал ... бұл ... ... ... ... ... ... ақылды тақуа», «уақытымен ғибадатын етіп», ... яғни ... Бұл ... ... адам образының екі ойшыл табиғатына өте жақын
келетіндігін тағы да ... ... ... де, ... да ... өмір ... бірі ... Полянада, екіншісі Шыңғыстаудың беткейлерінде
дүниенің мәні туралы ой ... ... ... ... да ... ... суреттеуде Толстой мынадай сөйлемді қолданады: «Отшельник
жил в лесу, никуда не выходил и ... ... ... ... Яғни
түпнұсқа да ақылды қарияның тек қарапайым ... ғана ... бұл ... аса ... ... ... еді» деп аудармашы антонимдік
аударма жасайды.
Түпнұсқадағы «отшельник» сөзін аудармашы «тақуа» деп аударған ... ... ... білу үшін ... ... қараған едік:
«Отшельник – монах, живущий в ... ... от ... с людми,
внешним миром»[22,482б].
Ал, «Тақуа - діндар, діншіл. Сауаты бар, көзі ашық ... ... ... ... ... тақуа»[23,552б].
Жоғарыда көргеніміздей «тақуа» - «отшельниктің» тура баламасы бола
алмайды. Себебі, ... - ... ... ... үзген,
монахтар тұратын шағын монастырьда өмір сүреді. «Тақуа» болса, көзі ашық,
діндар, діншіл, ... ... ... ... өмір ... ... адамға қатысты айтылған екі атаудың да дінге ... ... ... уағыздайтын, діншіл адамдар. Бұдан басқа Шәкәрім Құдайдердіұлы
өмір сүрген тұста, аталған сөздің баламасы ... ... ... ... ... ... ... десек болады. «Орысша – қазақша» сөздікте:
«отшельник – 1. ... ... ... ... ... ... 2. (живущий
уединенно) жұрттан безген ... ... ... ... сөзінің қазірдің өзінде тура баламасы жоқ көрінеді.
Тағы да жергілікті колоритке сәйкесетін бір ... ... как ... ... ее и ... ... и ... перевязал» [26,136].
Шәкәрімде: «...Патса жарасын сумен жуып, белбеумен таңып, азар дегенде
қан ... ... ... ... ... ... «платок и
полотенцені» «белбеу» ... ... ... ... ер ... ... ... Шәкәрім мақсаты қазақ оқырмандарын Толстой сияқты
әлем әдебиеті классигімен таныстырумен бірге, ... пен ... бар ... жеткізуге тырысқан. Сондықтан бұл сюжетке, керісінше,
шығыстық сипат беріп, туған халқының тұрмыс – ... ... ... ...... ... даралығын ескере отырып,
мәтінді, бұл жерде нақтырақ ... ... ... Оған ... сөзі ... бола ... іздесең, бұл жолға түс,
Алдау қылма біреуге қиянат күш!
Жетілсең де жемтік жеп ел зарлатпа,
Ар – ынсаптың сүйгені – таза ... ... ... ... ... берілген осы бір шумақ қортынды да
Шәкәрім мен Толстойдың ойларын ... ... ...... қай – ... да ... ... ме?
Ал, «Алты топтамаға» енген «Криз патша» ертегісін ... ... ... дегенімен, алайда осы аттас әңгімені орыс классигінің
шығармалары арасынан кездестіре алмадық.
Бұл ... да ... ... ... ... ең қажетті байлық
қара күш емес, әділдік пен адалдық, ойлы ақыл ... ... ... ... жай – күйі ... барысында өзінің сұлулығы мен байлығына мас ... ... ... ... сөзіне мән бермеуі, аяғында өз ... күн ... оққа ... ... ханы Кир шапқыншылығынан кейінгі мүшкіл хал үстінде
Салон сөздерінің мән – мазмұнын түсініп, оны қайта ... ... ... ... ... босатылуын жырлай келіп, қазақ ақыны өз отандастарына
мақтанудың еш ... ... ... болады:
«Өлі түгіл тіріге мақтан теріс»,
Оны түзу дегенді жақтамаймын.
Салонның өзі өлсе де сөзі ... соны ... ... зор ... осы ... құрғырдан ешкімді ақтамаймын» [2,481].
«Алты топтама» жинағына енген «Ұждан», «Қолшатыр бұйрығы», «Пан-Жи-Зан
хан» аудармаларына тоқталар болсақ, бұл аудармалардың үшеуі де ... ... ... аудармалардың түпнұсқасы қолымызға түспегендіктен, аудармашының
берер ғибраты мол ... ... ғана ... хан» ... ... ... ... Қытай елінде Пан-
Жи-Зан хан атты әділетті, халқына мейірімді хан өмір ... Бір ... ... ... ... естісе, басын алып, орнына біреуді сайлайды
екен. Жандаралды сайлаған облысына жіберіп, ... ... ... Жандаралдар қулық жасап, «ел тыныш, егін мол» деп ханына өтірік
рапорт тапсырады. Соны тексеру үшін хан бір күні нашар ... ел ... ... болып жатқанын көреді. Қай үйге нан сұрап барса да, нан таба
алмайды. Сөйтіп, хан ... елді ... Бір елге ... ақ үйге ... ... ... жандаралға өлім тілеп отыр ... ... есік ... бір ... көзі ... Оның тілеуі басқа, ... ... ... Хан ... ... одан неге ... өмір ... отырғанын сұрайды,
әлде ол саған көмек көрсетіп па еді ... шал: оның ... ... одан да ... ... ... одан да не ... де осы жандарал
жүре берсін,- дейді.Еліне жаны ашыса да, оның емін таба ... ... ... хан, ... жиып ... ... ешқайсысы орнынан
түспесін деп бұйырыпты. Уәзірлері ханның сөзіне құлдық ұрып, зұлымдықты жүз
есе ... ... бе, ел ... ... ... ... есті ... патса, аяғы атшабарлар
Қалтаңа қалдырды ма жалғыз тиын? [2,470],-
деп, аяқталады. Ақын «Жалғыздың үні ... ... шаңы ... ... ... шамалы екенін, сондықтан «жұмыла көтерген жүк жеңіл»
деп, елді ... ... ... ... ... ... болған бір оқиғаны баяндайтын «Ұждан»
ертегісі. Ескі заманда қытайлар ... өмір ... ... Бір ... ... ... тыныш ұйықтай алмайтын болды. Оның себебі, ол кезде
Ұждан (совесть) туды яғни періште келді. Ол сұлу қыз ... ... ... ... ... бастайды. Әркімнің үйіне кіріп, бүгін не
істедің? Соны ойлан деп мазаларын алушы еді. ... ... ... ұйқысыздық
дертіне шалдығып, оған ем іздейді. Бірақ еш ... ем ... ... де ... ... Ту-Ту-Син деген кісі заң жазу керектігін
айтты. Тамам бақсы, қариялар, ұлықтар том-том кітап жазды. Содан ... ... ... ... Бір түні ... қыз ... үйіне келеді. Ту-
Ту-Син оянып кетіп қызды көреді де, қатты ашуланады. Біреудің ... ... деп, ... алып ... ... ... қызды зынданға тастайды.
Содан бері Қытай жұрты басын ... ... ... ... ... да, ... ... өз жанынан мынадай бір шумақ
өлең жолдарын қосады:
Тегінде, ұждансыз адам өлікке есеп,
Адамның кеселі жоқ ... ... ... ... ... қылған болмаспыз хайуан десек[2,474].
«Ұждан» ертегісі проза тілімен ... ... ... ... «Қол
шатыр бұйрығы» поэзия тілімен ... Бұл да ... ... ... шығарма. Мазмұны: Ескі заманда қытай елінде Сан-
Хо-Жи дейтін хан ... ... Өз ... ... ... ... күндіз-
түні ойлайды екен. Бір күні уәзірін ертіп, серуенге шығады. Сол күні ... ... ... ... ... жерін күйдіріп жібереді. Ыстық
қолшатырдан да өтіп кетеді. Сан-Хо-Жи хан елді ... ... ... ... ... қанша ақша кетсе де, ... ... ... деп ... ... ... ақылдасып, қазынаның
ақшасын өздері алып қалып, ... ... ... зынданға тығады.
Осыны білу үшін хан көшеге шыққанмен бірде-бір шатырсыз ... ... ... ... ой түйінімен аяқталады:
Бірақ қазақ ұлығы тек тұра ... ... ... ма?
Біз көрген Николай ұлығындай,
Онан әрі менен көп сөз сұрама! [2,476]
«В начала 1906 г ... ... ... ... Круг ... и ... того года ... работу по подбору материала. Работа продолжалась до
1908 г., но окончена не ... ... деп ... В.С. Мишина. Осы
пікірге көңіл бөлсек, жоғарыда аталған шығармалардың ... ... көз ... ... бұл ... ... ... жетпеген сияқты.
Негізінен аудармаларда қытай халқының өмірі мен ондағы ... ... ... сөз ... Және ... бұл жерде де өз
жерлестерінің ортасында осындай ... ұрда – жық, ... ... ... бар екендігін ескере отырып, оны өз оқырмандарына
ұсынған ба дейміз.
«Шәкәрім ... ... ... классик жазушысының көлемі шағын
дүниелерін де аударған. Бұл тұста назар аударатын айрықша мәселе ... ... ... ... тіліне аудармасын, бәрінен бұрын сол
шығармадағы адам ... ... ... ... ... ... ең ... ең күрделі жаратынды – Адам. Алайда сол ... ... ... ... бола тұра, өзгеге жақсылық қана ... ... да ... Адам ... күрделі. Әлем - жұмбақтың сырынан
гөрі, адам - ... ... мол ... түйсінген ақын өзінің
философиялық тұжырымдарында алуан түрлі құбылыстар ... сол ... ... іздейді»[18,87],-деп ой түйіндейді Женеева Кенжетай
Омарқызы «Көркем ... ... ... және ... ... ... ... кандидаты дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертациясында.
«Алты топтамаға» енген аудармаларының бәрі ... ... ... ... бар туындылар екенін көруге болады.
Шәкәрімнің келесі аудармасы Американдық – ... ... ... дяди ... немесе «Том ағайдың балағаны (лашығы)» атты ... ... бұл ... ... ... ... ... нұсқасы
жетпеген. Аталған шығарманы аударғандығы туралы ақынның ... ... ... ... ... ... – деп ... Шәкәрім Шақпақтағы оңаша мекенінен
1931 жылғы 3 ақпанда Сәбит ... - II/XII ... ... ... ... ... Аягөзге жүрмек адамнан осы хатымды асығыс жаздым. Қолымда
барымнан аз ғана ... ... ... – Мария» деген романымның
көшірмесі Алматыдағы ... ... ... тұрған Бақдәулет
Құдайбердіұлында шығар... Сол балада ... ... Стоу ... ... ... ... ... «Том ағайдың балағаны» деген қазақша
аударғаным бар шығар. Бірақ оларды бастырам деп ... алып еді. ... ... ... ... мақұл. Өлеңшесін ... ... ... ... ... ... ... деген осынау
ірі туындысы бізге жетпеді. Сондай – ақ, хатта жазғанына ... ... ... ... және поэзиялық үлгіде қатар аударғанда сияқты.
Шәкәрім Құдайбердіұлының Л.Н. ... ... ...... царь Асархадон») және «Үш сауал» («Три вопроса») ертегілерін
түпнұсқамен салыстыруда байқағанымыз:
- Проза тілін проза тілімен аударған;
- Сөзбе-сөз аударуға ... ... ... аз ... ... ... төл сөздерін қолданған
яғни балама аударманың үлгілері байқалады;
- Диалогтарды сол қалпында беріп отырған;
- Қазақ тұрмысына жат сөздерді, қазақ ... сай ... ... ... ... аударған;
Шәкәрімтанушы ғалым Балтабай Әбдіғазиұлы: «XX ғасыр басындағы ... ... ... ... жанрының өркендеп, ілгері басуында
Шәкәрім салған дара соқпақтың мәні зор болды», - деген ой ... ... ... ... ... орыс ... Л.Н. Толстой шығармаларын
аударуда өзіндік сөз ... ... ... жаңа үлгісін ұсынған.
Және Толстой шығармаларының идеясын дұрыс түсініп, сол ... ... ... ... ... халқына ақындығымен белгілі Шәкәрім
Құдайбердіұлының тағы бір ерекше қыры аудармашылық шеберлігін, өзіндік сөз
өрнегін ... ... ... ... ... ... ... деп ақынның өзі айтқандай,
Шәкәрім Шығыстың да, Батыстың да асыл жауһарларымен ... ... ... ... ... ... «Шираз бұлбұлы» атанған Қожа Хафиздің
(1325 – 1389) «өмір философиясына» арналған ғазалдарын (300 ... ... ... ... ... ... ең ... мұрасы – «Ләйлі –
Мәжнүн» жырын өз ... ... етіп ... ... сөз зергері
А.С. Пушкиннің «Дубровсий» және «Боран» ... Л.Н. ... ... қазақ тілінде сөйлетті. Сонымен қатар, американ жазушысы Гарриет
Бичер Стоудың «Хижина дяди Тома» яғни «Том ... ... ... ... ... ортасына көркемдеп жеткізді.Өкінішке орай, бұл аударма бізге
жеткен жоқ.
Зерттеу жұмысымызда орыс жазушысы Л.Н ... мен орыс ... ... аударған шығармаларын жан – жақты яғни кешенді талдау ... ... ... А.С. ... ... ... ... мен
«Метель» әңгімесі. Шәкәрім Құдайбердіұлы бұл шығармаларды жыр жолдарына
түсірген. Проза тілі мен ... ... ... екі ... ... мен аударманы сөзбе-сөз, сөз тіркесі, сөйлемдерді ... ... ... мен ... ... ... пен идея
саймасайлығына көңіл бөлсек, онан соң сюжет пен компазиция ... ... ... ... тілі мен ... ... ... және Шәкәрімдік сөз өрнегін талдауға тырыстық. Осы әдіс ... ... ... ... ... түпнұсқадан оншалықты
алшақ кетпегендігін байқадық. Аудармашы түпнұсқаның тақырыбы мен идеясын,
сюжеті мен композициясын, образдар жүйесін сақтап ... ... ... ... ... ... ... М.Мағауин:
«Прозалық түпнұсқа мен өлең түріндегі тәржімені ... ... ... ... ғана емес, жаңа үлгідегі бүкіл ... ... ... оның ... ... кәміл танығаны
байқалады. Қазақ ұғымына лайықталды дегенмен де, түсіп ... ... ... сурет жоқ. Повестің композициялық желісін ... ... XIX ... орыс ... үлкен жетістігі, әлемдік
көркем танымға соны жаңалық, тың тыныс ... ... ... ... ... [11,22],- деген пікірін айтады Шәкәрімнің ... ... ... «Жолсыз жаза» атты еңбегіне жазған алғысөзінде. Бұл
пікір Шәкәрімнің Пушкиннен аударған ... ... де ... себебі
бұл әңгімені де ақын поэзия тілімен аударған.
Алдымен, Шәкәрім Құдайбердіұлы мен Лев Николаевич ... ... ... ... ... ... арам сопы кәпір қойдың.
Жанымен сүйді әділет, ардың жолын,
Сондықтан ол иесі терең ойдың, –
деп, ... ... ... анық ... иесі деп ... ... ұлы адамгершілік қасиетін адал жүрек, ақ көңілмен ардақтап,
өзін Толстойдың шәкіртімін деп білген ақын ... ... ... де, ... да оңаша жерде өмір сүреді: бірі ... ... ... беткейлерінде дүниенің мәні туралы ой толғады.
Ш. Құдайбердіұлы Л.Н.Толстойдың «Алты әңгімесін» аударғаны белгілі.
Соның ішінде түпнұсқадан Толстойдың екі ... ғана ... ... Олар
«Асархидон – Лаэли» және «Үш сауал» әңгімелері. Ақын бұл әңгімелерді проза
тілінде түпнұсқаға жақындата ... ... ... мәтіні мен
аударма мәтініндегі сөз бен сөзді, сөз тіркесі мен сөз тіркесін, ... ... ... ... ... ... ... шығармаларын
аударуда Шәкәрім Құдайбердіұлының шығарманы түпнұсқаға ... ... ... ... ... және шығармалардың
идеясын дәл бергендігін байқадық.
Біздің алдымыздағы зерттеуші – ғалымдарымыз да, түпнұсқадан ... ... ғана ... ... ... төрт ... ... Құдайбердіұлының шығармалар жинағында бар және оны ... ... ... ... ... ... зерттеуімізде аударма теориясына өзіндік үлес ... ... ... ... ... ат ... зерттеуші – ғалымдарымыздың еңбегіне сүйендік, атап ... ... ... ... Құдайбердиев» монографиясы, шәкәрімтанушы ... ... ... ... және ... монографиясы мен көптеген мақалалары, Ө. Күмісбаев «Терең
тамырлар», «Казахские и персидско – ... ... ... XIX – ... ... А. ... «Шығыстық қисса – дастандар» кітабы
мен жекелеген мақалалары, З. ... ... мен ... ... ... ... ... аударған еді» атты зерттеу
мақалалары, К.Женееева «Көркем аудармадағы ұлттық болмыс және ... ... ... ... ... алу үшін ... С.Ізтілеуова «Шәкәрім поэзиясындағы тұлға мәселесі» атты
диссертациясы, Құрманбаеваның ... ... ... және ... атты ... ... А,Абиырды жекелеген мақалалары,
А.Аманжол «Шәкәрім және Толстой: көркем аударма мәселесі» зерттеу мақаласы
т.б. ... ... ... ... ... аудармаларына
қатысты өз пікірлерін білдірген екен. Сол ғалымдарымыздың пікірлерімен
санаса отырып, өз пікірімізді ... ... ... сай, Шәкәрім аудармаларынан төмендегідей
көркемдік ерекшеліктерді таптық:
- ... ... ... ... ... ... синхронды, балама аударма түрлерін пайдаланған;
- Нәзира дәстүрінің үлгілері байқалады;
- Аударма ретінде әртүрлі тілдік қолданыстар, әдіс-тәсілдер қолданған;
- ... ... ... қолдана білген;
- Мәтіннің астарын түсіндіріп, философиялық оймен берген;
- Қазақ ұғымына сай ... ... ... ... бояуын бұзбай беруге тырысқан;
Шәкәрім Құдайбердіұлының орыс әдебиетінен аударған шығармаларын
түпнұсқамен салыстыра отырып, жоғарыдағыдай ерекшеліктерді ... ... ... Құдайбердіұлы аудармаларының ерекшелігін
танытуға титтей де болса, көмегі тиер деген үміттеміз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Пушкин А.С. Романы и ... ... ... ... 1968,
390 б.
2. Құдайбердиев Ш. Шығармалар.- Алматы: Жазушы, 1988, 560 б.
3. Қабдолов З. Сөз ... ... ... ... 1992, 350 ... ... С.Д. ... поэзиясындағы тұлға мәселесі. Филолгия
ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған ... 1966, 108 ... ... ... ... ... Ана тілі, 1998, 241 б.
6. Кеңесбаев І. ... ... ... ... - ... ... 335 б.
7. Фразеологический словарь русского языка.- Москва: Русский язык,
1978, 456 б.
8. Виноградов В.С. ... ... ... ... ... ... Московского университета, 1978,322 б.
9. Абдукаримова Д.Б. Типология ... и ... ... ...... − 1999, 60 ... ... Г.С. Типология диалогия (на материале казахского ... ...... Кандид. Дисс..Алматы, 1999, 66.
11. Құдайбердиев Ш. Жолсыз жаза..- Алматы: Жалын, 1988, 253б.
12. ... Қ. ... ... ... және ... ... ғылымдарының кандидаты атағын алу үшін дайындалған
диссертация.- Астана, 2006, 82 б.
13. ... Х. ... тіл.- ... 1995, 241 ... Күмісбаев Ө. Шәкәрім және Пушкин. // Шәкәрім Құдайбердіұлының
шығармашылығын зерттеудің ... ... ... ғылыми –
теориялық конференция материалдары.- Семей, 2006, 202 – 205 б.
15. Жұмағали З. Пушкин мен Шәкәрім // Жаңа Сарарқа.- 2007, №2, 9 ... ... Б. Ақын ... асыл қыры // ... – Алматы: Раритет, 2007, - Т. 2. – 210 – 213 б.
17. ... А.Т. ... ... ... пен ... ... ... кандидаты атағын алу үшін
дайындалған диссертация. -Алматы, 1996, 161 б.
18. ... К.О. ... ... ... ... және шығармашылық
ізденістер. Филолгия ғылымдарының ... ... алу ... ... ... 2002, 124 ... Әбдіғазиев Б. Шәкәрім аудармалары және нәзира дәстүрі. // ... 2002, №1, 93 – 101 ... ... Л.Н. ... ... В 22-х т.- ... ... 1978, Т. 14. 17-21 б.
21. Русско – казахский словарь.- Алматы: Дайк-Пресс, 2005, 1146 б.
22. Ожегов С.И. Словарь ... ...... Русский язык, 1989,
916 с.
23. Қазақ ... ... ... ... ... 1985, 591 ... ... – орысша сөздік.- Алматы: Дайк-Пресс, 2008, 960 б.
25. Толстой Л.Н. Полное собраний сочинений.- Москва: Худ. Литература.
1952. Т. 90. 231 ... ... Л.Н. ... ... ... ... Худ. ... Т. 34. 135 – 137 б.
27. Әбдіғазиев Б. Ш. ...... ... ... ... 1989, 65 б.
28. Әбдіғазиев Б. Шәкәрім шығармаларының дәстүрлі және көркемдік
негіздері.Филология ... ... ... алу ... ... Алматы, 2002, 338 б.
29. Мұхамедханұлы Қ. Шәкәрім // Шәкәрім.-2007, № 1, 42 б.
30. Аманжол А. ... және ... ... ... ... ... ... Алматы: Раритет, 2007, 216 б.
31. Алпысбаев Қ. Қазыбек Г. Қазақ аудармасының ... ... ... Қазақ университеті, 2001, 212 б.
32. Аударма теориясы мен тәжірибесінің және ... ... ... ... ... ... ... Алматы: Ценные бумаги, 2007, 200 б.
33. Атығай Б. Шәкәрім аударған «Дубровский» // Жұлдыз.- 2000, № 10, ... 119 ... ... Ж.Қ. Шәкәрім аудармалары // Шәкәрім ... ... ... ... ... ғылыми –
теориялық конференция материалдары.- Семей, 2006, 202 – 205 б.
35. Бүркітбаева А.Ұ. Шәкәрімдік сөз өрнегі // Ш. ... ... ... ... ... ... ... материалдары.- Семей, 2006, 205 б.
36. Әлімбаев М. Өрнекті сөз – ортақ қазына.- Алматы: Қазақстан, ... ... ... А.Ә. ... ... ... сөздердің қолданылу
ерекшеліктері // П.М.У. Хабаршысы.- 2005, №4, 22 б.
38. Жұмағали З. ... ... ... ... ... еді //
Егемен Қазақстан.- 2006, 28 маусым, 7 б.
39. Саденова А.Е. Диалог, оның мазмұндық түрлері // ... ... 48 ... ... ... және ... ... // ҚазҰУ Хабаршысы.- 2007,
№3, 57 б.
41. Сәтбаева Ш.Қ. Шәкәрім Құдайбердиев.- Алматы: Білім, 1990, 465 ... ... С. ... және ... әдебиетінің мәселелері.- Алматы:
Ғылым, 1975, 285 ... ... Ә. ... ... ... ... университеті, 2007,
242 б.
44. Ізтілеуова С.Д. ... ... // ... мемлекеттік
университетінің хабаршысы.- 2005, №1, 62 б.
45. Мамаева А.Е. Қазақ тіліндегі ... ... // ... 2007, № 1, 92 ... Абиыр А. Шәкәрім Құдайбердиев – аудармашы // Қазақ ... ... 28 ... 12 ... ... ... мен тәжірибесінің және салыстырмалы
әдебиеттанудың ... ... ... ... ... ...... Ценные бумаги, 2008, 226 б.
-----------------------
Шәкәрім аудармаларындағы көркемдік ерекшелік
Проза тілін поэзия тілімен аударуы
Еркін аударма жасауы
Кірме сөздерді ... ... ... ... ... ... ... тіркестердің берілуі
Әртүрлі әдіс – тәсілдер қолданған
Балама аударманың ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
Шәкәрім Құдайбердіұлының тәрбие жайлы ойлары30 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
А. Тоқмағамбетов шығармаларының ерекшеліктері36 бет
А.С.Пушкиннің “ Капитан қызы ” повесінің қазақша нұсқалары10 бет
А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру 21 бет
Абай және Шәкәрім – сазгерлік өнер мәселесі61 бет
Абай және Шәкәрім: көркемдік дәстүр жалғастығы57 бет
Абай мен Акиф шығармаларындағы дін мәселесінің сипатталуы28 бет
Абай мен Пушкин шығармаларындағы үндестік77 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь