АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)

Ахмет Байтұрсынов - қоғам кайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист, аудармашы, публицист, ағартушы-ғалым, ұлт ұстазы.
1873 жылы, қаңтар айында Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек деген жерде дүниеге келді.
Әділетсіз орыс оязының зорлығына қарсы тұрған әкесі Байтұрсынның 15 жылға Сібірге жер аударылуы он үш жасар бала Ахметтің жүрегіне өшпестей жара салады.
1886-1891 жылдары Торғай қаласындагы екі сыныптық мектепте, 1891-1895 жылдары Орынбордагы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды.
1895-1909 жылдары ұстаздықпен айналысып, бала оқытады.
1905 жылы жер меселесі, казақтың өз жерін өзіне кайтару жөнінде патшаның атына хат жазушылардың бірі болады. Патша өкіметіне наразылығы үшін 1907, 1909 жылдары абақтыға қамалады. 1910 жылы қазақ жерінен қуғындалып, Орынбор қаласына жер аударылады.
Халықтың ой-санасын оятуға бар күшін, қаламгерлік қуатын салып, 1909 жылы И.А.Крылов мысалдарын аударып, "Қырық мысал" жинағын шығарады. Қазақ поэзиясына өзіндік жаңалық, ою-ернек әкелген "Маса" жинағы А.Байтұрсыновтың ағартушылық, демократтық, гуманистік идеяларын халыққа жеткізеді.
1913 жылдан 1917 жылға дейін М.Дулатовпен бірге "Қазақ" газетін шығарады. Саяси бағыттағы мақалалары патша үкіметі орындарына жақпаған басылымның редакторы ретінде А.Байтұрсынов бірнеше рет түрмеге жабылады.
Патша тақтан түскен соң Ахаң қазақ зиялыларымен бірігіп, ұлттық "Алаш" партиясын құрады. Кеңес үкіметі орнаған соң А.Байтұрсынов Қазақстан үкіметінің мүшесі, Халық ағарту Комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби комиссияның төрағасы болып сайланады.
        
        АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ (1873-1938)
Ахмет Байтұрсынов - қоғам кайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист,
аудармашы, публицист, ағартушы-ғалым, ұлт ұстазы.
1873 жылы, қаңтар айында Қостанай облысы, Жангелдин ... ... ... дүниеге келді.
Әділетсіз орыс оязының зорлығына қарсы тұрған әкесі Байтұрсынның 15 жылға
Сібірге жер аударылуы он үш жасар бала ... ... ... жара
салады.
1886-1891 жылдары Торғай қаласындагы екі сыныптық мектепте, 1891-1895
жылдары Орынбордагы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқиды.
1895-1909 жылдары ... ... бала ... жылы жер ... казақтың өз жерін өзіне кайтару жөнінде патшаның
атына хат ... бірі ... ... ... ... үшін ... ... абақтыға қамалады. 1910 жылы қазақ жерінен қуғындалып, Орынбор
қаласына жер аударылады.
Халықтың ой-санасын оятуға бар ... ... ... ... 1909 жылы
И.А.Крылов мысалдарын аударып, "Қырық мысал" жинағын шығарады. Қазақ
поэзиясына ... ... ... ... ... ... ... демократтық, гуманистік идеяларын халыққа жеткізеді.
1913 жылдан 1917 жылға дейін М.Дулатовпен бірге "Қазақ" газетін шығарады.
Саяси бағыттағы ... ... ... ... ... басылымның
редакторы ретінде А.Байтұрсынов бірнеше рет түрмеге жабылады.
Патша тақтан түскен соң Ахаң ... ... ... ... ... ... ... үкіметі орнаған соң А.Байтұрсынов Қазақстан
үкіметінің мүшесі, Халық ағарту Комиссариаты жанындағы ғылыми-әдеби
комиссияның ... ... ... ... ... ... педагогикалык жоғарғы оқу
орындарында сабақ береді. Голощекиндік асыра сілтеу саясатына қарсы болғаны
үшін 1929, 1937 жылдары екі рет ... ... ... ... (1929, 8 наурыз) Ахмет Байтұрсынов былай
дейді: “Орынборға келгеннен кейін, біріншіден, қазақ тілін фонетикалық,
морфологиялық және синтаксистік тұрғыдан зерттеумен; екіншіден, ... ... ... ... ... және ... үшін ... үшіншіден, қазақ жазба тілін лексикалық шұбарлықтан, басқа
тілдердің синтаксистік ықпалынан тазартумен; ақыры, ең ... ... ... ... ғылыми жазба тіл) тілін кітаби
тіл арнасынан стилистикалық өңдеу, қазақ сөздерінен термин жасау арқылы
халықтың жады тілінің арнасына көшіру істерімен айналыса бастадым. ... ... ... және өзім ... “Қазақ” газеті арқылы іске
асты”.
Бұл жолдарда ғалымның өмір бойы жасаған істері тиянақты, жүйелі түрде
айтылған.
“Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын ... ... ... адамдар тілінен айрылып, сөйлеуден қалса, қандай қиындық күйге
түсер еді, осы күнгі адамдар жазудан айрылып, жаза ... ... ... күйі де ... айрылғаннан жеңіл болмас еді. Біздің заманымыз жазу
заманы – жазумен сөйлесу ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге ... – деп ... ... кейін жазуға үйрету, хат таныту мәселелері сөз болады. Қазақ
мектептеріндегі оқыту жайлы, олардың ... ... айта ... ... ... ... ұсынады. Жалпы ғылыми мәні бар пікірлерді де айтып
отырады. Мына тұжырымға көңіл бөліп, ой жүгіртіп көріңіз:
“Дүниедегі жұрттардың тілі негізінде үшке бөлінеді: 1) ... тіл, ... тіл, 3) ... тіл. ... тіл ... қалыбынан өзгерілмей
жұмсалады, мәселен: қытай, жапон тілдері. Жалғамалы тіл сөздің аяғына
жалғау қосылып ... тіл, ... ... финн ... Қопармалы тіл
сөз түбірімен қопарылып, өзгертілетін тіл, мәселен: орыс тілі, араб тілі”
Дәл ... ... әсер ... бұл ... ... шара ... ақын ... Байтұрсыновтың өнерпаздар мұрасының маңызды саласы ол
жинап, реттеп, ... ...... ... Мұның бірі – 1923
жылы Мәскеудегі Күншығыс баспасынан шыққан “Ер Сайын” жыры. Кітап Шоқанның
досы, әйгілі орыс ғалымы Григорий Николаевич Потанинге тарту ... ... ... ... ... ... ... фольклорлық мұра
– 1926 жылы Москвада жарияланған – 23 ... ... ... ... айта ... ... тіліне негіз етіп аузындағы тіл алынбаса, ол
әдебиет адасып кетпек, енді ғана өсе бастаған қазақ әдебиетін алғанда мұны
естен шығармау ... Тіл ... ... ... көсемдердің айтқан
сөздерін, үгіттерін оқыған не естіген кісі жолымыздың тура екендігін
байқаса ...... ... ... ... ... ... атып құлия,
Түлкідей қашқан жымия.
Қараңды үзіп барасың,
Бізден қайран дүние...
Дәурен ... жас ... ... ... келіп о бітті.
Көрген түстей бәрі де
Көзімнен болды зым-зия, —
деген жолдарымен басталады. Қазақ тарихының 400 жылдық ... ... ... ... жырлар берілген. Бұлардың ішінде Бапай батыр, Қаз
дауысты ... би, ... ... тұлғалар бар, түсініктемелерде дәлді
деректер бар.
Ахмет Байтұрсыновтың ғалым-теоретик, эстетик-сыншы тұлғасын айқындап
беретін күрделі, толымды, жаңашыл туындысы Ташкентте 1926 жылы “Әдебиет
танытқыш” (“Теория ... ... ... ... ... ... ... авторы ұсталып кеткен соң, бұл еңбек көпшілік арасына мол ... ... ... ... әдебиеттануының ғылыми негізі,
методологиялық арналары, басты-басты терминдері мен категориялары түп-түгел
осы кітапта қалыптастырылған.
“Әдебиет танытқыштағы” қазақ әдебиетінің өзіне тән жанрлық формаларын
топтап, жіктеп ... ... ... таң ... ...... – толғау, драманы – айтыс деп бір қайтарып алып, сала-салаға
жіктеп әкетеді; шежіре, заманхат, өмірбаян, мінездеме, тарихи әңгіме,
саясат шешен сөз, билік ... сөз, ... ... сөз, білімір шешен сөз,
уағыз, көсемсөз (публицистика). Ауыз әдебиеті түрлері былай жіктеледі:
ертегі, аңыз-әңгіме, өтірік өлең, жұмбақ, ... бас ...... топ. ... жыры, тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, толғау, терме –
бұлар екінші топ. Мысал, ділмар сөз (афоризм), тақпақ, ... ...... топ. ... ... неке қияр, беташар, жоқтау, жарапазан, бата
– бұлар төртінші топ. Жын шақыру, құрт шақыру, дерт ... ... жыр ... бесінші топ. Сан алуан фольклорлық шығармаларды топтап, саралауға
мүмкіндік беретін сауықтама, ... ... ... ... ... ... ... ұғымымызға өзі сұранып тұр.
Қазақ әдебиетін дәуірлерге бөлуде де ... ... ... бар. ... ... ... мақтау, даттау, шығармаларды діндар дәуір
әдебиетіне жатқызса, сындар дәуір әдебиетіне ұлы әңгіме (роман), ұзақ
әңгіме (повесть), әңгіме кірмек. Лирика түрлерін саф ... ... ... ... ... ... ... сұқтаныс толғау,
(даттау, қаралау, наз) деп жіктеу, мазақ, мысқыл, қулық, сықақ, әзіл деп
саралау, тартыс түрлерін әлектеніс, әуреленіс, азаптаныс деп таратып
әкетуге де ... ... ... танытқыш” кітабындағы бірқыдыру термин, ұғым, категория
әдеби тілімізге, ғылыми оралымға кезінде кіргенін айта отырып, бұл еңбекте
эстетикалық ойлау жүйемізді әлі де байыта ... ... ... ... бар ... ... ... Сонымен Ахмет Байтұрсынов қазақ
әдебиеттану ғылымының негізін салған, тұңғыш әдебиет теориясын жазған ғалым
екендігін ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың әдеби-ғылыми мұрасының ішіндегі ең көлемді және
айрықша тиянақталған тұжырымды еңбегі – “Әдебиет танытқыш”.
Шолу ретінде, атүсті ... бұл ... ... ... әділ ... ... жоқ.
Бірден айту керек, “Әдебиет танытқыш” – Ахмет Байтұрсыновтың эстетикалық-
философиялық ... ... ... сыншылық келбетін толық
танытатын жүйелі зерттеу, қазақ филологиясының ерекше зор, айтылған
ойларының тереңдігі мен дәлдігі арқасында болашақта да ... ... ... ... ... асыл ... Ұлттық әдебиеттану ғылымы
қазір қолданып жүрген негізгі терминдер, категориялар, ұғымдардың қазақша
өте дәл, ықшам, оңтайлы ... ... ... ... рет ... ... ашып ... уақыт жетті. Бұл ретте, Ахмет Байтұрсынов
– тіл терминдерін жасауда қандай кемеңгер, ... ... ... ... терминдерін жасауда да сондай кемеңгер, данышпан.
Бұл еңбекте Ахмет Байтұрсынов фольклорлық, әдеби ... ... ... ат ... ... ... ... шебері, әдеби дамудың
болашағын көрсете алатын асқан сыншы, өмір, қоғам, адам табиғаты жөнінде
терең пікір толғайтын ұлы ойшыл екендігін ... ... ... ... 70 жыл ... ... дәл ... көкейкесті, актуалды болып
отырғандығында. Оның қай бетін ашып оқысаң да, көкейге қона кетеді. Ахмет
Байтұрсынов “Әдебиет танытқыш” еңбегінде зерттеу объектісі етіп, қазақ ... ... ... ... оның сан ... ... ... Автор
қандай ғылыми еңбектерге сүйенгені туралы мәлімет, дерек келтірмейді. Ең
алдымен ғалымның әдебиет теориясы, сыны, тарихы, текстологиясы, жанрлары
жөнінде дүниежүзілік ... ... ... ... ... ... айқын аңғарылады. Қоғамдық, тарихи-эстетикалық, философиялық
білім мығымдығы үнемі сезіліп отырады.
Өнер тарауларын ... ... ... ... ... әуез ... сөз ... өнері деп даралап, әрқайсысына
дәлді анықтама беруінен, сөз жоқ, неміс ғалымы Лессингтің ... ... ... ... болар еді. Сол сияқты әдебиет тектерін
таратқанда, ішкі ғалам (субъективті әлем), тиіс ғалам, түйіс ғалам
(объективті әлем) ... ... ... ... кейінгі Гегель,
бергідегі Белинский, Веселовский концепцияларын еске түсіреді. Ал ауыз
әдебиетін жалпылай топтау тәсілдерінен орыстың ... ... ... Бір ерекше жәйт, А.Байтұрсынов ұзақ-ұзақ цитата алып,
өзгелерден бәтуа іздеп, басқаның пікіріне жығыла ... ... ... Дәлірек айтқанда, “Әдебиет танытқышта” пәленшекең айтты деген бірде-
бір пікір, тұжырымға сілтеме жоқ.
Өнер туралы ... ... ... сөз ... тарауларын жеке-жеке
ерекшелеп көрсетіп, сөз өнері, шығарма сөздің ақылға, қиялға, ... ... ... ... ... ... ... ұқсату, бейнелеу,
суреттеу, түю, талғаудың айырмасын анықтап, тақырып, жоспар, түр дегендерді
түсіндіріп, ... ... ... ... пайымдау деп үшке бөледі.
Бұларды түсіндіру үшін Абай, Мағжан өлеңдері, М.Әуезовтің “Еңлік-Кебек”
трагедиясы, “Жәнібек батыр” аңыз ... ... ... ... ... ... ... өнерінің ғылымы” деп аталып,
бірнеше шағын бөлімшелерге, баптарға бөлініп, олардың әрқайсысында нақты
мәселе қаралады.
Ең алдымен тіл, сөз өнері, шығарма дегеніміз не ... ... ... ... толық анықтама беріледі. Автор сөз өнері ғылымын: 1)
шығарманың ... ... 2) ... ... ғылымы деп екіге бөліп
қарайды. Тіл өңі жағынан тіл я лұғат қисыны деп, ... ... қара ... ... сөз ... деп екіге бөледі.
Автор сөз өнерін үй қалау өнерімен өте қисынды салыстыра көрсетеді де, сөз
талғау орайында ... тілі екі ... ... ... олар –
біріншісі – ақын тілі, екіншісі әншейін тіл. Сөз ... болу үшін ... ... ... ... ... өз ... тұтыну, дұрыс есептеп,
сөйлемдерді дұрыс орналастыру, құрмаластыру, орналастыру шарттары алға
қойылады. Тіл тазалығына анықтама ... ол үшін ... ... ... ... үлгі етіп ... ... Ескірген сөздерге жоламау;
— Жаңадан шыққан сөздерден қашу;
— Өз тілінде бар ... ... ... жұрттан сөз алудан қашу;
— Жергілікті сөздерге, яғни бір жерде айтылып, бір ... ... ... ... ... ... мәдениет жемісіне жаңа аузы тиген жұрт, өз
тілінде жоқ деп, мәдени жұрттардың тіліндегі даяр сөздерді алғыштап, ана
тілі мен жат ... ... ... ... ана ... кеткенін білмей, айырылып қалуы ықтимал. Сондықтан мәдени ... ... ... ... ... ... аударғанда, пән
сөздерінің даярлығына қызықпай, ана тілімізден қарастырып сөз табуымыз
керек”, - деген ұлы талабын өзі нақты іске асырды.
“Әдебиет танытқышта” қойылған ... ... бірі – қара сөз бен ... ... ... мен ... айырмасы. А.Байтұрсынов қазақта бұрын
бола қоймаған терминдердің баламасын тауып, не өз ... ... сөз ... өте ... ... ... эстетикалық көзқарастарды айтады,
қиын проблемаларды ұғынықты түсіндіріп береді.
Ғалым жер жүзі жұрттарының тілдеріндегі шығармалардың ... ... келу ... ... өмір-тіршілік ұқсастығынан туатындығын
кеңінен дәлелдейді. Адамзаттың балалық шағындағы табиғат құбылыстарын
кереметке жору, ... ... дәу, ... ... ... ... пері-періштеге, аруаққа сену салдарынан туған шығармаларға баға
береді. Жазу-сызу жоқ дәуірде туған жырлардың ауыздан-ауызға, заманнан-
заманға көшуі, батырлар ... бір ... сөз ... ... ... ... ... болу себептері айтылады, “Қобыланды батыр”,
“Алпамыс батыр” сияқты жырлар мысалға алынады. Ертегі секілді ескі
сөздердің әркім өзгертіп, өң беріп, құбылтуына орай ... ... ... ... неге ... шығармасы, халық әдебиеті есептелетінін
анықтап береді. Осы тұста Ахмет Байтұрсынов былай дейді: “Ауыз ... ... ауыз сөз деп қана ... ... ... (сыпайы
әдебиетті) ғана танушылар бар. Бірақ қалай да асыл сөздің бәрі де тілдегі
әдебиет есебінде ... ... ... бара ... ... ... арасында сауықтың
кемігенімен сабақтастырып, олардың бірте-бірте өлең түрінен айырылып,
ертекке айналатынын, рухы, ... ... құр ... ... ... жыршылар жоғалмай тұрғанда батырлар жырын жазып алуды ел ішіндегі
азаматтардың халық алдындағы борышы деп көрсетеді. “Қарақыпшақ Қобыланды
батыр”, “Нәрікұлы Шора”, ... ... “Ер ... “Ер ... “Едіге”,
“Қамбар” қазақ арасында көп айтылатын жырлар ретінде көрсетіледі. “Тарихи
жыр” деп тарихта бар, мағлұм ... ... ... ... ... деп анықтама беріледі де, мысалға “Орақ-Мамай”, “Абылай”,
“Кенесары-Наурызбай”, “Ерназар”, “Бекет” жырлары алынады. Айтыс өлеңдердің
ерекшелігін екі ... ... екі ... ... ... түсіндіреді, тақырып ретінде жұрттың, ұлттың, рудың, елдің
кемшілік-олқылығы, осал-оңтай жерлері алынатындығы, жазу жайылған сайын
айтыстың азаятыны ... ... мен ... ... пен ... мен ... “Жарылқасын мен Айқын” айтыстарының жалпы сипаты
көрсетіледі.
Толғау, терме – қазіргі әдебиеттануда бар терминдер, ал үгіт ... ...... ... ... ... негізінде дәл де айқын
тұжырымдаған ұғымдар.
Сарындама сөздерді салт сөзі, ғұрып сөзі, қалып сөзі деп үшке жіктеп, әрі
қарай тағы да таратады.
Салт сөзі: ... ... сөзі ... ... ... ғұрып сөзі:
тойбастар, жар-жар, беташар, неке қияр, жоқтау, жарапазан, бата; қалып
сөзі: жын шақыру, құрт шақыру, дерт көшіру, ... жыры ... ... ... және ... ... бар.
Ахмет Байтұрсынов жаңа әдебиеттің пайда болуы туралы пікірлерін дамыта
келіп, әдеби байланыс, әдеби ықпал орайында дәлді, нақты тұжырымдар
жасайды. Мұсылман ... ... ... араб, парсы әдебиеттері әсерінен
туған мазмұн, уақиға ауысуы, шығарманың жаңа ... ... ... үлгілердің соны тақырыпқа қызмет етуі тұжырымды дәлелденеді.
Ал қазақ жерінің отарлануынан ... орыс ... ... ... ... саласынан көрінгенін, әсіресе көркем әдебиеттегі өзгерістердің
туғанын А.Байтұрсынов жаңа бағыттар, жаңа жанрлық ... ... ... ... ... үлкен бір тарауы жазба әдебиет мәселелеріне арналған.
Ахмет Байтұрсынов негізінен “жазу ... ... ... ... ... ... деп ... Жазудың қазаққа дін арқылы келгенін кеңінен
ұқтыра отырып, осы істегі ... ... ... дін шарттарын,
шариғат бұйрықтарын өлең арқылы тарату әрекеттерін көрсетеді, олардың ақын
болмағандықтан, әңгіменің қисынымен қызықтырып, тамұқ азабымен қорқытып,
жұмақ рахатымен үміттендіргенін ескертеді. ... ... ... Шортанбай,
Ақмолда секілді ірі ақындарды көрсетеді.
“Зарқұм”, “Сал-сал”, “Сейфұл-Мәлік” секілді қиссалар аталып, Жүсіпбек Шайхы
Ісламұлының “Мұса мен Қарынбай” қиссасы, Шортанбай, Әбубәкір, Молда-Мұса
шығармалары талданады.
Жазба ... бір ... ... ... ... ... ... ділмар
дәуір, артынан сындар дәуір деп алған, Ахмет Байтұрсынов жаңа ... ... ... ... ... ... ... дәуір ұғымына автор бір жағынан сын арқылы шыққан, екінші жағынан
мағынасы терең, мінсіз, толғаулы, классикалық әдебиет деген ... Асыл сөз ... ... ... ... ... да мынадай
қорытынды жасайды: “Қазақ ақындарының өздерінің де, сөздерінің де міндері,
кемшіліктері, жаман әдеттері өнерпаз Еуропа жұртының сындар ... ... ... ... ... ... кейін ғана Еуропа әдебиетінен
тұқым алып, қазақ әдебиетінің сүйегін асылдандырып, ... ... ... ... ... әсіресе, әсері күшті болған Абай шығармалары
екенін, сындар дәуірдің басы Абайдан басталатынын кесіп-пішіп тиянақтайды.
Абайдың сөзге ... ... ... ... ... “Өлең сөздің патшасы – сөз сарасы” өлеңін мысалға келтіру арқылы
көрсетеді. Ахмет Байтұрсынов жаңа әдебиет ... ... ... ... ... ... айта келіп: “Қазақтың сындар әдебиеті
Еуропа үлгісімен келе жатыр. Және сол бетімен баратындығы да байқалады.
Еуропа әдебиетіндегі сөз түрлері бізде әлі ... ... жоқ. ... болмағанмен, ілгеріде болуға ықтимал”, — деген көрегендік тұжырым
жасайды.
Жазба әдебиеттің сындар дәуірінің дарынды сөздерін автор үш топқа бөліп
қарайды, олар: 1. ... 2. ... 3. ... ... қазіргі
әдебиеттану тұрғысынан айтқанда – эпос, лирика, драма. Әуезенің түрлері
былай бөлінеді: 1) Ертегі жыр; 2) ... жыр; 3) ... жыр; 4) Ұлы ... 5) Ұзақ сөз; 6) Ұзақ ... 7) ... сөз; 8) ... 9) Ұсақ
әңгімелер.
Бұлардың ішінен зерттеуші “Ұлы әңгіме, яғни роман деп тұрмыс сарынын
түптеп, терең қарап әңгімелеп, түгел түрде суреттеп ... ... ... ... ... да, жанрдың негізгі белгілерін тұтас
түгелдеп береді.
Роман тақырыбы, уақиға және уақыт, ұлы істер мен кіші істер, шиеленістер,
тартыстар, ... ... ... ... оның ... ... ... төңіректің ықпалы деген мәселелерді айта келіп, ақырында автор
негізгі ойын кейіп (тип), ... ... ... ... ... ... жан ... адамның ісі болғандықтан, мінезіне
кейіп беретін тәрбие болғандықтан, тұрмысқа сарын беретін ұлы, кіші
адамдардың ірі-ұсақ істері болғандықтан, ол ... ... ... ... ... ... ... бәрін суреттеп шығару
оңай емес”, — деген роман ... ... ... ... ой ... әлі ұлы әңгіме жоқ деп келіп, Міржақыптың “Бақытсыз Жамалын” өресі
мен өрісі шағын болғандықтан ұзақ әңгімеге ... Ұсақ ... ... ... ... ... ... кооперация ашылды”,
“Автономия”, Міржақыптың “Қызыл қашар”, Бейімбеттің “Айт күні” шығармалары
мысалға келтіріледі. Әуезе жыр үлгілері қатарында Мұхаметжанның
“Топжарған”, ... ... ... “Қалқаман - Мамыр”, Мағжанның
“Батыр Баян” (кітапта “Батыр Баян” деп жаңсақ берілген), ал аңыз ретінде
Мағжанның ... ... ... ... ... ... ажалы”,
Абайдың “Ескендір” туындылары берілген.
Ахмет Байтұрсынов лириканы – толғау деп алып, осы әдеби тектің қыр-сырын
ерекше тиянақты талдап, ... ... ... ... ... ... шеберлік табиғатына қатысты ойларын бажайлай жеткізеді.
Ықшамдап, жинақтап айтқанда Ахмет Байтұрсынов лирикаға (толғауға) мынадай
шарттар қояды:
1. ІШКІ ШАРТЫ: а) ... ... ... ... керек. Ақын толғауы да өз
көңілінің күйін айтады. Бірақ ол күй өзгеге түсінікті болуы ... ... ... ... әсер ете ... толғау шын сырлы болуы тиіс. Өтірік жай сөзге де жараспайды. Толғау
сияқты сырлы шығармаға өтірік жараспақ түгіл, ... ... ... ... шын ... ... шығу керек. Бұрынғы қазақ ақындарының
мақтау, құттықтау өлеңдерінің көбі қадірсіз болып кетуі шын көңілден ... ... ... ... таза ... тиіс – нас, ... нәжіс әдемі нәрседен шықса,
көңілге қандай әсер етеді? Толғау сөзге былғаныш сөз, былғаныш пікір
қатысса, о да ... әсер ... ... ... ... күйінен хабар беруі тиіс. Көңілдің бер жағынан
шыққан сөздердің әсері оқушының көңілінде терең із ... ... ... ... а) ... сөзі көңіл күйінің бейне билеуі сияқты болуы
тиіс. Күй де, би де біріне-бірі ... ... сұлу ... ... Күй
мен бидің үйлесуі;
ә) толғау қысқа болуы тиіс. Көңіл күйінің көбі-ақ бір қалыпта ұзақ
тұрмайды. Көңіл күйінен шығатын толғау көңіл табиғатына ... ұзын ... ұзын ... да. ... ... көбі-ақ 4-5 ауыз өлеңнен
аспайды;
б) толғау әуезді сөзбен айтылуы тиіс. Адамның ... ... ... – күй мен ән. ... ... көңілге көбірек әсер беретін - әуезді
сөз, әуезді күшін көбейтетін өлең түрде ... ... ... ... орыс ... ... ізімен саяси лирика,
махаббат лирикасы деп қана шектеліп келсе, Ахмет Байтұрсынов ұлттық ... ... ... ... сап толғау, марқайыс толғау, налыс
толғау, намыс толғау, сұқтаныс толғау, ойламалдау, сөгіс ... ... ... ... ... ... ... “Интернационал”, Абайдың
“Адамның кейбір кездері”, Сәкеннің “Жолдастар” өлеңдері, “Маса”, ... ... ... ... ... ... ... қазақша “Айтыс-тартыс” деп алып, оған мынадай
жанрлық анықтама ... ... ... ... әңгімесін естиміз,
уақиғаның өзін, уақиғада болған адамдардың өздерін көреміз. Уақиға көз
алдымызда болып, адамдардың тіршілік жүзінде айтысып-тартысып өмір шеккенін
көреміз. ... ... ... ... ... ... ... қару қылып алысқаны, арбағаны, қуанғаны, жылағаны, ойнағаны, күлгені,
сүйінгені, ... ... ... бітіскені, жарасқаны өмір
жүзіндегідей көрініп, көз алдыңнан өтеді”.
Байтұрсынов саралауы бойынша драма былай бөлінеді: 1) мерт, яки әлектегі
тартыс (трагедия); 2) сергелдең, яки ... ... ... 3) ... ... ... ... жерде ықшамдап: 1) әлектеніс; 2) азаптаныс; 3)
әуреленіс деп те бөледі. Осы түрлердің әрқайсысындағы тартыс табиғаты,
кейіпкерлердің сипаты жеке-жеке, дәлді де ... ... ... ... ... ... әдебиетін де ескереді: “Орыстың асқан
ақыны Пушкин жазған өлеңдерінің кейбіреуін 13 рет түзеткен. Орыстың асқан
ойшысы, сөз өнерпазы Лев Толстой шығарған ... ... ... ... де ... ... ... өзгертеді екен. Бұл ойындағы, қиялындағы,
көңіліндегі нәрсені тілмен ... ... қиын ... көрсетеді”, — дейді
“Сөз өнері” тарауында. Бұдан басқа Эзоп, Федр, Лафонтен, Крылов есімдері
айтылады, жапон, француз, поляк әдебиеттеріндегі өлең ... сөз ... ... Ақан ... Торайғыров, Ядринцев, Потанин есімдері кездеседі.
“Әдебиет танытқыш” алғаш 1926 жылы шықты, 1989 жылы “Жазушы” баспасы, 1991
жылы “Жалын” баспасы ... ... ... ... ... ... селкеуліктер жөнделді, олар – кейбір шатасқан сөздердің, ... ... ... ... ... ... ... қазір Алматыда сақталған кітаптарының соңғы беттері
жыртылғандықтан, еңбектің тексті түгел берілмей отыр. Зейін салған кісі
аңғарса керек, А.Байтұрсынов былай дейді: “Ұстасу шығармалар ... ... үшке ... 1) ... 2) ... 3) әуреленіс”.
Осылардың біріншісі - әлектеніс пен үшіншісі әуреленіс талданады, ал
екіншісі – азаптаныс жоқ. Сондықтан сақталған кітап бойынша болашақта
“Әдебиет танытқыштың” толық ... табу ... тұр. Тағы бір ... ... ... ... ... болғаннан кейін А.Байтұрсынов әр жерде
бұларды нұсқалықтың пәленше номерлерінен қара деп ескертеді. Ендеше,
“Әдебиет ... ... оның ... - ... да ... ... дерек бойынша, ол жарияланбаған секілді. Әлде қолжазба күйінде
архивтің бірінде жатыр ма? “Мәдениет тарихы” деген еңбек ... ... ол да жоқ. ... ... ... ... ұлы ... “Әдебиет
танытқыш” төңірегінде әлі де көп зерттеу жүргізу керек.
“Әдебиет танытқышта” Ахмет Байтұрсынов әдебиеттанудың әлемдік
терминологиялық стандарт деңгейіне көтеріліп, шет ... ... ... ... ... ... ... ұғымдардың тұтас
ұлттық қазақы жүйесін жасап берді. Олардың басым көпшілігі автор
репрессияға ұшырап, кітаптың тыйым ... ... ... ... ... Интернационализм дегенді желеу етіп, шет тілді зорлап ендіру
науқаны тұсында әдебиеттанудың да ... ... ... ... ... драманы ұзақ әңгіме, толғау, айтыс-тартыс деп өзгерту мүмкін
болмас, бірақ А.Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... жылы “Қазақтың” тұңғыш саны шыққанда газет редакторы ... ... деп ... Өзіміздің елімізді сақтау үшін бізге мәдениетке, оқуға ұмтылу керек.
Ол үшін ең алдымен әдебиет ... ... ... Өз ... ел ... ... ... бар ел ғана жарай алатындығын біз ұмытпауға тиіспіз.
Бұл мәселеде біздің халымыз оңды емес. Осы күні орыс школы мен татар
мектептерінде оқып ... ... ... ... ... хат жазса өзге
тілде жазып, қазақ тілінен алыстап барады. Бұл, ... ... ... ... осы ... ... ... заңына бағынбай, біздің ата-бабаларымыз
мың жасамаса, ол уақытта тілмен де, сол тілге ие болған қазақ ұлтымен де
мәңгі қоштасқанымыз деп білу керек. Егер оны ... ... осы ... ... ... қолға алып, өркендететін уақытымыз жетті”.
Ахмет Байтұрсыновтың ақын, публицист, ғалым, қоғам қайраткері ... ... ... ... ... көрген азабы, болашаққа сенген үміт-
арманы – баршасы осы ұлы миссияны орындауға, ... ... үшін ... қаны
қалғанша қалтқысыз қызмет етуге арналған.аяси репрессияға ілігіп, жазы   
1895  жылдың күзінде Ақтөбе уезі училищелерінің ... жаңа ... ... ... «қалыптасқан білім беруге өзгеріс енгізуші» болды. Бұл қазақ
мектебіне қырғыз әліппесін, фонетикасын,  ... ... ... ... ... тарту еткен Ахмет Байтұрсынов ... ... ... тізімінде бас болып тұр. Екі
жүзжылдықта отандық білім беру ... ... кең ... ... өткізді.   Өз ісіне берілген педагогтар  ұрпақтан ұрпаққа білім
берудің жаңа әдістерін ... ... беру ... қазіргі заманғы
қозғаушылары   дәстүрді жалғастырып, жас ... ... ... ... ... Ал ең  креативті және ... ... ... ... ... ... олар жыл ... жаңашыл
жобалардың рекордтық  санын ұсынуда. 
               
    Білім берудің ... ... ... Астана ұстаздары  жақсы
қарқынмен енгізуде - түрлі  тәжірибелік ... ... аса  ... ... Білім беру министрлігі оқытушыларға
шығармашылық  ізденімдері үшін ... ... ... 12 ... ... «жаңа ұрпақ»  оқулықтарын  сынамадан өткізіледі,  ... ... ... ... ... беру жүйесі  «үлкен өзгерістер  дәуірін» бастан ... осы ... ... ... ... ... Жүргізіліп отырған
реформалар тәжірибе жүзінде жетілдірілуде,  сондықтан да бұл ... ... ... ... мекемелерінің бастамасына   
астаналық оқытушылар  белсенді қолдау көрсетеді- жыл сайын  департаменттің 
ұқсас ... ... ... ... ... ... Білім берудің
жаңа әдістері  сараптамалық комиссияның мақұлдауымен сынамадан өткізіледі. 
Қазір Астананың 4 мектебінде ... ... ... ... ... ... ... технологиясы» атты жобасы
енгізілуде.  Бұл ... ... - ... ... логикалық
тапсырмалар мен кестелерге негізделген  біртума жүйе ... ... Тағы да 6 ... ... ... ... ... психологиялық-
педагогикалық аспектілері» атты эксперименталды әдіс бойынша сынамалауда. 
Жобаны бірнеше жылдардан бері зерттеулер жүргізіп жатқан  бір топ ... ... ... ... ... ... ... дарындар қалыптасатын  орын болуы әбден мүмкін, өйткені қазіргі
балалардың интеллектуалды әлеуеті  өте ... ... ... беру ... ... ... өз ... қаласы оқу орындарының іргесінде  профильді  ... ... ... математикалық – жаратылыс, әлеуметтік-гуманитарлық және
технологиялық.  Болашақта ата-аналар  баланың қызығушылығы мен  ... ... ... ... ... ... тәжірибе  табысты
өтетін болса, онда жоғары сыныптарда ... ... ... - ... ... ... ... және
агротехникалық.  Ал жасөспірімдерге өмірлік ... ... ... мен ... ... ... да студенттік  өмірге
жас ұрпақ буыны  жете дайын болып,  аяқ басады.   Бұл ... ... ... ... әрбір астана  мектебінде профильды сыныптар әрекет
етуде.  ... және ... ... ... ... ... ... отандық білім беру жүйесіне бейімдеуде.
               
    Қазіргі таңда жастар арасында тілдерді үйрену, өзін тану және ... ... ... заманғы мектептер  сұраныстарға сай  болуға
тырысады- көптеген  авторлық  жетілдірулерді ағылшын және ... ... ... олардан валеологтар, психологтар және математиктер ... ... ... ... ... ...... кеңістігінде барлық жердегідей ақпараттық технологиялар дамуда. 
Мультимедиалық ... ... ... ұрпақтың» электронды
оқулықтарын  оқиды, іскер ойындарға қатысады және жұп ... ... ... ... ... ... ... -12 жылдық орта білім
беруге өту аясында енгізілуде.  Екі ... соң жаңа ... ... ... бірінші сынып оқушылары оқитын болады, қазір оқытушылар
жаппай  біліктілігін жетілдіру курстарынан өтуде.
               
    Білім беруді дамытудың  ... ... ... ... ... ... делінген.  Мектеп бағдарламасында  математика,
физика және информатика пәндерінің сағаттарын  көбейтеді, ал  ... көп ... ... ... ... Білім беру
министрлігі  жас Лобачевскийлер мен Ньютондарға ... ... ал ... ... ... ... сыйлықтар мен  мақтау қағаздарын уәде
етуде.  «Нақты ... ... ... ... ... ... ұстаздардың тарапынан жаңашыл идеялардың  легін ... жаңа ... ... жәй және ... сандармен 
тапсырмалар жасауға үйретеді: дидактикалық ойындар, графикалық жаттығулар
және тақпақ түріндегі ... Жыл ... ... ... ... ... комиссия білім берудің жаңашыл ең үздік
әдістерінің  авторларын ... ... жылы да ... ... тыс ... ... ... тамыз айындағы дәстүрлі
конференцияда қошаметтейтін болады. 
қсыз атылды.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 20 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Байтұрсынов аудармалары, мысалдары, әдебиеттері22 бет
Бес арыс2 бет
Қазақтың «бес арысы» атанған зиялылар ілімдеріндегі еркіндік мәселесі45 бет
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
XIX ғасыр әдебиеті4 бет
Ахмет Байтұрсынұлы өмірі және шығармашылығы14 бет
Ілияс жансүгіров 1894-19383 бет
А. Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонетика саласындағы жаңа бағыттар52 бет
А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев, М. Жұмабаев жайында қысқаша мәліметтер6 бет
А. Байтұрсыновтың еңбектері мен ой пікірі8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь