Үмбетей жырау

Қандай да болмасын ақынды, я жазушыны зерттеу, тану үшін ең алдымен... оның атын білу керек. Ақынның не бары 5—6 әріптен құралған есімін дұрыстап оқи алмай тұрып, онын, творчествосы төқірегінде пікір қозғауға талпынсақ қайдан барып шықпақпыз? Біз еткен тарауда Шалкиіздің ғайыптан «Шәлгезге» айналып кеткені жайлы айтқан едік. Бұл — қазақ әдебиетінің тарихындағы жалқы оқиға емес. Шалкиізбен салыстырғанда күні кеше ғана өткен Үмбетей жырау да өзінің ұлы ұстазының кебін құшыпты; кейбір зерттеушілердің еркімен оның есімі Үмітай-га айналдырылды. Үмітай — әйел аты екенін еске ал-сақ, бұл «түзетудің» сорақылығы тіпті айқындала түседі. Үмбетейдің Үмітайға (кейбіреулер тіпті Үмітей деп жазады) қалай айналып кеткенін түсіндіру қиын: бізге белгілі мәліметтердің бәрінде де,— жыраудың Бөгембай өлімін Абылайға естірту жырының үзіндісі басылған «Таң» журналында да, әдебиет институтының қолжазба қорындағы шығармаларында да,— Үмбетей деп жазылған, орыстар айтпақшы, черным по белому...
Үмбетей мен Бұқар жырау екеуі жақын дос болыпты. Үмбетей Бұқарды қадір тұтып қатты сыйлайды екен.
Ел әңгімесі былай дейді: Үмбетей Бұқарды әлденеше рет қонақ етіп, өзінің ыкыласын білдірген екен, ақыры кезек Бүқарға да жетіпті. Алайда Бұқарекеңнің зайыбы қараулау адам болса керек. Үмбетей барғанда оң кабақ таныта қоймайды. Тіпті ауырған болып жатып қалады. Мұны аңғарған Үмбетей аялдамапты. Үйден шығып бара жатқанда Бұқарға қаратып айтқан сөз:
«Үй сыртында ақра тау, Панасы жок болса, Бұл шіркіннің несі тау. Кетеген болса түйең жау, Тебеген болса биең жау, Ұрысқақ болса ұлың жау, Керіскек болса келінің жау. Үйіңдегі ұлың жаман болса, Есіктегі құлмен тең, Қойныңдағы қатының жаман болса, Қаңтардағы мұзбен тең. Қай сорлынын, қатыны Күндіз ауру, түнде сау».
        
        ҮМБЕТЕЙ ЖЫРАУ
Қандай да болмасын ақынды, я жазушыны зерттеу, тану үшін ... оның атын білу ... ... не бары 5—6 ... құралған
есімін дұрыстап оқи алмай тұрып, онын, творчествосы төқірегінде пікір
қозғауға ... ... ... шықпақпыз? Біз еткен тарауда Шалкиіздің
ғайыптан «Шәлгезге» ... ... ... айтқан едік. Бұл — қазақ
әдебиетінің тарихындағы жалқы оқиға емес. Шалкиізбен ... ... ғана ... ... жырау да өзінің ұлы ұстазының кебін құшыпты; ... ... оның ... Үмітай-га айналдырылды. Үмітай — әйел
аты екенін еске ал-сақ, бұл «түзетудің» сорақылығы ... ... ... ... ... ... ... деп жазады) қалай айналып
кеткенін ... ... ... ... ... ... де,— ... өлімін Абылайға естірту жырының үзіндісі басылған «Таң» журналында
да, әдебиет институтының қолжазба қорындағы шығармаларында да,— Үмбетей ... ... ... черным по белому...
Үмбетей мен Бұқар жырау екеуі жақын дос болыпты. Үмбетей Бұқарды қадір
тұтып қатты сыйлайды ... ... ... ... Үмбетей Бұқарды әлденеше рет ... ... ... білдірген екен, ақыры кезек Бүқарға да жетіпті. ... ... ... адам ... ... Үмбетей барғанда оң кабақ
таныта қоймайды. ... ... ... жатып қалады. Мұны аңғарған Үмбетей
аялдамапты. Үйден шығып бара жатқанда ... ... ... ... ... ақра тау, Панасы жок болса, Бұл шіркіннің несі ... ... ... жау, ... ... биең жау, Ұрысқақ болса ұлың
жау, Керіскек болса келінің жау. ... ұлың ... ... ... тең, ... қатының жаман болса, Қаңтардағы мұзбен тең. Қай
сорлынын, қатыны Күндіз ауру, ... ... ... ... ... ... ... жайында
біршама мағлұмат алуға болады.
Жыраудың философиялық-дидактикалық сарындағы ... ... ... ... Үмбетей бейнесі Бөгембай батырдың
есімімен байланысты. Жыраудын, ... ... да осы ... Бегембайға қатысты екі ұзақ жыры бар: мұның біріншісі —
Бегембайды жоқтау да, екіншісі — Бөгембай ... ... ... ... батырдың аты кімге болмасын жақсы таныс. Ол ... ... ... ... ... ... атақты қолбасы, еліне
еткен қызметі арқасында жүрт сүйіктісіне ... ... ... ардагер
ұлдарының бірі.
Үмбетей даңқы әкесі «Алатаудай Ақша батырдан асып ... ... ... ... ... ... Қызыл тау, Абыралы, Шыңғыс тау Қозы-Маңырақ, Қой-Маңырақ,
Арасы толған көп қалмақ, ... қуып ... Қара ... еткізіп,
Алтай тауға_ асырдың, Ақ Шәуліге кос ... Ауыр қол жиып ... ... ... ... мен ... ... менен найманға
Қоныс қылып қалдырдың».
Осы аталып отырған ... ... ... ... соң ... шыққан ойрат тайпалары басып алған қазақтың байырғы мекендері
болатын. XVIII ғасырдың орта шенінен бастап бұл ... ... ... Осы жеңісті жорықтар кезінде қазақ қолының басында жүрген батырлардың
бірі Бөгембай еді. Тек бұл ғана емес. Бөгембай — ... ... ... күндерінде, қазақтар ауыр жеңілістерге ұшырап, Сайрам, Түркістан,
Ташкенттердің бірінен сон, бірінен айрылғанда, ... ... ... кездерде еңсесі түспеген, жүрегі шайлықпаған санаулы
ерлердін, бірі еді. Бұл кезде ... ... ... ... бірі ... Үш ... хан, сұлтандары бір сәт мәмлеге
келіп, бас қосып, жоңғарға қарсы соғысты ... ... ол ... ... ... 1728, 1730 ... ... жорықтарында Бегембайдың
атқарған ролі ... ... ... оқ ... үрей ... қалмақты талкандаған,
«Қолтығы ала бұғының Пәйкесіндей Бөгембай, Жалаң қия жерлерден
Жазбай түсіп ... ... ... жуан ... ... ... ... жырау көзінін, жасын кел қылады, батырдың
өлімін аза тұтады, оның ... ... ... ... еске ... ... ... басында жоқтау жырын айтқан соң, жырау батырдың
аманатын орындауға Абылай ханның ордасына барады, ел ... ... жыр ... ... келеді. Бұрын қазаны естіртудің езі өнер
болғаны мәлім. Әдетте естіртуші қайғылы ... ... тоқ ... ... орағытып бастайды, алдымен тұспалдап сөйлеп, қара жамылуға
тиіс ... ауыр ... ... алады.
Үмбетей де ескі салтты бұзбайды. Жырау алдымен Абылайдың өз ... ауыр ... ... ... ... соң қуанышты күндерге келеді,
жеңісті жорықтарды, ондағы батырлардың көрсеткен қайратын мадақтайды.
Осыдан соң ... ... ... екенін, қазасыз пенде жоқ
екендігін еске салады, әйткенмен, өлімнің ... тағы да ... ... ... өлсе, оның орнына тағы бір батыр туатындығын айтады. Сонымен,
Үмбетей өзінің қаралы хабаршы ... ... ... бірі ... ... үшін ... жеткізді. Енді жырау турасына көшеді:
«Ей Абылай, Абылай, Сөзімді тыңда тағы да-ай!
Өзіңнен біраз жасы ... ... басы ... ... сырласың,
Үлкен де болса құрдасың,
Сексеннен аса ... қаза ... өлді — ... ... ... осында. Жырау өз мақсатын орындады: қаралы хабарды
естіртті. Енді кайғы хабаршысы азалы ... ... ... ... ... ... дүниенің баянсыздығы жайындағы сездердің жалғасы іспеттес.
«Жыламай тыңда, Абылай,
Жараға ... ... ... бас ... ... жыр батамен, тілекпен, халыққа бақыт, береке, тыныштық
тілеумен аяқталады. Бұл жолдардың өзі ... ... ... ... адам ... ... ... сәздерге толы.
«Көзіңнің жасын тия көр,
Жақсылық бата кыла көр,
Тағы да ... бақ ... ... тақ ... жас ... мал мен бас ... сынды батырдың
Береке берсін артына-ай,
Сабыр берсін ... ие жар ... нұры ... ... туған, өлген жылдары белгісіз. Үмбетей жырынан
көрінетіндей, батыр ... ... көзі ... аса ... ... ... Және ... ханнан «біраз үлкен»
екенін білеміз. Тағы бір дерек — ... ... ... ... соң ... Абылай бастаған қазақтардың қырғыздарды ауыр
женіліске ұшыратуы—1770 жылы. (История Қиргизии. т. I, ... 1963, ... ... ... ... бұл ... ... уақыт болғандығы көрінеді.
Соған қарағанда, Үмбетейдің ... ... ... ... ... ... орта шенінде туған деп ... ... ... жырау кеңінен толғаған себепті әдепкі салт өлеңінің
көлемінен шығып кеткен. ... сол ... ... ... ... ... көреміз. Жырдың бас жағында Абылайдың жайы, оның
«Сарыарқаны ... деп, ... ... елім деп» ... келгендігі,
алғашында Төле бидің түйесін бағып жүргендігі, ер жетіп ... ... ... күрес дәуірінде көзге түскендігі айтылады.
«Жиырма жасың толғанда,
Қалмақпенен соғыс болғанда,
Алғашқы ... ... ... қаққанда,
Қанжығаңа бас байлап,
«Жау қашты» деп айғайлап,
Абылайлап шапқанда...»
Сол сияқты, Абылайдың Ташкентте қалмақ тұтқынында болуының жайы сөз
етіледі. ... сырт ... ... ... сәтті жорықтарының
кейбірі еске алынады. Сол замандағы дұшпанды мұқатқан Қара Керей ... ... ... ... ... ... батырлардың ерлігі
мадақталады. Мұның бәрі бізге ел жадында ... ... ... ... да белгілі.
Осыларға қарағанда, Үмбетейдің Абылай және XVIII ғасыр ... ... ... бірі ... ... ... ... атынан гері Абылай аты көп аталады. Жырау
Абылайды идеалдық ... деп ... оны ... ал ... ... алғашқы жартысындағы қалмақ шапқыншы-лықтары, үздіксіз соғыстардан
соң туған ... ... қой ... боз ... жұмыртқалаған кез ретінде
бейнеленеді.
«Батыры ханға сай болды,
Елің жалпақ бай болды,
Қыс қыстауы тау ... ... көл ... сары бел ... ... ер ... деп таңданып
Өзге жұрт аңсар жай болды».
Үмбетей — тынысы кең ... Оның өз ... ел ... үшін ... ... ... ... батырлардың ерлігін ... ... ... ... ... ... алғанда бай
болмағанымен, аса көркем келді. ... ... ... көңіл белгендігі
аңғарылады, өлең жолдары көбіне-ақ үш буыннан үйлеседі.
Міне, осы жоғарыда айтылғандардың бәрі Тілеуұлы Үмбетей жырауды ... ... ... ... екілдерінің бірі деп есептеуге негіз
береді.
__________________________

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Үмбетей жырау шығармашылығы15 бет
XIX ғасыр өлең жырларындағы абылайхан16 бет
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдағы Қазақстан мәдениеті9 бет
XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті12 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай және қазақ батырларының ерліктері58 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет
Бөгенбай батыр (1690 - i778)4 бет
Жалпы мектептегі музыка сабағында жыршы-жыраулардың алатын орны75 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь