Қазақ ұлттық киiмдері

Қазақтың ұлттық киiмдері 3
Айырқалпақ 3
Бөрік 4
Жаулық 5
Күпі 5
Күрте 5
Қамзол 6
Қолғап 6
Малақай 7
Мәсі 7
Саптама етік 8
Сәукеле 9
Тақия 9
Тон 10
Шапан 11
Шекпен 11
Ішік 12
Тымақ 14
Күпі 14
Тон 15
Қамқа тон 15
Жақы 15
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ КИIМДЕРІ - қазак халқының қол өнері көне заман тарихымен бірге дамып, біте қайнасып келе жатқан бай қазына. Оның бір ұшығы туысқан Орта Азия халықтарының және орыс халқының қол өнерімен де ұштасып жатыр. Қол өнерінің басты бір саласы - киім тігу. Ерте заманнан күні бүгінге дейін өзінің қадір-қасиетін жоймай, қол өнерінің озық үлгісі ретінде ғана емес, әрі әсем, әрі ыңғайлылығымен де пайдаланудан қалмай келе жатқан қазақтың үлттық киімдері әлі де аз емес. Олардың кейбіреулерін ескінің көзі қарттар күнделікті киіп жүрсе, енді біреулерін қыз ұзату, келін түсіру тойларында ойын-сауыққа пайдаланады (қалыңдыққа сәукеле кигізу), сондай-ақ көпшілігі театрлардың арнаулы заказы бойынша тігіліп жүр.
Айырқалпақ - ерлердің киізден тігілген жеңіл бас киімі. Айыркалпақ жұқа етіп басылған ақ киізден тігіледі. Ол негізгі екі бөліктен құралады. Олар - қалпақтың төбесі және етегі (кейде қайырмасы деп те айтады). Калпақтың төбесі төрт сайдан (бөліктен) тұрады. Шебер пішілген төрт қиынды киізді арасына қара барқыттан сыздык салып, қайып тігеді. Сонда қалпақтың төбесі күмбез тәріздес болып шығады. Қалпақтың етегі жалпақтығы төрт елідей етіп, дөңгелектеп қиып алынған ақ киізден жасалады да, оны жоғарғы бөлік-тің (төбе) етегіне сыздық салып қондырады. Сәнді болу үшін, қалпақтың қайырмасының астыңғы жағы кейде қара барқытпен көмкеріледі. Қалпақтың төбесіне қара не басқа түсті шашақ тағып, төбесінің төрт сайы өр түрлі жібек жіптермен кестеленеді. Ак киізден тігілген айырқалпақ әрі жеңіл, әрі салқын, әрі сәнді болып келеді. Соңгы кезде жергілікті өнеркәсіп орындары айыр-қалпақты әр түсті киізден жасап шығарып жүр.
Байпақ — жылылық үшін етіктің, мөсінің ішінен киетін киізден тігетін аяқ киім. Қыста киетін байпақтың киізі қалың, ал жаз да киетін байпактын киізі жұқа болады. Байпақ тігудің екі тәсілі бар. Оның бірі, табанын бөлек салып ұлтарып тігу; екіншісі, тұтастай қусырып тігу. Байпақтың тігісі аякқа батпау үшін оны сыртынан тігеді. Тігуге түйе немесе қой жүнінен иірілрен шуда жіпті пайдаланады.
Жүннен тоқылатын байпақтардың қонышы қысқа болады. Ерте кезде оны шұлгау орнына киіз байпақтың ішінен кию үшін де пайдаланған. Қазіргі кезде бәтеңкенің қысқа қонышты етіктің, мәсінің ішінен киеді. Байпак түйе жүнінен, қой жүнінен, ешкінің түбітінен тоқылады. Мүндай байпақтар әрі жылы, әрі жеңіл. әрі жүмсақ болады.
        
        Баяндама
ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛТТЫҚ КИIМДЕРІ.
МАЗМҰНЫ
Қазақтың ұлттық киiмдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... етік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... тон ... ... ... КИIМДЕРІ - қазак халқының қол өнері көне заман
тарихымен бірге дамып, біте ... келе ... бай ... Оның бір ... Орта Азия халықтарының және орыс халқының қол өнерімен де ұштасып
жатыр. Қол ... ... бір ... - киім тігу. Ерте заманнан күні
бүгінге дейін өзінің қадір-қасиетін ... қол ... озық ... ғана ... әрі ... әрі ... де пайдаланудан қалмай келе
жатқан қазақтың үлттық киімдері әлі де аз ... ... ... көзі ... ... киіп ... енді біреулерін қыз ұзату,
келін түсіру тойларында ... ... ... ... ... ... ... арнаулы заказы бойынша тігіліп
жүр.
Әйел костюмi; қыз бешпеңтi; жiгiт костюмі; бөрік; шекпен; қаптамалы
шапан; кемер ... ... ... көк ... етік; түлкі бөрік; тері тон;
былғары етік; кестелі қызыл шапан; кемер белдік.
Айырқалпақ - ерлердің киізден ... ... бас ... ... етіп ... ақ ... тігіледі. Ол негізгі екі бөліктен құралады.
Олар - ... ... және ... ... ... деп те ... төбесі төрт сайдан (бөліктен) тұрады. Шебер пішілген төрт қиынды
киізді арасына қара барқыттан сыздык салып, ... ... ... қалпақтың
төбесі күмбез тәріздес болып шығады. Қалпақтың етегі жалпақтығы төрт елідей
етіп, дөңгелектеп қиып алынған ақ киізден жасалады да, оны ... ... ... ... ... салып қондырады. Сәнді болу үшін, қалпақтың
қайырмасының ... жағы ... қара ... ... ... қара не ... ... шашақ тағып, төбесінің төрт сайы өр ... ... ... Ак ... ... ... әрі ... әрі
салқын, әрі сәнді болып келеді. Соңгы ... ... ... ... әр түсті киізден жасап шығарып жүр.
Байпақ — жылылық үшін ... ... ... ... ... ... киім. Қыста киетін байпақтың киізі қалың, ал жаз да ... ... жұқа ... ... ... екі тәсілі бар. Оның бірі, табанын бөлек
салып ұлтарып тігу; екіншісі, тұтастай қусырып тігу. Байпақтың тігісі ... үшін оны ... ... ... түйе ... қой жүнінен иірілрен
шуда жіпті пайдаланады.
Жүннен тоқылатын байпақтардың қонышы қысқа болады. Ерте ... ... ... киіз ... ... кию үшін де пайдаланған. Қазіргі кезде
бәтеңкенің қысқа ... ... ... ішінен киеді. Байпак түйе
жүнінен, қой жүнінен, ... ... ... ... ... ... әрі ... әрі жүмсақ болады.
Бөрік - қазақтың ертеден қалыптасқан ... бас ... оны ... ... жөне жас ... ... тіреді. Оның жаздық және ... ... ... ... ... бөрік әр алуан аталады. Құндыз бөрік,
сусар бөрік, кәмшат бөрік, жанат бөрік, ... ... ... ... т. б.
деп аталады. Оны ерлер де, қыздар да киеді. Бөріктің төбесі көбінесе ... ... төрт сай ... ... Оны ... ... ... алып, жұқа
киізден төрт не алты сай етіп пішеді. Әр сайдың төбеде түйісетін ... ... ... етек ... тік төрт бұрыш болады. Осы ... ... ... астар, екі арасына жұқа матадан бидай шүберек салып, жиі
етіп сыриды. Одан соқ жеке-жеке сайларды біріне-бірін ... ... ... да жөрмеп тігеді. Оның сыртын асыл матамен (барқыт, пүліш, ... б.) ... ... іші сай ... оның тысы да ... сай болады.
Будан кейін бөріктің төбесінің етегін жай ... ... ... ... ... төрт ... ... (қылшығын сыртына қаратып) көмкереді.
Бұрын қыздар киетін төбесіне үкі, жібек шашақ тағып, зер жіппен, жібек
жіппен кестелеген, меруерт, маржан ... ... ... ... ... ... ... жауып түратындай етіп айналдыра зер не жібек шашақтар
үстаран. Бөрікті қазак халқы сияқты ... ... ... ... т. б. ... да киеді.
Жаулық - әйелдердің бас киімі. Оны ақ түсті матадан немесе ақ жібектен
тігеді. Жаулықты ... ... ... Ол ... ... ... ... деп аталады. Жаулық тұтас енімен алынған, ... ен ... ... ен) ... ... бір ... ... етіп қиып алып,
шеттері жіңішке ғана бүгіліп ... ... ... ... ... ұшын ... ... келтіре сәл шығарып қояды да, қалған бөлігін
кимешектің сыртынан ... ... ... ... ... етіп
орайды. Жаулықтың ұзыңдырына байланысты қарқараның ... де ... ... ... ... кимешектің сыртынан жартылай оралып, тартылады.
Күндік жаулық тартқан әйел ... ... ... күндіктің маңдайындағы үш
бұрышты қаттаманы еңкейтіп түсіріп қояды. Оның ... ... ... гөрі ... ... ... ... жауып тұрады. Күндік
жаулықты үш бұрышты қаттама шыққан жерінен жөне өйелдің ... ... ... ... ... ... әр облыстарында
жергілікті қалыптасқан дәстүрге қарай жаулықты әр түрлі үлгіде тартады.
Жаулықты ... ... көзі ... ... ... ... - ... тыстап, ішіне түйенің, қойдың жабағы жүнін салып
тігетін үлттық сырт киім. Күпі өрі ... өрі жылы ... оны ... ... де, ... да кие берген. Әйелдер күпісінің жағасы кестеленіп,
жеңіне құндыз салынып сәндеп тігілетін. Ол әсіресе жазғытұрғы және ... ... ... ... ... ... жүнді жылы суға жуып кептіреді
де, бетіне бидай ... ... ... ... ... ... ... әрі мықты, әрі қалың, өрі кір
көтеретін бір түсті мата пайдаланылады. Шапан сияқты күпінің де екі ... ... екі жеңі және ... ... ... ең ... ... пішіп
алады да, оған жүнді салып, бидай шүберекпен бірге көктеп тігеді. Күпінің
тысын машинамен не қолмен, ал арасына ... ... ... шүберек жағына
келтіріп, жіңішке шуда жіппен не жуан ... ... ... Одан соң ... ... ... мен тысын қосып айналдыра бір тігіс жүргізеді. Күпіге
көбінесе матадан қайырма жага не тік жага салынады.
Күрте - жеңсіз ... ... Онда жең де, жаға да ... ... ... мен ... бойдан түрады. Ұзындыры ... ... ... ... не жүн ... та, теріні матамен тыстап та ... ... ... мата ... Әйелдер киетін күртеге атлас, шағи ... ... ... ал ерлер киетін күртеге барқыт, мәуіті секілді әрі мықты,
әрі қалың бір түсті мата ... Тері ... тігу үшін ... ... ... ... аңдардың терісі мен қозының, лақтың елтiрісі, ... ... ... ... ... ешкі түбіті пайдаланылады.
Ісмер ең алдымен күртенің тысын өлшеп алады да, одам соң сол ... ... ... Ол үшін ... алдымен құрап күрте шығатындай етіп алады.
Оның тігісін тақыр жағына келтіріп, жөрмеп құрайды. Пішілген ... ... ... түберек көктеп, терінің өзiн жеке тігеді. Одан ... ... ... да, ... ... ... жапсырады. Күртені мақта не
жүн тартып тіккенде ең алдымем тысы мен астарын ... ... ... ... ... не жүнді біркелкі етіп тартады. Ең соңында
күртенiң екі өңірі мен артқы бойын ... ... ... ... ... сол ... матаның қиығымен
әдіптейдiы. Күрте - әрі кеудеге суық ... ... әрі ... киім.
Күртені жейде не көйлектің сыртынан, бешпенттің ішінен киеді.
Қамзол (камзол)— ... ұлт ... бір ... оны ... ... Ол ... ... мақпал сияқты асыл, сапалы кездемелерден тігіледі.
Қамзолды кей жерлерде ... ... ... «көзекей» деп те атайды.
Қамзолда жең де, жаға да болмайды және де екі ... тек тыс пен ... ... ... үшін ... ... ... торғын пайдаланылады.
Оның екі өңірі біріне-бірі сәл ... ... етіп ... ... ... ... алдына зергерлер әшекейлеп жасаған, алтын, күміс
жалатып, асыл ... көз ... ... ... ... желкесінен
бастап екі өңіріне және етегіне айналдыра алтын оқа басады не зер ... ... бен ... кара ... ... мен жас келіншектер киетін қамзол өте-мөте сәнді болады. ... ... ... күміс жалатқан қозалар, шарбақ түймелер, меруерт,
маржандар тағылады. Кейбір ... ... ... ... тағып қояды.
Қазiргі кезде жергілікті өнеркәсіп орындары ... пен ... ... ... ... болды.
Қолғап - қолға киетін киім. Ол ... ... ... ... ... ... тігілу, тоқылу үлгісіне қарай бес саусақты,
үш саусақты, тұйықбас деп, ал тігілетін ... ... тері ... ... ... қолғап, брезент қолғап болып бөлінеді. Тері қолғап
койдың боялған терісінен тігіледі. Егер тері ... онда оның ... ... Тері ... көбінесе тұйықбас етіп, жарғақ қолғап тықыр
теріден ... ... ... бес ... ... ... Тоқыма қолғап
түйенің, қойдың жүнінен, ешкінің түбітінен тоқылады. Тоқыма ... ... да, үш ... да (бас ... пен сұқ саусақ жеке), тұйықбас та
болады. Катты қайырым жұмыс істейтін ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде жеңіл өнеркәсіп орындары ... ... ... ең ... ... бірі — ... ... киетін «Биял
ай». Биялай түйенің мойнақ терісінен, бұғы, бұлан секілді аңдардың, өгіздің
қалың мойын терісінен ... ... ... ... ... ... кетеді. Биялай да қолғаптың тұйықбас түріне жатады.
Малақай (құылақшын) - ерлердің салқында киетін бас киімі. Оны ... ... ... ... ... суыр т. б. аңдар мен құлын, бұзаудың
терісінен, қозы мен лақтың ... ... ... ... екі
құлағы мен төбесінен және артқы құлағынан тұрады. Малақайдың төбе-сін екi
түрлі ... ... ... ... төрт не алты сай ... етіп ... да, ... құрайды. Оның сайларының түйісетін ұштары үшкіл болады
да, етек жағы тік төрт ... ... ... ... ... ... оның етегін
тік төрт бұрыш пішінді ұзыншақ етіп қиып ... ... ... ... төбе ... ... оның екі ... арасына
дөл келетіндей төрт бұрыш пішінді болады. Артқы
құлағының биікгігі ... ... ... кейде бірдей етіп алынады. Оның ұзындығы
екі құлақтың арасына дәл сиып тұрарлықтай ... ... ... ... ... пішілген
астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне бидай -
шүберек салып сыриды.
Мұның сыртынан терімен тыстап астары мен тері ... ... ... ... ... соң қалыпқа кигізіп кереді. Малақай әрі жылы, әрі
сыпайы бас киім. Малақайды ерлермен ... ... де ... - аяқ киімнің бір түрі, оны былғарыдан, шегіреннен, құрамнан
тігеді. Мәсінің сыртынан кебіс не ластық ... ... ... ... астарланып, көмкеріледі. Ал ұлтаны жалаң қабат болады. Ол тарамыснен
ішкі жағынан жөрмеп немесе жара ... ... тігу ... ұлтарылады.
Етікші мәсі тіккенде ең алдымен мәсінің басын, қонышын жұқа былғарыдан,
ұлтанын қалың ... ... ... Одан соң ... ... ... ... Осыдан кейін мәсінің қонышын тігеді. Мәсінің қонышын ... ... ... ... ... - әрі жеңіл, әрі жұмсақ аяқ киім. Ол әсіресе тазалық үшін аса
қолайлы. Соңғы ... ... ... мәсіні көптеп шығаратын
болды. Аяқ киімнің бұл ... ... ... ... - жылға көбейе түсуде.
Саптама етік - ішіне ... ... ... ... ... ... киім. Ол, негізінен, қыс бойы ... ... ... ... ... қолайлы. Саптама етік жылқының, сиырдың
терісінен ... ... ... ... Ол түзу ... және ... болып келеді.
Оның өкшесі аласа, қонышы тізені жауып
тұрарлықтай ұзын болады. Ал басының ... ... дәл ... ... ... қос ... ... Басын кондырған
соң оның қонышын ... ... ... етік жылы әрі берік болу үшiн тігістің
арасына жіңішке былғары таспадан сыздық ... ... жиі етіп ... басы қондырылып, қонышы қусырылып болғаннан кейін ... ... Ол үшін ең ... ... ... жұқа ... іштік
немесе ішкі ұлтан қиып алып, оны ағаш шегемен қалыптың табанына ... ... ... Етік ... сіріөкше деп аталатын бөлігіне ... ... ... екі ... ... ... не қатты сіріден қос
астар ... ... ... ... Бұдан соң етіктің басын қалыпқа кигізіп,
жіңішке тарамыспен оның шетін іштікке айналдыра көктейді. Етіктің табанына
суық (ызғар) өтпеу үшін ішкі ... мен ... ... ... ... көн ... Қос ... салынып болған соң сыртқы ұлтанды шегелейді.
Ұлтан қопарылмау үшін етіктің үзеңгілігіне дейінгі бөлігіне шеге екі ... да, ... ... ... ... дейін бір-ақ қатар
қағылады. Саптама етіктің өкшесі аласа болады. Өкше ... ... оған ... ... ... ... кең етіп тігеді. Күннің райына қарай етікті
бір байпақпен де, қос байпақпен де киеді.
Сәукеле - әйелдің бас ... оны ... ... және оның ... жүретін кұрбылар киген. Сәукеленің негізгі бөліктері - тәж, төбе,
құлақбау және артқы бойы. ... ... қиық ... ... ... Оның төбесінде «Тәж» деп аталатын жартылай дөңгелек айдары болады.
Оны асыл тас, ... ... ... ... ... алтын жіппен
әшекейлейді.
Сәукеленің төбесінің биіктігі екі сүйем, ... да биік ... ... ... ... ... ... сырт жағына бидай шүберек ұстап жиі етіп
сыриды. Одан соң оның ... ... ... ... асыл матамен тыстайды. Сәукелені әшекейлеу
үшін оның тысының сыртынан зер ... ... ... басады. Оның етегін мақпалмен не
қара барқытпен әдіптеп көмкереді. Ал мандай тұсына
зер не жібек ... ... ... ... ... ... асыл ... көз орнатқан
алтын, күміс түйреуіштермен бекітеді. ... ... ... ... ... ... ... қояды. Ол көйлектің етегі ... ... ... ... ұзын ... бау ... шеті ... зер не жібек жіппен шалып
көмкеріледі, түбіне сөнді түйреуіш ... ... де ... ... қалыңдықтың басына сәукеле кигізіп,
ақ желек жабатындар да кездеседі.
Тақия - ерлердің жеңіл бас киімі. Тақияның түрлері көп. Биік ... ... және ... ... ... ... киетін тақияда теңге, моншақ,
тана ... Оның ... олар ... «ат ... ... ... ... машинамен, қолмен «тандай», «ирек», ... ... ... ... ... ... ал ... сәтеннен тігеді. Биік төбелі тақия мен тегіс төбелі ... ... Ал ... ... ... тіккенде оның етегін жалпақтығын үш елідей
етіп тік төрт бұрыш етіп қиып ... Оның ... үш ... ... төрт не
алты сайдан құралады. Алдымен оларды тігісін ішіне қаратып құрайды да, одан
соң сайлардың етегін тақияның етегіне ... ... ... өз формасын
сақтап тұру үшін оның астары мен қос астарын беттестіріп жиі етіп ... ... ... ... шетін басқа түсті матамен әдіптен ... және ... ... мен ... ... ... ... үшін
сол тігістерді бастыра жібек жіппен әдемілеп шалып тігеді.
Тон - қазақтың ұлттық ... ... оны ... ешкінің және
құлынның терісінен тігеді. Тон тігетін теріні ең ... шел ... Одан соң оны ... ... не ашық ... ... иі ... қанған кезде жүн жағын жуын тазартады да, тақыр
бетіндегі идің қалдығын қырып тастайды. ... ... оны ... ... мен ешкінің терісінен тон тіккенде терінің жүні және тігісі ішіне
қарайды. Оның тақыр бетін бояумен, қарағайдың қабығы және ... ... Бұл ... ... кірлемеуі үшін керек, Тонның қазақ даласында
таралған негізгі екі үлгісі болған. Оның бірі - тік тон, ... - ... Тік ... екі ... мен артқы бойы шалан, күпі сияқты тұтас пішіп
алынады. Ал, бүрме тонның екі өңірі мен ... бойы ... және ... пішіледі. Оның кеудесі мен етегін қусырады да, одан соң ... ... ... Етегі кеудесіне қарағанда кең етіп ... ... ... ... оны «бүрме тон» деп атаған. Бүрме тон
тік тонға қарағанда сәнді болады. Тонға елтіріден, ... ... ... жаға ... ... мен ... ... ұшын елтірімен жұрындайды.
Тонды сәндеу үшін оның екі өңіріне, етегіне, жеңіне жібек жіппеи ... ... ... ... ... «тайжақы» деп атайды.
Тайжақының тігісі ішіне қарағанмен, терінің жүні сыртына қарайды. Ол ... ... ... жалын тонның арқасына екі жеңнің үстіне келтіріп
тігеді. Оған ... ... ... ... ... ... не жүн тартқан
тайжақыны әдетте тон орнында кие береді.
Тонның ең ... ... ... Бұл тон екі ... ... ... ... «қамқа» деп аталатын жылтыр қара жүнді аңның терісінен түгін сыртына
қаратып ... ... ... ... ... ... тоқылған матадан
тігіледі. Бұл тонның екеуі де аса бағалы.
Шапан - ... мен Орта Азия ... ... ... Оны қалың
матадаы арасына жүн, мақта салып, астарлап немесе қос астарлап ... Ол ... тік ... ... қайырма жағалы да болады. Шапан:
сырмалы шапан, каптал шапан, ... ... деп ... ... қималы шапанды түрлі-түсті масатыдан тігіп, жаға-жеңіне, етегі мен
екі өңіріне зер ұстайды. Түйме орнына асыл тастар орнатылған күміс қапсырма
(ілгек) ... ... жеңі әсем ... ернектермен безендіріліп тігіледі.
Кейде жиегіне әдемі ... үшін ... аң ... басқа қымбат матадан
зер, бұлық немесе жұрын салынады. ... ... ... ... ... ... сыртынан белбеу буынады. Бұл киімді еркек, әйел, балашаға да
киеді. Қазір үлкен кісілер ... киіп ... ... ол ... гөрі ... отырып, тұруға аса ыңғайлы әрі жылы. Белгілі қайраткер жазушы Р.
Мұстафин жасы ... ... ... киіп жүрген.
Ұлт дәстүр, салтында шапан сый - сияпат есебінде де жүреді. Құрметті
қонаңқа, ... ... ... ата ... Бұл күндері мүшел жасқа
толған адамдарға шапан кигізу зор құрмет белгісі ретінде қалыптасып келеді.
Ежелгі «Жеті ... заң ... ... ... ... ... ... шапан айып тарттырып жазалау да шапанның қазақ емірі мен тұрмысында
зор ... бар ... ... ... ... ... екі ... мен жеңі кестеленген
немесе зер ұсталған жадағай (арасына жүн, ... ... ... ... - ... тоқылатын сырт киім. Шекпен тек қана түйе ... ... ... түйе ... шаң - ... ... одан соң қолмен
майдалап түтеді де, ... ... ... ... ... ... ... жіп өте жіңішке болады. Иірілген жіпті екі ағаштың арасынан
ыспалап өткізіп, оның буылтықтарын кетіріп қайта өңдейді. ... де ... ... ... ... ... болған кездемені кәдімгі матадан
киім пішкендей етіп ... ... ... ... ... ... Оған ... не болмаса баска тыстық матадан қаптал жаға (дөңгелек жалпақ
жаға) ... етек ... ... ... ... ... ең әдемі түрін «Шидем шекпен» дейді, Шидем шекпен тайлақтың
жүнінен тоқылады. Тайлақтың жүні әрі ... әрі ... ... ... ... де әдемі болып шығады. Шекпен су өткізбейді. Сондықтан ол
әрі сулық, әрі ... кие ... ... бес ... ... Су ... сайын
шекпен ширыгып қалындай түседі. Шекпеннің тағы бір ... ол таза ... ... аса ... ... ұзақ киіледі.
Шекпен - тек қана түйе жүнінен тоқылатын жаздық сырт киім. ... ... оны ... ... ... ... ... Оған мақ-палдан
немесе басқа қалың матадан қайырма немесе тік жаға салады.
Шекпеннен ... ... су да, жел де ... Су тигенде түйе жүні
ширығып, тығыздала түседі. Сондай-ақ ол ... емес өте ... әрі ... ... ұзақ киіледі.
Ботаның немесе тайлақтың жүнінен тоқылған шекпен оте әдемі бола-ды.
Оны «шидем шекпен», кей өңірде «боз ... ... ... мұны ... ... үлгісімен тік жаға етіп, астарлап тіккен ... ... ... ... «шен-шекпен» деген сөз бар. Оның мән-мағынасы кеп. ... ... елін ... орыс ... ... ... бөліп ұлық-тар
(болыстар) тағайындап, оларға шен тағайындап белгі (знак) беріп, шекпен
(шапан) ... ... ... бір түрі ... ... Мұны
отаршылдар қазақтың құрметті кісіге ... ... ... ... ... барып «шен-шекпен» киген деген теріс ұғым пайда болған.
Оған ұлы Абайдың «Мәз болады болысың, Арқаға ұлық ... ... ... ... ... деген сөзі куә.
Ішік - қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны елтіріден, ... ... аң ... тігеді, сырты матамен тысталады. Ішік тігілетін
терінің түріне қарай: елтірі ішік, сеңсең ішік, қасқыр ... ... ... ... ... ішік, жанат ішік, бұлғын ішік т. б. деп ... ... ... шел ... көк ... ... алған соң ашыған айран жағып
илейді. Тері әбден иі қанғанда ирек ағашпен тарап, қолмен ... ... ... ... ... ... және тігістерінің бәрі терінің
тақыр жағына қарайды. Жұқа терілерді мақта жіппен тіксе, ал ... ... жіп ... ... іші ... ... соң, оның ... бетіне
бидай шүберек көктейді де барқыт, шүға, пүліш сияқты қалық ... ... ... ... ... не ... терісінен, сеңсең ішікке
елтіріден, басқа түрлеріне құндыз не бұлғын терісінен жаға салынады. Ішік
екі маусымда киюге арналған жылы ... ... ... ... ... ... бөке-
бай ішік, қарсақ ішік, бұлгын ішіктер қыста, пұшпақ ішік, зорман ішік,
жанат ішік, елтірі ... қара ... ... айларында киюге арналған.
Сеңсең ішік, қасқыр ішіктерді ерлер, қалған ... ... ... Әйелдер мен бойжеткендер киетін ішіктер өте ... етіп ... ... жеңінің аузына, етегіне айналдыра кұндыздан, сусардан
жұрын ұстайды. ... ... ... ... ішік аса ... бұйра елтірісінен тігіледі. Сеңсең ішік - марқа қозының терісінен
сеңсеңінен тігіледі. Орман ішік түлкінің тамақ ... ... ішік ... ... ... ... ... қайсы түрі болса да әрі жылы,
әрі киюге сәнді ... ... - ... әрі ... әрі жылы ... ... ... берік матадан,
ішін аң, мал терілерінен құрайды. Жағасы тік сәндік үшін жағасынан бастап,
өңірі, ... ... ... ... Ішік ұзын әрі мол ... Ішіне салынған терісіне қарай ол күзен ішік, қасқыр ішік, бұлғын
ішік, түлкі ішік, қарсақ ішік, зорман ішік, пұшпақ ішік, суыр ... ... ... ішік деп аталғанымен көбінесе бір үлгіде тігіледі. Бұлардың
ішінде сирек кездесетіні бота ... жүні ... ... ... ... ... ішікке қарағанда жылы болады.
Ішікті еркектер де, әйелдер де кие береді. Әйелдерге әсіресе жастарға
арналған ішіктер ... ... ою, ... ... та ... «Сең-
сең іптік - марқа козының терісінен ... ... ... ... мен ... ішіктің алатын өзіндік
ерекше тәлім-тәрбие мен құқықтық ережелері де бар. ... ... ... ... ... ... киюге болмайды. Себебі жастық жалыны мен
тері қызуы жігіттің ... ... ... ауруға ұшыратады. Сол сияқты екі
адам боранды күнде адасып, қасқыр ішікті адамның жанындағы кісі үсіп ... ... ... ... ... ... ... құн даулауға хақысы
бар. Өйткені бір қасқыр ішік екі адамды ... ... Дала заңы ... - ... ... бас киімі. Оны аңнын, малдың терісінен тігеді.
Осыған орай ол түлкі ... ... ... ... ... ... ... деп атала береді. Бұрын қазақ елі қай жүздің, қай рудың адамы ... ... ... та тани берген. Яғни Арғын тымагы, Жалайыр мен Най-ман
тымағы немесе Торғай тымағы, ... ... ... ... ... биік ... ... екі құлагы және желке, жотаны жауып
тұратын ... ... ... жылы бас киімі. Сыртын берік және жақсы,
қымбат маталармен тыстайды. Екі құлағына ызбалы бау тағады. ... ... ... қою үшін ... ... жағына тобылғыдан немесе арша сияқты
берік ағаштан тиек жасап қадайды. Оны «құрысқақ» ... ... ... ... Абай данышпан былай деп жазған:
Күләпара бастырған, пұшпақ тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, жіппен қадап,
Артын белге қыстырған бар ... - ... бас ... ... ... аяқ ... Жақсы
кісілердің тымағы атадан балаға мұра есебінде
қалып отырған. Бұ-рынғы қазақтар шала туған
баланы неше күні кем ... ... күн ... кереге басына іліп қоятын болған. Бүл да
тымақтың қадыры мөн ... ... бірі деп ... ... Қазақтың ертеден киіп келе жатқан киімдерінің бірі - күпі. Ол
ішіне ... ... ... жүнін салып, бидай шүберекке сырып, ... ... ... ... жылы әрі қарапайым киім. Оны ерлерб
әйелдер, балалар да киеді. Күпі ... әрі ... ... ... ... ... оңай болғандықтан мұны бұрынғы ... бәрі де ... бұл киім ... мен ... ... - ... терісінен тігілетін қыстық жылы киім. Ол үшін ... ... ... илеп, оны қынамен, талдың қабығымен, томарбояу-мен
бояйды. Бояудан кейін тері қоңыр, сұр ... ... ... ... ... ... жүні ішіне қаратылып тон тігіледі. Жағасына (кейде жең
аузына) сеңсең, елтірі немесе бағалы аң ... ... ... ... түрлері де болады. Әйелдер тонының ... жең ... ... ... ... ... ою - ... салады. Қазақтың «тоғыз қабат торқадан
тоқтышағымның терісі артық» деуінің сөбебі тон әрі ... әрі ... ... де ... «Ас - аттынікі, той - тондыныкі» деуімізге қарағанда ... ... де ... Тон ... үлгісіне қарай қималы, бүрмелі деп
аталады.
Жоғарыда аталған тон түрлері күні ... ... ... ... ... қатарында зор бағаланып жүр.
Қамқа тон. Тонның ең әдемі, жылы, қымбат бағалы түрі «қамқа тон» деп
аталады. Оны бұрын хан, би, бай, ... ... ... ... ... мен ... ғана ... Киімнің бұл түрі ондатр, құндыз, бұлғын,
манат тағы басқа бағалы аң терілерінен түгі ... ... ... Иін ... ... ... бояп, аң терілерімен жиектеп қой тері-
сінен де тігетін -үлгілері ... ... ... ... XIX гасыр
басында ақку терісінен қамқа тон тіккізген. Уәли хан (1741 - 1821) өлгенде
оның қамқа тонын ... ... (1783 - 1853) ... ... ... биге кигізген.
Жақы. Ертеректе ауқатты адамдар киген, бүл ... өте ... ... ... әрі асыл ... бірі - ... Ол тек жылқы терісінен тігіле-
тіндіктен кұлын жақы, тай жақы, құнан жақы деп ... Жақы ... ... ішінен қара, қоңыр (жылқы атауында торы) түсті мал таңдап алынады ... ... ... түгі ... ... ... кейін сойып,
терісін еппен сыдырып алып, илейді.
Жақы тігу үшін құлыншақ жалын арқасына, екі иығына келтіріп піше-ді.
Жылы болу үшін оған ... жұқа ... ... ... ... ... ... мата қосылмайды тек өз терісінен құрастырылып, тігіледі. Жақы
сәндікке де, жылылыққа да киіледі. Ол ... ел ... ... ... ... ... ақын, қайраткер Міржақып Дулатов киген тайжа-кы қазір
Торғай қаласындагы А. Байтұрсынұлы мен М. ... ... ... ... түр.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқының ұлттық киімдері39 бет
Қазақстың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері8 бет
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы49 бет
Қазақтың ұлттық киімдері туралы мәлімет8 бет
Ұлттық бас киімдерінің негізгі композициясы13 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
Айша Ғарифқызы Ғалымбаева5 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь