Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні

І тарау. Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні
Лингвомәдениеттану мен этномәдениеттану.
1.1. Антропонимдердің қалыптасуының әлуметтік.мәдени негізі.
1.1.Қазақ, орыс лақап есімдері.
Лақап аттар (прозвища)
Бүркеншек аттар (псивдонимдер)
Фамилиялар мен әке аттары.
1.2. Антропонимиканың қалыптасуының лингвомәдени негізі.
1.1. Қазақ антропонимдердің мәдени.тақырыптық жүйесі
1.1.1.Соматикаға қатысты сатиралық.юморлық поэтнонимдер.
1.1.2. Қазақ эпосындағы кісі аттары.
1.1.2. Қазақ эпосындағы кісі аттары.
1.1.4. Араб парсы тілінен енген антропонимдер.
1.1.5. Сакральді (киелі) антропонимдер.
1.1.7. Қазақ тілінде эпионимдік есімдер.
1.1.8. Кісі атарындағы эфемизмдер мен табу
1.1.9. Прецедентті есімдердің қолданысы
1.1.10.Генотопонимдердің топонимиялық аймақтағы тарихи әлеуметтік жайларға қатысты.
Қазақстанда социолингвистика ғылымы кейінгі кезде қалыптасқаны белгілі, бірақ оның қазақ тілінде негізгі тұнғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінде қаланды. Бүгінгі таңда социолингвистика, қазақша әлеуметтік лингвистика (қысқаша: социолингвистика) – тіл білімі, әлеуметтану (социология), әлеуметтік психология және этнография ғылымдарының қиылысқан жерінде дамитын, тілдің әлеуметтік табиғаты мен қоғамдық қызметін, әлеуметтік фактордың тілге әсер ету тетігін және қоғам өміріндегі тілдің атқаратын қызметін зерттейтін ғылым. Қазіргі әлемдік социолингвистика тілді негізгі қызметіне қарай, коммуникация, яғниқарым-қатынас құралы деп сипаттайды. Аханның осыдан 85 жыл бұрын тілде берген анықтамасы социодлингвистикалық сиппаты анықтама болды: «Тіл – адамның адамдық белгісінің зоры, жұмсайтын қаруының бірі», - деді [1.141]
Себебі, Ахмет Байтұрсынұлы социолингвистикалық мәселелерді сезім (интуиция) арқылы қабылдаған, түйісінген. Бұл әбден заңды, өйткені социолингвистика тіл мен қоғамның өзара байланысын зерттейді. Ахаң қоғамның тілдік қажеттілігін өмірден байқаған, сезе білген.
Әлемдік социолингвистика ғылымы тілдің даму сипатын үш бағытта анықтайды. Ол тілдің таңбалауы (графизация) тілдің жаңаруы (модернизация) және тілдің қалыпқа түсуі, нормалануы (стандартизация). Ахмет Байтұрсынұлы тіл дамытарлық осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
Ономастикалық лингвокультуремалардың ұлттық мәдени ерекшеліктерді танытуда атқаратын қызметі ерекше. Себебі ономастика өзінің бойына лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және мәдени деректерді жинаған ерекше лингвомәдени бірліктер болып табылады. Олар халықтың бітім болмысымен өмірге қөзқарасынан хабар береді. Айтылған мәселе Т.Жанұзақов, Қ.Рысбергенова т.б. еңбектерінде арнайы зерттелген. Қазақтың кең даласы - мәдениет пен тіл бірлігі, әдет- ғұрып, салт-сана тұтастығының негізі. Бұл қөзқарас қазақтардың балаға ат қоюында өзіндік ерекшеліктерінің бар екендігін көрсетеді. Себебі олар бұл рәсімде ырымды басшылыққа алып отырған.
Тіл мен сөздің магиялық күшіне сенген олар әдетте қарғыстан, балаларын мақтаудан қорыққан. Соның нәтижесінде Kүшікбай, Жаманбала, Салбыр, Қасым, Сағал, Kенесары сынды жалқы есімдер дүниеге келген. Олар «көз тимесін», «балам аман болсын» деген ырымнан туған болуы керек. Артықбай, Несібелі, Бекенбай Мырзагелді сияқты дүниеге келген балаға ат қою арқылы оған белгілі бір қасиеттерді дарытуды көздеген мақсата туған жақсы есімдер. Ал, Тілеміс, Тұрлыбек, Сағындық, Есенгелді лингвокультуремалары ұл куту, бала тілеу, балалары тұрақталмаған себебінен туған антропонимдер.
Осымен байланыст, тіл білімнің ерекше бір саласы -- ономастика. Жалқы есімдердің жинақтық атауын лингвистикада ономастика дейді де, оны зерттейтін ғылымды ономасиология деп аталады.
        
        І тарау. Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні
Қазақстанда ... ... ... ... қалыптасқаны
белгілі, бірақ оның қазақ тілінде негізгі тұнғыш рет Ахмет Байтұрсынұлы
еңбектерінде қаланды. ... ... ... ... ... (қысқаша: социолингвистика) – тіл ... ... ... ... және ... ... қиылысқан
жерінде дамитын, тілдің әлеуметтік ... мен ... ... ... ... әсер ету ... және қоғам өміріндегі тілдің
атқаратын қызметін зерттейтін ғылым. Қазіргі әлемдік социолингвистика ... ... ... ... ... ... ... Аханның осыдан 85 жыл ... ... ... ... ... ... ... «Тіл – адамның ... ... ... ... бірі», - деді [1.141]
Себебі, Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... қабылдаған, түйісінген. Бұл әбден заңды, ... тіл мен ... ... ... ... Ахаң
қоғамның тілдік қажеттілігін өмірден байқаған, сезе білген.
Әлемдік ... ... ... даму ... үш ... Ол ... таңбалауы (графизация) тілдің жаңаруы (модернизация)
және тілдің қалыпқа ... ... ... ... ... ... осы үш бағытта бірдей қалам тартты.
Ономастикалық лингвокультуремалардың ұлттық мәдени ... ... ... ... ... ... өзінің бойына
лингвистикалық, тарихи, өркениеттік және ... ... ... ... ... ... ... Олар халықтың бітім болмысымен
өмірге қөзқарасынан хабар береді. ... ... ... т.б. еңбектерінде арнайы зерттелген. Қазақтың кең даласы -
мәдениет пен тіл ... ... ... ... тұтастығының негізі. Бұл
қөзқарас қазақтардың балаға ат ... ... ... ... көрсетеді. Себебі олар бұл рәсімде ырымды басшылыққа ... мен ... ... күшіне сенген олар әдетте қарғыстан, балаларын
мақтаудан қорыққан. Соның нәтижесінде Kүшікбай, Жаманбала, Салбыр, ... ... ... ... ... ... келген. Олар «көз тимесін»,
«балам аман болсын» деген ырымнан туған болуы ... ... ... ... ... ... ... балаға ат қою арқылы оған белгілі
бір қасиеттерді дарытуды көздеген мақсата туған ... ... Ал, ... ... ... ... ұл ... бала тілеу,
балалары тұрақталмаған себебінен туған антропонимдер.
Осымен байланыст, тіл ... ... бір ... -- ... ... ... ... лингвистикада ономастика дейді де, ... ... ... деп аталады. Ономастика – кез келген жанды
және ... ... не ... ... ... ... ... «ономия» (грек тілінде «оnomа» есім, ат) onomastika - ат қою өнері
яғни ... ... ... ... ... ... ... аттарын, жер, су, ру, тайпа аттары т.б.) ... ... ... ... ... ... ... Н.К.Дмитриев, А.Н.Кононов, Н.А.Баскаков,
Қ.Жұбанов, І.К.Кеңесбаев, С.Аманжолов, Т.Жанұзақов, Ә.Абдрахманов ... ... ... ... ... ... салаға
бөлінеді топонимика (жер, су, қала атауларын зерттейтін ... ... ... ... ... ... (ру, ел, халық
аттарын зерттейтін ғылым), зоонимика (хайуандар ... ... су, көл ... ... ... тіл ... жан-жақты зерттеліп ғылыми негізі қаланған
ономастиканың күрделі бір саласы – ... ... ... ... және onoma ... «есім» деген сөзі) деп бір тілдегі яки
бір облыстағы кісі аттарының жиынтығын айтады. Антропонимика кісі ... аты patronim ... ... ... ... ... ... (псевдонимы) зерттейтін ономастиканың бір саласы.
Антропонимика (кісі аттары) - тіл тарихын зерттеуде ... да ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік
құрылысын және материалдық әрі мәдени өмірдің құбылыстардың да ... ... ... ... ... ауылының ертедегі тіршілік, іс-
әрекетінен және шаруашылық күйінен мағұлұмат береді. Мәселен, төрт ... ... ... ... ... есімдер. Өз дәуірінде
ардақталып ата-бабадан әулетке мұра ... ... ... ... ... ... бірі осы ат қоюмен байланысты.
Халықтың әдет-ғұрып, тарихи, дәстүрлері мен кісі ... ... бар ... ... ... Ал оның ... мәні
ерекше. Балаға ат қоюда ерте ... ... ырым мен ... ... Осы ырым ... ... ... жазады: «Ырым мен
әдет-ғұрып, сал-санаға тән» [2.176]. Мысалы: ұлы жоқ ... қыз ... онда ол ... ... ... ... деп ат ... Ондағысы кейінгі
бала ұл болса деген сенім. Қазақ халқының ... ... ... жас ... ... ... ... аттарын атамайтын. Сөйтіп жас
келін күйеуіннің ағасын, інісін я қарындасын тура ... атай ... ... ... ... ... – шырайлым, бикеш, бойжеткен, әке ... ... ерке қыз, ал ер ... ... шырақ, мырза жігіт, молда
жігіт т.б. Сонымен, қазақ халқында ат қою ұлттық тарихымен, рухани ... ... ... тығыз байланысты. Ал, ұлттық тарих,
әдет-ғұрып, салт-дәстүр деген ұғымдар мәдиниетпен байланысты. ... ... ... мен ... ұйымдастыру тәсілінен, сондай-ақ
олардың материалдық және рухани байлықты ... ... ... ... ... ... даму ... Осы мәселені арнайы зерттеуші ғалым
Э.С. Маркарьян: «Мәдениет дегеніміз адамзат жасаған материалдық және рухани
мұралардың жиынтығы» деген түсінік ... [3. ] Тіл мен ... ... ғалымдар соның ішінде қазақ ғалымдары Ә.Қайдаров, Е.Жанпейісов,
Ж.Манкеева, Г.Смағұлова т.б. Ал ... оны ... ... алып қарамайды.
Тіл - мәдениеттің бір көрінісі. Ол екеуінің арақатынасы ерекше де ... ... ... ... ... тіл ... бейнелеп көрінетіні,
ұрпақтан-ұрпаққа жеткізілетіні белгілі. В.Гумбольдт айтқандай «Ұлттың өзіне
тән, іштей дамитын рухы бар, сол рухтың ерекшелігін ... ... ... беруші күш – тіл». [4.349]
Осы тектес XX ғасыр басында В.Вундт ілімінің пікірі де ... ... ... қалыптасуын түсіндіруде, ерекшеліктерін
бағалауда ескеріледі. Әсіресе, ұлттық рухымыз жаңғырып, ... ... ... ... ... қоғамындағы рухани-әлеуметтік құбылысты
дұрыс бағалап, негізін түсіну үшін осындай тілдің дамуының ішкі формасынан
туындайтын ... ... адам ... ... ... ... зор. [5.282] ... дәстүр әркімнің жеке басының жағдайына
байланысты ... ол ... ... мәдени, тұрмыстық,
дүниетанымдық жағдайына байланысты қалыптасқан – жалпыхалықтық құбылыс.
Екіншіден дәстүрдің тағы бір ... – оның ... Ол ... ... тіл ... ол ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Сол арқылы ұлт
өмірінің желісі үзілмей, ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіледі. Сол ... әр ... ... ... ... бір ... жатады. Сөйтіп, тіл мен
мәдениетті біріктіріп қарастыратын сала - ... ... ... ... ... ... ... это комплексная научная дисциплина
синтизирующего типа, изучающая взаимосвязь и ... ... ... в его ... и отражающая этот процес как ... ... в ... их языкового и внеязыкового (культурного)
содержания при помощи системных ... с ... на ... и культурные устоновления (система норм и общечеловеческих
ценностей)». [6.37] ... ... бұл ... ... мәдениетін танутышы
ғылым деп санап, былайша анықтайды: «Лингвокультурология – это ... на ... ... и ... и ... ... народа, которые отразились и закрепились в языке». ) [7.8]
Тіл ғылымында лингвомәдениеттану – лингвистика мен мәдениеттанудың,
әрі антропонимдерді ... жаңа ... ... ... ... ... бар деп ... әлеуметтік, танымдық, этникалық,
эстетикалық, саяси, адамгершілік, руханилық, тұрмыстық ... ... ... ... ... ... тіл білімнің
бағыты. Лингвомәдениеттанудың ең негізгі мақсаты – ұлттық болмыстың тілдегі
көрністерін, тіл фактілері мен ... ... ... ... ... мәдениетін танытып, олардың қызметі мен ... деп ... ... ... ... ... ... дәйектері ұлттық мәдениеттің және ... ... ... әдебиет, фольклорда т.б. Қазақ тіл білімінде лингвомәдениеттану
ғылымы ... ... ... ... ... ... ... Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жұбанов, Е.Жанпейісов,
Т.Жанұзақов, Н.Уәлиев, ... ... ... т.б. ... ... ... ... ұлттық тілді танудың да негізі екені соңғы
кездегі біраз зерттеулерде ... ... ... ... ... ... ... пән
ретінде қалыптасуынан көрінеді.
Г.Смағұлова өз еңбегінде лингвомәдениеттану пәнінің ерекшелігін
былайша ... ... бұл ... ... ... ... пәнің зерттеу нысаны болмақ). [8.196]
А.Салқынбайдың пікірі, ... ... ... ... ... – ең ... ... арасындағы жалпыадами, гуманитарлық,
мәдени, өркенеттік қырларды айқындау ... ... ... ... ... сана мен салт, әрі де тілде өз ... атау мен оның ... ... ... ... ... бұл пәннің зерттеу қөздерін ғылыми тұрғыдан анықтап әрі
лингвистика ғылымымен ... ... ... өте кең, ... тілдік единицаның белгілі бір халықтың төл ... ... ... ... келе ... ұлттық «бет-пішіні» бар деп есептелген сөз ұлттық
әлеуметтік, этнткалық, адамгершілік, мәдени, тұрмыстық нормаларға сай ... ... ... ... ... ... ... әсер
ететінін, яғни фактор мен адам бойындағы тілдік факторлардың ... ... ... тіл мен ... ... ... ... Г.Снасапова, Ш.Елемесова, Г.Абдрахманова, Ф.Қожахметова, А
Әмірбекова, т.б. зерттеулеріне арнап болған.
Қазақ тіл ... ... пәні ... ... өмірінен
де мәдени ақпарат береді Бір ұлттық көршілес ұлтпен туыстығын немесе ... ... да ... ... мен ... мен ... ... пәндердің қатарына «лингвоелтану»,
«лингвоөлкетану», ... ... ... ... ... нысаны ортақ болып қоймай,
кей жағдайда олардың зерттеу әдіс-тәсілдері , кейбір ... ... ... ... ... ... Жалпы тіл арқылы мәдениеттанудың ғылыми
үлгілері: ... ... ... пән ретіндегі жалпы және ... ... ... – ұлт тілі ... ... ... ... жүйесінің ерекшеліктерін
анықтау, қысқаша айтқанда, ұлттық менталитетті айқындау, басқалардың
айрмашылығын көрсету.
Қазақ ақын, ... ... ... қазақ тілінің рухани
мәдениет лексикасына талдау жасаған С.Жанпейісованың мақсаты – рухани
мәдениет ... ... ... ... және ... ... анықтау, лексиканың бұл аталмыш қабатын, этнолингвистикалық
аспектілерін халқымыздың этномәдени ... ... ... ... ... мәдениетпен байланысты түрлі тілдік номинациялардың жасау
тәсілдерімен даму жолдарын айқындап көрсету болып ... мен ... ... ... қазақ тіл білімінде
А.Байтұрсынұлы, ... ... ... ... ... ... ... Ж.Манкеева,
Қ.Рысбергенова, жалпы тіл білімі мен орыс тіл біліміндегі В.Фон Гумбольдт,
А.Потебня, Э.Сепир, ... ... ... ... ... ... т.б. ... теориялық ой-пікірлерін
басшылыққа алып сүйенеміз.
Жер бетінде 3 мыңнан астам тіл бар. ... ... тілі ... ... ... ... ... мәдениетін білуге болады. Бұл жөнінде
академик Ә.Қайдаров: «Әрбір халықтың тілі-тек қатынас ... ғана ... ... ... ... мен мәдени байлығының күзгері барлық болмысы
мен өмір тіршілігін, ... ... мен ... ... ... ... асыл ... ретінде ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп, отыратын қасиеті
бар» деп ... ... ... [12.34] ... да ... тілі ... және ... байлығы бірмен-бірі тығыз байланысты. Бұл жөнінде
көптеген ... ... ... бір ... табады. [13.15]
Лингвистика тарихында тіл мәселелерін, сол тілді қолданушы қауымның
мәдени өмірімен, ... ... ... зерттеу жөнінде
алғашқы пікір ХVII ғасырдың соңғы жартысында өмір сүрген неміс жазушысы
және әдебиетшісі Иоганн ... ... ... ... одан
кейінгі кезде В.Гумбольд еңбегінде кездеседі. Бірақ тіл мәселесін мәдениет,
әдет-ғұрып, салт-санамен байланыстыра зерттеуге ерекше көңіл бөлу, оған ... ... ... ретінде қарау ХХ ғасырдың 20-30 жылдарда белең
алды. В.Гумбольдт дүниені тану, білу ... ... ... ... ... ... ... түсініктеме береді: «Язык и духовная сила
народа развиваются не отдельно друг от ... и не ... одни ... а составляют исключительно не раздельно одно и тоже ... ... Хотя мы ... интеллектуальную
деятельность и язык, в действительности такого разделения не существует»
[14.10]
И.А.Бодуэн де Куртенэ ... ... тіл ... ... бірі грамматика мәліметтерін жалпы мәдениет тарихымен,
байланыстыра келесі ... ... ... « ... ... ... а также возможность понимания предков и передачи их
мыслей потомкам осуществляется ... при ... ... ... требует конечно знания одной из важных частей языкознания т.е
грамотности» ... ... ... ... ... ... және тарихи-мәдени мәліметтерді пайдалану тіл үшін нәтижелер
беретінін дәлелдеп береді. Ол бір еңбегінде тіл мен мифологияның ... ... ... ... анықтама береді: ... язык это основной
слой народности, мифология народная словестность в которой и ... ... ... преданий нравов и обычаев народа. [16.60]
Американдық ғалым ... ... ... басшылыққа ала
отырып, оны одан әрі дамытып мынандай ... ... тіл ... түсіндірудің құралы адамдар белгілі мөлшерде, өз тілінің ықпалында
болады, тіл мінез-құлық нормасына да әсер етеді, халықтың мәдени ... ... ... ... ... ... ... тіл әлеуметтік шындықты
түсіндірудің жетекші құралы дейді. [] Бұл мәселе өткен ... ... орыс ... ... А.Н.Афанасьевтердің еңбектерінде
алғашқы рет сөз болды. Олар тіл ... ... ... ... ... ... байланысты пайда болған ... ... ... ... ... мифтеріне талдау жасады. []
1.1. Антропонимдердің қалыптасуының әлуметтік-мәдени негізі.
Антропонимдер адамдардың ... ... ... ... және ... әрі ... өмірдің құбылыстарын да көрсете алды.
Біз зерттеу ... ... ... бар профессор ... ... ... ... Профессор Т.Жанұзаков зерттеулерінен
бастап, кейінгі Қ.Рысбергенова, ... ... ... ... ... ... т.с.с. жас ғалымдардың
зерттейтінің негізінде қазақ ... тән бір ... ... ... өте кен екенің көрсетті.
Қазақ есімдерінің де өзіне тән тарихы, шығу пайда болу жолы бар. ... ... ... тарихы өте көне замандарға, алғашқы рулық қоғамға
барып тіреледі. Әуелде ру, тайпа аттарының, содан ... кісі ... күні ... ғылымда белгілі болып отыр.
К.Маркс, Ф.Энгельс алғашқы қоғамдағы рулардың ... ... ... ... ... түрде кенінен сипаттады.
«Әрбір рудың белгілі бір есімдері немесе бірнеше ұқсас есімдері
болады, ол ... ... ... ... сол ... өзі ғана ... ... әрбір мүшесінің есімі де оның қай рудың ... ... - ... ... [19.47] ... бірге, ертедегі рулар
аттарының хайуандар аттарымен байланысты болғанаң ... Ол ... ... ... ... ... аттарымен де аталатын болған.
Сенеке тайпасында қасқыр, аю, ... ... ... балықшы, көкқұтан,
бүркіт деген сегіз ру бар екен. ... ... аңыз ... басқа рулар
аю мен бұғы атты рулардан тараған көрінеді». [20.49] Бұл ... ... сол ру ... ... ... ... ... этаптарда осы ру
аттары адам аттарына ауысып отырған.
Кейіннен адамдарды бір-бірінен ... үшін ... ат ... Ол ат
бала туғаннан соң жеті күнненен кейін қойылатын. Бастапқы ... ... ... төл ... ... байқалады. Мысалы: Бөрібай,
Қойлыбай, Жетібай, Алтын, Kүміс, Kүмісбек, Бектай, Барыс, Құтжан, ... ... мен ... тау мен ... көлге табынып сыйыну нәтижесінде шыққан
есімдер мыналар еді: Айсұлу, Айхан, Айдай, Kүнай, Айкүн, ... ... ... ... бұндай пікірді түрікмен ономастикасын зерттеуші
З.Б.Мұхаммедова: «древнейшими, на наш взгляд, ... ... ... к ... ... осадков, солнце, луны, растений, и
животных» деп жазса [21.45], өзбек ... ... ... ... ... ... Қуанышбек, Ойзада, Ойкон
связаны с культом неба, солнца, и ... ... ... ... и почетания людьми этих небесных и ... ... ... ... ономастикасының негізін салушы ғалым-маман Т.Жанұзақовтың
зерттеуінде ... ... ... ... ХІХ ... ... жартысынан
шыға бастағаны, ондай алғашқы мақалаларға ... ... ... тым шағын мақалалары жататыны көрсетілген.
Кісі аттары мен фамилиялары туралы алғашқы ... бірі ... ... ... Бұл ... ... ... дара, біріккен
тұлғалары, араб-иран тілдерінен енгендер, фамилиялардың қосымшалары және
олардың жазылуы, орфографиясы сөз болады. Профессор С.Аманжоловтың ... ... ... ... ... жеке ... объектісі болатыны және
оларды шығу, қойылу ретіне қарай топтастыру, жіктеу мәселелеріне ... ... Ғ. ... ... көне ... есімдері, тілдегі
сөздер мен кісі ... ... ... ... ... ... ұлғайтқыш жұрнақтардың қызметі, өзіндік ерекшелік
сипаттары берілген. Тілдегі осы ... ... ... ... «Қазақ
тіліндегі кейбір кішірейткіш жұрнақтар» атты мақаласы ... ... ... ... ш, қан, жан, тай ... ... ... функциясын саралайды.
Қазақстан картасындағы көптеген елді мекендер, оронимия (тау, ... төбе ... ... ... су, көл, ... ... ... (сай-сала, жайлау, шабындық, қыстау атаулары) кісі аттары
мен фамилиялардан қойылған атаулар. Бұл екі ... ... ... ... ... ... Ғ.Қоңқашбаев, Е.Қойшыбаев,
В.Н.Попова, О.Султаньяев еңбектерінен анық көрінетіні қазақ ономастикасында
атап көрсетілген. Мысалы, А.Әбдірахмановтың еңбегінде ... ... ... ... мағынасы айтылады. Әсіресе бүкілодақтық,
региональдық конференцияларда жасаған баяндамаларында бұл мәселелердің сыры
жете толық шешімін табады.
Профессор ... ... ... ... ... түсуіне әсер еткен деп көрсеткен әлеуметтік мәдени факторының ... ... ... де байланысты болады. Х ғасырдан бастап ислам діні
қазақ даласының түкпір-түкпіріне тарап, мүмкіндігінше сіңісе ... ... ... ықпалы күшті болып, тұрмыстық, қоғамдық жағдаяттың
барлық саласына әсерін тигізді.
Қолданудан әлдеқашан шығып қалған тілімізге тән ... есім ... ... ... ... ... Байсал, Ораз, Жора, Жекен
т.б. Антропонимдер арқылы берілетін ... ... ... ... ат қою әр халықтың өзіндік дүниетанымымен, салт-дәстүрі мен наным-
сенімдерімен тығыз байланысты. Мысалы ... ... ... ... ... Дархан, Бексұлтан, Айнұр, Күнсұлу, Гүлім, ... ... ... т.б. ... ... игі ... қойылған. Бұл
атаулардың астарында ата-анасының, ат қойған адамның баланың бойында осы
сөздердің мағынасында бар ... ... мол ... ... ... ... ниеті жатыр. Ал кейбір есімдер баланың ... ... пен ... оның ... байланыстырып жатады. Мәселен: Наурызбай, Майгүл,
Маусымжан, Маусымбай, Қазанбек, ... ... ... ... ... ... ... қойылған. «Наурыз» мейрамы, «Жеңіс күні»
мерекесі күндері туылған балаларға да Наурызбай, Жеңіс, Жеңісхан, Жеңісбек
сияқты ат қойлады. Ал ... ... ... ... ... ... қалы бар ... балаларға қойылатыны белгілі.[27]
Тілші ғалым Т.Жанұзақов қазақ ... ... ... ... мал ... ... есімдер, асыл металдарға
байланысты атаулар, жеміс-жидек атаулары байланысты ... ... ... есімдер, жер-су аттарына қойылған ... ... ... ... ... тағы ... мен үй ... және
құстарға байланысты есімдер деп он лексика- семантикалық топқа жіктейді.
[16]
1. Қазақ ... ... ... орны ерекше. Кейбір
фольклорлық жалқы есімдер ... ... ... ... ... ... ... айналады. Мұндай фольклорлық есімдер
жалпыұлтқа танымал болады, ұлттық мәдениеттің негізгі ... ... ... ... ... эпосы, «Қыз Жібек» ғашықтық жыры ... мен ... [24 ... ертегілеріндегі антропонимика құрамын шығыс фольклоры мен
мәдениетінің ықпал еткендігін байқауға болады. ... ... ... ... ... ... ... т.б. шығыстық реңктегі есімдер
қолданыс табады. Қазақ қиссалары мен дастандарында ... ... ... ... ... кең ... даласы, оның әр тасымен бұлағы белгіленіп ат
коюы ата-бабамыздан келе жатқан ұлттық дәстүрінің бірі. Осы жер, су, ... қала ... ... ғылым топонимика. Томонимдердің құрамында
жеке есімдер мен фамилиялар өте көп ... ... ... ... ... т.б. ... кісі аттары мен фамилиялардың гидрономиялық (көл, өзен,
су, құдық) аттаулардан жасалған мысалы: орыс ... ... ... ... ... т.б. ... ... Еділ, Есіл, Ертіс, Kөлбай,
Ілебай, Kегенбай, Орал т.б. [25 ... Қай ... ... ... ... байлығы тек төл есімдер
ғана емес, басқа тілден енген антропонимдер де құрайды және ... ... ... ... мол болады. Қазақ тіліндегі араб ... ... ... салт ... және дінің енуімен
байланысты. Жалпы араб текті қазақ есімдерінің қазақ антропонимия ... саны – 2000 деп ... оның ... ... ... ... әйелдер
есімін құрайды. Алланың көркем есімдері мен пайғамбарлар ... ... ... Аллаберген, Абдулла, Али, Мұқаммет, Kәрім т.б.
[26 8]
4. ... ... құс ... кісі аты ... ... ... ... еркіндікте, бостандықта жүретін, қарулы әрі жүйрік
санаған. Сондықтан бала ... ... ... және ... ... өмір
сүрсін деп ат қойған мысалы: Арыстан, Бүркіт, Жолбарыс, Қарақат т.б. Ата-
бабамыздың негізгі кәсібі мал ... ... да төрт ... ... кісі ... жиі кездеседі. Түйеге, қойға, немесе жылқыға бай
болсын деген мақсатпен төрт ... ... ... балаға ат қойған.
Мысалы: Қойшыбай, Жылқыбек, Нартай, Малбағар, Жылқыайдар, Ақбота, ... ... т.б. ... ... ... ерте кезден-ақ аспан жұлдыздарын бір-бірінен ажырата
білген. Аспандағы жұлдыздар сияқты жарық болсын деген мағынада кісі ... ... ... ... дел атаған Табиғат құбылысына
байланысты атаулары табынып ... ... ... ... мысалы:
Нұрсұлу, Нұржан, Айсұлу, Күнай, Айжарық т.б. Осы құбылыстың болуына бастама
болсын деген мағынаға байланысты: Таусоғар, Айтуар, Күнтуар т.б. [2816]
6. ... ... ... ... ... атақты
батырлардың есімдері қазақ тілінде қолданыста. Осы әйігілі, беделді
тұлғалар ... ... ... ... болсын деп ат койған. Шынғысхан,
Махамбет, Қазыбек, ... ... т.б. Сол ... ... ... жарлырының аттарының қыз балаға қояды: Назым, Айман, Жібек, Гүлдана
т.б. [29 15]
7. Көшпелі халықтың ... мен өмір ... ... ... ... Kиізбай, Тоқаш, Сүттібай т.б. Сондай-ақ материалдық
игіліктер, үй бұйымдарына байланысты ... ... да көп ... ... ... ... бала бай, хан, мырза, бек, сұлтан
болсын ... ... ... ... ... ... Асылхан,
Сұлтанбек т.б. [309]
8. Ал қымбат металдарға байланысты ... ... ... ... ... ... ... болатпен таныстығын көрсетеді Қымбат металдардың
атаулары, зергелік істер мен ... ... ... кісі ... ... Моншақ, Маржан, Әшекей, Сырғабай т.б. Қазақтың дәстүрлі қару-жараққа
байланысты кісі аттары: Қылыш, Садақ, Айбалта, Найза т.б. [312]
9. Әр түрлі ... ... ... аттар. Бала сұлу, көрікті,
сүйкімді, бойшаң, мінезі ашық, ... ... деп ... ... ... т.б. Бала тұрақтасын, көз тимей өлімнен аман болсын, өмір ... ... екен ... ... аттар: Тұрар, Өмірзақ, Жанұзақ, Мыңжасар
т.б. Көптен баласы болмай жүрген отбасында немесе көп бала ... ... ... ... Қуандық, Сағынды, Сүйіндік, Жалғас, Ілес, Ұлас
т.б. [32 19]
10. Ру, ел, халық, ұлт ... ... ... ... Дулат,
Ноғай, Арғынбай, Қырғызбай т.б. Қазақ ... ... ... ... ... да ... ... Олар: Орысбай, Ойрат, адамға
бұлайша ат қоюдың ... ...... халқының аты аталып отырған
халықтармен ұзақ ғасырлар мәдени байланыс, қарым-қатынас ... ... ... ... [33 ... байланысты антропонимия мәселесін тіл мен ұлт, тіл мен мәдениет
сабақтастығында зерттейтін жаңа бағыт, жаңа сала этноантропонимика. Оның
алғашқы ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінен басталады. Нақты айтқанда, этнонимдер
(ру, тайпа аттары) мен антропонимдермен жасалған ... ... деп ... Бұл термин антропонимияның бір тармағы болып
саналады. Тіліміздегі ру, тайпа, халық аттары мен кісі ... өз ... ... процесі тарихи дәуірлермен ұштасып келе жатқан құбылыс.
Алайда, қазақ дәстүрінде адамның ... ... ... да ... жатқан
(жанама, бүркеме лақап, балама т. б.) қосымша аттары болады. Қосымша аттар
адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастардың ыңғайына ... ... ... ... ... түрленіп, сұхбаттасушы субъектілердің бір-
біріне деген ізет-құрметін, көңіл-күйін, ішкі сезімін, ... ... ... ... ... жан ... паш ету мақсатында жұмсалады.
1.1.Қазақ, орыс лақап есімдері.
Лақап атаулардың ерекшелігін зерттеген Т.Жаұзақов, Т.Абдрахманова,
А.Бахамова, ... т.б. ... ... ... ... бірі - бейресми жалқы есімдер (лақап ат). Бейресми
жалқы есімдер барлық халықтарда бар. Орыс тілінде лақап атқа - ... ... ... ... в ... в ... ... обычно содержащее в
себе указание на какую-либо заметную черту его ... ... ... деп ... [156] ... қазақ, орыс т.б.
халықтарында да лақап ат қою адамның бет-пішіне, мінез-құлқына, ... ... бір ... ... қойылады. Кейбір тура тауып
қойылған есімдер, сол адамға өмір бойы қосалқы ат ... ... ... ... жалпы лақап есімдер өзіндей белгілері бойынша ... ... ... ... бет пішіні, дене бітіміне байланысты қазақ тілінде: Бауырсақ, Қоян,
Таз бас, Қаракөз, Ақбала т.б. орыс тілінде: Толстый, ... ... ... Адамның жүрісі, тұлғасы мүсіне байланысты: Жорға, Жұмабай, ұзын ... ... ... ... ... т.б.
3. Адамның дене-мүшесінің кемдігіне байланысты: Бүкір, Сақау, Шолақ, Kекеш.
Орыс тілінде: ... ... ... ... ... ... әрекетке, ерекшелік қасиеттерге байланысты:
Найзағай, т.б орыс тілінде: ... ... ... ... кәсібі, қызмет бабына байланысты етікші Ахмед, мұғалім ... Аман орыс ... Шеф, Бос ... ... ... есімдерді зерттеу барсында тіл ... ... ... ... бағыттардыа қарастыру қажет:
1)Семантикада бір тілді басқа тілдермен салстырғанда ер адамдар және
әйел есімдерінің ұқсастықтары мен айырмашылықтары.
2)Ер және әйел адамдар ... ... ... ... ... ... қатысты зерттеу.
Гедрология мәселесі тіл білмінде жанадан зерттеліп ... ... ... ... ... «Гендер: лингвистические аспекты» атты
мақаласында: «Гендерные исследования это новое ... в ... ... ... в ... становления. В центре еге внимания ... и ... а ... языковые факторы, определяющие отнощение
общества к мужчинам и женщинам, поведение ... в ... ... к тому или ... полу, стереотипные представления о мужских
и женских качествах - все то, что переводит проблематику пола из ... в ... ... ... и ... деп ... [34133]
Т.М.Абдрахманованың зерттеуіне қарағанда лақап есімдері қазақ, орыс,
неміс тілдері бойынша олардың көбі ер адамдарға ... Бұл әр ... тән ... бар ... ... ... және орыс тілдеріндегі
лақап атаулар жынысқа байланысты өзгешеленеді, ал ... ... ... ... ... род категориясы тек орыс, ... ... Бұл ... ... ... «ер ... мен әйел ... мінез
құлқына байланысты болуы тиіс. Кез келген елде әйел адамдар ер адамдармен
салыстырғанда жұмсақ мінезді, ... ... ... болады, сондықтан да
әйел адамдарға көп лақап аттар қойылмауы керек» Осы зерттеуде қазақ, орыс,
неміс есімдері ... ... ... ер ... бейресми
есімі 70- пайыз, ал әйел адамдардың бейресми атты 30 - ... ... ... ... лақап аттарының саны әйел адамдарға қарағанда
ер адамдарға біршама көп қойылады. Қорыта келгенде, бұл ... ... ... ғана тән ... ер ... мен әйел адамдардың ресми
есімдеріне де ... ... ... ресми шын аттармен қатар, лақап аттар да бар. Ондай ... тым ерте ... ... ... V-VIII ғасырларда тән
түрік халқының жазба ескерткіштеріндегі Күлтегін, Яш Ак Баш, ... ... ... ... ... Халық ертектеріндегі Шіңкілдек, Желаяқ т.б.
халық ойынан шексіз қиялынан қойылған лақап аттар. Ерте ... ... ... адамдар ғана емес тіпті кейбір рулардың да лақап аттарының болғаны
байқалады. Бұл құбылыс түркі ... ... ... ... ... лақаптар, қазақ рулары арасында да ... ... ... ... Ақ ... т.б.
Лақап ат адамның екінші би ресми аты ретінде қоғамның белгілі ... ... өз ... қатар қолданып, жеке адамның қадір қасиетін,
оның объективті шындыққа қарым қатынасын сипаттайды. «Лақап ат ... ... жеке ... ... қосымша аты қызметін атқарады.» [35.26]
Лақап аттар адамның дене бітім, пішін тұлғасына және психологиялық
ерекшелігіне ... ... ... кәсібіне лайықты қойылып отырады.
Баланың сәби ... ... ... аты оның ... де ... ... ... есімдер дегеніміз жекелеген заттардың бейнелеу қызметін
атқаратын, заттық мағынаны беретін арнайы аттаулар тобы. ... ат ... бір ... аты, жеке ... екінші, қосымша аты қызметін атқарады.
Мәселен, І.Есенберлиннің «Алтын құс» романында ... ... ... ... ... мен есі ... осы қарт әжемнің қолынан газет, журнал
түскенін көрген емеспін. Сондықтан болу керек, ... ... ... - апа» деп атап кеткен. «Газет - апа » ... ... ат ... ... ат емес, адамдардың аталушы объектіге деген жылы
да мейірбанды қарым қатнасын білдіреді. [36.218]
Лақап аттар ресми түрде (әке аты, ... ... ... ... ресми паспорттың есімдеріемес. Баланың өңі қара болса оны Қарабала,
Қарақыз немесе көзі қара болса Қаракөз деп атап кету ... ... ... халық тарапынан қойылады. Өйткені халық өз арасындағы, ... ... ... ... ... ... ... аттарды лексикалық мағынасына қарай мынандай топтарға бөлінеді:
1 Адамның бет-әлпет ... ... ... ... ... Ақбала,
Айша, Қарақыз т.б.
2. Адамның жүрісі, тұлғасы мүсіне ... ... ... ... ... ... Адамның дене-мүшесінің кемдігіне байланысты: Бүкір, Сақау, Шолақ,
Kекеш.
4. Мінез-құлық, бейімділік әрекетке, ерекшелік қасиеттерге байланысты:
Найзағай, Асан т.б.
5. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... қойшы Аман, дәрігер Нұржан т.б. [37. 45]
Бүркеншек аттар (псивдонимдер)
Бүреншек ат (псевдоним) деп шын аттан бөлек, ойдан ... ... ... мен ... ... жүретін атауларды айтады. Ол гректің
псивдонимес сөзден «жалған аталған, жасырын» деген ... ... ... ... ... ... қатысушы қоғам қайраткерлерді,
ақындар мен жазушылар, журналистер мен көркем өнер мамандары пайдаланған.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... аттарды пайдалану Қазақстанда Совет өкіметі ... ... ... ... күрес жылдарында қолданған. Бүркеншек
аттар құрылысына ... әр ... ... келеді. Ол кезде ... ... ... төл ... ... фамилияладың қысқартылған бас
әріпінен, болмаса бас буынынан жасалған. ... ... ... жердің атын
не шыққан руын, кейде өз атын бүркеншек атпен жазады ... ... ... аттарды кою әдісті былай жіктейді:
Бүркеншек атардың жасау, туу жайымен байланысты ... ... ... ... жер ру атымен қою.) Мысалы:
Ақмола, Омбылық, Қоңыр, Семей т.б.
Криптомимдік әдіс бойынша (өз атының ... ... бас ... қою) ... М.Ә. - Мұхтар Әуезов, М.Ж. - Мағжан Жұмабаев, С.С. -
Сәкен Сейфуллин
Лақап аттармен атау (дене ... ... ... Мысалы: Қараша бала - Б.Майлин, Зайсан жігіті, Жаны ашыған -
Ж.Байболов, Семинарист Әуезов - М.Әуезов ... ... ... ... бойынша
С.Сейфуллин, «Манап», «Дүйсенбі», ... ... ... мынандай
бүркеншек аттарды қолданған.
Фамилиялар мен әке аттары.
Антропонимика ... ... мен әке ... ... ... ... - өзекті мәселелердің бірі. Қазіргі кездегі біздің
фамилиялар нұсқасы орыс ... ... ... ... тарихтан
белгілі. Бұл күдегі фамилия орыс тілінен қабылданған ев, ева, ов, ова, ... ... ... ... ... ... Оспанов т.б.
Орта ғасырда өмір сүрген ғалымдар туған жерінің я қаласының атымен
аталғанан көпке дейін фамилия ... ... Орта Азия және ... ... ... ... ... Қашқари, Юсуп
Баласагуни, Абунасыр Фараби. Қазіргі кезде бұл фамилиялар архаизмді
факторға ... ... ... ... ... бір ... ... жерге тәндігін білдіреді. Д.Ушаков редакциясымен жарық көрген
«Түсіндірме сөздікте» - ... это ... ... ... анықтама берген.
Әке атымен аталу ғылым тілінде патронимия деген термин мен айтады.
Ол грек pater (patros) әке және onoma ат ... ... Орыс ... отчество
десе қазақ тілінде әке ата деген ... Әке ... ... ... бар және ... ... Осы ұлы, қызы сөздері мен арқылы
патроним жасалуы XV ... ... ... ... ... ... кезде қазақ тілінде әке аты ұлы, қызы сөздері мен
немесе орыс тілінен қабылданған ... овна ... ... ... отыр. Бұл
екі формада екеуі де бізге қолайлы.
Қазақтың фамилия туралы ұғымының әр ... ... ... оны ... ... түсіру көрінісі де ғасырлар бойы әр түрлі ... ... ... ... ... әр ... әр алуан пікірталасын ... ... ... ... бас ... Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар
Әуезұлы, Қаныш Сәтбайұлы тұлғалы фамилиялар да зиялы қауымның ... ... ... ... ... ... 80-90 ... мерзімді
баспасөз беттерінде, әр түрлі басқосуларда ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... арнайы тұжырымдама
бойынша мемлекет басшысының бұл ... ... ... ... тұрақты шешім қабылдағаны белгілі. Ол шешім негізінде қазақтың
аты-жөні бұрынғы -ов,-ев және -ин ... алып ... ... ... ... ... ұлы сөзін біріктіріп (Аман Жақсыбайұлы Алдаберген
немесе Аман Алдабергенұлы) жазып айту дағдыға айнала бастады.
Біршама тұрақталған фамилияның ... ... ... «Қазақ
әдебиеті» газеті биылғы 24-қаңтарда «Атың қайсы, фамилияң қайсы?» ... ... ... ... тағы ... 14-ақпанда сол газетте осы
мәселелерді сөз еткен материалдар топтамасы жарияланды.
Қазіргі кезде қазақтардың өз фамилиясын әр ... ... ... ... ... ... ұстанымдарды алға тартады. Біреулердің
пайымдауынша, «ұлы», «қызы» үлгісінен артық ... ... жоқ; енді ... ... ... ... ... (Болатбай
ұрпағы, Батырбек немересі, Тілеген ... ... ... ... ... Біздіңше, бұлар фамилияның реальды көрсеткіші емес,
өйткені фамилияның ... жеке ... ... күн тұрғысынан ешқандай
мағынасы жоқ, тек кісі есіміне қосылғанда ғана ... ... ... ... ... ... лингвомәдени негізі.
Осы салада зерттеу жүргізуші ғалымдардың пікірінше, соңғы жылдары
қазақ тіл білімінде де тіл мен ... ... ... қарқынды жүргізіле бастады. Рухани мәдениет негіздері, халықтың
танымы, ... ... ... ... ... ... ... тән мәдени-дүниетанымдық ерекшеліктер Ә.Қайдаров, Р.Сыздықова,
Е.Жанпейісов, Е.Жұбанов, Н.Уәлиұлы, ... ... ... ... ... т.б. ... ... зерттелді.
Жалпы және орыс тіл білімінде лингвомәдениеттану жеке сала ... В.Н ... ... ... ... В.Шаклеин,
В.А.Маслова т.б. сияқты ғалымдар теориялық ... ... тіл ... арнайы саласы ретінде этнолингвистикамен
тығыз байланысты. Кейбір ... ... ... бір ... деп ... Дегенмен, бұл тіл білімінің екі
бөлек салалары. Өйткені ... ... ... ... ... ... діни және тұрмыстық салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар болып
табылады. Ал ... ... ... ... ... ... былай түсіндіреді: «В ... ... ... ... на ... состояние и
функционирование языка и культуры. Лингвокультурология исследует прежде
всего живые коммуникативные процессы и ... ... в них ... с ... действующим менталитетом народа» [] ... мен ... ең ... ... мен ... ... ... коммуникации в казахском языке» тақырыбында
С.Бейсембаеваның авторефератында: ... ... ... аясы кең, ... болып келеді де бірнеше лингвомәдени бірліктерден
құралады:
1) Елтану салаласының ... ... ... табылатын тілдік
бірліктер;
2) Мифтік мәдени-тілдік бірліктер: наным-сенімге, ... ... ... ... салтық болмысын
білдіретін метафорлық ... ... ... ... Сөз бен ... ... ... негізгі ақпаратты беруші ең
маңызды тілдік көріністер - образдар;
5) Тілдің ... ... ... тіл және оның ... ... ... сөйлеу тілі диалект);
6) Сөйлеу әрекеті;
7) Қарым-қатынас жасаудың негізгі компоненті - сөйлеу этикеті;
8) Дін мен тілдің әрекеттестігі».
Әр бір жаңа ... ... ... метатілі мен терминологиялық
аппараты болатыны белгілі. Орыс ғалымдары (В.Воробьев, В.Телия, ... ... ... ... терминдері мен ұғымдарын
ұсынады: концепт, констант, мәдени коннотация, ... ... ... ... ... ... лингвомәдени универсум
т.б. Жоғарыда аталған терминдер тіл мен ... даму ... ... ... құрайды.
Осымен байланысты жалқы есімдер қызметі тіл мен мәдениеттің озара
байланысын көрсететін негізгі маңызды ... ... ... ... Е.Ә. ... ... халқының этникалық
психологиясы мен этникалық әдеп нормаларының ... ... бірі ... жасы ... құрметеу және аға ұрпақ өкілдері,
қартттар мен егде адамдарға сый құрмет, ізет ... ... ... саласында қазақ халқының осы этнопсихологиялық қасиеті
өзіндік пішіндегі айтылымға ие және ол аға- іні, ... ... ... ... ... ... ... құрмет көрсету, сыйлауға
-ка, -ке, -әке, -еке аффикстері қолданылады» деп көрсетеді. [109] Мысалы:
Жәке-(Жамбыл), ... ... ... т.б. ... ... жалқы
есімдерге -жан, -тай қосымшалардың жалғануының нәтижесінде экспресивтік
эмоциональдік реңк беріледі. Мысалы: Айжан, Берікжан, Асылтай т.б. ... ... ... ерекшеліктеріне жасалған
лингвомәдениеттанымдық талдау бойынша, ... ... ... ... ... ... ие ... дәлелдейді. Оны
тақырыптық жүйеде көрсетуге болады.
1. ... ... ... жүйесі
1.1.1.Соматикаға қатысты сатиралық-юморлық поэтнонимдер.
Г.Қортабаеваның «Сомантикаға қатысты сатиралық ... ... ... атты ... топтау жүйесі біздің зерттеу
нысанымыздың этноантропонимиялық бір ... ... ... Автордың
көрсеткендей, соңғы жылдары кеңестік тіл ... ... ... ... ... - ... ... туындылардағы жалқы
есімдерді (поэтнонимдерді) зерттейтін ономастиканың бір ... ... ... адам есімдерін зерттеу С.Аманжолов, Қ.Жұбанов, І.Кеңесбаев,
Т.Жанұзақов, Ә.Қайдардың еңбектерінен бастам алады.
Ономопоэтика ... ... ... ... ... ... ... стилін, дүниетанымын, мақсатын айқындайды.
Поэтикалық ... ... ... ... ... аттары
арқылы бейнеленген каһармандар мен кейіпкерлердің тарихи дәуірдің даму мен
әлеуметтік мәнін ашуда ... рөл ... ... ... ... аттардың сөз төркінін ашуға көңіл
бөлген ... ... ... ... Ф.Мұсабаева,
А.Мұқатаева т.б. Сондай-ақ профессор М.Балақаевтың газет-журнал беттеріне
сатира мен юмор ... ... ... атттары туралы жарияланған
мақалалалары бар.
Cатира (мысал, мысқыл, өлең, сықақ ... ... ... мен юмор ... ... ... жанрында ұшырасатын
кейіпкер табиғаты, әдетте өзінің ... ... және ылғи ... ... ... ... ... юмор - әрі
көңілді, жеңіл, ... ... ... өнер болғандықтан, оның әрбір
кейіпкерлерінде эстетикалық, эмоциялық т.б. ақпарат болады. Біз үшін ... оның ... ... ... ... ... дене
мүшелерінің атаулары (соматика) бар кейіпкер аттары ... осы ... ... ... мұрын, қол-аяқ т.б. атаулардан Г.Қортабаеваның
зерттеу нәтижесінде 250-астам сатиралық юморлық поэтнонимдер ... Бас және бас ... ... ... ... ... Бұзаубас, Дарабас, Ешкібас, Жайбас, Итбас,
Kиізбас, Kөкебас, Кірбас, ... ... ... Масбас, Маубас,
Ожаубас, Сарыбас, Майбас, Тасбас, Тесікбас, Топырақбас, Шаштыбас, Шалабасов
т.б. әр ... ... ... ... бойы қалыптасқан ұлттық
дүниетанымы мен болмысы, ұлттық мінезі, ... ... ... ... ... құбылыстарды сипаттайтын ... ... Бет пен бет ... ... ... бет: ... Бетсіз, Kүлбет, Қарабет, Жылмаңбет т.б.
ә) көз: Ақкөз, Kөккөзов, Бадырақкөз, Иткөз, Мысықкөз, Сусликкөз т.б.
б) мұрын: Маймұрын, Мұрын, Тұмсық т.б.
в) ... ... ... ... ... т.б.
г) ауыз: Ауыз Жаппасов, Бейпілауыз, Ешкіауыз, Жаманауыз т.б.
ғ) тіл мен жақ: Тілмарович, Тілқатпасов, ... ... ... ... атаумен келетін СЮП-тер:
Бұқамойын, Қылқимойын, Өңешгүл, Кеңірдекович, Желкебай т.б.
IV Кеуде, ішкі мүшелерге байланысты туған СЮП-тер:
Kөкірек ... ... ... ... ... ... Бесқарын т.б.
IV Қолға қатысты атаулардан туған СЮП-тер:
Қолдағышов, Жұдырықбеков, Бармақшал, Басбармақ, ... ... ... ... ... Жатырбай, Құйымшақ т.б.
VI Аяққа қатысты атаулардан жасалған ... ... ... ... ... ... ... «сатиралық кейіпкер аттарын «ойдан шығарылған», «қиялдан
туған», «жасанды» аттар, оның астарында ... ... әзіл ... ... ... ... ... жатыр» деп санайды. [282] Жалпы алғанда,
ұлттық болмысты сипатайтын тіл мен мәдениет сабақтастығында көрініс ... ... ... бастап, кейінгі Дайрабай, Мырқымбай, Судыр
Ахмет, Қарақатын т.б. жалғасып, қалыптасуда.
1.1.2. Қазақ эпосындағы кісі аттары.
Ә.Қайдар, А.Мұқатаева ... ... ... атты жинақта
қазақ тілінің көне де байырғы ... ... ... оның ... ... тіл тарихы үшін маңызы зор ... ... ... ... бойы ... ... арасында кеңінен тараған батырлық
эпостар мен лиро-эпикалық дастандардағы кісі, ру-тайпа ... ... ... орны ... ... эпос антропонимдеріне тән
ерекшелік - олардың көнелігі. ... эпос ... ... басқа салаларға қарағанда өзіндік ерекшеліктері көп.
Қазақ эпосымен, этникалық ... ... ... қазақ
топырағында дүниеге келіп, халық арасына ... ... ... ... ... өлкелерге де жайылған эпостардың бірі - «Қозы Көрпеш - ... ... ... ... ... Қ.Жұбанов, А.Мақатаева мынандай
ерекшелікті атап өтеді: Мәселен «Қозы көрпеш» поэмасындағы кездесетін ... ... ... ... ... Бұланқара, Нұрқара, Kөсемсары, Ай,
Kүліп, Шақшақ т.б. бүгінде қолданылмайды, не ... ... ... ... бір ерешелігі көп жағдайда кейпкер, есімдерінің
алдынан да артынан да ... ... ... ... ... Қара хан, Сары хан ... Сарыбайдың
варианттары), Қыз Баян, Ер Танас, Ер Kүліп, Нұрқара би, Тайлақ би, ... ... ... ... хан т.б. ... - ... эпос пен ... антропонимдеріне тән көне дәстүр. ... ... ... ... дастандардан кездесуге болады. Мысалы: Ер Сайын,
Ер Тарғын, Қобланды батыр, Алпамыс батыр, Қыз Жібек, Қыз Қортқа, Ақ ... ... ... сал, Ақан сері, Алдар көсе т.б. Поэмада кісі ... ... ... жиі ... Қозыке, Қозыжан,
Қозыекең, Баянжан т.б. Кейде контекске байланысты кейпкерлердің ... ... ... жағымсыздарының есіміне жағымды ... ... да ... ... сұм Баян, сұмырай Баян, қу
Баян, Қодар батыр, Қодар ... ... ... ... Баян ... Баянжан,
Ақ Баян, Қодар құл, Қодар мұндар, Қодар сұм, ... ... ... ... қазақ эпосындағы антропонимдер қазақ халқының тілі
мен мәдениеті үшін өте ... ... ... эпостары, дастандары,
ертегілері қазақ ... ... ... салт ... ... мен ... ... құрамындағы антропонимдер
Антропонимдердің зерттеу нысаны - адамдардың аттары мен ... аты, ... аты, ... аты, андроним, патроним т.б. онимдер
тобы. Зерттеулерде ... ... ойы мен ... ... бай ... мен ... тарихынан алынған фольклорлық антропонимдер ... ... ... ... бірнеше топқа бөлніп қарастырылады.
Мысалы мифтік бейнелер: Әзірет әли, пайғамбарлар (Дәуіт, Мұса, Сүлеймен),
Қанбақ шал, ... ... ... ... Асан ... Аяз би, ... Қобыланды, Толағай
Қасиетті пірлер мен әулиелер: Бибі Фатима, Қожа Ахмет Иассауи, Ұмай ана
Тарихта болған тұлғалар: Абылай хан, Қасымхан, Есет батыр
Әдеби ... ... ... ... ... ... Ахмет
(Ә.Нұрпейісов)
Ойдан шығарылған аттар: Алтай, Қамбар, Шығайбай, Тоңқылдақ т.б. Дегенмен,
мақал-мәтелдердің өте бай оның ... ... ... ... ... ... мақаласында фольклорлық
антропонимдердің шыққан саны мақал-мәтелдерде - 25, жұмбақтарда - ... ... - 15, бата ... 25, нақыл сөздерде – 20 деп анықтаған.
Мысалы: Түгел сөздің түбі ... ... ... ... би - ел ... ... ... сөз асырмаған шешен Аңыз бойынша
Орманбет би қайтыс болған соң ... үш ... ... осы ... екен.
Жұрт оны «Қарқуардай Майқы» деп, ... ... ... ... ... ... ... «Майқы айттты» деген сөздің көпшілігі халық
даналығына айналып кеткен. [19]
Аяз би, әліңді біл,
Құмырсқа жолынды ... би - ... ... ... ... ... ... Майқы бидің
қабырғалы биінің бірі. Бірде Құмырсқа батыр екеуі Майқы бидің алдын кес
кестей ... ... ... ... ... ... алдын кесесің,
Ертең жұртың төбесін тесесің.
Майқының да айтатын кебі бар,
Айтуға аузының да ебі ... ... ... ... біл ... екен. [49]
Бұл мақалдың философиялық мәні ... да ... ... шыққан
адамның, бақдәулетке мастанбай, тура жолдан ... таза ... ... ... ұлды ... жұртында Ұмай - жер ана нәрестелердің қамқоршысы, шанырақтың, ошақтың
киесі қолданушысы деген ... бар. ... бала ... ... Ұмай
анаға жалбарынып, бала сұраған. Көне ескерткіштерде «Ұмай текті шешем ... інім ... ер ... ... ... сөйлем кездеседі. Сәбиді
шомылдырып, сылау кезінде «менің қолым ... Ұмай ... ... деп ... ... ... қор болдың.
Мамай - Алтын Орданың қолбасшысы және Әбілқайырдың немере ... ... ... Руське аттанған жорықта Куликово шайқасында жеңіліп, Кафаға
қашады сол жерде дүниеден өтеді. Тірісінде ел ... ... ... ... аты да, атағы да өшеді..
Бұл мақал Мамай батырға байланысты ... ... адам ... ... ... ... ... Оның астарында адам атының да, затының да
мәңгілік емес екендігі деген тұжырым жатыр. [40]
Нақыл ... ... ... даналықтан туған, өсиет мәнінде
айтылатын әсерлі ой түйінділер, айымашылығы ел арасыгнда таралу шегінде,
көбінесе ... ... елге ... ... ... ... жер жарған
тұлғалар.
Абылайдың асында шаппағанда,
Атаңның басына шабасың ба.
Абылай - Орта ... ханы ... Ұлы жүз бен Кіші ... ... ... қазақ халқын біріктіруге күш салған кайраткер, ақылды
димломат, батыл қолбасшы болған. ... хан ... ... ... үш
жүздің баласы бас қосып, үлкен ас беріліп, 40 атқа бәйге тігілген. Тарихта
ең ұлы ас осы ... одан ... ... ... де 40 атқа бәйге тігіп
көрмеген.
Бұл сөздің қазақ халқына кең тарағаны ... ... ... ... ... ... ... байланысты тілімізде «Аблайдың ақ туы,
«Абылай аспас бар ма ... ... ақ ... бір ... астына жиналу, яғни
бірлікті, бірігуді» білдіретін символдық ұғымға айналған.
Аспанға ұшсам, ... ... ... Жалайыр Шора алады.
Ұлы жүз үйсіннен Абақ, Тарақ ұрпақтары тарайды. Тарақ балуан кісі болған,
асаудан құлағанда, аттың жалың ... ... ... «Жалайыр» атаныпты
Атақты құсбегі Шора осы ... ... оның құс ... ... шеберлігіне тәнті болған халық осы ... ... ... біткен
уайымға түседі, деп шығарған екен.
Ердің соңы Есет
Пірдің соңы Бекет
Кіші жүзде екі Есет батыр блған. Біріншісі - Еділ, Жайық ... ... ... Хиуа ... ... Есет ... Осы осынау
жанкешті батырлығына риза болған Тәуке хан ... аса ... ... ел ... тұздығың болсың.» деп батасын берген екен. Кіші жүзге
ауыз салмақ болған ... ... ... ... келді дегенше, әзірейіл
келді десейші» деп үрейленіп жөнеледі екен.
Бұл Есеттен бір ғасырдан кейін келген Есет ... ХІХ ғ. аты ... ғана ... ... Алшындардың қамқоршысы, ағасы, сахараның саяхатшысы
да болған адам. Жауға қарсы сөз ... мен өз ... ... ... Исайтайлар Есеттен рухани жәрдем, ақыл кеңес алып отырғаны ел ... ... ... мен ерен ... ... ел ... соңы Есет деп
айтып кеткен. «Жүректі болсаң, Есеттей бол, Білекті болсаң, Бекеттей бол»
деп Жетпіс бидің де ... ел ... ... ... бірге, халықпен бірге туып, бірге жасасып келе жатқан ... ... ... ... ... мифтік бейнелер мен тарихи
тұлғалар атаулары да ұлт мәдениетін дәйектейді:
Дәуіттің қоржынындай;
Сүлейменнің жүзігіндей;
Мұсаның асасыңдай;
Бұл атауларға осы ... ... ... сүйене отырып,
мынандай лингво-мәдени сипаттама жасауға болады. Ол үшін ... ... ... жүгінемің. Соған сәйкес діни ұғымдардың үш заты кереметке
ие ... ... - ... өте ұзақ ... ақылы мен күші сай ерекше
жаратылған жан деп суреттеледі. Адамның ... ... ... «қасиетті» діни кітаптар осы Дәуіт пайғамбар арқылы жаратылған.
Қасиетті кітап Дәуіттің қоржынында сақталғандықтан, халық бір ... ... ... ... қоржынындай» деп атап кеткен. [147]
Сүлеймен - (Соломон евр. Шелемо) Дәуіттің ұлы, мейірімді, данышпан патша
болған, желдің ... ... ... ... ... ... ... қызмететіп, су астынан асыл тастар жинаған. Су патшасы Сүлейменнің
алты қырлы, ... ... ... ... жоқ» ... жүзігі
болыпты. Шайтан Сақыр жүзікті алып қойып, Сүлеймен сиқырынан ада болады.
Тіліміздегі «Жүзігі барда, Сүлеймен, ... ... ... ... ... ... ... керек.
Мұса - (Моисей, евр. Моше) Құранда айтылатын Алланың елшісі, «Бес кітіпті»
жазған. Мұсаның таңғажайып асасы болған, ... ... 12 ... ... шөл даланы суға толтырған. «Мұсаның асасындай» деген тіркес
қиюмен келмей, орындалмай тұрған ... ... тез ... кетуіне
байланысты туған.
Қорыта келгенде, тарихи тұлғалар, мифтік бейнелер, яғни антропонимдер тек
мақал ... мен ... ... ғана ... ... ... ... т.б. ақын, жазушылардың әдеби
туындыларында сақталған.
1.1.4. Араб парсы тілінен енген антропонимдер.
Антропонимдердің ... ... ... бірі араб ... ... Араб ... ... зерртеген Т.Жанұзақов, З.
Рустемов, Н.Ондасынов, Ж.Ағабекова, ... ... ... мәдени рухани өмірінде ислам дінін ... ... ... ... ... ... араб ... жатады.
Түркі дүниесіне Иран халқтары тарапынан болған әкімшілік, мәдени әсерлер
мен Исламдінінің IX-X ғғ. Бастап кең тарауына ... ... ... ... ... араб тілдерінің әсері күшті болы. Бұл дәүірде әдебиет,
мәдениет, әкімшілік, ... діни ... ... ... ... айнала бастады. Ислам діні қазақ қауымында ырым-кәдерлерге
әсерін тигізді. Ислам салты бойынша бала ... ... үш күн, не ... ... соң шашы мен ... ... есім беру ... қалыптасады.
Есім беруде де ислам заңдары қолданылады, яғни ауылдағы қожа- молдалардың
біреуі шақырлып, оған құрмет-сый көрсетіліп, ... ... азан ... қою» рәсімі орындалатын болған. Хадисте: «Сіздер қиямет күнінде
өздеріңіздің және ... ... ... ... ... ... Алланың есімдері мен пайғамбарлардың аттары
да жақсы ... ... ... ... ... ... қоюға
тырысындар!» деп ескертеді [236]. Араб халқында кісінің толықө аталуы үшін
бірнеше атаулар бірге қолданылады: ... ... аты, ... ... лақабы, ныспысы (шыққан жеріне немесе айналысқан кәсібіне
байланысты), мансабы (атақ-шеніне байланысты): Мухаммад Абу Али ибн ... ... ... ... ... - өз аты, Абу Али - Әлидің ... Сина – ... ... ...... аты, ... - ... ат-
Табиб - дәрігер. Қазақ (түркі) зиялылары орта ... осы ... ... ... араб ... ... ел ... топтар мен зиялы қаум
өкілдерінің қабылдағанын көрсетеді. [10]
Арабтар ... ... ... бірге жергілікті халықтың
антропонимдеріне де әсерін тигізді. Оны араб тілінен енген қазіргі ... ... кісі ... байланысты айтуға болады: мысалы, апта
күндеріне қатысты қазақ кісі аттары ... ... Оның ... ... бек, жан, ғали, гүл, бике, сөздерін қосу арқылы адам ... ... ... ... Дүйсембек, Сейсенбек, Сәрсенбек, Бейсенбай,
Жұмағали, Жұмабике т.б. Ең ... ... апта ... ... ... Шәнбе – сенбі
Иекшәнбе - жексенбі
Душәнбе - дүйсенбі
Се ... - ... ... - ... ... - бейсенбі
Осы мәселенің арнайы ... ... ... ... [11] Онда ... ... ... Алланың «Көркем есімдері»
Әлем мәдениетінде үлкен орын алатын Ислам дінімен оның ... ... ... ... орын алғаны белгілі. Бұл тарихи құбылыс кісі
аттарының жаңа форма мен мазмұнға ие болуына әсер еттті. ... ... ... ... көбі Алланың «Асмауыл-хусна» деп аталатын 99 «Көркем
есімдері» мен оның түрлі фонетикалық варианттары арқылы ... ... ... ұғым араб тілінде «Ең жақсы есімдер» ... ... ... ... ... ... көркем есімдер деп қолданып жүр. Құран-
кәрімінде Алланың ... оның ... ... ... ... тазалығын т.б. қадір қасиеттерін бейнелейтін
сипаттар болып саналады» деп атап көрсетеді. [15]
Ғалымдардың пікірінше, ат ... ... кісі ... дініндегі балаға
жақсы, мағыналы ат қою туралы хадисіне ... ... ... Алланың 99 көркем есімдерінен таңдап беріп отырады.
Осыған байланысты халық арасында «кітапқа ... ... ... ... пайда болған. Мысалы: Рахман - мейірімді ... ... ... Әбіш (қысқарған түрі),
Әл-Әзим - ұлы Әзім, Әзімбай, Әзімхан, ... ... Уәли ... Уәли, Уәлиахмет, Уәлиолла [179]
Демек бұл жағдай орта ғасырларда елімізге келген Ислам таратушылары ... ... ... ... ... ... ықпал етіп,
ата бабаларымыздың ұстанған салт-дәстүрлері өзгеріске түскенін көрсетеді.
Нәресте туылғанда жасайтын ... ... ... ... ... молдаларды шақырып құрмет көрсетіп, олар жаңадан туған
қазақ балаларына дұрыс мағналы есім беруді қадағалады. Яғни бұл ... ... ... жаңа ... ия ... ... (киелі) антропонимдер.
Қазақ киелі лексикасын (агитопонимдерді) арнайы қарастырған
Қ.Рысбергенова, ... ... т.б. ... адамдар атауларына
жататын сөздер лексика-семантикалық тұрғыдан екі топқа бөлінеді: 1) ... 2) ... ... - әулиелер атаулары. Киелі антропонимия -
әулиелердің ... ... ... ... саны өте ... ... ... 8 категорияларға жіктеген. Олар негізінен әулие
сопылар есімдеріне қатысты аңызға ұқсас көптеген ... ... ... [79] Осы ... ... есімдерінің басты
ерекшелігі - олардың көбісі лақап аттар болуында. Сопы ... ... ... ... ... онда олардың табиғаттан тыс
қабілеттері сипаталады, кей жағдайларда белгілі бір киелі ... ... ... Мысалы, әулие сопы Қарабура есімнің шығу тегі
(этимологиясы) былай ... ... ... ... дәлірек айтқанда Бурахан әулиенің күмбезі бар. ... ... ... ... шын - аты Бурахан адзар. Ол
атақты Қараханның үзеңгілес ... ... ... ... ... ... қарахандықтар әулетінің негізін қалаушы, Әулие ... ... ... Ақтан - сопы әулиенің ұлы, оның ... ... ... кең ... ... ... оның бүкіл қауымға ... ... ... бураға мінген адам жерлеуі керек деп ескерте отырып,
өзінің жерлеуіне қатысты аңызбен байланысты. Бұл адамнан басқа бір де ... ... ... ... ... ... Солай болды да. Қожа Ахмет
Иасауи қайтыс болған соң, үстіне ақ жауып, жанына әулиені ... ... ... ... ... түйе ... адам пайда болды. Ол жаназа
оқып, ... да ... ... жасады. Сосын ол адам Түркістаннан
оңтүстіке қарай бет ... Сол ... ... ол нәр ... Елді мекенге
келсімен жуынып-шайынып сол жерде қайтыс болады. Бурахан көз ... ... ... ... ... ... үстіне күмбез орнатылды. Шын атын
білмейтін жұрт оны Қарабура деп атап кеттті. «Бура - ... ... ал қара ... ... Осы ... ... аты қалыптасты. Бұл әулие туралы екінші
болжам бойынша, Қарабура қазақтың Тама руынан шыққан деп есептеледі. Ол ... ... Қожа ... ... ... он ... ... жеткізеді. Сондықтан да оны Қарабура деп атап кеткен». [88]
Ертедегі ислам тарихындағы ... мен ... ... ... ... ... ... магиялық жанрлары ... ... ... ... ... ... ... иесі, Қамбар ай,
Шөл иесі, Қамбар ай. Қамбар өзің қолдасың,
Қолдамайтын кім бір ... ... ... аты ... Қияс пайғамбар,
Ойда Илияс пайғамбар,
Сізден басқа кімім бар. Алпыста анам Аналық
Бибібатимаға тапсырдым.
Қазақ киелі ... ... ... ... - ... жалқы географиялық атаулары ретінде жиі қолданылады. Тірі
кезінде сыйынып-табыну көзіне айналған ... о ... ... сөң
нағыз әулиелігі, киелігі арта түседі, жерленген орындарында адамдар ... ... ... ... ... ата, өз ... Ысы ата, ... Шаймерден, Жабай ата, Ыбырайым ата, Қарашаш ана, Көз ата, ... Қыз ана, ... ата, ... ата, ... бап, ... бап, Құрбан
ата, Қожа Ахмет Иассауи, Гауһар ана, Үкаш ата, Шахан ата, Жылаған ата, Баба
Түкті Шашті әзіз, Қарабура, ... ... 41 ... ... ... ... ана, Сыланды ана, Ысмайыл ата, Ерназар ата және т.б. [11]
Киелі антропонимдердің келесі бір лексика семантикалық тобын ... ... ... ... құрайды. Бұл есімдердің бірқатары
құрандық ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Мысалы ислам пайғамбарлары ішінде
Дәуіттің аты ... ... ... ... ... иесінің аты Крдәуіт
ретінде белгілі. Мұхаммед пайғамбардың қызының аты Фатима (қаз. ... ... ... ... фольклоры мен халық санасында босанатын
әйелдері желеп жібеуші ретінде көрінеді. ... ... ... ... ... ... пірі ... баба антропонимі кездеседі.
Қазақтардың егіншілік салттарын зерттеген ... ... ... ... ... ... деятельности казахов, земледелию приписывалось
сверхъстественное происхождение, связь с особым ... ... ... В ... ... где ... возникло и развивалось среде
оселдлых ираноязычных народов, покравителем земледелия и первоучителем
земледельцев почитался ... ... ... ... Дехкан (Дед-
Земледелец) и покланялись ему, пока вели свое единоличное ... ... на ... ... при ... ... поливной водой.
Казахские земледельцы - егінші - также почитали ... ... и ... к нему при всех ... ... в годичном цикле
земледельческих работ». [49]
Қазақтың табыну фразиологиясында да сол сияқты ... баба ... ... ... баба ... берсін! Диқан баба қолдай
гөр! Бұл фразиологизмдерде бата-тілектік сипат бар. Тұқым ... ... ... ... ... ... баба! құрт-құмырсқа,
Жан-жануардан қалғаны менікі!
қазақ киелі сөздерінің «Киелі, қасиетті адамдар» лексика семантикалық
тобын мынандай микротопқа бөлінеді: 1) ... ... ... ... әулиелер аттары 2) сопы әулиелер ... 3) ру, ... ... ... 4) ... ... ... (олар
жерленген киелі орындар) 5) кәсіп-мамандық жібеуші иелерінің аттары.
Сонымен, қазақ киелі антропонимдер дегеніміз бұл пайғабарлардың, сопы
әулие ... яғни ... ... ... ... ... антропонимдер, патронимдер.
Қазақ топожүйесін қалыптасуындағы антропологияның көрінісі негізінен,
лингвомәдени ... ... ... ... ... ... ... А.Сембиев, Шығыс Қазақстанда
Б.Бердібек, А.Әлімхан, Батыс ... ... т.б. ... ... ... ... жеке ... мен әулетесімдерден
(фамилия) жасалған топонимдер көп кездеседі. Негізінен елді мекендер
кісінің жеке ... ... ... ... атауында әулетесімі
қосарлана айтылады. Жекелеген адамдардың аты жөнімен аталатын географиялық
объектілер атаулары сол ... елді ... ... ... ... ... тұрған, халық арасында, өз ортасында үлкен беделге ие ... ... ... ... ... Жамбыл, Аманкелді, Қошқарата,
Қалдыкөл, Асан, Алтынбек құдықтары т.б. Көрнекті ғалым Э.М.Мурзаев «Елді
мекендердің ... кісі ... ... ... аты жиі ... ... [] Жоғарыдағы мысалдан көрніп отыр антропонимдердің
топонимдер орнына жұмсалуын көрсетеді. ... ... ... ... ... ... байланысты. Сонымен халықтың тұрмыс
тіршілігі, ... ... ... ... ... ... бір кезендегі саяси
ұстанымы да көрініс тапқан адам ... ... ... ... да тарихи оқиғаның, құбылыстың, жағдайдың болмыс
бейнесі көрініп тұрады. Сондықтанда ... ... діни ... сенім берік
орныққан Оңтүстік аймақтағы елді мекендер мен жер су, ... көл, ... ... ... ... ... мен әулиелер, тарихи тұлғалар
есімдері жиі кездеседі. Қоғамдық орта, әлеумет өмірінің ... ... ... ... топонимияда өз ізін қалдырып отырған. Осы
орайда аймақтағы елді ... жер су ... ... ер ... ... айту ... ... Амангелді, Лесбек батыр, Қазыбек,
Қабанбай, Рысқұл т.б. ауылдар. Осы заңдылықтың өзі қоғамдық ортада ... орны ... ... ... ер азаматтың мойында екенін
көрсеткендей, ер адамды қадірлеу, сыйлау, ... ... ... ... Кеңестік кезенде аймақтағы
елді мекен, атаулары терең өзерістерге ұшырап, орыс тілді атаулар көбейді.
Мысалы: Түркістан ... ... ... ... ... ... ... Стаханов, Горький, Карл Маркс, ауылдары, Мақтаарал
ауданында ... ... ... Чкалов, Чехов аулдары, Отырар ауданында
Ильич ауылы, Түлкібас ауданында Мичурин ауылы т.б. Осы ... ... тек ... ... ғана емес ... да ... ... жерлерінде сақталған. Еліміз тәуелсіздігінің арқасында
ежелгі ... ... ... Бұл ... әлеуметтік
факторлардыңатаулардағы көрініс сонымен бірге оңтүстік Қазахстан аймағының
топонимдік жүйесінде халықтың ежелден берігі діни ... әдет ... ... ... әмбилердің есімдері географиялық атауларда кеңінен орын алып
отырған. Оңтүстік Қазахстан обылысында зерттеу ... ... ... агиотопонимдердің сипаттауда және топтастыруда
ертедегі ислам ... ... ... ... ... ана, ... ... топонимдерге немесе никронимдер: Әзірет
Сұлтан, Баба Ата ... ... ... ... Ата, ... Ана, ... ... Бура, Ақ баба, Әулие Ата, Укаш Ата әулие, ата ... ... ... ... болған. [11]
Ұлы әулиелердің бұрын қараусыз ... ... ... ... ... ... ... келтіріп, халық көп жиналатын
жерге айналды. Мысалы: ... ... ... ... Дәу ... ... аудандағы Ұзын ата ауылы, Төлеби ... ... ... ... ... ... ата, Дихан баба ауылдары қасиетті құтты
мекендер. Бұл елді ... ... ... ... ... ... ... тұлғалар, қаситті адамдардың патронимднерден
тұрады. Оңтүстік Қазақстан аймағы топонимдердің құрамында жеке адамдардың
есімдері мен әулет ... ... ... ... ... ... келгенде, Оңтүстік Қазахстан аймағының ... ... ... ... мекендеген әулиер патронимдермен
байланысты екен.
1.1.7. Қазақ тілінде эпионимдік есімдер.
Г.Күзембаеваның «Қазақ тілінде эпонимдік аталымдар» деген мақаласында
эпонимдер тілде ... ... ... және қазақ тіл білімі
саласында қолдануындағы ... ... ... ... «эпоним деген сөз біреуге өз есімін ... ... ... деп анықталады. Басқаша айтқанда эпоним - басқа оним жасауға себеп
болатын ... адам ... Орыс ... ... терминінің басқа да
аталымы бар. Мысалы мәдениеттанушы ғалым оны ... ... деп ... [27] ... бұл ... ... «Эпионимдік
терминдер біз жеке адамдар есімдерінен жасалған терминдерді айтамыз», дейді
[16] , ал ... ... жеке адам ... ... ... немесе
жалқы есімдер» деп жазады. [28] Эпоним атауларының ерекшеліктеріне назар
аударған ... ... ... (1961ж. ал оны әрі ... ... ... ... байланысты мәселенің бірі - жеке адам есімінің
семантикасы. Эпонимдік ... ... ... ... ... саясат
қайраткерлерінің есімдерімен қатар ғылым тарихында алғаш жаңалықтар ашқан
адамдар есімдері де жатады. Мысалы, Бөкетов, Машанов, ... т.б. ... ... бір ... ... әр түрлі білім
салаларындағы ... ... атау ... ... болатындығы. Мысалы
философиядағы бағыттардың, ағымдардың, мектептердің атаулары және ... ... ... ... Кант ... Энгельс мектебі т.б.
Медицина да мысалы ... ... ... ... ... ... зерттеген және ойлап тапқан медицина құралдарының
атаулары. Физикада физикалық модельдер, құбылыстар, ... ... ... ... ... - белгілі бір дәуір «куәлары», ғылыми жаңалықтар
ескерткіштері. Эпоним атауларына әр ... ... ... ... ... өмір ... ... билер, басқа да белгілі адамдар
есімдері енеді. ... ... ... ... жол, ... ақ туы ... ... пайда болатын семантикалық өрістер білімнің нақты
саласындағы, ұғымдық ... ... ... ... ... байқалады. Ол терминалогия теориясында қарастырлады.
Қазіргі уақытта эпонимдік аталымдар медицина, химия, ... және ... да ... ... көбірек ұштасады, сондай ақ
информатика, экономика және тағы басқа салаларында да ... ... ... ... ... ... ... идеяларын жүзеге
асырғанағымдар мен мектепке берілген: сократ мектептері (Сократ 470-399
б.д.д. ), аристотелизм ... 384-322 ... ... «Пифагор
теоремасы» деген термин, физикада «Архимед заңы», «Архимед күші» ... ... ... тіл ... ... ... ... жыл сайын толығып,
тіліміздің сөздік құрамын байыта түседі. Қазіргі этнонимдер филологиядағы
Абайтану, астрономиядағы Сәтпаев кіші ... ... ... ... және т.б. ... ол атаулар тілдің әлеуметтік қызметін, динамикасың
сипатын дәлелдейді.
1.1.8. Кісі атарындағы эфемизмдер мен ... - бір ... ... ... ... өз ... емес ... атау. Айтуға дөрекі, қолайсыз сөзді сыпайы сөзбен ауыстырып айтудың
негізінде шыққан. ... ... айту - ... айту, ұрланыпты - қолды
болыпты.
Табу ерте замандардағы ... ... ... ... ... тікелей айтуға қорқып, тиым салынуынан қалыптасқан. Бұл
құбылыс әдетте табу деп аталады. Қазақ халқының ... ... ... ... ... жақын туыстарының, ата-енесінің аттарын атамайтын.
Мысалы: қайын сіңілерін бикеш, ерке деп ... ... ... ... да ұят ... ... замандас немесе аттас деп атау дәстүр
ұстаған. Бұл проблеманың қазақ және түркі тілдегі табиғаты, тілдік ... ... ... ... ... ... ... мәдениетпен сабақтастығы, оның генезисі анықталады. Жоғарыда
келтірген қойған атаулары ... ... ... ... бұл ... ... оның ... саяси т.б. қызметіне қатысты динамикалық жүйе
екендігі М.Жұмағұлованың «Газет эфемиздер» деген ... ... ... ... оның ... қазақ тілінде жалқы
есімдер табуға айналған. Ш.Саадиевтің мәліметі бойынша әзірбайжанда күні
бүгінге дейін шын ... ... ... ... «әр баланың чын
ады - шын аты және ямен ады - жасырын аты бар». ... ... ... екі ат болды, оның бірі - шын ат, ол ... ... ... ... ... ат ... саналған. [42] Қазақ жалқы
есімдерін - антропонимдерді зерттеуші Т.Жанұзақ былай ... ... слов ... имел свое ... и в ... лично собственных имен.
Казахские замужние женщины давали свои имена Төрем, Шырақ, Жарқын, Тетелес,
Мырзажігіт, Шырайлым, Бикеш и ... ... ... ... ... ... зерттеушілер күйеуі мен оның туыстарының атын айтуға тыйым салыну
некелік қарым-қатнастың сипатына байланысты деп ... Әйел ... ... ... ... ... оған бірқатар сөздік
тыйымдар салынады: «Большинство запретов, ... было ... ... во ... ... и ... ... снимались, но оставался
от минимум символов, который на протежении всей ее жизни на ... ... ... ... ... - ... ... существа «со
стороны», находившегося в роде. Она не ... ... ... ... имена
своих старших родственников. Для нее их имен словно бы не ... как ... ... Антропонимдер мен жалқы есімдерді қолданған
кезде мұндай сөздік тыйымдар (табу), жоғарыда атап ... ... ... ... ... ... әйелінің сөзіндегі табуға айналған жалқы
есімдер ... ... ... Т. ... ... ... ... имена заменялись нарицательными по определенной системе.
Мужчин старше мужа женщины называли қайынаға (деверь). При ... ... ... ... ... в ... форме, например
вместо Али-Сали, Турсын-Мурсын. Для замужней женщины являлись ... ... ... ... ... есімдердің қолданысы
Түркі халқының, оның ішінде қазақ халқының поэтикалық шығармаларындағы
прецедентті есімдерін қарастырған ... ... ... Орыс тіл білімінде ... ... ... т.б. ... ... ... ... есімдердің қолданысы» деген мақаласының
зерттеу нысаны «Мұхабат-наме», «Ақиқат сыйы», «Хұсрау уа Шырын» поэтикалық
шығармакларындағы ... ... Осы ... ... ... ... айналған есімдер: Xатымтай, Рүстем, Әли, Шырын,
Фархад, Xұсрау, ләйлә, Мәжнүн, ... ... ... Омар,
Оспан, Наушарбан, Алла, («Ақмқат сыйы»); Әли, Иса, ... ... ... ... уа ... ... ... есімдерді
үшке бөліп қарастырады. 1) кеңінен танымал шығармалар бойынша (Шырын,
Ләйлә, Мәжнүн, Фархад, ... 2) ... бір ... ... ... 3) ... яғни ... тұтатын Алла пайғамбар есімдері (
Алла, ... ... Иса, ... ... ... «Ақиқат сыйы» шығармасында есімдер аталған
классификацияның үшінші, яғни ... ... ... қатарына
кіреді. Ал Құтбытың «Хұсрау уа Шырын» поэтикалық шығармасындағы прецедентті
есімдер ... ... ... ... ... барлық үш түріне жататын прецедентті есімдер.
Зерттушінің прецедентті есімдерінен талдауынан мысалы:
Кел, ей шарпашы, келтіргін лағыл шарап,
Көпті ол [жомарт] қылды Xатымтайдай
Көңіл Шырын ... ... ... ... ... ... ... Шырын, өзің Xұсраудан артықсың,
Ләйлә болар сенің сұлулығыңа Мәжнүн.
Мұхаммед Ходжа-бек ... ... ... майдан ішінде.
Егер сені Рүстем десем, жарасың,
Қылышыңмен жауларыңды жарасың.
Хорезми шығармасында ... ... ... ішінде толықтыра
беріп, батырлығымен аты шыққан ... ... ... ... ... ... болса, ғашықтың құрбандары Фархад, Хұсрау,
Мәжнүн екендігін контекстік анықтама арқылы берсе, солт кездегі ... ... ... ... ... ... сыйында» Омар, Оспан, Алла, Наушарбаның кім
екендігін мәтін ішінде көрсетіледі ... ... Омар ... ... ... ... ... жөнінен нағыз Наушарбан
Уа, Алла, кешуріші иемсің, кешір!
Ал Құтб «Хұсрау уа Шырын» шығармасында «кімнің - кім ... ... ... түседі:
Екінші Омар еді дін бастаған;
Бұл төртінші Әлі, ол еркектер ... ... Иса мен ... келтірген прецедентті есімдеріне контекстік анықтамасы
берілген. Ол сол кездегі сол ... ... ... ... ... сол ... өмір сүрген шығармадағы кейіпкерлердің болмысы.
Прецедентті есімдер жөнінде Ю.Н.Карауловтың айтуынша: ... ... ... ... деп атау С. ... тек ... байланыстырып зерттеу дұрыс болмас, өйткені мұның бірнеше ... ... олар ... ... түспес бұрын миф, аңыз, әңгімелерде
қолданылды, екіншіден қазіргі кезде көркем шығармамен бірге діни, снымен
қатар халық ауыз ... ... ... т.б.) және ... пен ... публицистикалық шығармалар да прецедентті мәтін
қатарына жатады деді.[ ... ... С. ... ... поэтикалық шығармаларға,
фразеологизмдерге, мақал-мәтелдерге, ырым-сенімдерге келтірген прецедентті
есімдерге мысалдары:
Фразиологизмдердегі прецеденті есімдер:
1. ... ... ... ... ... ... Атымтай [-дай] жомарт
4 Алла құдай бағын ашты.
Аталған фразиологизмде құдретті күшті Алла тағаланың ... ... мен ... ... ... ... аты ... әйгілі
болған Атымтай образды тура мағынада берілген.
Мақал мәтелдегі прецедентті есімдер:
1Атымтайдай жомарт бол, ... әділ ... ... мың ... ... бір ... санапты.
3Талап пендеден, жеткізу Алладан.
4Алла деп барсаң, аман келерсің.
Атымтай, Наушарбан прецедентті есімдерді қай қасиетімен ерекшеленетіні
мақал мәтелде көрсетіледі.
Ырым сенімдегі прецедентті есімдер:
Ассалаумағалейкум, ... ... ... ... үшін Омар, Оспан.
Омар, Оспан образдары күллі мұсылман қауымы үшін қасиетті тұлға,
жәрдем етуші бейнесінде қолданылады. ... ... ... ... ... жасаған талдауында конфессионалды Алла, пайғамбар
қадір тұтатын ... ... ... шығармаларда , фразиологизм, ... ырым ... ... ... Ал, ... символы болып
табылатын Ләйлә,Мәжнүн, Xұсрау, Шырын, Фархад ... ... ... ... ... ... ... Қыз Жібек пен Төлеген,
есімдермен алмастырылған. Күш, қуат ... Әли, ... ... тұлғалар да
Қажымұқан, балуан Шолақ т.б. ... ... сай ... [235]
Қорыта келгенде прецидентті есімдер дегеніміз ... ... ... ... есімдері. Прецедентті
есімдер біздің мәдениетімізде, әдебитімізде, тарихымызда ерекше орын алады.
1.1.10.Генотопонимдердің топонимиялық аймақтағы тарихи ... ... ... ... жер ... ... көл, ... т.б.) мен агиотопонимдер (әулие, киелі кісілердің жерленген жерлері)
жатады. Ондай ... ... ... ... ... құрамындағы аталық тармақтардың аталған ... ... және ру басы ... мен ... ... ... ... Ел қорғаны батырлар есімдеріне байланысты қойылған топонимдер.
Орталық Қазақстандағы геронократиялық ... ... ... ... ... мысал келтірдік.
Рулық құрамындағы аталық тармақтағы қатысты қойылған атаулар Орталық
Қазақстан өңірінде Бес мейрам бірлестігіне ... ... ... Бес мейрамнан тарайтын болатқожа (каракесек) руынан Ақша, Түйте
атты екі ұл туады. Қаз ... ... би ... ... Бошаннан тарайды.
Қарқаралы каракесектерінің ауызша шежіресінде былай айтылады:
Бошаннан бес ұл туады арыстандай,
Егессе арыстанмен ... ... ... мен ... ... де қошқар туған арыстандай.
Осы бір бір атадан тарайтын бес ... ... ... Бес ... ... олар ... ... өңірі Бауыр Бошан елі деп те аталынады.
[110]. Бошанның үлкен ... ... ... Каракесек шежересінде
Наманайдан Бұлбұл, ... ... ... ... ... ... ... халқаында есімі белгілі, аты аңызға ... ... ... ... ... ... өткізеді.
Бес мейрам бірлестігінен тарайтын рулармен көрші қатынаста болған
дадан тобықты, ... ... ... ... руларының да өмір
сүргендігін тарихи деректер мен аңыз ... ... ... ... әйгілі билер шығып, Арқа даласындағы ел ... ... ... ... даналығы мен тапқырлығын бағалаған халық олардың есімдерін
топонимдермен таңбалап, бүгінге дейін әулие ... олар ... ... ... атап келеді. Солардың бірі Жобалай би көп жылдар бойы дадан
тобықты руының ... ... Оның ... ... ел қаты
сыйлаған. Кеңес өкіметі орнағаннан соң оны болыстық қызмет атқарған ... ... ... ... ... алып жүреді. Жолда қолы байлаулы Жобалай
шанадан ауып түседі, орынан ... ... ... ... ... ... ... көтеріп ал» деген сөзі ел арасында мәтелге ... ... ... 25 км ... Қазақстандағы ел қорғаны батырлар есімдеріне байланысты
қойылған геронократиялық атауларының қоғамдағы орны ерекше. ... ... ... тарихи-әлуметтік жайлардың бәрі де Орталық Қазақстан ... ... [60] ... хан мен ... хандары ту тіккен Шыңғыстау ... ... ... ... ... Осы өңірлерде жауға шапқан
Жалаңтөс (Соқыр), Жидебай, Сеңкібай, Байғозы, ... ... ... ... ... ... елде ... сақталып қалған.
Соқыр - өзен, бейбіт. Қарағанды қаласының ... ... ... ... ... ... Жалаңтөс батырдың есіміне байланысты
қойылған. Жалаңтөстің батырдың Соқыр атауына ... ... бір ... алуы ... ... Өз ... ... жерленген өзен бойы Соқыр -
басы, бейіт жанынан ағатын өзен ... ... деп ... ... - ... Шет ... орналасқан. Жидебай батыр ... ... Атау ... ... - ... ... тарайды. Сеңкібай - бейіт,
өлке атауы, Шет ... ... ... ... ... ... тарайды,
халық батыры. Байғозы бейіті Ақадыр ... 50 ... ... ... руынан тарайды. Күшікбай - бейіт, әрі жергілікті халық
әулиелі жер ретінде ... ... ... тоқа ... халық батыры.
Ағыбай бейіт, Ақтоғай ауданында. Қаракесек, ... ... ... бас қолбасшысы болған. Өмірінің соңында ... ... ... ісін ... ... [81-82] XVII ... ... ұлт
азаттық көтерілісінің басшыларының бірі Олжабай батыр, айдабол руынан
тарайтын. ... ... ... ... Ә.Марғұланның айтуынша Олжабай
батыр 1709 жылы туып, 1785 жылы Ереймен тауының сыртындағы Сілеті ... ... ... Ол ... ... обылысы, Ерейментау ауданы
жерінде. [133]
Жасыбай – көл және ... ... асу. ... ... ... атымен
аталуына осы көл жағасында қалмақтармен ... ... ... ... жасырынған қалмакқ Құбамергеннің тасадан атылған оғынан ... ... ... Ол ... ... ... «Баянауыл» дастанында
жазылған:
....Жол салған тасты бұзып Жасыбай ер,
Әркімнің ертедегі-ақ ауызындағы ер.
Арқадан қалмақ ауып өз ... соң ат ... ... кім ... ... тап руы ... [155-120]
Осы келтірген мысалдарда қазқақ халқының белгілі би, ... ... деп ... ... ... есімдерінің этномәдени сипаты.
Қазақ тіл білімінде жан-жақты ... ... ... ... күрделі бір саласы – антропонимика. ... ... ... және onoma ... «есім» деген сөзі) деп бір ... ... ... кісі ... ... айтады. Антропонимика кісі аттары,
әке аты patronim (очество), фамилиялар, лақап аттар (прозвища), бүркеншек
аттар (псевдонимы) ... ... бір ... ... шығу, даму негізі халқымыздың өткендегі
тарихымен тікелей байланысты. Қазргі тіліміздегі кісі ... ... ... ... ... мағынасы ұқсас, жасалу тәсілі мен құрлысы
жағынан бірдей болып келуінің сыры- есімдердің шығу ... ... ... заманы мен орта ғасырларда пайда болған антрополексеманың жалғастары
болып саналатындығы белгілі.
Есімдер мен фамилиялардың баршасы ерте кезденақ тіліміздегі ... ... ... Бірақ олардың кейбіреулері арғы заманнан келе
жатқандықтан бастапқы мағынасы ... ұмыт ... ... ... қалмады. Ондай есімдер тегі жағынан екі түрлі. Бұл ... ... шығу ... мен мағынасы тек этимологиялық ... ... ғана ... ... ... қыпшақ-половец кісі атауларын белгілі түрколог
Н.А.Баскаков зерттеген. Баскаков қыпшақ-половец есімдерін қолдануына қарай
мынандай негізгі екі топқа бөледі: 1) кісі ... 2) ... ... ... ... ... ... біріктіретін топтық атау. Екінші топқа жататын
лақап немесе топтық атаудың негізінде кісі атауы жатыр.
Топтық атау есім және ... ... ... ... екі ... ... Түркітанушылардың, этнологтардың,
шығыстанушылардың басым көпшілігі, қыпшақ тіліндегі антропонимдердің мен
этнонимдердің екінші ... - көне ... ... сөзі мен ... аға (старший брат, дядя по отцу - ... к ... ... ... ... ... зерттеулерін қыпшақ-половец тайпаларында қолданылған
жалқы есімдерді лексика семантикалық топтарғ:
1. Тайпа немесе ру-тайпалар одағының ... ... ... ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні туралы94 бет
Қазақ тіліндегі антропонимдердің лингвомәдени жүйесі104 бет
Антропонимика мен лингвомәдениеттанудың сабақтастығы11 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Балалар әдебиеті кейіпкерлерінің тілдік тұлғасы20 бет
Гендерлік лингвистиканы зерттеудің теориялық аспектілері9 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Жұмабаев Мағжанның тілдік тұлғасы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь