XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті

Жыраулар поэзиясы
Жыршы
Асан қайғы (XV ғасыр).
Қазтуған жырау (XV ғасыр).
Қазтуған жырау (XV ғасыр).
Шалкиіз жырау (1465—1560).
Жиембет жырау (ХVII ғасыр).
Ақтамберді жырау (1675—1768).
Үмбетей жырау (1706—1778).
Шал ақын (Тілеуке Құлекеұлы) (1748—1819).
Жыраулардың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да, көптің мұңы, көптін жайы туралы айтылады.
Жыраулар поэзиясы. Жыраулар поэзиясының күндылығы неде? «Бұл дәуірдегі әлеумет тіршілігінің, — дейді М. Әуезов, — ең шешуші мәселесін әдебиет жүзіне түсіріп, алғашқы рет қалың ел қамын ойлап, күңіренген қария — Асан. «Бұл заман сыншысы сөйлесе, шешілмеген жұмбақ, түйіні шатасқан сөздерді ғана сөйлейді, өзі туған заманның белгілерін қарап, келешек заман не айтарын болжайды: сөзінің бәрі терең ой, терең мағынамен сөйленеді. Айтпақ жайларын ашып, ұғымды қылып айтып бермейді. Әдейі көмескілеу, жұмбақ қып айтады. Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да көптің мұңы, көптің жайы туралы не көпке арналып ақыл, өсиет есебінде айтылады». Ғалымның осы ғұламалық пікірінде жыраулар поэзиясының идеялық-көркемдік мәні терең ашылған.
Халқымыздың осы зергерлік сөз тұнығына әрі ақын, әрі ғұлама Шәкәрім де ден қойған. Ол «Ескі ақындық» деген өлеңінде халық мұрасын, ауыз әдебиетін, жыраулар поэзиясын аса жоғары бағалаған:
Тақпақ пен мақал тағы артық,
Суырыпсалма жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды-артына қарамай,
Соққанда жырды суылдап,
Жел жетпейтін құландай.
Шәкәрім ескі ақындар поэзиясында «терең сыр» барын таниды. Олардың жырында «қыран құстың ұшқаны», «ақбөкеннің жүрісі», «жайдақ желдің желісі», «мөлдір судың аққаны», «жел жетпейтін құландар жүйріктігі», «адам жанының жайма шуақ кезеңі» — баршасы, көшпелі Қазақ өмірінің бүкіл әлеуметтік, рухани тіршілігі бейнеленген деп керемет ой түйген. Жыраулар поэзиясын айтулы сөз зергері Мағжан Жұмабаевта «Батыр Баян» поэмасында:
Бұқар мен Тәтіқара жырлағанда
Толқынды тұңғиық боп төгілді жыр,—
деп аса қадірлеген. Демек, жыраулар поэзиясы — халқымыздың неше ғасырлық өмірін өнер өрнегіне, ақыл сөзіне бейнелеп түсірген, өшпес, өлмес мұрамыз.
Жыраулар поэзиясы халықтың басынан өткерген тарихи оқиғаларды, оның арман-мұратын, кешірген ауыртпалықтарын жырлаумен ғана бағалы емес, елдің саяси-әлеуметтік тіршілігін, ой-санасын, дүниетанымын көркем бейнелі тілмен бере білуімен де бағалы.
Жыраулар поэзиясы соны философиялық терең ойға толы. Олардың поэзиясы өсиетнама түрінде іселеді. Сондықтан да жыраулар поэзиясында нақылдың сөз оралымдары мол.
        
        XV—ХVIII ғасырлардағы қазақ әдебиеті
Жыраулардың сөзі ... ... Не ... да,
көптің мұңы, ... жайы ... ... поэзиясы. Жыраулар поэзиясының күндылығы неде? «Бұл дәуірдегі
әлеумет тіршілігінің, — дейді М. Әуезов, — ең ... ... ... ... ... рет ... ел қамын ойлап, күңіренген қария — Асан.
«Бұл заман сыншысы сөйлесе, шешілмеген жұмбақ, ... ... ... сөйлейді, өзі туған заманның белгілерін ... ... ... ... ... сөзінің бәрі терең ой, терең мағынамен ... ... ... ұғымды қылып айтып бермейді. Әдейі көмескілеу, жұмбақ қып
айтады. Жыраудың сөзі мақсатсыз айтылмайды. Не айтса да ... ... ... ... не ... ... ... өсиет есебінде айтылады». Ғалымның осы
ғұламалық пікірінде жыраулар поэзиясының ... мәні ... осы ... сөз тұнығына әрі ақын, әрі ғұлама Шәкәрім де
ден қойған. Ол «Ескі ақындық» деген өлеңінде халық мұрасын, ауыз ... ... аса ... ... пен ... тағы ... жағы артық,
Айтады олар ойланбай,
Сыпыра жырау, Шортанбай,
Үмбетей мен Марабай
Алды-артына ... ... ... ... ... ескі ... поэзиясында «терең сыр» барын таниды. Олардың
жырында «қыран ... ... ... ... ... желдің желісі»,
«мөлдір судың аққаны», «жел жетпейтін құландар жүйріктігі», «адам жанының
жайма шуақ ...... ... Қазақ өмірінің бүкіл әлеуметтік,
рухани тіршілігі бейнеленген деп керемет ой ... ... ... сөз ... ... Жұмабаевта «Батыр Баян» поэмасында:
Бұқар мен ... ... ... боп ... жыр,—
деп аса қадірлеген. Демек, жыраулар поэзиясы — халқымыздың неше ғасырлық
өмірін өнер ... ақыл ... ... түсірген, өшпес, өлмес мұрамыз.
Жыраулар поэзиясы халықтың басынан өткерген тарихи оқиғаларды, ... ... ... ... ғана ... ... елдің
саяси-әлеуметтік тіршілігін, ой-санасын, дүниетанымын көркем бейнелі тілмен
бере білуімен де бағалы.
Жыраулар поэзиясы соны философиялық терең ойға толы. ... ... ... ... Сондықтан да жыраулар поэзиясында нақылдың сөз
оралымдары ... өз ... ... негізгі тақырыбы қандай?
Жыраулар поэзиясының өзекті тақырыбы — ... елі, оған ... ... ... ... ... ... қоныс, ырысты жер
іздеген Асан қайғының «Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел ... ... сөзі — сол ... ... ... жүрек сөзі. Сол сияқты
Қазтуған жырау да «Қайран да менің Еділім» деп еңіреп өткен. ... ... ... ... бие біз ... деп ... ... армандаған,
«ауылдан топыр үзілмейі ошақтың оты өшпесе, май жемесе қонағым... он кісіге
жараса, бір ... ... ... деп, Ақтамберді жырау еліне ... ... ... ... ... қалаған. Жыраулар поэзиясы еліне
деген ыстық сезімге толы. Олар сол ... ... ... арнаған, халқын
сол елі үшін қызмет етуге үндеген, керек болса, жанын пида ... ... үшін қан ... ... ... елін, жерін сыртқы жаудан қорғаған
әйгілі халық батырларының ерліктерін жырлаған. Мысалы, Тәтіқара ... айт, ... ... ... ... айт ... батыр қайтса да бір қайтпайтын
Сары менен Баянды айт ... ... ... ... ... ерлікті айтсаң Бөгенбайды айт,
Найзасының ... жау ... ... ер Жабайды айт,—
деп дәріптеген.
Жыраулар өмір жайлы, достық жайлы, адамгершілік, ерлік жайлы, тіршілік
жайлы жыр ... өмір ... да ... көз ... ... ... («мынау жалған дүние кімдерден кейін қалмаған»— Шалкиіз), үнемі
өзгерісте болатынын дұрыс пайымдаған. Жыраулар поэзиясында адамгерішлік,
этика, мораль ... кең орын ... ... ... жастар ғибрат,
тағылым алар дүниелер молшылық.
Жыраулар поэзиясы өзінің әлеуметтік, адамгершілік сарынымен ғана емес,
көркемдік сапасымен де құнды.
Жыраулар поэзиясында синтаксистік параллелизмге, ... ... ... құрылған өрнектер де аз емес. Арнау түріндегі сөз қолданыстар
да баршылық. Жыраулар өз поэзиясында терең философиялық ойды ... ... ... ырғақтарын сол мақсатқа орай алған. Оған бірнеше мысал
келтірейік.
Жабағылы жас тайлақ,
Жардай атан ... ... ... бір ... мың қой ... жер, ... Қазтуған жырау «ж» дыбысын тамаша сөйлете білген. Дауысты дыбыстарды ... ... ... ... өлеңнің музыкалық сазын күшейткен. Шын
көркемдік тәсіл арқылы олар ... ... ішкі ... ... ... ... ... түскен. Мысалы, Жиембет жырау:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім, сені есірткен,
Есіл менін кеңесім,
Ес білгеннен, Есім хан,
Қолына ... ... ... ... ... Есім ... ... ашу үшін «е» дыбысынан өрнек
жасап сөйлеткен.
Ақтамберді жырау сұрай арнау сияқты ... ... ... Оның ... ... толғауынан:
Күмбір-күмбір кісінетіп,
Күренді мінер ме екенбіз...
Күдеріден бау тағып,
Кіреуке киер ме екенбіз?!
Төтелеп жүріп жол ... бір ... ма ... ... ... өлеңнің әсерлілік қуатын күшейткен, әрі «к» ... ... ... ... ... ... Жыраулар
психологиялық синтаксистік параллелизмді де шеберлікпен ... ... қарт ... ... ... бұлт ... елде көбейер,
Жігітті жігіт қорласа.
Ақбөкен келіп жытылар,
Алдын қазып орласа.
Пенденің бағы ... ... ... Ақтамберді табиғат пен адам тағдырын жарыстыра, салыстыра ... ... ... ... ... ... ... жыраулар
поэзиясының көркемдік сапасын айқын аңғаруға болады.
Жыршы — ауыз әдебиетінің дәстүрін ... ... ... ... ... таратушы. Ірі өнерпаз жыршылар жырларды өзінше
өңдеп не ... ... ... та ... Бұл ... қарағанда ерте кезден
жыршының тұлғасы екі түрлі болған деп ... ... ... да ... ... ... айту, суырып салып өлең шығару
қабілеті айқын көрінсе, ал басқаларда шығарылған жырды ... ... ... ... ... ... басым болтан. Жыршының
негізінде тек бұрыннан белгілі ... ... ... ... деп
санау кейінгі кезеңдегі жыр-шыларға ... ... ... ... ... ... кең өрістеген ертерек
замандарда ... ... ... мен ... ... ... ... шек болмаған. Кейбір белгілі эпостық жырлардың ондаған,
бірінен-бірі өзгеше нұсқалары сақталып, ... ... ... ... ... бірталай ірі өкілдері — ақындар бір жағынан жыршы, жыр да
шығарушы, айтушы ... ... ал ... ... ... ... ... айту әдетке айнала бастаған. Алайда қай ... ... ... ... жыр айту ... ... туу, ... негізделеді. Бір нұсқаны әр ... ... ... ... өзі де жырдың ... ... дәл сол ... ешқашан
қайталамайды. Сөзге шешендік пен ой өткірлігі елеулі міндет атқарады.
Жыршының түркі тілдес ... ... ... белгілі жарқын
тұлғасы — қырғыздың әйгілі «Манас» жырын айтушылар — манасшылар. Ежелгі
дәстүрі бар ... ... ... толғау, терме сияқты жыр үлгісіндегі
ескі нұсқалар жыршылық өнердің, жырдың ... мен ... ... ... ... бастағанын дәлелдейді.
Енді XV—ХVIII ғғ. елдің әлеуметтік тіршілігі, халық тағдыры, ... жеке ... ... ... көркемдік шешімін тапқан екен, соған
тоқталып көрелік.
Асан қайғы (XV ғасыр). Асан — өз заманының ... ... Одан ... ... асыл сөз» аз ... ... бірақ олардың бәрі ... ... Оның ... ... бар ... ірі сөз зергері,
терең ойшыл ақын екенін танимыз. Асан атына «қайғы» деген сөз ... ... ... ... ... біз оның желмаяға мініп, еліне шұрайлы, жайлы
қоныс, шүйгін жер іздеумен өмір кешкен халық қамқоры екенін ... ... ... ... баққан көшпелі елге керегі — бейбіт тіршілік. Бірақ ол кезде
жаугершілік, басқыншылық, соғыс, ... жер үшін ... жиі ... ел ... ... күйзеліске ұшыратқан. Жырау халық басына
төнген осы ауыртпалықты көре ... ... «Әй, хан, мен ... білмейсің» деген Жәнібек ... ... ... ... ... бар, аймағын көздеп көрмейсің» деп
күйзелген халқының қамын ойлау орнына, «қымыз iшіп ... ... ... басқа хан жоқтай елеуреп, ... ... ... ... үн ... ... бұл ... ханның мақтаншақ,
парықсыз, ұшқалақ мінезін тамаша бейнелеген. Елінің ... ... ... ... ... ... жасы еді... Ойылдан елді көшірдін,
Жемде кенес қылмадың, Жемнен де елді ... Еділ ... ... ... тар ... деп нали тіл ... қайғы ел, халық тағдырына, болашағына ... көз ... ... жыр ... ... ... Жырау ханға:
Тіл алсаң, іздеп қоныс көр,
Желмая мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір, —
деп ақыл-кеңес береда. Онан әрі ханға:
Аңдып ... көп ... жау боп ... қуды ... ... ... кеп сені өлтірер,
Осыны Асан біледі, —
деп, жырау халық көтерілсе, хан ... ауыр күн ... ... жырау халық күшін жоғары бағалайды. «Еділ бол да, Жайық бол,
ешкімменен ұрыспа», - деп, елді ... ... ... ... ... парасатты ой түйіндері мол. Ол өз тұсындағыларға да, келешек
ұрпаққа да биік адамгершілікті уағыздаған. ...... ... кетсең қайтесің
Түбі терең қуысқа, —
деп шалдуарлық теріс мінездерден сақтандырады. Сол сияқты ... құны ... қол ... ... соң, аса ... қоя бер, бұрынғыны қуыспа», -деп,
қайырымдылық, ерлік істерге жетектейді. Асан қайғының:
Арғымақққа ... ... ... ... өзім ... ... пейілге таласпа!
Артық үшін айтысып,
Достарыңмен санаспа!
Ғылымым жұрттан асты деп,
Кенессіз сөз бастама!
Жеңемін деп ... ... ... ... ... өмір тәжірибесінен түйген парасатты толғам-танымы,
философиялық терең ойлары бұгінгілерге де ... ... ... қаз» ... ... ойлары да
тереңділігімен, парасаттылығымен таңдаңдырады.
Асан жырлары тек өзінің мазмұнымен ғана емес ... ... ... ... ... толғау түрінде келеді.
Бұл заманда не ғаріп?
Ақ қалада без ғаріп,
Жақсыларға айтпаған, —
Асыл шырын сөз ғаріп, —
деп сөз ... ... ... ... жұрты — бұқара
Өз қолыңда ... ... ... туған ер ғаріп, —
деген ... ... ер ... өз ... өз ... ... ... қосады, оның жүрегі елім, жерім деп соққан ер азамат
болуын арман тұтады. Ақын поэзиясы дыбыс үндестігіне ... ... ... тапсаң тойынды...
Елбең-елбең жүгірген
Ебелек отқа ... ... ... ... жортып күн көрген... —
деген жолдарда жырау өз ойын айтып беру үшін ... ... ... ... ... ... киік ... өлеңінен де
кездестіреміз.
Қазтуған жырау (XV ғасыр). Ол өзін ... ... ... ... ... шешені», «буыршынның бұта шайқар азуы», «бидайықтың көл
жайқаған жалғызы» деп ... ... ... тайпалар көсемі, отты
биі, әскербасы, орақ ... ... ... ақын ... ... ... елі, кіндік кескен, кір жуған жері. Оны ақын ... ... анау үш ... ... ... ... жер.
...Жабысы менен тайы тең,
Жары менен сайы тең.
...Ботташығы бұзаудай,
Боз ... ... ... ... ... түйе таптырмас,
Балығы көлге ... ... ... ... ... ... перзенттік қалтқысыз сезімін өмірене өрнектейді. Ақын өз
жырларында батырлықты, ерлікті, елдікті дәріптейді. Оның ... ... ... ... ... деп ... ... қанар деп,
Азамат ердің баласы
Жабыққаның білдірмес,
Жамандар мазақ қылар деп, —
деген жолдардан мұны байқау қиын ... де ... ... жүн оққа ... ... ... жырау (XVI ғасыр). Доспамбет өз заманында жақсы тәрбие
алған, ... ... адам ... ... ... ... ... Ыстамбұлдан несі кем?!» деген
жолдарына Қарағанда Доспамбеттің көргені, білгені көп, білімді адам ... ... ақын өзін «Ер ... деп ер ... таныстырып
отырады. Демек, ол «астына қарт күренді мініп», «болат қылыш асынып» жаумен
талай шайқасқан ... ... ... Ол ... күн ... ... толған сайгез оқ өткеріп», «арғымақтың талдай мойнын тандырып» көп
жорықтарға ... Сол ... ... ... талай қауіп-қатер
төнген. Оқ тиіп, өлім аузынан қайтқан. Ол жайында ақын:
Айдаметке ок ... екі ... ... ... қара ... ... уақ ... бір қатты, жан тәтті,
Жара аузына қан қатты...
Жағдайсыз ... ... ... бір туғаннын жоғынан, —
деп, сол бір ... ... ... ... ақ ... деп, ... Жайығын, бетегелі
Сарыарқасын, елін, жерін шексіз сүйген:
Екі арыстан жау шапса,
Оқ ... ... ... ... ... өкінбес! —
деген жолдардан жыраудың еліне, жеріне деген перзенттік ... ... ... ... Ақын «Еділдің бойын ен жайлап, шалғынға бие біз байлап,
орындықтай қара ... ... ... ... ішер күн қайда!»— деп,
сол еліне тыныштық, бейбіт күн іздер шақты армандайды.
Шалкиіз жырау (1465—1560). Шалкиіз ... ... ... ерекше. Әйгілі ақын өз жырларында өмірге терең көз жіберген, аталы
ғибратнамалық сөз ... ... ... жорықтарға қатынасқан. Оның
жырларынан ерлік сарыны айқын сезіледі. Ол «дулығамның төбесі ... ... ... ... ... бас ... ... игі қолы болар ма!» деп, батырлықты ... ... ... ... тек ... ... жауға тиер» ер ғана қорғай
алады деген түйін жасайды. «Батыр ... қол ... деп, ... ... ту ... ... ... жайында толғаныстар мол. Ол адамды
жақсылыққа сүйсіндіріп, жамандықтан бездірген. Ақын жақсы деген не, ... не, ... ... ... ... ... ... қандай
әрекет, қылық-мінезінен көрінеді — міне, осы ... жыр ... ... ... Ақын ... сол ... ... парасаттылық ой тереңдігімен ерекшеленеді. Онда: ақын жастарды
адал ... ... ... ... Осы бір пікірлер — оның
жырының өзегі.
Ақын өз ойын жақсы мен ... ... пен ... салыстыра
өрнектейді.
Бір жақсымен дос болсан,
Азбас-тозбас мүлкі етер.
Бір жаманмен дос болсан,
Күндердің күні болғанда
Бар ғаламға күлкі етер, —
десе, енді бірде:
Ағайынның ... ... бар ... көп ... ... ... алмас, —
деп, сол ойын әрі қарай тереңдете жалғастырады. Ақын бұл жерде салыстыру
әдісін қолданған.
Шалкиіз жырының басты тақырыптарының бірі ... ... ... ... ... майды» деп халық ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан да ол
«малыңды бер де, басың қос, басыңды қос та, бек ... ... бер ... қос, бір күні ... ... «есендікте малыңды бер де батыр жи,
басыңа қыстау іс ... ... қолы жете ... ... ... Ақын жамандықтың бір ... ... деп ... сыр ... болмайды, дұшпаныңа ұстап береді, тұрақтылық жоқ, ел
алдында ол жақсының «дәйім бетін қара етер, қор етер» деп ... ... ... ... ... без, ... бол ... ғибрат айтады. Жырау ел
билейтін басшының қауым, әлеумет өміріндегі орнын да ... ... ... болар, бес болар,
Ішінде абаданы бір ... ... әр ... итке жем ... сол ел билейтін адам қандай болу керек ... ... ... ... ... деп ел ... ... әділ басшыға байланысты деп даналық ой
түйген. Өмір диалектикасын терең пайымдаған ... ... ... ... толғауында дүние үнемі өзгерісте ... ... бір ... ... ... ... ... кімдерден кейін қалмаған» ... ... ... аларыңды алып, береріңді беріп қал деген ой ... ... (ХVII ... Жиембет жырау әрі әскербасы, әрі ... ... ... жерін жаудан қорғауда талай ерлік көрсеткен. ... оның ... ... ... ерен ... ... ... Жырау
өлеңдеріндегі:
Менімен, ханым, ойнаспа,
Менің ... ... ... аюдай.
Өрлігімді сұрасаң,
Жылқыдағы асау тайындай.
Беріктігімді сұрасаң,
Қарағай мен ... ... ... ... ... алған бетінен қайтпайтын өжет, ... жан ... ... бас ... ... батыл айтқан, бас кетер деп тіл тартпаған,
бүлікшіл, қанішер ханның теріс, жауыздық мінезін ... ... ... Есім хан,
Бүлік салып бұйырдын.
Басын бер деп ... ішіп ... отқа ... ие ісің жол ...
деп, қалың еліне арқа сүйеген батыр ... ... ... ... ... батырсынған ханның «қалмақтың Бәрі ханы келгенде,
соқыр бурыл байталға» жайдақ мінгенсің», «тас ... жан ... бас ... ... ... мінезін әшкерелейді. Сол опасыз ... ... ... ... үн ... «Арқаға қарай көшермін,
алашыма ұран десермін, ат құйрығын кесермін» деп ... ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілігі оның толғауларында
айқын көрінген. «Ханға қарсы тұрам деп» ... ... ... Жиембет:
Қайырылып қадам басарға,
Күн болар ма екен мен copғa,
Өзен, Арал жерлерім?
Қиядан қолды көрсеткен,
Төбене шығар күн бар ... биік ... ... шер ... ... бір ... ... Демек, жырау елі, жері үшін
емірене ерлік жыр ... сол ... ... ... ... жырымен де,
ерлігімен де қызмет еткен.
Ақтамберді ... ... ... ... ... талай қилы-қилы
кезеңдерді кешіреді. Қолына желекті найза ұстап, ... ... ... көрсетеді. Сол шайқастардың бірінде жау қолында қалып,
өлім ... ... ... арадағы соғыста өзінің ... де, ... ... де ... ... қазақ жерін жаудан аман
алып ... ерен ... ... Ақтамберді өз басынан кешірген сол қиын
сәттерді жыр-толғауларында өрнектеген.
Жапанға біткен терекпін,
Еңсемкен жел ... да ... ... ... ... да ...... жүзім — болат,
Тасқа да салсаң, майырылман! —
деген жолдардан оның ерлік, ... ... әрі ... ... қапысыз
танимыз. Ақын өзінің бар өмірін еліне, халқына, оның ... ... қалу ... арнаған. Жыраудың «ел-жұртты қорғайлап, өлімге ... ... ... ... мұны айқын аңғарамыз. Ақтамберді өз
толғауларында ерлікті, батырлықты жырлаған. ... ол ... ... оны ... ... қорғар — батыр ұлы. Ақының әйгілі Бөгенбай
батырға жыр ... да ... ... Ол ... ... де ... ... деп біледі.
Ел шетіне жау келсе,
Алдына, сірә, дау келсе.
Батырсынған жігіттің,
Күшін ... ... ... ... ... шағы ... ... кезінде деген тұжырым
жасайды.
Көшпелі қазақ тіршілігінде жылқының алар орны ... Ол — ... ... ... Жорықта — ер қанаты, серігі. Ақтамберді жырында жылқы
малының осы қасиет-қадірі ерекше жырланған. Ол «биенің сүті — сары ... ... ас бар ма, ... ... мал бар ма, ... ... деп, жылқы малын аса дәріптейді. Ақтамберді сол жылқының сипатын
«Oт ... орны ... ... ... ... Сондай «табаны жалпақ
тарланды», ер қанаты, ...... ... ... ... ... халқына сүйіспеншілігі айқын
сезіледі. Ол:
Кеуде бір жерді жол қылсам,
Шөлең бір жерді көл ... ... көп ... ... ел ... ... ... басын құрап ел етуді армандаған. Жырау ... ... ... ... ... даугер жүгінер,
Тізесін қисық бұрмаса,
Әділдігі білінер, —
деп, ер ... ... қара ... қақ ... теріске бұрмас әділдікті,
жоғары адамгершілікті көргісі келген. Жырау ... ... ... ойлаған.
Ол елдің ел болып, жұрт болуын ел ... ... ... ... тозып кем болмас, әділ болса ұлығы» деген жолдарда
сол ойын нақтылай айтқан. Акын «Балаларыма өсиет» өлеңінде кейінгі ... ... ... ... ... Ақтамберді жыраудың «ел
аман болсын лайым» ... ... да оның ... ... ... ... ... (1706—1778). Үмбетей жырау — дидактикалық поэзияның
әйгілі шеберлерінің бірі. Ол ... сөз ... ден ... Оның ... ... ұстазы — өз әкесі. Ол халықтың ауыз әдебиетін, ән өнерін
жақсы білген, ел ... өте ... адам ... ... соң ... ... сөздерінен, халық дастандарынан көп тағылым алған.
Үмбетей жырау ... ... ... ... ... ... ... өліміне», «Бегенбай елімін Абылай ханға естірту» ... ол ... ... ... ... дәріптеген. «Қашпаған
қандай ұрыстан» қайратты ерлерді ... ... ... ... ... ... бейнесін тамаша өрнектейді. Оны асқар Алатауға теңейді,
тегеурінді бүркітке балайды, «Болмашыдай анадан болат тудың, ... ... ... жаудан қорғап қалған, халқымыздың ұлан-байтақ
жерін— Баянауыл, Қызыл тау, ... ...... ... атырауын
қалмақтардан аман алып қалған Бөгенбай батырдың ерлігін ... ... қуып ... ... ... ... асырдың!
Ақшәуілге қос тігіп,
Ауыр қол жидырып ... ... ... халқына Бөгенбайдың елі үшін жасаған ерлігін атап көрсетеді. Жырау тек
Бөгенбайды ғана емес, Абылай тұсындағы қолбасы ...... Қаз ... Қазыбектің, батыр Жәнібектің, Сары, Баян мен
Сағымбайдың ерліктерін де өлең жолдарына қосқан.
Үмбетей жырау ... ... ... ... ... ... қылыққа — адамгершілікке, адалдыққа үндеген.
Шал ақын (Тілеуке Құлекеұлы) (1748—1819). Тілеуке Қүлекеұлы 1748 жылы
Көкшетау өңірінде дүниеге келеді. ... ... ... ... ... ... өз тұсындағы беделді рубасыларынын бірі болған. Шал он бес ... ақын ... ... ... Ол тура ... ... ... Негізгі жырлаған тақырыбы — адам өмірі, өмірде кездесетін әр түрлі
жағдайларға терең үңіле отырып, ... ту етіп ... ... ... ... бітсе, әуейіленер,
Жақсыға дәулет бітсе, бақ айналар,
Басына жазатайым бір іс ... дос пен ... ... ... ... ... бағалай отырып, жақсы адамға тән ... ... ... ... өлеңінде — екі нәрсені қатар қоя отырып,
салыстырулар арқылы өзінін ... ... ... жоқ надандар,
Іс бітірмес ... ... ... да ... тең.
Жетесі жаман бозбала —
Тоқсандағы шалмен тең, —
дей келе, қолынан іс ... ... ... жүзі ... да ... ... отырып, ақылсыз бозбала жігіт те көрі шалмен бірдей
екенін айтады.
Сөз ұқпайтын адамға айтқан ... ... ... ... айтқан ақылың
Ағып кеткен селмен тең, —
деп ашып көрсетеді. Жақсы әйел жігіттін бағы болса, ... әйел өмір ... ... ... суреттейді.
Жақсы қатын алсаныз,
Жақсылығын білдірер,
Ерін жөнге көндірер,
Анық осы, бозбала,
Жұмақтан ... ... ... ... ... ... ... кетірер,
Оның өзі, бозбала,
Маңдайға біткен сормен тең, —
деген өлең жолдарынан ақынның өмір тәжірибесінен ...... ... толы ... анық ... болады. Ақын өлеңдерінде ақыл-
нақыл, өнеге, өсиетті сөздер көп кездеседі:
Ата-ананың қадірін
Балалы болғанда ... ... ... ... ... ... ...
деген өлең жолдарынан жақсылық имандық, қадір-қасиет жайындағы толғанысын
көреміз. Әке-шешені құрметтеу, туысқа ... ... адал ... ... ... шынайы, таза болуына үндейді. Демек, ... ат ... ... ... жоқ ... ... өлең десе қайғы-
шерім», «Қыздар туралы», «Өлеңге тоқтамайды Шал дегенің», т.б. ... ... толы ... көреміз. Ақын толғаулары өзінің
өткірлігімен, батылдығымен, философиялық тереңдігімен ерекшеленеді.
Шал ақынның біздің ... ... ... тақырыптық жағынан дін,
этика адамгерішлік мәселелері, байлық пен ... о ... мен бұ ... сөз етілетін философиялық-дидактикалық үлгідегі туындылар, тұрмысқа
қатысты өлеңдер, жеке ... ... ... ... ... ... поэзиясының өрісін кеңейтті.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Мағауин – қазақ әдебиетін зерттеуші76 бет
Халықаралық туризмнің тарихы72 бет
Қазақстанның орта ғасырлардағы қалалары мен қоныстары38 бет
Америка Құрама Штаттары9 бет
Батыр-жырау Қожаберген туралы230 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
Тәуекел хан тұсындағы қазақ хандығы50 бет
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
Қазақстанның солтүстік – батысында Ресей билігінің күшеюі (хVііі – ғасырдың ортасы мен хіх ғасырдың бірінші ширегі)30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь