Тіл төңірендегі кейбір ойлар

І.Тіл төңірендегі кейбір ойлар.
ІІ.Мемлекеттік тілді қорғау ұлттық мүдде.
ІІІ.Орыс сыныптарындағы қазақ тілі сабақтарында оқушылардың ауызша сөйлеу тілін жетілдіру жолдары.
ІҮ.Оқушылардың сөз байлығы молайту әдістері.
Жаңа сөзді оқушылардың естерінде тұрақтандыру жолдары
А)Мұғалім әр мәтін арқылы үйретілген жаңа сөздерді сөздікке жазғызып қоюмен шектелмек ,оларды естеріне тұрақтандыруға арналған жаттығулар жүргізу қажет.Онда мына сияқты жұмыстар орындалады; сол сөздерді қатыстырып, бір-бірімен сұрақ қойғызу оған жауап бергізу, ол сұрақ-жауаптарын жазғызу, сол сөздерді дұрыс оқуға көңіл бөлу, сурет бойынша сөйлем құрату орысшадан қазақшаға,қазақшадан орысшаға аудару,т.б. .Әрине, бұдан бұл айтылғандарды бір сабақта жүргізу керек деген ұғым туман керек.
ә)сабақ сайын үйретілген сөз сол сабақпен тынбай,кейінгі сабақтардағы жұмыстарда да қайталанып оытрғанда ғана оқушылардың сөздік қорын тұрақтандыруға болады.
Б)Оқушылардың сөздік қорын байыту үшін заттың өзін немесе суретін, мүсінін көрсете отырып, атын айтқызу, сол сөздер арқылы сөйлем құратудың пайдасы ерекше
В)Оқушылардың сөздік дәптер болуы мұғалім бірінші күннен бастап қадағалап отыруы қажет.Осы сөздік жұмысы арқылы олардың сөздік қорының шамасын,қандай дәрежеде екенін білуіне мүмкіндік туады.
        
        Жоспар
І.Тіл төңірендегі кейбір ойлар.
ІІ.Мемлекеттік тілді қорғау ұлттық мүдде.
ІІІ.Орыс сыныптарындағы қазақ тілі ... ... ... ... ... жолдары.
ІҮ.Оқушылардың сөз байлығы молайту әдістері.
Жаңа сөзді оқушылардың естерінде тұрақтандыру жолдары
А)Мұғалім әр мәтін арқылы үйретілген жаңа сөздерді сөздікке жазғызып ... ... ... ... арналған жаттығулар жүргізу
қажет.Онда мына сияқты жұмыстар орындалады; сол ... ... ... ... ... оған жауап бергізу, ол сұрақ-жауаптарын жазғызу, сол
сөздерді дұрыс оқуға көңіл ... ... ... ... ... орысшадан
қазақшаға,қазақшадан орысшаға аудару,т.б. .Әрине, бұдан бұл айтылғандарды
бір сабақта жүргізу керек деген ұғым туман керек.
ә)сабақ сайын ... сөз сол ... ... ... да қайталанып оытрғанда ғана оқушылардың сөздік ... ... ... қорын байыту үшін заттың өзін немесе суретін, мүсінін
көрсете отырып, атын айтқызу, сол сөздер арқылы сөйлем ... ... ... ... ... ... ... күннен бастап қадағалап
отыруы қажет.Осы сөздік жұмысы арқылы олардың сөздік ... ... ... білуіне мүмкіндік туады.
Пайдаланған оқулықтар
1.Адамьбаева Ж.
«Орыс мектпетерінде қазақ тілін оқытудың кейбір мәселелері»
2.Оралбаева Н.
«Қазақ тілін оқыту ... тілі мен ... ... ... тіліндегі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі»
Тіл төңірегіндегі кейбір ойлар.Тіл-азаматтық ұрпақтан ұрпаққа, атабайлық
аманатым, үшін ... ... ... ұлы құралы.Ұлттың өзінің
тілі болғанда ғана ол мемлекет бола алады, әлемде басқарармен өзін ... да ... ... ең ... ... ... осы ... күшйеті.Қазақ қазақ болғалы Ү ғасырдан астам ұлқыт өтті.Ал осы ұлттың
тілі қашан қалыпты, ... тілі ... ... пайда болды? Міне бұл туралы
нақты ғылыми тұрғыдан дәлелденген дерек жоқ, мұны әр кім өз ... ... орай тіл ... интитуты нақты тұжырымдами.Беріп, әлемге,
қазақ тілінің тарихи қалыптасқан алып ... ... ... ... ... ... біз сөздің өзің, әр ойлыста
әр түрлі қалып айту ... ... ету ... ... ... ... ... тілдермен лесимилялиятие түсіп тіпті
жойылып кетуіне апарып мүмкін.Мәселен бір жерде тағы басқаша айтада ... бір ... ... ... ... ... ... өзі ғылыми
дәлелденген болса.Яғни тілдің стандарты болуы қажет.Қазақ тілі бай, көркем
тіл болғанымен, ол де ... ... әлі ... ... ... ... тіл ... жоқ, енсе де әлі төмен тұр.Тіл туралы
заңнан бұрын, ... ... ... ... ... ... ... ойлаймын.Орыс мектебінің оқушылары түгел ... ... ... тілі ... кедір-бұдыр.Өз ойларын тиенақты қылып, айтып бере
алмайды.Міне осыған орай 1-сыныптан. «» ... ... ... ... ... ... ... оқу» курсын енгізсе де арттық емес.Орыс мектебінде
қазақ тілі пәніні оқытылуы өте төмен.Мектептерде әйтеуір қазақ болса ... ... да жоқ ... ... берген соң, бұл тіл қалай
оңбақшы? ... ... ... ауыр жас ... ... ... ... бұл орысқа «солтүстік» пен оңтүстік»
салыстыруға болмайды. Оқулықтар жеңіл сөздіктері басым, грамматикасы аз да,
ашызегеі сөздер мен ... ... ... ... ... басым оқулық жазуды көр
Баруы қалмаймын «Сарап Қазақстаным» қорына әкеле ... ... ... ... ... жазуға бұларды не нәрсе итермелей ... ... ... ... ... да бұл қорға ұсыну ойландырады. ... ... тілі ... ... өздері жазу керек, әйтпесе
күнде, тіпті мұғалімдер кітап ... ... ... тұлақ қылуы мүмкін.
Қазақ тілін шын мәнінде мемлекеттік тіл қылу үшін.
1.оның мәдениеттілігі (кеңейту ... ... ... ... ... ... орыс мектебіндегі қазақ тілі мұғалімдері);
4.оқулық пен қосымша әдістемелік құралдарды шығару;
5.басшылардың қолы ... тіл ... ... тыс әдеби кітап оқу үшін сағаттар болу ... ... тіл ... аз да болса шешімді ықтимал ғой дей ойлаймын.
Мемлекттік тілді қорғау ... ... ... ... ... ... ... қорғау-
ұлттық мүдде елімізді қорғау.
Бүгінгі таңда тілді меңгерту ең өзекті мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілді сайлау
оңай іс емес екендігі белгілі.Осы кезекте Мырзатай ... .... ... ана ... ... ... ... ,
беделін биіктетіп, абыройын асқақтатып отырсаң, анамыздың ақ ... ... ... тілі мен ... елімізде мемлекеттік тең етіп
ұстар тілін айналады; ... ... ... ... сөзге алданып,
нақты іспен ... ... ... ... жүре берсек, ана
тілімізде не өзіміз жаратып сөйлемесек, не ұл-қыздарымызға мемекерімізге
жөндеп ... бұл ... аты ... ... ... ... қала ... (М.Жолдасбеков «Ел тағдыры-ер тағдыры» Алматы «Самат»,
1997жыл 406 бет) ... ... ... ... ... келе, тілді үйретер оқыту
үлкен жүк артылатын сөзсіз
Ұлы ақын М.Жұмабаев
«Тілсіз ұлт, тілімен айрылған ұлт, ... ұлт ... ... ... ... ұлт ... Ұлтқа тілінен қымбат нәрсе болмасқа тиісті..Ел
боламыз ұлт боламыз десек, тілімізге сақтықпен ... ... ... өсе ... ойын ешқашанда ойымыздан шығармаған абзал
Тіл ұстарту әдіс і туралы еңбектерге шолу.»Тілдің нағыз ... ... оның ... ... ... ... қасиеттің бәрі болуы үшін, тілдің бай сөздік ... ... ... ... өмір сүріп , дамиды.
Орыстың, ұлы педагогі К.Д. Ушинский: «Тіл-ешқашан солмайтын, мәңгі жасарып,
жайыла түсетін гүл»-деп бейнеленген.
Оқушыларды практикалық ... ... ... ... ой өрісін,
дүниетанымын қалыптастыру қоғам дамуының белгілі бір кезеңдегі міндеттерге
сәйкес ... ... ... ... ... ... Қазақстанды
мекендеген ұлт өкілдерінің тілінің даму заңдылықтарын, зерттеу, оларды
мектеп өміріне ... ... ... жете пайдалану аса ... бірі ... ... ... ... т еңбек процесінде, бір тілден екінші
тілге сөздер ауысады, осының нәтижесінде тілдер байиды, дамиды.
Қазақ тілінің дамуын қазақ ... ... бөле жара ... ... мен орыс ... ... келе ... қоян-қолтық
араласы нәтижесінде орыс тілі де қазақ тіліне ықпалын тигізді.Демек, орыс
мектептерінде оқушыларға ... ... ... ... патриотизм мен
интернационализм рухында тәрбиелеу мақсатымен терең ұмтасып жатады.
Орыс тілінің ғылыми әдістемесін жасаушы ... және ... ... ... тіл ... мен оны ... тастырудың жолдары туралы ... ... ... ана ... ... басты негізгі деп-мектептегі
практикалық жұмыстар, жаттығулар, көрнекі құралдар, оқушылардың ... ... ... ... ... жұмыстар көрсетілген.
Ф.И.Буслаев ана тілді оқыту процесінде оқушыларды сөйлеу ... ... мән ... ана тілдің заң ... ... ... жүргізуге болмайтынын ескертеді.
«Мүғалім жас балалар үшін ... ... жоқ ... ... ... ,-деп К.Д.Ушинский айтқандай, оқыту ісінде мұғалімнің басты тұлға
екені күмәнсыз.К.Д.Ушинскийдің мұғалім ... ... аса ... ... ... болу-әрбір мұғалімнің міндеті.
Қазақ тілінен өтетін жаңа материалдар ды ... ... ... ... оқушылардың сөз байлығын молайтуда аса тиімді екедігін айта
келіп:» мұғалім үнемі өзі айтып ... ... де, ... ... баланың өзіне ойланып өзіне тексерте ... ... тіл ... ... ... мағлұматтарынын
тиянақты болуының басты бір жолы-қайталау және салыстыру әдістері екендігін
айтады.Автордың ойынша, жаңа сабақ өткен ... ... ... өтілуге
тиіс.Әсіресе, оқушылардың тілін ұстарту үшін, өткен сабақтарда үйренген
сөздерін қайталап, сол сөздерден ауызша да ... да ... ... ... және ... ... ... сол бұрынғы сөздерімен
байланыстырыла үйретілуге тиіс.Сонымен тірге «Екніші бір тілді ана ... ... ... ... ... түйеді ойын автор.
Шынында да, орыс сыныптарында қазақ тілін үйреткенде, екі ... ... ... тез де ... ... ... ... етеді.
Мұғалім оқушыларды оқыту, тәрбиелеу жұмыстарын жүргізумен қатар, өзі де
ұдайы білімін көтеріп, жетілдіріп ... ... мен ... ... ... ... ... жаңа принциптері
оқушылардың алған ьілімдерінің ... ... және оны ... ... ... сапалы меңгеруіне, алған білімдерінің әр жақты
дамуына жол силатып ғылымипрактикалық маңызы бар әдіс болып ... ... орыс ... ... тілі ... ... ... байланысты сөздерді үйреткенде, география пәнімен
байланыстырып, география кітаптарынан мәтіндер алып, сөз ... ... ... әр ... ... ... өсімдіктерге байланысты
сөздерді үйретуде табиғаттану пәніне қатысты кітапшаларды пайдалануды,
сондай-ақ басқа да ... ... сөз ... ... байланыстырып
отыруды ұсынады.
Оқушылардың сөз байлығын молайту әдістері .Орыс мектептерінде қазақ тілі
пәнінің негізігі мақсаты-оқушыларды қазақша ... ... ... болады
да, сол сөздеоден сөйлем құрау үшін, грамматикалық ережелер, анық ... ... ... ретінде қарастырылады.Орыс сыныптарындағы
оқушылардың , сөз ... ... ... ... ... ... білуге
үйретуде ең алдымен мынадай талаптар қойылады:
1.Әрбір сөзді тұрақты түрде есінде қалдыру
2.Оқушыларға ... ... ... сөз ... ... ... ... отыратын үй , мектеп, оқушылар ұйымы, т.б.
байланысты сөз болуы керек.
3.Әрбір үйретілетін сөз ұдайы ... ... ... тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтуға дағдыландыру арқылы ... ... ... ... мөлшерде қазақ тілінде ауызша да, жазбаша да
баяндай алатын болуы керек.
Орыс сыныптарында өтілетін ... тілі ... ... бөлінген арнайы сағат жоқ.Сондықтан қазақ тілі сабағы әрі тіл, ... ... ... ... ... бұл сабақта мәтін, грамматика, жаттығу жұмыстары ... ... ... ... әр ... ... қою
міндетті емес, екі-үш сөйлемге, не абзаука бар сұрақ қойылады.
Бағдарлама талабы ... Ү-ҮІ ... ... бойына 250-300 жаңа
сөзден біліп шығуы міндеттелген .Демек, әр сабақта 3-4 жаңа сөз ... ... ... бастап үйренген жаңа сөздері мен сөз тіркестерін
сөздік дәптерлеріне жазып, жаттап алуын ... сөз ... жаңа ... деу ... бір жаңа сөз ... процесі тіл ұстартуға, сөздік қорын
молайтуға ұмтаспайынша, болатын сабағын игере алмайды, жазып алған сөздері
сол тізім ... ... ... тіл үйретуде ең басты құрал-оқулық.Ондағы ... ... ... жаттығу, тапсырмалар тіл үйрететіндегі дәрежеде болғаны
жөн.Оқушылар төменгі сыныптарда үйренген сөздеріне; сөз ... ... ... жаңа ... ... , сөз ... ... жаңа сөздер үйрену арқылы оқығандарын қысқаша болса
да айтып беруге дағдыланады.
Ү-ҮІ сыныптарда үйретілетін сөздер мен сөз ... жаңа ... ... ... төменгі сыныптарда меңгерілген сөздер мен сөз
тіркестері ауызелеі сөйлеуде, жазу жұмысы және ... оқу ... ... ... ... ... ... тәсілдер
мен балалардың атив сөздік қоры малая береді .Қазақша сөздік қорды молайту
жұмысы сөйлем құрау және қазақ ... ... ... ... ... ... принципімен жүргізіледі.
Екінші бір тілде жаттық сөйлеп, сауатты жазу ұшін, сөздерді бір-бірімен
байланыстырып сөйлей ... тіл ... ... ... ... мектебінің Ү-ҮІ сыныптар оқушыларына бағдарлама, көлемінде жаңа
сөздер үйретіп, грамматикалық ережелерді меңгертіп, сурет, жаттығу ... ... ... жаза да ... ... ... ... мәселелер оқушылар қазақ тілін оқып –үйрету арқылы қазақ
халқының тілін білумен қатар , сол ... ... ... ... тарихы
мен , ұлы адамдарының өмірімен т.б. танысады, біледі.
Орыстың педагог-ғылыми ... ... ... ... ... ... бала оның шын мағынасын бұлдыр түсінеді ... ... және ... ... , оны ... ... негізгі кемістіктен басқа пәндерді ... ... ... тіл ... келген сөзді сапалы ... және ... , ... ... ... ... ... дағдыландыру.
Оқушының тілі тартымды болу үшін, мәтіннің мазмұны әңгімелегенде,
бала түсініп жауап беруу керек.Сөйлемді дұрыс құра білу ... ... ... ... ... ... орын тәртібін жақсы
меңгеріп, қазақ ... тән ... ... ... ... ... анық, түсінікті ... ... ... ... ... тілі ... да әрбір дыбысты, сөзді анық, айқын айту,
бір қалыпты орташа дауыспен оқу, буынға ... ... ... мәжерлеп оқи
білу, т.б. шарттар қойылдады.Әрине, оларды орындау үшін , ... ... ... құрып сабақтың әр кезеңі әдістемелік талапқа сай жүргізуі
қажет.
Тіл үйрету, тіл ұстарту оқушының ойлау қабілетімен тығыз ... ... ... ... ... ... ... кеңейтіп
отыруға тиіс.ҮІ сыныптың оқулығы бойынша мектептің ішкі ... ... ... ... ... ... өз ... байланыста
түсіндіріп, соңынан өздеріне ... ... ғана ... ... күнделікті іс әрекеттерімен ұштасып оларға жаңа
сөз, сөйлем үйретуде ... ... ... ... жыл ... мәтіндерді өткендн, өз ана тілінен алған білімімен, күнделікті
өз байқауларымен ұштастырылып, ... ... қай ... ... ... сөз, сөз ... сөйлемдер оқушылардың екенін
ұзақ қарайды.
Мұғалімнің міндеті-әр оқушы ойын қысқа болса да, өз бетінше айтып, жазып
беруіне ... ... ... ... ... тіл ... осы ... сабақ мақсатына қарай ұмтастыра жүргізе,
оқушы қазақ тілін тәуір меңгеріп, өз ойын ауызша жеткізе ... ... ... оқушылардың сөз байлығын молайту жөінде тәжірибелі
мұғалімдердің әр ... ... ... ... қазіргі қазақ тілін
оқыту әдістемесі мынадай әдістерге негізделеді:
1.Сөздік жұмысын жүргізу арқылы тіл ұстарту.
2.Мәтінді оқумен байланысты тіл ... ... ... арқылы тіл ұстарту.
Сөздік жұмысын жүргізу арқылы тіл ұстарту.
Оқушылардың сөздік қорын байытып, тілін ұстарту ... рол ... ... ... ... ... арқылы оқушының тіл байлығын
молайтумен қатар, дұрыс ... да ... ... үйрететін
жаңа сөздің мағынасын мына жолдарымен меңгертуге болады.
а)Затты көрсете лотырып, оның атынан алдымен қазақша, соқынан орысша ... ... ... баламасын беру сеуретін көрсетуге келмейтін дерексіз зат
есімдер, оның түсін білдіретін, не қимылуы білдіретін сөздер , ... ... ... ... арқылы түсіндіру: ұзын-қысқа, биік-
аласа , ... ... ... мағыналық айырмашылықтарын сөйлем ішінде келтіріп
түсіндіру
Атың кім?-как твое ... ... Где твоя ... ... оқу, ... ... ... сұрақ жауап түріндегі әңгіме
арқылы жаңа сөздік мағынасын ұғындыру.
Мысалы:ІҮ сыныпта «Еңбек бақытқа бөлейді» деген мәтінге ... ... ... ... керек, күлімсіреді, озат, бар ықыласыңмен,
мәслихат, халық ... ... ... жаңа ... ... ... мына ... әңгіме өткізуге болады.
-мал бағу, оның өсіру қандай өнер?
-еңбек ... ... ... ... әйел кім?
-кім өз мамандығын сүйеді?
-ол қайда келе жатыр?
Түсініксіз жаңа сөздерді осы ... ... ... тақтаға
жаздып, мұғалімнің өзі ... ... 2-3 ... ... отырып,
дәптерлеріне жазғызады.
Есте болатын бір жере мағынасы емес, белгілі бір ... ... ... жаңа сөз баланың сөздік қорына еніп, ... ... ... ... ... ... ... сөзін қолдана білуіне жағдай
туғыза білу керек.Үйренген сөзін сөйлеу тілінде, өзінің ... ... бір рет ... ... ол оның жеке ... ... ... дәптерін мұғалім жетісіне бір рет жинап алып тазалығын
сауттылығын тексеріп, баға қоып ... ... ... ... ... ... ете ... ІҮ-Ү сыныптар оқушыларының белгілі ... қоры ... жаңа ... ... , ... төменге сынып,
оқушыларына қарағанда ... әдіс ... ... ... үшін ... ... мұғалім дайындап алып келетін болса,
жоғары сыныптарда ... оқу оны ... ... ... мәтінге байланысты берілген мәтін соңындағы сөздікпен ... ... ... ... ... да ... ... .Ол
үшін әр сабақ сайын алфавиттік сөздікпен ... ... ... ... ... мұғалім қазақ тілі сабағында ... ... ... ... ... ... ... үнемі есепке ала отырып, оларды ... тұр ... ... жан ... ... ... тілі
сабағынына бірінші мақсаты-оқушыларды қазақша сөйлеуге үйрету ... сөз ... ... ... ... ... ... түрде үйрету емес.
Әр бір үйренген сөзінің оқушы сөйлем ішінде сөйлеуде динамикалық
қолданылу тәртібін білу ... ... ... ... ... анықтамаларды , режелерді жаттатып үйретудің қажет жоқ.Бірақ
мұғалім оқушыларға сөздердің бір-бірімен ба»йланысу жолдарын практикалық
жолмен білдіруі ... ... ... ... ... сөйлейді алып, үстемде
сезіп талдау арқылы мұның қайда? Деген сұраққа жолдап беріп, қағаздың орның
білдіретіндігін үйрету қажет.Содан ... ... ... ... ... ... ... деген сөйлемді алып,бірінші сөйлемде неге қағаз (түбір
күйінде), екінші сөйлемде неге ... ... ... ... ... тұсіндірген жөн .Мұнда қағаз атау септігі,қағазда жатыс септік депғ
грамматикалық термендерін үйретудің қажет ақ.Тек қайда? Кімде? ... ... ... ... да, де та, те ... ... жолмен үйрету керек-басқа да ... ... ... ... ... ... ... оқумен байланысты тіл
ұстарту.екінші бір тілді үйренуде мәтінмен жүргізілетін ... ... ... ... ... түсініп оқу бір ған жылдың екемісі
емес, ол ... ... ... ... ... ... отыратын процесс
десек те болады.
Оқушылар алдымен, қазақ тіліндегі сөз ,сөз ... ... ... оқу ... ... ... ондағы сол
тілге тән дыбыстардың айтылуы мен әріптерінің жазылу, буын ... ... ... ... оқу үшін , ... ,сөздік қоры жеткілікті
болды шарт.Сонда ол бастапқы ... ... жаңа ... ... егер жаңа ... жадында сақтайды, егер жаңа сөздерді құрғақ
жаттаса,онда есінде қалдыра алмайды.Осы жағын ескеріп, сол сөздерді ... ... ... ... қол ... ... дұрыс түсінбейінше , оқушы оны мәнерленген те, тездетіп
те оқи, ... ... ... тән ... ... ... ... ұмытып қалса).Оларды есіне ... ... ... мұндай кезде оқушы өзінің не оқып, не қойғанын түсінбей қалуы
мүмкін.
Соған ... ... ... ... дұрыс жауап
қайтарылуын қолдағалап отыруға тиіс.
Ауызша мәтінің оқуға қойылатын ... ең ... ... оқу мен ... ... оқу-бір-бірімен өзара тығыз
байланысты,бірін-бірі толықтырып отыратын әдістер.
ІҮ-Ү-сыныптар оқушылары мәтінді оқыған кезде қазақ ... ... ... сыныптан бастап оқыған кезде ... ... ... жеткіліксіз болған .Сондықтан мұғалім әр сөзді дұрыс оқуға
жаттықтыру үшін, оқушыларға жаңа ... ... ... ... ... ... ұғындырумен қатар, мәтінің мазмұнында кім
туралы, не туралы айтылыпсындығын да түсіндіріп ... ... аита білу ... ... тіл ... жұмыстарының
бір саласы, тек өлең ғана емес, сонымен бірге мәтінің аты, ондағы жаңа
сөздер,сөйлемдер, осы ... ... ... ... ... ... ... анықтамалар да жатталады.Жатқа айта білу-
басқа бір тілді үйренудің бірден-бір шарты.Жатқа айтқан ... ... ... сөздік қоры көбейді,сөздерге екпенді дұрыс түсінуді үйренеді.
Сыныпта бірнеше рет оқытып, түсіндіріп, өздерріне айтқызып,содан
кейін отырып ... ... ... ... Біздің отбасымыз» деген-мәтінді оқушылардың өздеріне
оқытқызып, әр оқушының өз отбасымен байланыстыра айтқызса, балалар ... ... ... ... ... ... арқылы оқушылар алақаны
айлы, әулет, шалғы, шалғын жаны саялы, негіз талпыну ... ... ... ... ... ... әрі ... өлеңдерді де
осы сияқты тез жаттауға қызығушылығы артады.
Жұмбақ мақал-мәтінді де ... ... ... ... деген мәтінмен жұмыс істеу тәсіліне тоқтала кетелік.
1.Достық дегеніміз не?
2.Гүлнүр не ... ... ... жоқ? ... ... ... қою арқылы әңгіме
өткізуге болады.
Бұл сұрақтарды жоқтаға жаздырып, оқушылардың көруі арқылы
олардың ... ... ... ... ... ... тұратын мәтіндерді оқыта бергеннен гөрі, жоғарыдағы
сұрақ-жауап тәсілімен жүргізілген тіл ... ... ... ... іс ... ... ... сөз ауызша айтылып (алдымен
мұғалім, соңынан оқушы), ... ... ... ... ... жазылады
(тақтаға,дәптерге).Осылайша есту, айту , көру арқылы жаңа сөзді меңгертуге
болады.Әрине, бұл әдісті сабақ сайын болмағанымен, қиын ... ... ... қолданған жөн.ІҮ-Ү-сыныптар оқулығында қосымша оқу үшін
мәтіндер берілген.Оларды бағдарлама бойынша сыныпта ... ... өту ... ... ... көлемі шағын, әрі ұғуға
жеңіл ... , ... оқып ... ... мәтін беріп отыру керек.Ол
мәтінің мазмұны жеңіл түсіну мақсатын да қысқаша кіріспе әңгіме-өткізсе ... ... ... ... ... беру үшін , мәтінді оқып берудің
артықтығы жоқ.
Келесі сабақта арманы уақыт бөліп, оқушылардың тапсырылған ... ... көз ... ... мазмұны ойлайтын әңгіме
өткізіледі.Түсіксіз сөздер түсіндірімді.
Бұл әңгіме мәтін ... ... ... не ... баяндалатын
жайында болса, бірде негізгі кейіпкерлердің іс-әреке тінің қыр-сазбен
ашуға олардың қайсысы ... ... ... оның себептеріне
арналады.
Кейде 2-3 оқушыға мәнерлеп оқытуға да болады.Өлең ... өз ... ... ... да ... ... балаларға өлеңді жатқа айтқызып,
кемшілігі болса, түзетіледі.Келесі ... ... ... оқып келу ... ... ... ... сұрақтарға жазбаша дауап жаздыру.
Орыс мектептеріңде І-ІҮ сыныптар оқушыларының тілін ұстарту
жұмысын ... ... ... ең ... оқушылардың сөздік ... кңіл бөлу ... ... қоры көп ... тіл ... ... ... де өз жемісін береді.Баланың сөздік қорын молайта отырып, ... ... жазу ... мәні зор ... жазу ... ... ... ұстартып, сауапты жазуға үйрету мақсаты сөзделеді.
Тіл ұстарту жұмысының бір түрі мазмұндама жазуға үйрету .Әрине,
орыс мектебінің ... ... ... ... ... түрде мазмұндама жазып
кете алмайды.Сондықтан оларды әуелі оқыған мәтін бойынша ... ... ... ... үйреткен жөн.
Сұрақтарға жазбаша жауап жазғызу оқушылардың сөздік қорын
молайтудың бір тәсілі ... ... ... ... ... ... ... түсінікті мәтінді таңдап алады.
Мұғалім сол мәтін бойынша ... өз ... ... қайтара
алатындай етіп, сұрақтар құрастыруы керек, сұрақтарды құрастарғанда,
оқытушының ескертіп бір ... 3-4 ... ғана ... ... ... ... бере ... болуы керек.Сұрақтарға жазба түрде
жауап қайтару мәтінді оқытудан басталады.
Мәтінді ... ... оның ... ... ... түсінуін
қадағалаумен бірге, өз сөзлдерімен айтып берулерін талап ете ... ... жаңа ... ... жаздырып, ол сөздерді
естерінде ұзақ сақтауы үшін , жаттығу ... ... ... тақтаға жазылып қойылады.Оқушылар оқулықтағы суретке
қарап, мәтінді оқып ... ... ... сұрап алады. Міне,осылай
еткенде, балалардың тілі ой ... ... ... тіл ... ... ... молайту түрлі әдістерді
дұрыс қолдана білуді талап етеді.
3-4 сыныптарда мазмұндама жазу үшін 1992 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... ... соңында 3-4
сыныптарға арналған мәтіндер бар. Оларда отбасы туралы, жыл, ... және ... ... мәліметтер берілген мол жинақтағы үлгі
бойынша 4-сыныпта «Біздің ... ... ... ... ... ... ... жаздыруға болады.Осы мақсаты әуелі мазмұндама
мәтінін оқып,аударып ,сөздік ... ... ... ... мазмұнда маның жоспары мен сұрақтары жазылады.Оқушылар берілген
керекті сөздерді ... ... ... ... ... ... ... арқылы тіл ұстарту.
Тиісті затты көзбен көру, қолмен ұстау ... ... ... ... сабақ есте жақсы сақталады.
Сабақ үстінде оқушылардың тілін ұстартуда ... ... ... гөрі, көркекі құралдарды пайдаланып түсіндірген
тиімдірек екенін ... ... ... ... ... де ... ... көрнекі құрал арқылы түсіндіргенде,
оқушылардың 91 проценті ұқса, ал тек ... ... ... ... ғана ... орай, орыс мектебінде қазақ тілінің әрбір сабағын
көрнекі құралдарды пайдалана отырып, өткізген жөн.Олардың түрі, көлемі, аз
көптігі сабақ ... ... ... ... ... үмсейтіп пайдалануға да болады.Көрнекі құралдармен өткен
сабақтың тиімділігі.
а) материалдарды ... ... көп ... жаңа ... ... оңай ... тез меңгереді;
б)сабақты түсіндіру арқылы оқушылардың ынтасы артады;
в)тіл ұстарту жұмысы ... ... ... басы ... шу,әңгіме болмайды.
Баланың сөздік өорын байытып,тілін дамытудағы тиімді жолдардың
бірі-суретпен жұмыс.Бұл ... ұлы ... ... ... ... де
балаға сөз үйретуге қиналатын болсаңыз,сыныпқа кіреді,мазмұны ... ... ... бірнеше сурет ала кіріңіз.Олар сіздің
суретіңізді көрісімен, өздері де сөйлеп қол ... сіз ... ... олардың қиыншылықсыз үйренгенін білмей де қалайсыз».
д)сурет арқылы жаңа сөздің ... ... ... ... жаңа ... атын ... сөздер көбіне оның суретін көрсету
арқылы меңгертіледі;
е)сурет арқылы 2-3 сөзден сөйлем ... ... ... ... ... ... ... сурет бойынша оқушыға заттыңк атын,түсін ататқыза ... ... ... ... құрғызып, әңгіме айтқызуға
болады;
з) мәтін мазмұнына байланысты берілген ... ... ... ... ... арқылы оның мазмұны түсіндіруге мүмкіндік жасайды.
Қазақ тілі сабағында ... ... ... ... ... ой ... туралы толық түсінік ... ... ... ... қабілетін дамыту,ауызша сөйлеуді
жетілдіру.
Көрнекліктер:кесте, жыл мерзімдеріне, арналған жиналмалы, буклеттер.
Сабақтың әдісін түсіндіру,әңгімелеу ... ... ... :маусым тоқсан, желтоқсан ... ... ... ай туралы өзіндік қызықты таным
түсініктер, ... ... мен салт ... бар ... әр ... мен қадыр-қасиетін тани білгенде, өзінше баға ... ... ай ... оны ... «Ай ... аман көрдім баяғыдай
заман көрдім».Сен айда ... жаңа ... «деп бата ... ой ... дәстүрін.Қартысты көптеген жем сөз теркестері де
бар.мысалы: ай ... ... ал ... ... ... ... ... тағы сол сияқты.
Айды жақсылық нығайтып «Ай туып ... ... ... ... ... ... ... де қолданған, ... ... ... ... қа ... тілінен шыққан.
Төрт топқа мәтіндер таралады.Ажталтын тақырыпты өткізуде
мынадай міндеттер белгіленеді:
1.Мәтінің танымалшылық маңызына назар аудару.
2.Өтілетін жаңа ... ... ... ... ... ... оқып ... не үшін керегін, сол материалды оқып үйрену ... ... ... .Тіл ... оқушыларға адал дардым бір
бірінен қарым-қатынас жасауында,сөйлеу тілі түрлі міндеттерді ... ... адам өз ойын анық және дәл ... ... ... өз
пікірін дәлелді қорғауы, әр түрлі жағдайда (қызметте, ... ... ... және айды ... іске ... тіл ... ережелерді,мәнерлеп сөйлеуді, сауатты жазуды ... ... ... оқушылардың ұйққаны жөн.
Профессор Р.Г. Лембергтің ... , ... ... ... мына ... байланысты:
а)оқушылардың істейтін жұмысының мақсатына айқын түсінуі;
ә)жұмыстың жемісті аяқталуына , оның ... ... ... ... өз еркімен, қалауымен орындауы.
Төмендегі дөңгелектер әдет-ғұрып, салып-дәстүрге,
табиғат көріністері үшін қолданылады.Дөңгелек ... ... ... ... ... ... жүлейді, дәстүр жалғасады.Бұндай көрнекілік
студенттердің ұғымының осы үлгіде қалыптасуына ауызша әңгімелеу ... және есте ... ... жоғары болуына зор үлесін ... ... ... ... ... айы ... және тоқсан» деген сөздің қосын дысынан
шыққан.Яғни ,үш ай болатыны көпке белгілі.Ежелгі түріктер.Бұл айды жел ... ... (ҚСЭ 369 бет 12 том 1974 ... ... еніп, боран болады.Халық тілінде «қыс түсті» деп айтылады.Яғни
бұл « қиындық түсті» , «қар ... ... ... ... 22- ... күн барынша қысқарады.Мұны «күннің тақыруы»
дейді.Бұл айда соғым сойылады.
16желтоқсан –Тәуелсіздік күні ... ай ... ... ... жер ... , ... күн жылына бастайды.Миужыратар жайма-шуақ
күндер басталады.Наурыз айында көп мерекелер бар.22-наурыз қазақтың жаңа
жылы.Бұл күні ай мен күн ... күні жұрт ... ... ... ... ... көже ... күні көр бата
айтылып, тілектер тіленсе, сол орындалады деген ұғым бар.Сондықтан ... күні ... ... ... бата ... тілек тілейді,
ренжіскендер бір-бірімен ... ... ... яғни ... деген сөзінен шыққан дейді.Бұл өте
ыстық ай және ол 40 күнге созылады.»Жаздың күн ... ... ... ... ... толдғанда» деген.Абай атамыздың өлеңінде
айтылғандай бұл кезде өсімдікте, молда,құсата өсіп, ... де ... ... ... жылы ... ұшып кетеді.Жамбыр көп
жауады.кейде алғашқы кір ұшқыны да біліне ... ... ... ... ... көшеді.Бұлуақытта пісіп үлгірлеген
көкініс пен егін суыққа ұрынады,үседі мұны «қазан ұрды» деп ... ... ... ... жылы,әрі әсем!
-Иә,балам, көктем келді деген осы. «Құралайдың салқыны» да келіп қалды
-Ата «құралайдың салқыны»деген нені білдіреді?
-Көктемде ... төл ... ... олар ... ... деп ... ... ғой ,балам.
-Ата мені өзіңізбен тауға ала келіп, киікті сыртынан көрсетіңізші?
-Балам, барсан бар, бірақ ... адам алға ... ... ... ... ... маған өкпелеме
-Жарайды , ата.
Қыс
-Озархан,бүгін қар жауыптығой серуендеп қайтайық.
-серуендегенде қайда бармақпыз?
-Даланы қарашы,қандай тамаша,бәрі аппақ» мамақан күнде ... ... ... ... ... ... ... бар,барсақ барайық,бірақ барып соғып кетіп масқара болмасақ
-қорықпа,бүгін-ертең барып бола қоймайды деп ауа райы ... ... жылы ... алуымыз керек.
Жаз
-Айша,бүгін шомылуға барамыз ба?
-білмеймін сара,қалам тимейді,бірақ мына жаздың тамаша тартуынан құр ... ... ... ... ... еді.
-Бәрін қойда, кетік.Бүгін балық аулауға балалар да барады.Онда ... ... ... ... ... құлпырып тұрған.Етектеп гүл
тереміз керемет емес пе Айша!
-жарайды онда-менің де көңілім көтеріліп тұр барайық

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Дін рухани мәдениеттің бөлігі ретінде12 бет
Ежелгі қосеөзен мәдениеті15 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері. (Терминологиялық сөздік құрастыру)7 бет
Поэзиялық аударма мәселелері (Иран-Ғайыптың өлеңдері мысалында)5 бет
Сәкен Сейфуллин (Сәдуақас )13 бет
Тоғызқұмалақ ойыны туралы жалпы мағұлмат3 бет
Халық ауыз әдебиеті - эстетикалық тәрбие беру көзі. Отбасында эстетикалық тәрбие беру5 бет
Ұлттық қордың қалыптастырылуы мен пайдаланылуының тиімді перспективаларын анықтау69 бет
Адамның ішкі дүниесінің бірегейі10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь