А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...4.9

1 Қазақ орыс ғалымдары . Ахмет Байтұрсынұлы туралы ... ... ... ... ... ... ... 10.19

2 Ахмет Байтұрсынұлының фонетикалық еңбектері . түркологиялық зерттеулердің негізі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.27

3 Ахмет Байтұрсынұлының грамматикалық зерттеулерінің жаңашылдығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .28.38

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39.40

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41.43
А. Байтұрсынұлы – ғұлама жазушы, энциклопедиялық білім иесі, рухани дүниесі биік ғұлама. Ахмет Байтұрсынұлының өзі және творчестволық мұрасы төрт рет репрессияға ұшырады. Бұл тарихи шындық. Көп жылдар бойы зерттемелері “құлыптаулы” қамал ішінде сақталды. Ахмет Байтұрсынұлы жер шарының алты бөлшегінің бір ұшын қамтыған мемлекеттің тарихында жиі кездесетін көп ақтаңдақтардың біреуі. Ахмет Байтұрсынұлы КСРО-да репрессияланған болса да, Қытай да, Монғолстанда, Түркияда, Германия мен АҚШ ғалымдарының еңбектерінде, А.А. Реформатскийдің, А.Н. Кононовтың және басқалардың зерттемелерінде ХХ ғасырдың ғұлама тілшілердің бірі ретінде танылды.
Бүгінгі таңда, Ахмет Байтұрсынұлы еңбектері терең зерттеле бастады. Бұл зерттемелер, мақалалар, естеліктер мен деректі кинофильмдер және тағы басқалар аз да болса, Ахмет атамыздың жазушылық, қоғамдық-мемлекеттік, педогогикалық қызметін сипаттайды.
Енді қысқаша өмірбаянына тоқталып кетсек, Ахмет Байтұрсынұлы 1873 жылы 28 (15) қаңтарда сол кездегі Торғай уезіне қарасты Тосын болысының 5-ші ауылында Сарытүбек деген жерде дүниеге келген. Ахмет Байтұрсынұлының әкесі (Байтұрсын Шошақұлы) ауылға інісі Ақтасты іздеп келіп, ойран салған патша әскерлерінің полковнигіне қарсылық көрсеткені үшін әскери соттың шешімімен інісі екеуі 15 жылға сотталып, Сібірдің каторгасына айдалды.
Жетім қалған А. Байтұрсынов немере ағасы Ерғазының қолында тәрбиеленді. Ахмет ауылдағы молданың мектебінде (ислам дінінің негіздері, оқу, жазу, Шығыс әдебиеті, ауызекі халық әдебиеті (фольклор), түркі шежіресі, қазақ шежіресі, тағы басқа) сапалы діни білім алады. 1891 жылы Торғай қаласында екі кластық орыс-қазақ училищесін бітіреді. 1895 жылы Орынбор қаласында, кезінде Ы. Алтынсарин негізін қалаған “Мұғалімдер мектебін” бітіреді. 1895-1905 жылдары Ахмет Байтұрсынұлы Ақтөбе, Қостанай және Қарқаралы уезінде және екі кластық орыс-қазақ училищесінде мұғалім болып істейді. 1907 жылы Ресейдің отаршылық саясатына қарсы күреске қатысқаны үшін тұтқындалып, Қарқаралы қаласының абақтысына қамалды, одан Семей қаласының абақтысына өткізіледі, 1913 жылдың наурыз айынан 1917 жылдың соңына дейін Орынбор қаласында “Қазақ” газетінің бас редакторы болып жұмыс істейді. 1917 жылдың соңынан 1919 жылдың наурыз айына дейін “Алаш” партиясы жүйесінде және “Алашорда” атты уақытша Халық кеңесінің оқулықтар жазу Комиссиясының құрамында қызмет етеді. 1919 жылы наурыз айында Ахмет Байтұрсынұлы Совет үкііметін қабылдап, сол үкіметтің жүйесінде мемлекеттік істерде қызмет атқарады: 1920-1923 жылдары – Қазақстан Халық Ағарту Комиссариатының комиссары; 1921-1922 жылдары – Қазақстан Халық Ағарту Комиссариаты жанындағы Ғылыми Әдеби комиссияның төрағасы; 1921-1926 жылдары – Орынбордағы Қазақтың халық ағарту институтының мұғалімі; 1926-1928 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика (тәлім-тәрбие) институтының мұғалімі; 1928-1929 жылдары – Қазақ мемлекеттік университетінің профессоры, 1929 жылы колхоздастыру және конфискация жасау кезіндегі асыра сілтеушілерге ашық қарсы үгіт жүргізгені үшін тұтқынға алынып, Архангельск облысына жер аударылады.
1 Байтұрсынов А. Дыбыстарды жіктеу // Қазақ тілі, 1922. – № 22.
2 Ұлттық рухтың ұлы тіні. Ғылыми мақалалар жинағы (қазақ, орыс, ағылшын т.б. тілдерде). – Алматы: Ғылым, 1999. – 568 б.
3 Сыздықова Р. Сан қырлы саңлақ ақын // Социалистік Қазақстан, 1989. – 4 январь.
4 Ұлттың ұлы ұстазы: “Ұлы тұлғалар” атты ғылыми-библиографиялық серия / Құрастырушы В.Қ. Күзембаева. – Алматы: Қаз. Рес. Білім және ғылым министрлігі, Орталық ғыл. кітапхана, 2001. – 305 б.
5 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
6 Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. – Алматы: Ғылым, 1998. – 216 б.
7 Сыздықова Р. Ахмет Байтұрсынов. – Алматы, 1990. – 51 б.
8 Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. – Москва, 1963. – 367 с.
9 Кононов А. М., Барулин А. М. Теоретические проблемы турецкой грамматики // Новое в лингвистике. Вып. ХІХ Проблемы современной тюркологии. – Москва, 1987. – 36 с.
10 Яковлев Н. Ф. Математическая формула построения алфавита (Опыт практического приложения лингвистической теории) // Из истории отечественной фонологии. – Москва, 1970. – 148 с.
11 Ильминский Н. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань, 1860. – 26 с.
12 Зиндер Л. Р. Общая фонетика. – Москва, 1979. – 312 с.
13 Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1983. – 231 б.
14 Джусупов Ә. М. Фонемография А. Байтурсынова и фонология сингармонизма. – Ташкент, 1995. – 176 с.
15 Мырзабеков С. Қазақ тілінің дыбыс жүйесі. – Алматы: Сөздік – Словарь, 1999. – 200 б.
16 Қордабаев Т. Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ тіл білімі // Орталық Қазақстан, 1992. – 2 шілде.
17 Қордабаев Т. Қазақтың тұңғыш лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі, 1988. – 30 декабрь.
18 Қордабаев Т. Бірі емес, өзі // Қазақстан мұғалімі, 1990. – 20 шілде.
19 Әбсадықов А. Ахмет Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003. – 144 б.
20 Байтұрсын І. Алтын бесік. – Қостанай, 1998. – 240 б.
21 Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ филологиясы мәселелері атты халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Арыс, 2004. – 25 б.
22 Виноградов В. В. Русский язык (Грамматическое учение о слове). – Москва: Высшая школа, 1986. – 639 с.
23 Виноградов В. В. Проблемы литературных языков и закономерности их образования и развития. – Москва: Наука, 1967. – 133 с.
24 Бодуэн де Куртенэ И. А. Избранные труды по общему языкознанию. Том – 1. – Москва: Академия Наук СССР, 1963. – 382 с.
25 Бодуэн де Куртенэ И. А. Избранные труды по общему языкознанию. Том – 2. – Москва: Академия Наук СССР, 1963. – 388 с.
26 Аханов К. Тіл білімінің негіздері. – Алмат, 2002. – 664 б.
27 Поливанов Е. Д. Труды по востояному и общему языкознанию. – Москва, 1991. – 622 с.
28 Павский Г. П. Филологические наблюдения над составом русского языка. Спб., 1850. – 250 с.
29 Сейфуллин С. Ахмет Байтұрсынов 50-ге толды // Еңбекші қазақ, 1923. – №64.
30 Әуезов М. Ақанның елу жылдық тойы // Ақ жол, 1923. – №270.
31 Шонанов Т. Ахмет Байтурсунов в области народного просвещения и литературы. – №544 қор, 1-тізбе, 104 б.
32 Самойлович А. Н. Ахмет Байтұрсынов энциклопедиялық және библиографиялық басылымдарда / Ұлттық рухтың ұлы тіні. – Алматы: Ғылым, 1999. – 305 б.
33 Имаханбетова Р. С. Ахмет Байтұрсынұлының өмірбаяны, шығармашылығы (мұрағат деректері негізінде). Автореф. Ф.ғ.к., – Алматы, 2007.
34 Библиографический словарь отечественных тюркологов (до октябрский период). – Москва, 1974. – 392 с.
35 Поливанов Е. Д. Новая казак – киргизская (Байтурсыновская) орфография. Бюллетень Среднеазиатского государственного университета. Вып. 7. – Ташкент, 1924. – 24 с.
36 Яковлев Н. Ф. Математическая формула построения алфавита (Опыт практического приложения лингвистической теории) // Из истории отечественной фонологии. – Москва, 1970. – 148 с.
37 Сухотин А. М., Юдахин К. К. О сокращении некоторых букв в ряде тюрских алфавитов / В книге: Реформатский А. А. Из истории отечественной фонологии. – Мосвка, 1970. – 162 с.
38 Уәлиев Н. Қазақ графикасы мен орфографиясының фонологиялық негіздері. Ф. ғ. к., дисс. – Алматы – 1993.
39 Зиндер Л. Р. Очерк общей теории письма. – Москва: Наука, 1987. – 263 с.
40 Мектеп – тегі А. Қазақ жазуының қасиеті мен қасіреті // Жалын, 1997.–6 б.
41 Архангельский Т. В. Грамматика казахского языка. – Ташкент, 1927.- 62 с.
42 Назарбаев Н. Ә. Қазақстан – 2030. – 113 б.
43 Жұбаева О. С. Қ. Кемеңгерұлының тілтанымдық мұрасы мен лингвистикалық тұжырымдамалары. Ф. ғ. к., дисс. – Алматы, 2002.
44 Жүнісбек Ә. Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық моделі. Ф. ғ.к., дисс. – Алматы, 2004.
45 Қазақ грамматикасы. – Астана, 2002. – 420 б.
46 Созантов Н. Записки по грамматике киргизского языка. – Ташкент, 1912. – 27 с.
47 Мелиоранский П. М. Краткая грамматика казак-киргизского языка. Фонетика и этимология. СПб. Часть І, 1894. – 15 с.
48 Лаптев И. Краткий грамматический очерк казак-киргизского языка. – Москва, 1990. – 84 с.
49 Байтұрсынов А. Қазақстан мен Қазағыстан туралы // Еңбекші қазақ, 1925. – №29.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология факультеті
Қазақ филологиясы кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ЖӘНЕ ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ОРЫС ... ... курс ... Р. ... ... ... Салқынбай
Норма бақылаушы:
Ф.ғ.к ., ... Ж. ... ... 2007 ... ... д., ... Қ. ... 2007
РЕФЕРАТ
Жұмыстың тақырыбы: А. Байтұрсынұлы және ХХ ғасыр басындағы орыс тілші
ғалымдар
Жұмыстың көлемі: 41 ... ... ... 49
Тірек сөздер: термин, тұжырым, дыбыстық жүйе, қорытынды, қазақ тілі
грамматикасы, тіл ... ... тіл ... ... тіл категориясы, әдіс, орфографиялық норма
Жұмыстың құрылымы: Бітіру ... ... ... ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады
Жұмыстың мақсаты мен міндеті: Ахмет Байтұрсынұлы түркі тіл ... ... ... ... ... жол ... және ... ғалым екендігін салыстырудың қорытындылары бойынша дәлелдеу
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Ахмет Байтұрсынұлы – ... ... ... көш бастаушысы, рухани – мәдени тарихымыздың ... ... ...... қазақ теориясы мен сынының негізін салушы,
ақын, аудармашы ,филолог, еңбек сіңірген ғылыми қызметкер.
Бұл жұмыстар Ахмет Байтұрсынұлының қазақ (түркі) тілтанымдық ... ... ... ... әлем тілтаныммен сабақтас екендігін ... ... ... Байтұрсынұлы тіл біліміндегі мәселелердің негізін
қалаушы ғалым екендігін салыстырудың нәтижесіндегі қорытындылар ... ... ... Сипаттамалы, ғылыми-зерттеу әдісі,
салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... мұрасы негізінде ХХ
ғасыр басындағы орыс тілші ғалымдар өздерінің тілтанымдық ... ... ... ... ... көздері: Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми еңбектері
және оған ... ... ... ... Н.Ф. ... ... И.А. Бодуэн де Куртенэ, В.В. ... А.М. ... ... А.Н. ... Л.Р. ... және т.б. ... еңбектері қарастырылды
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ.....................................................................
..............................................4-9
1 Қазақ орыс ...... ... ... ... ... ... еңбектері – түркологиялық
зерттеулердің
негізі......................................................................
......................20-27
3 ... ... ... ... ... ... – ғұлама жазушы, энциклопедиялық білім иесі, рухани
дүниесі биік ғұлама. Ахмет Байтұрсынұлының өзі және творчестволық ... рет ... ... Бұл ... шындық. Көп жылдар бойы
зерттемелері “құлыптаулы” ... ... ... ... ... ... алты ... бір ұшын қамтыған мемлекеттің тарихында ... көп ... ... ... ... ... ... да, Қытай да, Монғолстанда, Түркияда, Германия ... ... ... А.А. ... А.Н. ... ... зерттемелерінде ХХ ғасырдың ғұлама тілшілердің бірі ретінде
танылды.
Бүгінгі таңда, Ахмет ... ... ... зерттеле бастады. Бұл
зерттемелер, мақалалар, естеліктер мен деректі кинофильмдер және тағы
басқалар аз да ... ... ... ... ... қызметін сипаттайды.
Енді қысқаша өмірбаянына тоқталып кетсек, Ахмет Байтұрсынұлы ... 28 (15) ... сол ... ... ... ... Тосын болысының 5-
ші ауылында Сарытүбек ... ... ... келген.
Ахмет Байтұрсынұлының әкесі ... ... ... інісі
Ақтасты іздеп келіп, ойран салған патша әскерлерінің ... ... үшін ... ... ... ... екеуі 15 жылға сотталып,
Сібірдің каторгасына айдалды.
Жетім қалған А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... ... ... мектебінде (ислам дінінің негіздері,
оқу, жазу, Шығыс әдебиеті, ауызекі халық әдебиеті ... ... ... ... тағы ... ... діни ... алады. 1891 жылы
Торғай қаласында екі ... ... ... бітіреді. 1895 жылы
Орынбор қаласында, кезінде Ы. Алтынсарин негізін қалаған ... ... ... жылдары Ахмет Байтұрсынұлы Ақтөбе, Қостанай
және Қарқаралы уезінде және екі кластық ... ... ... ... 1907 жылы ... ... саясатына қарсы күреске
қатысқаны үшін ... ... ... ... ... ... ... абақтысына өткізіледі, 1913 жылдың наурыз ... ... ... ... ... ... “Қазақ” газетінің бас редакторы болып
жұмыс істейді. 1917 жылдың соңынан 1919 жылдың наурыз айына ... ... ... және “Алашорда” атты уақытша Халық кеңесінің оқулықтар
жазу ... ... ... ... 1919 жылы ... айында Ахмет
Байтұрсынұлы Совет үкііметін қабылдап, сол үкіметтің жүйесінде мемлекеттік
істерде қызмет атқарады: ... ...... ... Комиссариатының комиссары; 1921-1922 жылдары – Қазақстан Халық
Ағарту Комиссариаты жанындағы Ғылыми Әдеби комиссияның төрағасы; 1921-1926
жылдары – ... ... ... ... институтының мұғалімі; 1926-
1928 жылдары Ташкенттегі Қазақ педагогика (тәлім-тәрбие) ... ... ...... ... университетінің
профессоры, 1929 жылы колхоздастыру және конфискация жасау ... ... ашық ... үгіт жүргізгені үшін тұтқынға алынып,
Архангельск облысына жер аударылады. ... ... ... ... ... Е. П. Пешкованың жолдаған өтінішімен А. Байтұрсынұлы ... ... ... айдаудан босатылады. 1936-1937 жылдары ... ... 1937 жылы ... айының 8 күні атылады. 1988 ... ... ... /7, 13/.
Ұлы ғұламаның шағын өмірбаяны осындай. Қазақ даласының асыл перзентінің
туған халқымыздың тарихы мен мәдениетіне ... ... ... ... ...... ... айқын бейнесі. Ол тарихи тағдыр,
сәулелі ойлар мен көкейкесті арманды білдіреді. Ұлы ... ... ... ... ... ... игі ықпал етіп, рухани байлығымызды
қалыптастыруға қызмет етеді. Оның ... және ... ... ... және ... ... ... қарашығындай сақтауға баулиды.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тіл білімінде өз қолтаңбасын қалдырған тұлға.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі қазақ ... ... ... ... ... ... ... ағартушылық қызметімен
тікелей байланыста болды. Сол тұстағы ... ... ... мен ... ... ... ... саясатқа қызу араласқан зиялы
қауым оқу-ағарту ісіне де белсене атсалысты. Бұл кезеңде қазақ ... ... ... мол ізін қалдырған ағартушы қайраткерлер мен
ақын жазушылар, ғалымдар шоғыры жарқырап шықты. Сондай ... ...... ... сияқты қайраткерлер өз халқына өлшеусіз еңбек
сіңірді. Ахмет Байтұрсынұлы ағартушылық қызметті қазақтың саяси тынысы ... ... ең ... ең игілікті әрекет деп қабылдады және
оқу-ағарту жұмысы туған халқына теңдік, азаттық, бостандық, өркениетті даму
алып беретін ... жол деп ... /20, ... қызметі мұрат тұтып, ұлттық мектептерде, жоғары оқу
орындарында дәріс беру, ... ... ... ... ... қатар, жекелеген пәндерден оқу құралдарын ... ... ...... ... Оның ... ... сіңірген санқырлы
қызметі өзінің бастау арнасын ағартушылық қызметтен алады /19, 10-11/.
Мәселен, Рәбиға ... бұл ... ... ... ... ... демократтық-ағартушылық қызметті өзінің азаматтық борышы
және ұстаған жолының ... деп ... Ол ... ... қалған,
малын бағып, марғау жатқан қазақ халқын сол қараңғылықтан, сол марғаулықтан
маса ... ... ... алып ... ... мақсаты етіп қояды. Сонда,
қазақ мәдениеті, әдебиеті көгінде ... ...... ... болып
көрінеді ”/7, 18-23/.
А. Байтұрсынұлы – аса ірі ... ... ... ... ... ... аясын кеңейту үшін аянбай күрескен, тіл ғылымының негізін
салған тіл ... ... ... ... ... ... жүйелеп
ізге салған теоретик-ғалым, халыққа білім беру саласында еңбек сіңірген
педагог ... ... Зәки ... ... ... баға ... ... еңбегін тереңдеп зерттеу – алдағы зор міндеттердің бірі.
Байыптап тексерген сайын ... ... ... ... кейінгі ұрпаққа
аманат етіп қалдырған асыл ... мәні ... ... ...... екен.
Ахмет Байтұрсынұлы – халқымыздың ұлы перзенттернің бірі, әмбебап ғалым,
аудармашы, ... ... ... Бір ... айтқанда, “сегіз қырлы,
бір сырлы” адам. Ахмет Байтұрсынұлының сан қырлы ... ... және ... ... болып табылады. Мәселен, осы күнге
дейін Ахмет Байтұрсынұлының аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ... ... ... ... ... ... аз жазылып келеді.
Оның басты себебін, Зейнолла ... ... – Алаш ... ... қайраткері ғана емес, кеңестік Қазақстанның алғашқы жылдарында жоғары
лауазымды мемлекеттік қызметкер атқарған адам. ... ... ... ... жол оның ... сан ... және саясаткерлік қызметін
зерттеушілер үшін ... ... ... ... болғанына
қарамастан, Ахмет Байтұрсынұлы мемлекеттік жүйелердің қайсысында жұмыс
жасамасын, ол бірінші кезекте өзіне ... етіп ... ... таңдап алды да, оларды туған елінің мүдделеріне сай шешу ... – деп ... ... /2, 123/.
1895 жылдан 1909 жылдарға дейін 13-14 жыл бойы ... ... мен екі ... ... ... ... ... атқарады. Оның
ішінде 1896 жылдан 1907 жылдарға дейін Қарқаралыда әуелде екі ... ... ... ... ... ... сабақ берген. Бұл жылдарда А.
Байтұрсынұлы қазақ графикасымен ... ... ... Ол ... ... тілінің фонетикалық (дыбыстық) жүйесін зерттеуге ... екі ... ... де ... әкелген оның ағартушылық қызметі еді,
яғни қазақ балаларының сауатын ашатын “Әліпби” мен ана ... ... ... жазу ... ең алдымен графиканы жөндеп алуды қажет етті.
Қазақ тілінің ... ... мен оны ... ... туралы
пікірлерін ол 1912 жылдан бастап “Айқап” журналы мен ... ... ... бастайды. 1912 жылғы 9-10 нөмірлерінде “Шаһзаман
мырзаға” атты ... ... онда ... ... ... ... ... қазақ алфавитіне енгізбеу керектігін, сөздің тұтас жіңішкелігін
білдіру үшін оның алдына дәйекше дейтін таңба қою ... ... ... араб ... ... ... ... нұсқасын қазақ
жұртшылығы, әсіресе мұғалімдер қауымы ешбір талассыз қабылдады. Себебі, ... ... ... ... ... яғни ... ... ғылыми негізде жасалған болатын.
Сөйтіп, қазақ дыбыстарының табиғатын айқындап, тануы ... ... ... ... ... ... ... беттерінде жарияланған
мәліметтерге қарағанда, 1915 ... бір ... бұл ... ... кітап
басылып шығыпты. Сондай-ақ, Ахмет Байтұрсынұлы ұсынған “жаңа емле” 1913
жылдардан бастап мұсылман ... де, ... ... ... бастағандығы айтылады. Сөйтіп, араб ... ... ... ... 1924 жылы ... ... ... Бұл – өз
кезінде қазақ халқының мәдени дүниесінде үлкен роль атқарған, ... ... ... ... ... ... дамуына, баспа
жұмысының жандануына игілікті қызмет еткен прогрессивтік құбылыс ... ... ... ... ... ана тілінде сауат ашуына көп күш
жұмсаған. Күш жұмсауға тура келген себебі мынада: қазақ балаларына ... ... ... ... үш ... бастауыш мектептің өзінде шәкірттер
сауатын орыс тілінде ашатын. Сондықтан әр мұғалім өз ... ... ... не араб ... ... А. ... мен өзге де бір ... интеллигенциясы уәкілдері болып, 1905 жылы 26 ... ... ... ... ... ... ... жазады. Мұнда
бір пункт етіп қойған талаптары “қазақ даласында оқу-ағарту ісі дұрыс жолға
қойылсын, ол үшін ауыл ... ... ... сауат ашатын болсын,
оқу ана тілінде ... ... ... Осы ... ... асуы ... Байтұрсынұлы қазақша сауат ашатын тұңғыш әліппе құралын жазады. Оны
“Оқу құралы” деген атпен 1912 жылы Орынборда ... ... ... ... “Оқу құралы” – тұңғыш әліппеміз. Ол кейін де бірнеше рет
басылған.
Ахмет Байтұрсынұлы тек мектеп ... ғана ... ... ... ... ... “Әліпби” жазған, ол 1924 жылы Орынборда, 1926
жылы Семейде басылды.
1912 жылы мектеп ... ... ... “Оқу құралын”
жазғаннан кейін көп ұзамай енді мектепте ... ... пән ... үйрететін
оқулық жазуға кіріседі. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған І ... ... ... ... ... рет 1915 жылы ... көреді. Ол әрі қарай бірнеше
рет басылған, 1927 жылғы Қызылордадағы басылымы 7-ші деп ... ... ... ... ... арналған ІІ бөлімі бұдан да бір жыл
бұрын 1914 жылы ... ... оның 1927 ... ... 6-шы ... Синтаксиске арналған ІІІ бөлімі де бірнеше ... ... 6-шы ... 1928 жылы ... ... ... ... – қазақ мәдениетінде бұрын болмаған құбылыс. Оның қазақ
жұртшылығы үшін мүлде тың дүние екендігін Ахмет ... өзі ... ... ... ... “Тіл құрал” деген ат қандай жат көрінсе,
ішкі мазмұны да ... ... ... жат көрінер, өйткені бұл – ... ... жаңа зат. ... ... ... ... жат ... бірте-
бірте бойы үйренген соң қалатын”, – ... /5, ... де ... ... ... ... ... еңбегін тағы
бір тұрғыдан ерекше бағалау керек: ол – термин жасаудағы іс-әрекеті. Ғалым
қазақ тілі грамматикасына ... ... ... ... ... Осы ... қолданып жүрген “зат есім, сын есім, етістік,
одағай, үстеу, шылау, бастауыш, ... ... тағы ... сан ... ... терминдердің баршасы Ахмет Байтұрсынұлынікі. Мәселен,
олардың өте сәтті жасалғандығын күні бүгінге дейін қолданып келе ... ... Оның ... жасаудағы ұстаған негізгі принципі – ең
алдымен қазақ тілінің өз ... ... ... ... қатар
1912 жылдың өзінде “Айқаптың” беттеріндегі ... ... ... ... халықаралық сөздерді қолдану оның орыс тілі
арқылы келетін ... ... бас ... ... ... ... бұл принциптер осы күнгі терминологиямызда
басты орын алып отырған бағыт-бағдар екені мәлім.
Тағы бір ескеретін нәрсе – ... ... ... мен ... бірсыпырасын Ахмет Байтұрсынұлы жаңаша талдап, дұрыс
көрсетуі деп есептейміз. Орыс лингвистикалық ... ... ... ... ... тілі ... ... ол көп ретте тілдің
типологиялық ерекшелігін ескеру принципін ұстаған. Бұл мәселеге кейінірек
тоқталамыз. ... ... тіл ... басталар тұсындағы ізденістері
мен кемшіліктерін дұрыс ... ... ... – алда ... ... Әзірге бір ақиқат, ол – ана тіліміздің ... ... ... ... Олай ... ... Н.И. ... 1861 жылы
Қазанда басылған ... к ... ... ... ... кітабы
қазақ тілінің грамматикалық жүйесін танытқан тұңғыш еңбек ... ... орыс ... жазылды, онда қазақша лингвистикалық терминдар
жасалған жоқ. Ал, қазақ тіл білімінің ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы болды.
Ғалымның тіл үйретуде жасаған еңбегі мұнымен де ... ... ... ... ... Бұл жұмысын “Тіл жұмсар” деген екі
бөлімді екі кітап етіп 1928 жылы ... ... ... ... ... тілін оқыту методикасының іргетасын қалаушы болып
табылады. Ол – қазақ ... ... ... сауаттандыру әдісінің негізін
салушы. Ахмет Байтұрсынұлы бұл ... 1910 ... ... ... дейін бірнеше мақала жариялаған. 13-14 жыл бойы ... ... ... ... ... 1920 жылы ... ... атпен кітапша етіп шығарды. Мұнда автор мұғалімдерге
“әліппені” пайдаланудың, сауат ашу ... ... ... жылы ... ... ... тағы бір методикалық құралды шығарады.
Сөйтіп, тұңғыш қазақ лингвисі Ахмет Байтұрсынұлы өзінің алдына жүйелі
программа қойғанға ... ол ... ... ... ... мақсат еткен,
бұл үшін “Оқу құралды” ... одан соң ... ... ... ана ... ... беру ... қойған. Бұл үшін “Тіл құралды”
жазған; үшінші – тілді ... ... білу ... ... ... ... “Тіл жұмсарды” жазған, төртінші – сауат аштыру, тілді ... ... ... ... бұл үшін ... ... Міне,
бұлар ұлы тұлғамыз Ахмет Байтұрсынұлының қазақ тілінің ... және ... ... ... ... мен жасаған
еңбектері.
Ахмет Байтұрсынұлы қазақ ғылымына жасаған ... тек тіл ... ... ... саласында, этнография, тарих мәселелерімен де
шұғылданғанын айта кету шарт.
Сөйтіп, Ахмет Байтұрсынұлы, біріншіден, қазақ тілінің ... ... ... ... ... із ... ... ағартушы.
Екіншіден, ғалым – араб графикасына негізделген қазақ жазуының
реформаторы. Мәселен, Ахмет ... ... жаңа жазу күні ... ... тауып келеді: Қытай Халық ... ... ... ... ... ... ... осы жазумен ашып, баспа
дүниелерін осы графикамен шығарады. Шетелдік бауырлас қазақтарға арнап, осы
күндерде ... ... ... Отан” атты газетіміз ... ... ... араб ... пайдаланады.
Үшіншіден, Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші
тұңғыш филолог-ғалым және Қазақстан ғылымын алғашқы ... ... ... – қазақ халқына, үкіметке, қоғамға
адал қызмет еткен ірі қоғам қайраткері /2, 4/.
Мәселен, Т. ... ... ... ... ... ... ғалымы” мақаласында: “Басқа ғылымдар мен рухани өмірдегі сияқты
ақтаңдақтар қазақ тіл ... де күні ... ... орын алып ... ... даму ... арналған зерттеулерде шындықты айтуға
тыйым салынғандықтан, қазақ тіл білімі қалыптасуының ширек ғасырдан ... ... ... ...... мен мәдениет саласындағы
қайраткеріміздің бір кезде ... ... ... ... шын ... ... білдіре отырып, еңбегін әділ ... /17, 2/. Және де ... ... ... ... мәселенің қырын өткен
ғасырда Н. ... ... ... ... орыс тілінде және
осы тілдегі терминдерді қолдана отырып қазақ тілі ... ... ... ... ешқайсысы да ғылым негізіне жататын сүбелі салаларды
түгел қазбалап қамти алған жоқ. Бұлардың көбісі шағын көлемді практикалық
еңбектер еді. ... да, ... ... қазақ тілі ғылымының
негізін салды деп айта алмаймыз. Ал, ақиқатына келсек, қазақ тілі ғылымының
негізіне жататын ... ... ... ... терминдерін байырғы
сөздеріміздің негізінде қалыптастырып, алғаш рет баяндап берген басқа ешкім
емес, ол – Ахмет Байтұрсынұлы. ... ... ... ... Байтұрсынұлы қазақ тіл ғылымының негізін салушылардың бірі емес, өзі
деп танимыз /18, 4/, – ... ... ... ОРЫС ...... БАЙТҰРСЫНҰЛЫ ТУРАЛЫ
Жиырмасыншы ғасырдың алғашқы қырық-отызыншы жылы – қазақ өркениетінің
ең бір қарқынды дамыған, гүлденген тұсы. Олай дейтініміз, ұлт ... ... ... ғылым, білім де – бәрі шын мәнінде осы кезде ірге
көтере бастады. Бәрінің де ... қаз ... ... ... ... ... мұрындық болды. Сондықтан да, осы қырық-отыз жылды
қазақ өркениетінің “Байтұрсынов дәуірі”, ... ... десе ... ... ... ... және ... сияқты салаларынан бастап дами
бастайды. Демек, этнос атаулының қай-қайсысының да ғылыми өзін ... ... Және қай ... да ... ғылым салалары ешқашан “қол ұстаса”
қатар тумайды. Жапа тармағай бір мезгілде қалыптаспайды. Мұндай да, ... ... ... ... ... ... ... Қазақта да мысалы
солай болды: бүгінгі бүкіл қазақтық ғылымның көген басы ретінде әуелі ... ... бой ... ... ... өз алдына жеке
дербестеніп кетуіне Ахмет Байтұрсынұлы ұйытқы болды. ... ... ... және этнология сияқты тарамдары келіп қосылды. Бәрі осылай
бірте-бірте құрала келе Академиялық орталыққа ... ... да ... ... Байтұрсынұлы болды. Ол ұлт ғылымының көшбасшысы ретінде,
міне, осылай танылды. Сондықтан да оны ... ... ... светоч науки”
деп атады /2, 3/.
Мысалы, Сәкен Сейфуллин Ахмет Байтұрсынұлының 1923 жылғы мерейтойына
орай жариялаған , ... ... 50-ге ... ... ... ... ... мақаласында “Ахмет Байтұрсынұлы... оқығандардың ... ... ... даусын шығарған кісі”, “ұлт намысын жыртып, ұлттың
арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет ... ... ... намысын
жыртып, арын жоқтады”, “қазақ халқының арын, ... ... ... арын ... сол өзінің ойға алған ісі үшін бір ... ... /29, 43/, – дей ... ... ... ұлт ... ... ары,
халықтың ары тіркестерін бірнеше жерде қайталап қолданады. Бір қызығы бұл
мақаланы Сәкен ... ... ... ... ... атпен
жариялаған көрінеді.
Ахмет Байтұрсынұлы Мұхтар Әуезовтің айтуы бойынша, “қазақ жұртының
оқыған азаматтарының тұңғышы. Оның қызметі – ... ... ... кететін қызмет, істеген ісімен өзіне ... ... ... ескерткіш”, – дейді.
Осы жерде Генрих Гейненің мына бір дана сөзі еске түседі: “Алмастың
ажарын алмас ашады”. Шынында ... ... ... ... ... ойы мен ... ... “қазақ жұртының оқыған
азаматтарының тұңғышы, алғашқы шыққан ... – деп М. ... ... Өзінің
“Қазақтың бас ақыны” мақаласында “Не нәрсе жазса да, Абай түбірін, тамырын,
ішкі сырын, қасиетін қармай ... ... ... ажарлы болуына ойдың
шеберлігі керек. Ұнамды, орынды, дәмді болуына сыншылық керек. Маңызды,
мағыналы ... ... ... ... осының үшеуі де болған. ... Абай ... үлгі ... ... ... болған. Абай сөздерінің
дүниеде қалғаны қазаққа зор бақ”, – деп, ... ... ... ашты /2, ... Мұхтар Әуезов “Ақ жол” газетінің 1923 жылғы 4 ақпан ... ... ... елу жылдық тойы” деген мақаласында, ... орыс досы ... ... аз ғана мағлұмат беріп кетеді.
Онда: “1896 жылы ... ... ... ... ... ... басқарып
тұрған Алекторов пен хабарласып, ... ... ... ... ... көбі ... ... Кетуінің бір себебі қазақтың
басқа жерлердегі хал-жайын көріп, білу болса ... ... ... ... ... ... күндегі адамшылығы мен ісіне екі түрлі
әсер берген. Біреуі – Алекторовтің қазақ турасындағы ... ... ... ... ... ... ... болар, атақты Ильминскийдің
жолымен қазақтың көзін ашу үшін оқу ... ... ... ... ... білдірген Алекторовтің ниетімен жақын келіп танысқан
соң, Ахмет қазақ халқының ауырлығын ұғып, ел ... ... ойы ... ояна ... ... ... ... – Ақаңның жолы ашылып, бұрынғы
білім-өнер жүзіндегі шала біліп, көмескілеу түсініп жүрген нәрселерін ... ... ... /30, ... ... ... ... “Ахмет Байтұрсынович бескорыстно отдавшего
всю огромную силу своего таланта на служение киргизскому народу с тех ... как стал жить ... ...... /31, 104/. А.Н. ... Байтұрсынұлы энциклопедиялық және библиографиялық басылымдарда және
Шығыс әдебиетінің І басылымындағы “Түрік халықтарының әдебиеті” ... А. ... ... анықтамалық шолуға сыйғызған. Онда
қазақ ғалымы туралы: “... қазақ тілі орфографиясының ... ... және ... ... теориясының негізін қалаушы” /32-77/, –
деп ... ... ... Сахыбекқызының айтуынша, 1919 жылы А.Н.
Самойловичтің “Байтұрсынов Ахмет Байтұрсынович” туралы берген анықтама ... ... ... ... бағалау екені басы ашық дүние. Бұл қазақ
ғалымы туралы ... ... ... ... Орыс ... ... ... тұжырымын “қазақтың бірінші көрнекті лингвист-ғалымы”,
– деп түйіндеген дейді /33, 12/.
А.Н. Кононов болса, Ахмет Байтұрсынұлы ... ... оның ... ... ... ... И.А. ... 40 мысал аударған,
“Қазақ” газетінде бас редактор ... 1925 жылы ... ... ... ... ... А.Н. Кононов: “...автор усовершенствованный
казахской азбуки, созданной на основе арабского алфавита; им же ... ... ... ... по фонетике, синтаксису и этимологии
казахского языка, а также по теории словесности и ... ... ... труды написаны по-казахски”, – деп сипаттайды /34, 18/.
1924 жылы Ахмет Байтұрсынұлы түрлеген қазақ әліпбиін профессор ... ... ... университетінің бюллетенінде жарияланған
“Жаңа қазақ-қырғыз (Байтұрсындық) орфографиясы” (“Новая қазақ-киргизская
(Байтурсуновская) орфография”) атты ... ... ... ... ... ... алғанда кемелденген, жекелеген ұлттық графика”, –
деп бағалаған /35, 52/.
Академик А.Н. Кононов 1974 жылы ғалымға ... ... ... ... ... деген /34, 80/ мәліметтер бар. ... ... ... А. ... атын ... алуға да,
жазуға да тыйым салынған уақытта ... ... ... атты кітапқа қазақ ғылымы туралы толыққанды ақпар беріп, “қара
тізімге ілінген” тарихи тұрғыдан әділ бағалануы ... факт ... ... ... Т. ... “Халқымен қайта қауышты қайран ерлер”
(1991) атты мақаласына сүйенсек, 1967 жылы ... ... ... ... ... Ян Муррей, Мэтли Карл,
Х. Мэнгес өз ... ... ... ... ... ... орыс билеген ғасырда” (“Центральная Азия в век русского правления”)
деген кітап шығарған.Осы кітапта Орта Азия ... мен ... ... ... ... даму ... ... олардың ұлттық сезімінің
оянуы, интеллектуалдық жағынан өсуі, ... даму ... ... әр
халықтың осы үлкен саяси істерде зор қызмет көрсеткен қайраткерлері туралы
мол мағлұмат берілгені айтылады. Сол ... өз ... ... ... деп
жүрген Ахмет Байтұрсынұлы туралы 16 беттік ... ... онда ... әдебиет, мәдениет майданындағы ... ... ... бағалап
жазылғандығы айтылады /33, 18/.
Орыс тілтаным зерттеушілерінің назарына ілініп, аса жоғары ... ... ... ... ... еді. Н.Ф. Яковлев “...
применение тождественного способа сокращения числа букв в ... к ... ... ... ... ... (быв. ... полностью
сохранившему закон так называемого “сингармонизма”, – способа, интутивно
изобреттеного одним из ... ... ...... дает ... поле для ... безупречного употребления
выведенной формулы”, – /36, 144/ деп ... ... ... ... А.М. ... мен К.К. ... “... ... выражения парности гласных
через согласные, дополненный введением особого знака смягчения, мы видили в
казахской ... ... /37, 158/, деп ... бағалап жатыр.
Көбей Хұсайын: “В.В. Виноградов 1962 жылдың күзінде әл-Фараби атындағы
Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің филолгия факультетінде орыс ... ... ... және ... ... ... туралы
бірнеше қызықты дәріс оқыған еді. ... ... ... ... ... сөз ... ... тіл білімінің қай кезеңінде де бұл
процестің өте ... ... атай ... “бір немесе бірнеше ғылыми
термин жасаған адамға ескерткіш қоюға болады”, – деген еді. ... ... бір ... студенттер оған қазақ тіл білімі
терминдерінің көпшілігін бір-ақ адам – ... ... ... айтты.
В.В. Виноградов бұған таң қалып, сенерін де, сенбесін де білмегендей сыңай
танытты”, – дейді.
Сондықтан, ... ойлы ... ... ұлы ... жазушы, қоғам
қайраткері Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілін ғылыми негізде, өз ... ... ... мен ... ... қамти отырып, үлкен ғылым
саласы ретінде алдымен ұлтымызға, одан соң ... ... өз ... ... ... негізін құрайтын басты салаларды қамтып, оның ішінде
– дыбыстық ... ... мен ... өз ... ... ... ... көптеген теориялық мәселелердің басын ашып, терең де
зерделі тұжырымдар айтты /2, ... ... ... 1926 жылы І ... ... ... ... екі ... мен ... ... В.В. Бартольд, Е. Поливанов, А.Н. Самойловичтер көп
назар аударды. Ахмет Байтұрсынұлы солардың деңгейінде ... сөз ... ... ... ... салып отырды. Оның ... ... ... баяндамалары қабылданған қаулылардың негізі
болды.
І Бүкілодақтық ... ... ... ... ... Е. ... ... жұртқа терең білімін көрсетті. Басқа түркі халықтарының тіл
мамандары негізінен ана ... ... еді /2, ... ... ... ... пен фонема –
сингармодыбыстар ... ... ... да, ... ... де теорияларының негізгі принциптері”, – болып келеді дейді.
Сонда фонема-дыбыстар қоры ұғымы Москва ... ... Н.Ф. ... ... ... ... алфавита.
Опыт практического приложения лингвистической теории” атты мақаласы арқылы
енді. Бұл мақалада Н.Ф. Яковлев ... ... ... оған өте биік ... баға ... ... ... мен сингармоорфографиясын –
“лингвистическое изобретение”, яғни сол кездегі тіл ... ... ... бар ... деген. Н.Ф. ... ... ... ... ... бірін айқын көрсете білген. Ол
пікірдің ғылыми негізі мынандай: түркі (қазақ) тілінде жеке жуан, ... ... ... жіңішке дыбыстар бір ... ... Олар ... ... ... ... құрамында дыбысталады (бірақ мақалада ой ... ... ... Байтұрсынұлына сілтеме берілмеген). Сонымен, 16
жылдан кейін Н.Ф. ... А. ... ... ойын ... ... орыс ... қайталады.
Ахмет Байтұрсынұлы ғылыми ізденісінде фонологиялық ұғымдарды анықтаумен
шектелмей, ... ... нақ ... ... ... ... ... сингармофонологиялық ірі зерттемелерді Ахмет Байтұрсынұлы тіл
білімінің тарихында бірінші болып жасады. ... ... осы ... ... Москва фонология мектебінің теориясына Н.Ф. Яковлевтің мақаласы
арқылы енді, ал Н.Ф. ... ... ... еңбектері арқылы енді. Яғни ... ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... ... ілімі арасындағы пікір
жеткізетін көпір болды /2, 183/.
Көбей Хұсайын: “Тіл білімінде тіл ... мен оның ... ... ... деп ... Қазақ тіл білімінің алғашқы
фонологы – ... ... Оны ... өзі ... ... ...... Ахмет Байтұрсынұлы өз еңбектерінде фонема туралы түсінікті толық
анықтаған. Сол ұғымның көрсеткіші ретінде “дыбыс”, ... ... ХХ ... ... ... және одан кейінірек те мамандар
арасында мұндай сөз ... жиі ... еді. Бір ... ... ... ... екінші басқа ғылыми ұғымды атайтын сөзді пайдалану
ұлы ғалымдарда да кездеседі. ... М.В. ... ... терминінің
орнына “әріп” терминін де қолданған.
Ахмет Байтұрсынұлының 1912 жылы қазақ тілінде жарияланған еңбектері мен
Н.Ф. ... 1926 жылы ... 1928 жылы ... ... ... ... ... ұқсайтын пікірлер, ғылыми тұжырымдар кездеседі.
Дәлел ретінде М. Жүсіпұлы сол ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы: “... дауыссыз дыбыстар жуан айтылса – олардың
қатарындағы дауыссыз дыбыстар да жуан айтылмақшы; ... ... ...... ... да ... айтылмақшы” (Байтұрсынов, 1912;
1992. 381-б)
Н.Ф. Яковлев: “... твердость гласных в этих ... ... ... ... ... ”. (Яковлев, 1928;
Реформатский, 1970. 145-б). Н.Ф. ... ... ... ... ... қайталап тұр. Ал, егер Н.Ф. Яковлевтің цитатасын ... ... ... ол ... ... Байтұрсынұлының ойы қаз
қалпында сақталып тұрады. ... бұл ... ... ... ... үйлеседі, дауыстының ... ... ... ... Байтұрсынұлы: “... сөз екі түрлі: бір түрі жуан, екінші түрі
жіңішке. Жуан сөздің ішіндегі ... бәрі жуан ... ... сөздің
ішіндегі дыбыстардың бәрі жіңішке болады. Жалғыз түрлі айтылатын дыбыстар
екі түрлі сөздің бір-ақ түріне кіреді” (Байтұрсынұлы, 1912; 1992. ... ... “... как ... так и парно различаемые по признаку
твердости, мягкости согласные звуки в границах одного и того же ... ... в ... этого типа или только твердыми, или ... ... ... в ... одного и того же слова не может быть одновременно и
твердых, и мягких как гласных, так и ... для ... ... ... ... различение по твердости-мягкости (Яковлев, 1928; Реформатский,
1970. 145-б). Н.Ф. Яковлевтің бұл сөздері де ... ойын ... Егер осы ... ойды ... ... ... ... сезілмейді, бірақ Н.Ф. Яковлевтің осы ойды
жазғанында, көп сөзділікке ұрынып ... ... ... Н.Ф. ... ... ... ... бөліп, ұсынған
алфавит жасау принциптері, ғылыми ... ... ... ... принциптерінен айнымайды. Бар айырмашылығы – тек жазу, ... ... ... ... ... ... принциптерін, ойларын
математикалық формулаларының таңбаларымен ... де, ... ... ... ... ... қорытындылары көпшілікке
түсінікті, ұтымды шыққан: Н.Ф. ... сол ... ... ... ... пайдаланып жасаған. Н.Ф. Яковлев
математикалық формулаларды қолданып жазған алфавитінің құрамындағы ... ... ... ... ... ... айырмашылығы жоқ десек болады. ... Н.Ф. ... ... ... ... ... саны 23-тен 28-ге
дейін (алдымен 28, кейін 25, соңында 23 деген). Мұндай қорытындыны ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Қолданған
принциптері дәл Ахмет Байтұрсынұлынікіндей. Ал, әріп ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы қ-ғ, к-г дауыссыз
дыбыстарын жеке фонемалар деп жариялаған, себебі олар ... ... ... ... да дифференциалдық қасиеттерге ие, сондықтан сөздердің
мағынасын ... ал ... ... соң олар жеке ... Н.Ф. Яковлев бұл дауыссыз дыбыстарды бір фонеманың түрлері ... сол ... ... жеке ... ... Н.Ф. ... алфавит жасау математикалық формуласына негіз
болған пікірлер мен принциптер тікелей ... ... ... ... Н.Ф. ... бұл туралы былай деп ... ... 146/. ... ... ... ... тіл білімі тарихында қолданған ғалым да – ... ... ... Қ. Жұбанов Н.Ф. Яковлевтің еңбегі туралы былай деп
жазған: ... ... ... этой ... ... ... “проект алфавита для всех языков” известного дилетанта”, профессора
Яковлева”, – деген еді. ... ... ... үшін Н.Ф. ... ... ойларды Ахмет Байтұрсыновтың еңбектерінен алған-
алмағандығы үлкен сұрақ дейді. Мысалы, В.А. Редкин мен В.Ф. Каюмова ... ... ... ... қазақ тілі дыбыс қорын зерттеуі нәтижелері
Ахмет Байтұрсынұлының зерттемелерінің нәтижелеріне өте ұқсас болуы мүмкін,
сондықтан жазу ... де ... сөз ... ... ... ұқсап кетсе ... ... ... ... ... ... “Қазақ жазуының қасиеті
мен қасіреті” атты мақаласында Н.Ф. ... А. ... ... “қырманынан” заңсыз “кеспені” (“сыбаға”) алғандығына күмән
тудырмайды. Ол Н.Ф. ... ... ... ... “.. Профессор Яковлевтің
көрер көзге жасаған ғылымындағы қарақшылық ... ... ... ... /40, ... ... ескеретін мәселе Ахмет Байтұрсынұлының ұлттық
кітапхананың ... ... өте ... ... ... ... кітабы тіркелген екен. Осы туындылардың бірі 1-данадан, бірі – 2 дана,
кейбірі 3-4 данамен сақталғандығы белгілі ... ... ... күні бұл
сирек жадығаттардың жағдайы өте мүшкіл. Өйткені, ертедегі кітап ... ... ... және ... тым жұқа ... ... Ондай
кітаптарды парақтап, оқудың салдарынан беттері үлбіреп, ... ... ... ... ... /33, ... ... Сағынғалиқызы: “Ахмет Байтұрсынұлы еңбектері, негізінен,
қазақ мектептеріне қазақ тілін ... ... ... ... ... алдымен ереже беріліп, кейін мысалдармен
пысықтау жұмыстарына көп мән ... ... ... ... ... ... ... (мысалы, бір сөз табын
түсіндіріп болғаннан ... ... сөз ... көшу т.с.) ... ... В. ... Ахмет Байтұрсынұлына: “Ценное пособие для русских,
задавшихся целью серьезно изучить казахский язык”, – деп ... баға ... ... /41, 62/.
Уәли Нүргелді “Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ жазуының онтогенездік
дамуы” деген мақаласында: “Ахмет Байтұрсынұлы түзген әліпбиді сол ... ... аға буын ... ... ... ... Е.Д. Поливанов, Н.Ф. Яковлев тәрізді көрнекті
фонологтар аса ... ... ... К.К. ... мен А.М. Сухотин
латын жазуына көшкенше ... ... ... ... сол күйінде қолданғанын атап айтады. Мұның өзі А.
Байтұрсынұлы әліпбиінің ұлтаралық ... ... /2, 279/, ... ... ... ... әліпби жазу тәжірибесінде
жұртшылықты сауаттандыру ісінде өте ... ... ... ... анық ... ... ... тілін қолына қалам ұстағаннан бері
ылғи қазақша жаза бастаған Байтұрсынов қазақ ... ... ... ... Бұл емлені тосырқап түсінбейміз, оқи алмадық деген
ешкімді естігеніміз жоқ”. Бұл ... ... ... ... ... ... жарияланған. Оренбург, 1922.
Шара Мәжітаева: “Қазақ оқығандары, оның ішінде Ыбырай Алтынсарин
тәрізді ... ... ... ... ... ... ... үшін
оның дыбыстық жүйесін дұрыс бере алатын жаңа алфавит қабылдауды, оны ... күн ... қоя ... ... осы ... ... өз
мақсаттарына шеберлікпен пайдаланған. Н.И. Ильминский бастаған миссионерлер
араб жазуының кемшіліктерін сынай отырып, ... ... ... ... көшіру идеясын қызу уағыздады /2, 282/, – деп ... ... ... ... ... ... осы мақаланың
түбінде Шара Мәжітаева “Ахмет Байтұрсынұлы терминдерді Ыбырай Алтынсариннен
алған” деген ойды ... ... ... Бірақ бұл болжамның
қаншалықты шын не жалған екенін ... ... ... “Тілдің негізгі топтарының ең басты салалары –
фонетика, ... мен ... ал оның ... ... ... түсетін түрлері ғана. Тілдің осы салаларының түркологияда жүйелі
зеттелуі Ахмет ... ... ... ...... ... өзінің зерттеу мақалаларында Ахмет Байтұрсынұлы орыс
ғалымдарынан аудармаған деген ұранды әуендерді бүгінгі ... жиі ... ... ... тарихына үңілсек түркі халықтары алғаш өз тілін өздері
зерттеген болуы керек. Түркология атасы ХІ ғасырдағы Махмуд Қашғари. ... 8 ... бойы ... ... ... жүрді, мәселен, араб
сөздіктері, түрік грамматикасы. Сонда, Ахмет Байтұрсынов мұралары да барша
түркі халықтарына негіз ... ... ... ... ... жөнінде, Байқазақ Бекетов: “Ахмет Байтұрсынұлы және қарақалпақ тіл
білімі” деген мақаласында: “Ахмет ... ... “ай ... күн
ортақ, жақсы ортақ” дегеніндей, Ахаң тек қана қазақ тіл білімінің емес,
қарақалпақ тіл білімінің де ... ... бірі деп ... ... Егер оның 1926 жылғы Бірінші түркологиялық съезінде ... және ... ... ... пайдаланған араб алфавитіне
жасалған реформаларын ескерсек, Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... әр халыққа жол-жоба боларлықтай пікірлер табылады”.
Ахмет Байтұрсынұлының шығармашылығының Қарақалпақстан ... ... ... бірнеше факторлары бар. Біріншісі – Қазақстан
астанасының Қызылорда ... ... ... ... ... ... ... ден қоюына әсері Ахаңның “Қырық мысалы” өсиет сөз ... ... кең орын ... ... – 1926 ... ... ... ұстаздық етіп жүрген ... ... ... қаласына көшіп келуі қарақалпақтар үшін үлкен мәдени
жаңалық болды.
Ахмет Байтұрсынұлының тіл туралы тағылымы қарақалпақ тілінің ең алғашқы
әліппелерін жазған Е. ... Қ. ... ... да есепке алынды.
Ахмет Байтұрсынұлының идеялары қарақалпақ тілінің фонетикасына ... Ж. ... ... еңбектерінде де көрініс тапқан. Ахмет
Байтұрсынұлы – қазақ және қарақалпақ ғалымдарының ... ... ... ... ... ... ... “Ахмет Байтұрсынұлының қазақ алфавиті
Қытайда тұратын қазақтардың қызу қолдауына жолыққан...”. Бұл ... ... ... ... ... ... ... 1924 жылы Орынборда
өткізілген қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезі ... ... ... қазақ алфавиті Қытайда тұратын қазақтарға онды ... ... ... оны “жаңа әліпби”, “жаңа емле”, “Байтұрсын емлесі”,
“Ахмет Байтұрсынов әліппесі” деген ... ... тез ... ... Құлқа, Шәуешек, Сарысүмбезе, Үрімшіде көзі ашық ... ... ... Он жыл ... соң, бұл әліппе айтылған
қалаларда жаппай ашылған ... ... ... ... ... /2, 216/.
Мәселен, өзімен бірге оқыған Қытайдан келген оралман-студенттер де
бүгінде осы жазуды ұстанатын мәселені ... ... емес ... ... ... ... ЕҢБЕКТЕРІ – ТҮРКОЛОГИЯЛЫҚ
ЗЕРТТЕУЛЕРДІҢ НЕГІЗІ
Ахмет Байтұрсынұлы сөздің мәндік, грамматикалық сырын, сипатын
өте терең де нәзік біліп, зерттеген. Тілдің ... ... ... ... ... жұмсалатын зат – сөз”, – дейді. Сөздің мағынасы өте күрделі,
көп екенін былай баяндайды: “Қазақ тілі ... ... ... ... ... болғанымен, бәрі бірдей пайдаланбайды. Әркім әр сөзді өзінше
қолданады, өзінше тұтынады”, – ... ... ... ... ... ... заңы”, “Сөз жүйесі”, “Сөйлем
жүйесі” деп бөліп, тілге таң қаларлықтай ... ... ... қазіргі
лингвистикалық түсініктерді алдын ала ... ... ... ... түрік ғылымы үшін аса бағалы еңбектері – “Тіл
құрал” деген кітаптары. “Тіл құрал” деуде түзуші тілдің ... ... ... ... – ана ... зерттеу керек екенін ... ... ... ... да, ... ... тек ... емес,
ғылыми еңбек дәрежесінде жазылған, өз заманындағы теңдесі жоқ ... ... /2, ... ... “өз ... ... мән ... “...һәр жұрт баласын
әуелі өз тілінде оқытып, өз тілінде жазу-сызу үйретіп, өз ... ... ... танытып, балалар әбден дағдыланғаннан кейін басқаша оқыта
бастайды. Біз де тіліміз бұзылмай сақталуын тілесек, өзгелерше ... ... ... онан соң ... оқытуға тиіспіз” /5, 142/.
Бақытжан Хасанұлы: “Ахаң ана тілінде оқыту үшін бел шешіп күресті”.
“Біздің қазіргі ел ... ... ... ... ... бар, ол бар дегеніміз – ана тілмен ... /5, 438/, – ... өзге ... да ана ... ... шақырады.
Ахмет Байтұрсынұлы тіл дамытарлық 3 бағытта бірдей қалам тартты. Олар:
тілдің таңбалануы, ... ... және ... ... ... ... Енді осы ... қысқаша тоқталып кетсек, ... ... ... ... ... – адамдардың тілді ... ... ... көрінісі. Ахмет Байтұрсынұлы “Тіл – құрал” (Орынбор,
1914) атты еңбегінде жазудың маңызын ... ... ... күні адамдар
жазудан айырылып, жаза алмайтын күйге ұшыраса, ондағы күйі де ... ... ... еді. ... ... – жазу ... ... ауызбен сөйлесуден артық дәрежеге жеткен заман. Алыстан уақытпен
сөйлесуге ... ... ... бір ... адам ... шетіндегі
адаммен сөйлеседі, сондықтан сөйлей білу қандай керек болса, жаза білудің
керектігі одан да артық. ... ... ... ... келтіріп сөйлеу
қандай керек болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жазу сондай керек.
Сөздің жүйесін, қисынын келтіріп жаза білуге: қай сөз ... ... ... қалайша бір-біріне қиындасып, жалғасатын дағдысын білу керек” /5,
142/.
Сонымен, Ахмет Байтұрсынұлы: “Қазаққа керек оқу екі ... бірі ... оқу, бірі – ... ...... ... болғанда ол қазақша
оқуды айтады. Ғалым: “Қазақша оқу дегенде мен осы күнгі ... ... ... ... ... ... оқуды айтамын” /5, 380/ – деп
нақтылайды. Ахаңша “Орысша оқу қазақша ... ... ... /5, 381/.
Осыдан біз Ахмет Байтұрсынұлының ойын тұжырымдасақ, орыс тілі ... ... ... ... ана ... ... екінші тіл ретінде керек.
Мәселен, заман енді үшінші ... ... ... ... ... ... ... жоспар жүйелі үстемділікке меңзейді, ол болашақ
жастары туралы былай дейді: “Они будут одинакова хорошо ... ... и ... ... /42, 113/. ... ... бұл ... қазақша нұсқасында жоқ, сондықтан сілтеме орысша жасалады.
Ахмет ... І ... ... ... ... ... Мы все ... слова будем брать в таком виде, ... это ... для ... ... /5, 418/. ... ... астарлы саясатын көреміз.
Мысалы, түркі әлеміне аты әйгілі П.М. Мелиоранский былай деген: “По
единогласному ... всех ... ... языка он
принадлежит к числу ... ... и ... ... тюркских наречий. Киргизы
большие мастера и охотники говорит складно и ... /11, ... ... ... ... ... асыл тіл ... қазақтың дәстүр
жалғастығына, оның геосаяси жағдайына, өзге тіл ... ... ... ... ... кеңістігіндегі тіл бірыңғайлылығына, оның жас
айырмашылығына қатынасы сияқты факторлардың ... ... ... ... ... ... /2, 303/.
В.Г. Белинский: “Егер бір халық өзіне жат идеялар мен әдет-ғұрыптың
ықпалына түсіп, оларды өз ... ... ... өзгертіп, игеріп,
бойына сіңіруге күші жетпесе, онда ол ... ... өмір сүре ... ... жоқ, қуыс ... адамдар қандай болса, ұлттық белгісі, бет-
бейнесі жоқ халық та сондай”, – деп орыстың ... ... ... ... ... осылай Ахмет Байтұрсынұлы да есептеген. Сонда ол: ... ... ... жаңа аузы ... жұрт өз ... жоқ деп, мәдени
жұрттардың тіліндегі даяр ... ... ана тілі мен жат ... ... ... ана ... қайда кеткенін білмей,
айырылып қалуы ықтимал. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... тіліне аударғанда пән сөздерінің
даярлығына ... ана ... ... сөз ... ... /5,
413/, – деген.
Сонда ең бастысы, Ахмет Байтұрсынұлы – ұлттық ғылым жасаушы. ... ...... ... ... оны ... ... таным шыңына
жетелейтін, ұлттық болмысты жарқыратып көрсететін, ұлттық санаға жарық отын
жағатын рухани қару. Міне, Ахмет Байтұрсынұлының бір қыры ... ... өз ... тек ... ... ... мен тіл ... мәселелерін ғана ... жоқ. ... ... ... ... тіл теориясының мәселелері тұрды.
Солардың бір қатарының ғылыми шешімін Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ғылыми шешім табуға бірінші болып әрекет жасады.
ХХ ғасырдың басында Ахмет Байтұрсынұлы қазақ тілінің ... ... кең ... ... ... ... Ол кезде тіл
білімі саласында ... ... ... ... ... еді,
кейбіреулері енді қалыптаса бастап, тағы біреулері – тіл біліміне белгісіз
болған. Ал, түркология ... ... ... зерттеу мақсатымен бір
ғалымның еңбектерінде бірден бірнеше лингвистикалық зертттеу әдістерін
қолдану жағдайы ... ... еді. ... ... ... ... ... зерттеу әдістерінің қолдану сапасы және саны өте
қызықты. Себебі, Ахмет Байтұрсынұлы лингвистикада бірінші ... ... ... ... ... сөйтіп түркі әлемінде және жалпы тіл білімі
тарихында жаңа ғылыми ... ... ... болды. ... ... ... ... ... ... төмендегі қорытындыға келді. Яғни, ... сол ... тіл ... ... негізгі зерттеу
әдістерінің барлығын қолданған. Олар:
1. Жағрафиялық әдіс.
2. Интегралдық әдіс.
3. Статистикалық әдіс.
4. Лингвистикалық баяндау ... ... ... әдісі.
6. Салыстырмалы әдіс.
7. Салыстырмалы-тарихи әдіс.
8. Структуралық (құрылымдық) әдіс.
9. Эксперименталдық әдіс.
Тіл зерттеу әдістерінің Ахмет ... ... ... ... ... тереңдігі, кеңдігі және жан-жақтылығы бірдей
емес /6, 82/.
Енді, Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерінде лингвистикалық ғылыми зерттеу
әдістерін ... ... ... ... ... ... Бұл әдісті Ахмет Байтұрсынұлы барлық
ғылыми еңбектерінде пайдаланған. Осы әдісті қолдануының нәтижесінде, Ахмет
Байтұрсынұлы ... тілі ... ... сала-салаға бөліп,
олардың құрылымының ерекшеліктеріне, тіл қатынасындағы ... ... ... ғылыми дәлел берген. Осы әдісті қолдану
арқылы қазақ тіл құралдарының ғылыми зерттемесін дүниеге ... ... ... ... тілінің дыбыс жүйесін зерттеу саласында бірнеше
ғылыми терминдерді ендірген ... ... ... тағы ... ... ... ... қолданатын терминдердің басым көпшілігін жасап, олар
анықтайтын грамматикалық ... ... мен ... ... ... ... жасап берген.
Салыстырмалы әдіс. Ахмет Байтұрсынұлы бұл ... ... ... ... ... ... материалын татар, ноғай, башқұрт, қырғыз,
өзбек, орыс, ағылшын тағы басқа тілдердің материалдарымен салыстырады.
Статистикалық әдіс. ... ... ... ... ... Осы әдіс арқылы маңызды қорытындылар жасаған. Бір топ ... ... ... ... ... ... қырғыз) сөз қорының
өзгеру көлемі және ол процестің қарқынының тездігін ... ... ... ... ... ... сапалық және
сандық өзгерістерін зерттеген; түркі тілдерінің көне ... ... ... және ... ... ... ... кетуінің
статистикалық көрсеткіштерін анықтаған.
Жағрафиялық әдіс. Ахмет Байтұрсынұлы жағрафиялық әдісті әр түрлі
өлкелерде, ... ... ... ... тілін қолдану дағдысын
зерттеу үшін ... ... ... ... өз заманында педагогикалық
эксперимент әдістерін жиі қолданған. Оны оқыту мақсатына да, тілді ... да ... ... ... ... Байтұрсынұлы зерттемелерінде
лингвистикалық зерттеу әдістерін көлемді және ... ... ... зерттеу әдістерінің қолданылу дағдысы, тіл ... ... ... ... беретіне де сөзсіз.
Сонда, қазіргі заман тіл білімі тарихында ... және ... және ... ... ... ... тұңғыш болып ірі ғылыми зерттеулер жүргізді /6, 88/.
Ахмет Байтұрсынұлы: “Фонетиканың қарастыратыны тілде ... ... олар ... сөз ішінде байланысады” /5, 392/ – дейді.
Оның тіл біліміндегі алатын орнын белгілі ғалым Н. ... бір ... деп ... еді: ... тіл ... ... ... деп әдетте әліпби
түзушілерді атайды. Олай болса, қазақ тіл ... ... ... ... ... Ахаңның қазақ тіл білімінің өзге салаларындағы еңбегі
бір төбе болса, әліпби, жазу ... емле ... ... бір ... ... ... фонологиялық негіздері, ондағы “инвариант-
вариант” қисыны бойынша “әріптердің фонемалық мәнді бере отырып, дыбыстық
мәнді де (жуан, ... ... ... біте ... тұрған ішкі
құрылымдық ерекшелігі туралы да бірегей ... Н. ... ... мен ... ... ... атты ... /38, 43/. Онда Бодуэн де Куртенэ, Л.В. ... ... ... жазу
теориясының фонологиялық негіздері Ахмет Байтұрсынұлының “бес дауыстыға”
құрылған жазуындағы ... ... бір ... таңбалай отырып, оның
жуан-жіңішке екі тембірін қоса бейнелейтін сингарможазуында жалғасын
тапқаны ... ... Ең ... ... ... “Жазудың
негізі екеу (таңба негізді және әріп негізді), ал ... ... ... туысша, дыбысша)” деп көрсетуі /5, 361/ жалпы жазу теориясының
ортақ қағидаларымен сәйкес келетіні жөн. ... Л.В. ... ... ... ... идеографиялық және фонографиялық болып бөлінеді
дейді /39, 52/.
Ахмет Байтұрсынұлының еңбектерінде “жеке ... – жеке ... ... ... ... ... Байтұрсынұлының атауларын
қолдануда, дыбыстарды топтастыруда Қ. Кемеңгерұлы басшылыққа алған.
Ахмет Байтұрсынұлы ұсынған дыбыстардың жіктелім ... ... ... ... ... ... ... туындатып отырады: “Басқаша
айтқанда, алдымен бас белгі (дауысты-дауыссыз) анықталады. Сонан соң бас
белгінің ішіндегі орташа ... ... ... анықталады. Әрі қарай орта
белгінің ішіндегі ... ... ... ... ... Ең ... орташа
белгінің ішінен кіші белгі (жасалу тәсілі) шығады /44, 17-24/.
Әбдуәли ... пен ... ... ... ... тіл ... саласында еңбектері үшін өз ... ... ... ... де ... бағаланып келді. Есімі дүние жүзі
шығыстанушыларына мәлім, аса беделді түрколог академик А.Н. Кононов ... ... ... ... ... сөздігін
жасағанда, Ахмет Байтұрсынұлын белгілі түркологтардың қатарында көрсетеді
де, оны жетілдірілген қазақ әліпбиін жасаушы, қазақ ... ... ... зерттеп, оқулықтарын жасаушы, қазақ әдебиеті мен ... ... ... деп танытады” /3, 3/.
Мәселен, Т. Қордабаев: “Қазақ тілі туралы ой пікірлердің Ахаңа дейін де
айтылғаны, ондай ... ХІХ ... ... жартысынан бастап, жүйелі
сипатталғаны рас, оларды ... ... ... ... ол еңбектердің
барлығы да туған тілімізде емес, қазақтар үшін жат тілдерді ... ... ... тілінің дыбыстық, грамматикалық құрылымдары байырғы
замандардан бері қарай жалғасып келе ... ... тіл ... ... ... ... негізделді. Сонда қазақ тіл ... да, ... ... да, ... ... ... де тек
Ахаң ғана. Өйткені, тіл ... ... ... ... ... ешқандай
ғылым, білім дегендердің болуы мүмкін еместігін Ахаң жақсы түсінді. Бұл
саладағы өзінің ... ... ол ... ... жүйесін
зерттеуден, оның әліппесін жасаудан бастады /16, 4/.
Осы тұрғыдан тоқталып кетсек, ... ... бұл ... ... ... “Айқап” журналының 1912 жылғы 4-5 сандарында
жарияланды. Осы пікірлерін Ахмет Байтұрсынұлы 1914 ... ... ... ... ... рет ... ... “Тіл құралы” атты оқулықтарында
дамытты. Т. Қордабаевтың зерттеуінше, ... ... ... ең соңғы пікірі ... ... ... ... ... 1927 ... 5-санында басылған болатын.
Мәселен, осы туындылардың бәрінде де Ахмет ... ... ... таңбалауда 24 әріп жетеді деп есептейді. Олай дейтін ... ... ... ... ... жеке ... олардың
мағынасын білдіру үшін дәйекше қолдану жеткілікті деп есептеген, ... х ... жеке ... ... Осы ... ... ... дыбыстар әрі айтылуына қарай, әрі сөз жүзінде
бөлінуіне қарай жіктелуі керек, ... бұл ... ... келеді.
Ахмет Байтұрсынұлы: “Қазақ тілінде 24 түрлі дыбыс бар. Оның ... он ... ... екі ... ... ... ... А, О, Ұ,
Ы, Е. Дауыссыз дыбыстар мынау: Б, П, Ж, Ш, Д, Р, З, С, Ғ, К, Қ, Г, Ң, Л, ... ... ... ... шолақ У, Й /5, 24/,”– деп көрсетеді.
Ахмет Байтұрсынұлы қазіргі кезде “У” ... ... ... ... ... анықтамасының біз үшін маңызы зор. Ғалым бұл
дыбысты дауыстылар ... ... ... ... ... ... ... дауыстылардың қатарына қосады. Дауыссызды айтқанда ауыз
қуысында кедергі кездеспейтінін ... қана ... ... ... бұл ... таза ... деп ... жоқ. Сонан соң бұл дыбыс Й
дауыссызымен бірге “шолақ У” деп те ... ... осы ... У ... ... ... қатарына жататынын аңғарамыз /45,
783/.
Ахмет Байтұрсынұлы ұяң дауыссыздарды ... ... ... әрі сөз ... ... ... ымыралы, ымырасыз деп
жіктейді. Ахмет Байтұрсынұлы қ-к, ғ-г ... ... ... да, ... жағынан да өзгешеліктері болуына байланысты,
жеке фонема ретінде танып, олардың әрқайсысына таңба арнайды.
Ұлттық тіл ... ... В.В ... пен П.М. ... 9 ... көрсетсе, Н. Ильминский сегіз түрін (“а” мен “ә”-ні
бірге қарастырған), ал Н. Созантов он үш ... ... (“я, е, ... де дауыстыларға жатқызады). Ұлттық тіл білімі қалыптаса бастаған
кезінде де баспасөз бетінде ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, Ж. Аймауытұлы, Б. Малдыбайұлы, С.
Мұқанұлы “и, у” дыбыстарын да ... ... ... ... он бір
дауысты бар дейді.
Тіліміздің сингармонизм заңдылығын ескере отырып, ... ... ... ... ... Байтұрсынұлынан бастап, кейін Е. Омаров, Қ.
Кемеңгерұлы, Т. Шонанов, Қ. ... ... ... ... ... Ә. ... С. Мырзабеков, Н. Уәлиев, Н. Машқанова сияқты
ғалымдардың еңбектері үндесіп ... ... ... жуан-жіңішке, еріндік-езулік деп
топтастырғаны Н.И. Ильминский, В.В. Радлов, П.М. Мелиоранский ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы
езулік дауыстыларды аңғал, еріндік дауыстыларды ... деп ... бас ... ... ... 9/, – деп ... ... тұжырымды Е.Д. Поливанов, Қ. Жұбанов, Е. ... Т. ... ... ... ... “е, о, ө” дыбыстарының ерекшеліетерін байқамады. Ал,
Ахмет ... ... ... қатысуына қарай 3 ... ... А. ... ... ... ... қарай
бірінші дәрежелі ашық (а, ә); ... ... ашық (е, о, ө); ... ... тұйық дауыстылар (ы, і, и, ұ, ү, у)”/5, 395-399/, – деп
бөледі.
И.А. Бодуэн де ... 1899 ... ... ... ... берген анықтамасына назар салсақ ол: “Фонема – языковедческий
термин: психическая живая ... ... ... – это ... ... ... языка”/24, 352/, дыбысты “звук –
обозначающего простейшую, ... ... ... ... ... 80/ ,– ... Л. Р. ... болса, “Общая
фонетика” деген 1979 жылғы еңбегінде “...предметом ... ... ... ... ... во всех их проявлениях и функциях, а также
связь между звуковой стороной языка и письмом”/12, 4/, – дейді. ... ... звук ... 6/, – ... Байтұрсынұлы қазақ тілінің фонетикасы мен ... ... ... жинақтай келе, ғалымның қазақ ... ... ... дөп басып анықтағанын көреміз.
Түркі тілдеріндегі сингармонизм табиғатын ... ... ... яғни И.А. Бодуэн де Куртенэ, В.В. Радлов, П.М. ... ... Е.Д. ... Т. Шонанов зерттеушілер сингармонизмді
дауыстылардың ғана үндесуі деп түсінсе, Х. ... Қ. ... ... тағы басқа зерттеушілер сингармонизмді сөз ... ... ... деп түсінген /43, 21/.
Түркі тілдерінің фонологиялық жүйесі кеңес одағы ... ... өте аз ... Сол ... ... ... ... дағдысы,
әсіресе орыс тілінікі, сингармониялық тілдерді (қазақ, қырғыз, татар,
қарақалпақ тағы ... ... ... ... Бұл жағдай түркі
тілдерінің басты қасиеті сингармонизмді ғылыми ... ... ... ... тудырмады. Міне, осы себептермен басты қасиет деп
сингармонизмді ... сөз ... ... Осы ... ... тілін
зерттеуде де пайдаланған.
А. Байтұрсынұлы бастаған қазақ тілінің сингармониялық зерттеу жолдарын,
өз пікірлерін қазақ ғалымдары ... ... ... да, ... ... ХХ ... 90-шы ... сингармонизм мәселесі ... М. ... ... әрі кең, әрі ... зерттелінді.
Сингармонизм әр түрлі қырлары басқа түркі ... ... де ... ... ... болды. Мәселен, Алымова,
Виноградов, Журавлев, Касевич, Реформатский, Тенишев тағы басқалар. ... ... ... туралы ғылыми пікір ... ... ... И.А. ... де ... 1876 жылы ... дыбыстардың үндестігі деп түсініп былай деген: “Гармония гласных в
туранских языках служит так сказать цементом соединяющим или ... и ... 79/. Бұл ... жайында А.Н. Кононов пен А.М. Барулин
былай деп жазады: “Бодуэн де Куртенэ ... из ... ... ученых
обратил внимание на то, что сингармонизм по своим функциям отличается от
других явлений ассимиляций...” Н.Ф. ... в ... ... 1928г., ... опыт ... ... ... учениками ... ... и ... ... эту ... ... Шынында да, бұл пікірді ғылыми-практикалық ... ... ... тіл білімінде жоғары деңгейде дамытқан ғалым – Ахмет
Байтұрсынұлы.
Ең алғаш ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы
сингармофонемалардың сингармопозиялық түрлерін, ... ... ... анықтады.
Ахмет Байтұрсынұлының сингармонизмді күрделі ... ... ... ... ... ... болып қалған себептерін
төмендегідей көрсетуге болады. Олар мыналар:
1. Еңбектері қазақ тілінде араб ... ... ... ... көрген басылымдар (газет-журналдар) арнайы ғылыми
басылымдар емес еді, сондықтан Европа тілшілері үшін бейтаныс еді.
3. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... сол ... 70 ... ... болғандығы әсер етті.
Н.Ф. Яковлев 1928 жылы “Математическая формула ... ... ... ... ... ... алфавит пен
сингармониялық орфографияны жасағаны үшін өте биік баға ... ... ... А. ... ... ... ... теориясын, латын
графикасының негізінде жасаған қазақ алфавитінде өте ұтымды пайдаланғанын
айтып тұрып, ... деп ... ... ... в этих ... которые
являются языком с так называемым полным сингармонизмом, не может ... ни ... ... ни ... ... как ... так и
согласных фонем. Признак твердости точно так же, как и ... ... не для ... ... звуковых моментов речи – фонем, но для
различения целых слогов, для выделения целых слов речи, для ... в ... этих ... 145/.
Ал, Маханбет Жүсіпұлы Н.Ф. Яковлевтің пікірімен толық сәйкес келмейді.
Бұл мәселені былай түсіндіреді: “Қазақ тілінің ... ... ... ... ... сингармодауыстылар анықталған. Олар сөз
мағынасын ... жеке ... ... ... ... бұл ... 1913 жылы ... болып Ахмет Байтұрсынұлы
анықтады”, – дейді /6, 93/.
Сингармонизмнің ... ... үшін ... ... екені туралы
И.А. Бодуэн де ... Е.Д. ... В.В. ... ... Байтұрсынұлы көп айтты. Зерттеушілер сингармонизмнің
қасиеттерін ескеру үшін көп ... ... ... ... бұл ... ... ... деп түсіну ұғымынан асып кете
алмады.
Белгілі фонолог Л.Р. Зиндер, ... ... ... ... деген: “...
задача всякой науки состоит не только в ... ее ... но и ... ... в ней явлений. В меру ... ... ... ... не только как устроен изучаемый ею объект, но ... он так ... 5/. ... ... тілі дыбыс жүйесінің Л.Р. Зиндер
айтқан ғылыми шарт бағытында, зерттеліп баяндалуы, басқа тілдің ... ... ... ... типологиялық ізденістердің
жүргізілуі тек сингармонизм фонологиясының принциптерінің ... ... ... /26, ... ... ... 3-ке бөлінеді:
1. Акцентті (сөз екпіні бар) тілдер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Тоналды тілдер. Бұл топқа Оңтүстік Шығыс Азия тілдері енеді.
3. Сингармониялық (үндестік) тілдер. Бұл топқа ... және ... ... ... енеді.
М. Жүсіповтың айтуынша, екпінді және тоналды топтарға кіретін тілдердің
дыбыс қорлары терең және кең ... Ол ... ... ... ғылыми талдаудан өткен. Сингармониялық топқа кіретін тілдердің
дыбыс қорлары кейінгі кезге ... кең ... және ... ... ... ... тіл ... негізгі зерттелетін нысана
құрамына ендірілмеді /14, 4/. ... ... ... ... ... ... тіл ... үшін де, түркология үшін де ... ... ... ... ... ... ... “Сингармонизм (грек. Sun – бірге ...... ...... ... тән аса ... заң /15, ... дейді.
Бүгінгі таңдағы қазақ тіл білімінде ғылыми көпшілікке танымал болған
дыбыс жүйесін зерттеу ... ... ... ... ... ... еді. Осы ғылыми ... ... ... ... қазақ тілінде сөз екпіні бар деп есептейді.
Қазіргі кезде ... ... ... ... үш түрлі теория ... яғни үш ... ... ... үш ... ... тұжырымдар бар.
Олар:
1. Ленинград фонология мектебінің теориясы.
2. Москва фонология мектебінің теориясының кейбір мәселелері.
3. Сингармониялық теория /6, 107/.
Енді сингармонизм дегеніміз – ... ... және ... ... Бұл ... сөз құрамындағы барлық дыбыстарды қамтиды.
Қазақ тіліне ... ... ... сөз ... ... ... заңдарына
сәйкес дыбысталса, онда ол сөзді қазақ халқы ана ... төл ... Егер ... ... сингармонизм заңы бұзылса, онда ол сөздің
тура, тез қабылдануы көп жағдайда қабылданбайды. Сингармонизмнің тағы ... ... ... ... ... ... – көп ... атқарушы құбылыс. Сингармонизм
барлық дыбыстарды, буындарды, сөздерді, ... ... ... ... Оның ... ... ... – сөз таныту, сөз жасау,
сөз ... ... ... ... ...... сөзінің
құрамындағы бір түрлі сингармотембрді сақтау.
3 АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ГРАММАТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕРІНІҢ ЖАҢАШЫЛДЫҒЫ
Қазақ халқының абзал ... ... ХХ ... бас ... ... топ – ... ... қазақ интеллигенциясының ең ірі, ең
беделді ... бір ... екі рет ... жазғырылып, сталиндік режимнің
құрбаны болған Ахмет Байтұрсынұлын осылай танимыз. Бұл ...... ... мен әділеттіліктің жемісі. Бұл – халыққа сіңірген адал
еңбектің тарихта өшпейтіндігінің айғағы.
Енді, А. ... ... ... ... ... ... “Русский язык” деген еңбегі 1947 жылы, 1972 жылы,
1986 жылдары жарық көрді. Оның ... по ... ... (1975),
“Поэтика русской литературы” (1976), “Лексикология и ... ... ... ... ... (1980) ... таңдаулы еңбектері
баршылық. Бірақ негізінен, алғаш 1938 жылы баспаға жарияланған “Современный
русский язык” деген ... ... ... Онда В.В. Виноградов ... және Л.В. ... осы ... ... ойын ... ... В.В. ... 1947 жылы “Русский язык” деген еңбегінде сөз
дегеніміз: “... ... ... ... ... ... и грамматических значений. Слово, рассматриваемое в контексте
языка, то есть ... во всех ... ... форм и ... ... ... /22, 21-23/, – десе, А.А. Потебня сөз жайлы: “Слово
как творческий акт речи и мысли”, – дейді.
Ал, ... ... 1914 ... “Бір сөйлемнің ішінде бірнеше сөз
болады. Сөздердің біріне-бірі ... ... ... ... жүйесі,
қисыны болады” /5, 142-144/ , – дейді.
Грамматиканың қай тілде де, қай кезде де ... аса бір ... бірі – сөз ... ... Тілдің негізгі сипаты тілдің
сөздік қорын грамматикалық таптарға топтастыру және олардың грамматикалық
категорияларының ... ... ... ... ... ... да, ең алдымен олардың сөз таптары мен морфологиялық
құрылымдарының ерекшеліктеріне ... ... Ал осы сөз ... ... де ... ... осы ... дейін бір жүйеге келген
деп айту қиын. Мысалы, сонау ХVІ ғасырдан бастау ... ... ... осы күнге шейін бес сөз табынан он беске дейінгі түрлерін
ажыратады. Қазақ тілі ... сөз ... ... саны ... ішкі ... ... жоқ. ... құбылыстың себебі
негізінен тілдік теорияның ... ... ... ... тілінің төл грамматикасын ана тілінде жазып, бұрын-соңды ... ... тіл ... ... ... ... ... ұлы, ғалым Ахмет Байтұрсынұлы үш бөлімнен тұратын ...... ... грамматикасының ғылыми негізделуі ... аз ... ... көп ... ... бастау алып, дамыған, ғылыми тұрғыдан
кемелденген басқа тілдер ... ... ... /2, ... ... ... ... “Ахмет Байтұрсынұлы барлық сөз таптарын
атауыш сөздер және шылау сөздер деп екі топқа бөлуінде ... ... ... сөздердің семантикалық мағынасы өз алдына дара тұрып, болмыстағы
заттар мен құбылыстарды атай алса, олар ... ... сөз, ал ... бір ... ... толыққанды мағына білдіретін автосемантикалық
сөзбен тіркескен жағдайда ғана мәні ашылатын ... ... ... ... ... ... ... термині осы мәнді дөп басып, сөз
таптарының ... сай ... ... Ахмет Байтұрсынұлы және орыс тілші ғалымдарының сөз ... мен ... ... ... ... назар аударсақ.
Ол – барлық сөз таптарын зерттеген ... ... ... ... де арнайы сөз еткен. Өз еңбектерінде сан ... ... ... ... ... к ... киргизского наречие” (1860),
М. Терентьев “Грамматика ... ... ... (1875), И. Лаптев ... ... ... ... языка” (1990), Н. Созантов “Записки по грамматике ... (1912) ... ... сан ... сан ... бір ... ... беске жіктейді”.
Қосымша мәлімет ретінде, Қ. Жұбанов “Қазақ тілінің программасы” ... ... ... Байтұрсынұлы топтастыруына сүйене отырып, реттік,
есептік, жинақтау және бөлшектік сан ... ... да, ... ... өз ... тең үлес түрі (екі-екіден тағы басқа); болжал түрі ... ... он ... тағы ... деп ... Ал ... І. Кеңесбаев, А.
Аханов, А. Ысқақов, “Қазақ тілінің ... (1965), С. ... ... ... (1939) сол ... ... ... жүрген төрт
түрлі сан есім тобына (есептік, реттік, бөлшектік, жинақтау) топтау ... сан ... ... сан ... ... бөледі. Осы кезден
бастап, сан есімнің алты түрлі мағыналық тобы танылып, бұл ... ... де ... ... келеді. Ең бастысы, сан есімнің осы топтасуы
да Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінен бастау ... ... ... 1947 жылы ... ... ... ... являющиеся
отвлеченными обозначениями чисел и выраженного в числах количества, счета,
образуют обособленную ... ... имен ... ... /22, 241/, – деп ... В.В. ... зерттеуі бойынша, сан
есімнің орыс тіл білімі мен ... ... ... айырым белгілері бар.
В. Виноградов сан ... ... орыс тілі ... ... ... сөз ... ... сан есімге математикалық ойлау ерекше әсер
еткен. Ол сандар тарихына да ... ... ... ... ... ... В. Виноградов сан есімде грамматикалық форма болмайды ... ... ... ... ... счет в ... имена числительные уже своим лексическим значением
выражают ... ... ... ... не ... ... ... /22, 246/, – дейді.
Ахмет Байтұрсынұлы “Тіл құралда” (Орынбор 1914): “Неше? Қанша? ... ... ... һәм ... ... көрсететін сөздерді сан есім
дейміз” /5, 163/, – деп ... ... ... ... ... де ... ... Ол “Тіл
құралында” (Семей 1927) есімдіктің бес ... ... ... ... ... ... танықтау. Ал, мәселен Н. Ильминский есімдіктердің үш
түрін ғана көрсетсе, М. ... П. ... бес ... И. ... ... алты ... атайды /46, 20/.
Ахмет Байтұрсынұлы еңбегіндегі танықтау ... ... ... ... ... анық ... еместігін (әлдекім, әлдене) немесе
түгел еместігін (қайсібір, кейбір) ... сөз ... ... ... да ... ... топтауға түскен. Сонда, Қ. Жұбанов “Қазақ
тілінің программасы” (1936), С. Аманжолов ... ... ... Ғ. ... Н. ... ... ... грамматикасы” (1948)
еңбектерінде нәрсенің жоқтығын білдіретін сөздер – болымсыздық ... ... ... ...... есімдіктері, түгел еместігін
білдірсе – алалау есімдіктері деп көрсетеді. Сонымен, бір ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне сәйкес өз ішінен одан әрі таратыла түскені
байқалады.
О.С. Жұбаева ... ... ... және Қ. ... “әр” сөзі шектеу (анықтау) есімдігі ретінде танылады. Себебі,
кейбір, қайсыбір, әлдекім, әлдене тағы сол ... ... ... гөрі нақтылау басымдау сияқты. Бұл ерекшелік әр сөзінің зат есіммен
тіркесуінен айқын көрінеді: әр адам, әр оқушы, әр ай, әр зат тағы ... әр ... ... ... ... ... есімдігінің
қатарына қосуға келмейтін тәрізді.
Сонда, неге Ахмет ... ... ... ... ... – танықтау, ал Қ. Кемеңгерұлы “Оқу құралында”
(1928,1929) өздік, жалпылау есімдіктерін – ... ... ... сыртқы тұлғасына байланысты өздік есімдіктерін жеке топ ретінде
танығаннан гөрі өзара мағыналас есімдіктер қатарына ... ... ... сияқты /43, 57/.
Енді, В.В. Виноградов берген анықтамаға назар аударсақ ХІХ ... ... бұл ... ... ... ... ... Егер бұл сөздің
этимологиялық мазмұнына үңілсек, грек және латын тілдерінен “в место имени”
деген ... ... ... В.В. ... “Древний грамматический класс
местоимений как ... ... ... в ее ... к ... ... к ... обстановке
речи, в истории русского языка пережил глубокие изменения ... ... ... местоимении слилась с категориями имен ... ... и ... 264/, – ... Г.П. Павский: “Имя данное местоимениям, не вполне выражает их
значение в языке. Местоимения не ... ... а ... ... ... них, вовсе не выражая качества, вида, числа вещей... Только намекают ... 111/. И.И. ... та бұл ... ойға келісе былай дейді:
“Местоимения неправильно называют частью речи, поставляемою ... ... 266/, – деп ... ... ... ... есімдікті жан-жақты тексере отырып,
барлығындағы өзгешелікті айқындайды.
А.А. Потебня Штейнталь сияқты сөзді 2 ... ... ... ... а) слова “качественные”, отражавшие действительность в
ее конкретных ... б) ... ... ... ... и
восприятия указанием на их отношение к говорящему лицу, – дейді.
Сонда, жоғары ... ... ... ... ... орыс ... ғалымдарға қарағанда есімдікті зерттегенде
нақты әрі дәлелді қарастырған. Ал орыс тілшілері ... ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының
көшбасшы ғалым болғандығы дәлелдене түспекші.
Ахмет Байтұрсынұлы қай сөз табына ... ... зат ... ... сын ... ... ... сан есімнен туған сөздер,
етістіктен туған сөздер деп ... Және сөз ... ... ... жұрнақтарын Ахмет Байтұрсынұлы әрбір сөз ... ... ... сөз табынан жасалған жаңа сөздерді ... ... ... ... зат ... ... ... зат есім, сын есім,
етістік, үстеулер; сын ... ... ... ... ақ-шыл, жақсы-лық,
жақсы-ла, ағ-ар, жақсы-сын /5, 218/.
Мұндай қараудың жағымды жағы – әр сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы есімдерден есім тудырушы жұрнақтардың мәнін
түсіндіруде ең басты, ... ... ... ... ... есім ... ... сипаттауында мәндес
жұрнақтарды, омоним жұрнақтарды, көп мағыналы қос қызметті ... ... ... Мысалы, П. Мелиоранский, И. Лаптев
еңбектерінде жұрнақ ... ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы “қосалқы сөз” деп атайды да, “кішкене, азғана” деген сөздерді
“қос ... деп ... Бір ... ... ... ... қазақ
тіліне қатысты материалдармен танысу барысында осы кезеңде, “қос ... ... ... ... ... ... сөз, тіркескен сөз, қос сөз)
қатысты қолданылғанын ... ... ... А. ... ... Н. ... ... жазу тақырыпты жаңа ережелер” (1924) деген
мақаласында басқұр, ... ... тағы ... сөздер қос сөздер деп
аталған. Сол ... ... ... ... мен ... ... мақаласында “Қазағыстан”, қара құрт, құла құнан, қара қол ... ... ... ... сөз” деген атау берген /49, 3/. ... ... ... ... ... ... қос ... түсіну үшін ол кезде “қос сөз” деген ұғымның аясы ... ... кең ... ... ... /43, ... Байтұрсынұлы морфемдік құрылымын:
а) түбір сөз; ә) туынды сөз; б) қос сөз; в) ... сөз; г) ... ... тіл ... ... ... зерттеудің түпқазығын сол тілде
сөйлеуші халықтың жан дүниесімен, ... ... және ... ... яғни ... ... ... негізінде қарастырған ғалымдар –
В.Ф. Гумбольдт, И. Гердер, Г. Пауль, В. ... Г. ... ... А.А. ... Э. ... Б. Уорф тағы басқалар болды.
Осы ғалымдардың еңбектерімен және орыс тіл білімінің жетістіктерімен
таныс, бірақ қазақ ... ... сай ... ... дыбыстық
жүйесі тағы басқа өзіндік типологиялық ерекшеліктері бар екенін терең
түсінген, ... тіл ... ... ... ... Байтұрсынұлының да
есімін осы қатарда бірге атауға әбден ... ... ... атап ... жай – халқымыздың образды ойлау
мүмкіндігі мен шешендігіне сүйеніп, Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... ... ... ... көпшілікке түсінікті болып, осы
кезге дейін қолданылып келе ... ... ... – осы
анықтамалардың ішкі мазмұны мен ... ... ... сабақтас өрілуінде.
Ахмет Байтұрсынұлы өзі анықтап ... ... ... бірі – ... ... ... даму заңдылығы мен өзіне тән құрылымын көрсететін
“түбір” ұғымының атауы. Қазақ тілі лексикасының тарихи қалыптасуының негізі
ретінде осы ... ... ... ... – жалпы түркілік қабатта
жатқанын ғұлама терең ... ... ... пән ретінде оқытатын оқулық
ретінде жазған ... ... ... ... грамматикалық
құрылымын талдап, жүйелеп берген басқа да тілдік ... ... ... да ... анықтамасын берген.
Тілдің дамуы дегенде, әдетте, оның жаңа сөздер мен сөз ... ... баюы ... сөз ... Алайда, ана тіліміздің басып өткен
жолының ... ... ... көбі – сол жаңа сөздердің
жасалуына негіз болып келе жатқан көне де байырғы түбір ... ... ... ... ішінде түбірді синхрондық және ... ... ... ... ... де Куртенэ, В.А. Богородицкий,
А.А. Потебня тағы басқалар атап өткен /2, 379-382/ болатын.
Мәселен, Бодуэн де Куртенэ 1876 жылы ... ... ... – как ... части слов, то есть корни с статического-морфологической
точки зрение”/24, 91/. ... ... по ... виду и ... по ... ... есть в ... финско-тюркских (урало-
алтайских, туранских)” /24, 94/, – деп ... Бұл ... ... ... ... ... келетін тұстары да бар. Ал морфема ... де ... ...... часть слова, обладающая самостаятельной
психической жизнью и ... ... с этой ... зрения. Морфема
охватывает корень, все возможные аффиксы, как ... ... ... ... ... отношений и так далее”/24,
272/.
В.В. Виноградов қосымша, жұрнақ, жалғау мәселесіне 1947 жылы “Русский
язык” еңбегінде дәлелді ... бере ... ... бөліп жіктейді.
Ахмет Байтұрсынұлы жалғауларды жай жалғау (көптеу, септеу), жақ жалғау
(тәуелдеу, жіктеу) деп топтастырады. Қызығы, Н. ... ... Н. ... ... көптік жалғау халық, ру аттарына,
жануар, дене мүшелерінің атауларына, қос ... ... ... /48, 83/.
Ғалым “Тіл құралында” септіктің бес ... ... ... ... ... ... 1) ілік жалғау “да”; 2)
барыс жалғау “ға”; 3) табыс ... ... 4) ... ... ... 5) ... “дан”/5, 2003/, – дейді. ... ... ... ... ... ... қоспайды. Ахмет Байтұрсынұлы атау септікті
“нольдік форма” деп таныған. Байқап қарасақ, бүгінгі кездегі тілші ... ... ... ... ... үлгісін пайдаланады.
П.М. Мелиоранский “салыстырмалы” (сравнительный падеж) септік жалғауы
ретінде – дай тұлғасын ... 7 ... ... /47, 31/. М. ... И.
Лаптев пен Н. Созонтов 9 түрін атайды.
Сонда былай тұжырым жасауға болады. Бүгінгі таңдағы ... ... да ... Байтұрсынұлы еңбектеріне ұқсастық бар:
а) Түркологияда атау септік негіз (И.А. ... ... ... абсолютті (А.П. Поцелуевский) болып түрліше
аталғанымен, қазақ тіл білімінде ... ... ... тағы ... ... атау ... ретінде танылмай, нөлдік форма деп түсіндіріледі.
ә) Ілік ... ... ... ... ... ... ... (“түрік
изафеті”) – бүкіл түркологияда да, оның ішінде қазақ тіл білімінде де әбден
қалыптасқан тұжырым.
б) ... ... ... ... да еш ... ... жоқ.
В.В. Виноградов: “Падеж – это форма имени, выражающая его отношение к
другим ... в ... 143/, – ... ... ... антикалық стилі мен теориясы” деген еңбекте септік ұғымы грек
тілінен шыққан. Оның әуелгі мағынасы – сүйекші ойынының аты. Яғни ... – это ... ... той или ... ... к ...... Виноградов септіктің 6 түрін көрсетіп, оларға ... ... Ол: ... – как ... ... ... orthe ... отличие от других, отклонившихся, склонившихся. Родительный получил свое
имя от того, что он иногда обозначал род, ... ...... ... ... одну из своих функций. Творительный –
падеж введен в русскую грамматику ... ... ... ... был ... ... /22, 143/, –деп тұжырымдайды.
Сонда жалпы алғанда, Ахмет Байтұрсынұлы және кейінгі ғалымдардың
септіктерді танудың басты ... – ол ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы бес септікті көрсетсе, кейінгі ғалымдар ... ... ... атау ... мен ... ... ... қатарына қосады.
Мәселен, басқа түркі тілдері грамматикаларында алтыдан онға дейін болады.
Ахмет Байтұрсынұлы тәуелдік жалғауын арнайы ... Ол ... ... ... (тыңдаушы жағы) және “бөгделік” ... ... ... ... ... 3 ... байланысты сөздің түрленуін
ғалым басқа жалғаулардан ... ... оны ... жалғауы” деп атайды да
тәуелдік және жіктік жалғауларын жатқызады.
Ал, Н. ... М. ... П. ... И. Лаптев,
Н. Созонтов тәуелдік ... ... ... ... түрі ... ... ... сөз етеді /46, 19-27/.
Қазақ тілінің табиғатын, өзіндік ... ... ... ... ... ... ... мен анайы-сыпайы
немесе оңаша-ортақ тәуелдеу үлгілерінің арасы айрықша сараланған. Орыс
түркологтары анайы жөннің ... ... ... көпше түрі мен сыпайы
жөннің (немесе ортақ тәуелдеудің) ... ... ... ... ... ... мәдениеті туралы пікірі назар
аударарлық. Зерттеуші былай дейді: “Относительно личных местоимений должен
заметить, что сказать о себе мен, а ... сен было бы ... ... ... с высшим или младшему с старшим скромность и ... ... ... ... біз, сіз. ... ... эти два слова в киргизском
языке должно назвать ... ... ... /11, ... Байтұрсынұлы еңбегінде ортақ тәуелдеудің жекеше түрінде бір
заттың бірнеше адамға ортақтығы, көпше түрінде ... ... көп ... ... көрінеді. Ахмет Байтұрсынұлының тәуелдік жалғаулы сөздің
ілік септікті сөзді керек ... жай ... ... ... үлгілері
І. Кеңесбаев, С. Аманжолов, Ғ. Бегалиев, Н. Сауранбаев, ... С. ... ... ... ... ... қазақ тілінің өзіндік ерекшеліктерін терең
пайымдағандықтан төмендегідей сипаттайды: ... ... ... ... ... І жақ ... ІІ жақ (сендік), ІІІ жақ
(бөгделік); сыпайы ... І жақ ... түрі жоқ ... ... ... бірізділікпен, жүйелі түрде баяндалған болатын.
Мәселен, Ахмет Байтұрсынұлы еңбегінде жіктік ... ... ... ... келіп, соған сәйкес І жақ көрсеткіш –мын/-мін
түрінде, ІІ жақ ... ... ... кейінгі қазақ зерттеушілер
еңбегінде ІІ жақ көрсеткіштері –сың/-сің түрінде ... ... ... нәрселердің негізінде ... ... ... ... ... деп ... құрал” (Қызыл-орда 1925) атты еңбегінде синтаксиске қатысты да
сүбелі ой қалдырды. 20-жылдардағы одан бұрынғы ғылымның сәби ... ... ... ... ... демек, сөйлемдердің қарапайым болып
келетінін есептемегенде, ғалым пікірлерінің ... мен ... ... ... ... Олай болуы да заңды, өйткені бұл
тұжырымдар – ... ... да, ... тіл ... синтаксистік
теориядағы алғашқы толғаныстар, тұңғыш ережелер. ... ... ...... ... ... біреу айтқан
ой”/5, 263/, – дейді. Енді бір ғана ... ... ... ... ... туралы былай дейді: “Сөйлемнің
тұрлаулы ... ... 1) бас ... 2) ... мүше. Бас мүше дейміз –
сөйлем ішіндегі сөздер байланатын қазық ... ... ... Ол нәрсенің
сырын-сипатын, жайын, амалын, болмысын айтып ... сөз ... ... үшін бас мүше – ... деп, ... – баяндауыш деп
аталады. Мұнан ... ... үшін бас ... ... мүше деп ... ... деп ... түрлерін тұтынамыз” /5, 265/.
Бұл мысалдардан Ахаңның ғұламалығына тағы да куә боламыз. Ол – орыс ... ... ... деп ... ... ... мүшелер” деп алмай
“тұрлаулы” деп, ал “подлежащеені” бас мүше деп алуы ... ... емес ... ... интонациясы жайында біраз мәліметке тоқталып
кетсек, интонацияның ғылыми тұрғыдан ... ХІХ ... ... ... ... ... дейінгі және осы кезден бүгінгі күнге дейінгі
аралықтарды құрайтын екі кезеңге ... ... ... ... ... ... ... оның тілдік объект ретінде қаралуы,
қызметі мен құрылымы алғашқы эксперимент ... ... ХІХ ... ... адамның сөз ағымын экспериментті ... ... ... ... ойлап табылды. Оның мүмкіндіктерінің
шектеулі болғанына қарамастан, тіл ... ... ... әдіс ... ... ... ХХ ... отызыншы жылдары
эксперимент әдістері мен құралдарын жетілдіру әрекеттері Москва мемлекеттік
университеті Психология институтының В.А. ... ... бір ... үшін табысты аяқталды. 1923 жылы жаңадан құрылған лаборатория ... ... ... ... шет ... ... ... беріліп, осы күндерге дейін жемісті жұмыс ... ... ... ... В.А. ... В.И. ... ... В.А. Артемовтармен қатар С. Карцевский, Л.В. ... Н. ... және тағы ... ... ... тіл білімінің негізін қалаушы Ахмет Байтұрсынұлы еңбектерінің де
осы кезде жарық ... ... Оның ... ... ... алғашқы
кезеңінде әр түрлі ғалымдар көтерген мәселелермен ... ... ... ... ... оның ішінде “сөз әуезділігі” деп атап,
жан-жақты қарастырған құбылысы таптырмас құнды зерттеулер /5, 179/ ... да ... ... ... ... ... құралында” (1925),
“Жазу қосымша белгілері мен тыныс белгілерінің жалпы ережесі” деген мәселе.
Тыныс белгі мәселесі Бодуэн де ... (1876) ... де ... де ... ... 2 ... ... знаков припенания: 1) Один
из них относятся только к морфологии писанной речи, то есть к ... на все ... ... ... Таковы: точка (.) отделящая периоды
или же обособленные предложения одни от других; кроме ... она ... ... слов; двоеточие (:) употребляется перед исчислением
отдельных частей ... ... ... или же, ... ... ... с запятою (;) отделяет сочетание неполных предложений или же
исчесляемые части расчленяемого целого; запятая (,) служит для ... от ... ... не разделяемых предложении или же ... ... ... ... ... ... сочетании слов или даже
отдельных слов; 2) Другая категория знаков препинания или тоже отношение ... или ... ... ... подчеркивает главным образом
семасиологическую сторону”/25, 238-239/.
Бодуэн де Куртенэнің ойын қазақ ... ... ... ... ... ... ... берген анықтаманың қаншалықты нақты
екенін, екіншіден екі тілді салыстырып қорытынды шығару мақсатын көздедік.
Ахмет Байтұрсынұлы ... ... ... ... назар салсақ:
“1) Кіші сызықша “=” (тіркестіру белгісі). Бұл белгі: 1) бір ... ... ... ... ... сөзді олай тіркестіру екі ... бір сөз (қос сөз) ... ... ... ... ... ... құрт-құмырсқа. 2) сөздің бір бөлімін екінші бөліміне тіркестіру керек
болған орындарда қойылады, ондай тіркестіру көбінесе сөздің бөлімдері ... ... ... түгелімен сыймай, сыймаған бөлімін екінші ... ... ... ... ... ... сызықша “–” (жұмақтау белгісі). Бұл белгі бытыранды ұғымдарды
шоғырландырып, жалқыланған ұғымдарды жалпыландырып, ... ... ... ... ... ... ... ақымақты үйрету – өлгенді
тірілту.
3) Ноқат (нүкте) “.” (ұлы тыныс). Бұл ... 1) ... ... ... бір-бірінен айыратын орында қойылады; 2) мақала, кітап басының
атауларынан соң қойылады; 3) қысқартқан сөздің соңынан ... 4) ... ... ... ... соңынан қойылады.
4) Үтірлі ноқат (нүкте) “;” (орта ... Бұл ... 1) ... ... ... ... ... қойылады. Сөйлемдер арасында ондай
жақындық ортақ ой айтылған немесе нәрсе тұтас суреттелген жерде келеді; 2)
сыйысулы ... ... ... ... ... алды-
алдына тұрған жаңа да қастарында тұрлаусыз сөйлем мүшелері немесе бағыныңқы
сөйлем ... ... ... ... үтір “,” ... тыныс). Бұл белгі: 1) бұратана сөздерді бөлек
шығару үшін ... 2) ... ... бірөңкей мүшелерінің арасына
қойылады; 3) бағыныңқы сөйлемнің жігін басыңқы сөйлемнен айыру ... 4) ... ... ... ... қойылады; 5) бір сөз не
болмаса сөйлем қайта-қайта айтылған орында қойылады.
6) Қос ноқат (қос ... “:” ... ... Бұл белгі: 1) алдыңғы
сөйлемдегі пікірді, кейінгі ... ... ... орындарда қойылады.
Олай сөйлеу жалпы түрдегі ұғымнан жалқы түрдегі ұғымға айналдырған ... ... ... ... Бұл ... ... ... сөйлемдердің соңынан
қойылады.
8) Леп белгісі (“!”). Бұл белгі: 1) ... ... соң ... ... ... ... өтініш түрлерінің соңынан қойылады; 3) тілекті
сөйлемнің үгіт түріндегісінің қаратпа сөзділерінің соңынан қойылады.
9) Көп ноқат (көп ... ... ... тастау белгісі). Бұл белгі
сөзді бүкпелеп жорта қалдырып сөйлегенде немесе сөздерді ... ... үзіп ... ... ... ... ... үтір (“ ”) (қабатша қос тырнақ). Бұл белгі: 1) төл сөздердің
жігін ашу үшін ... ... 2) ... ... газет аттарына
қойылады; 3) бір нәрсені сөз қылғанда, айырып айқын көрсету үшін ... бір ... ... мағынада атау үшін қойылады.
11) Жақша “()” (қамау белгісі). Бұл белгі: 1) бір ... ... ... ... ... қойылады. Ондай кездер айта кетейін деген
ой сөйлеп келе ... ... ... тысқары бүтіндеу болған орындарда
келеді; 2) алдағы сөзді артқысы түсіндіре өтетін жерлерде қойылады. ... жат ... ... жаңа сөзді оқушы түсінбес деген орындарда
болады”/5, ...... ... енді ... ... ... мәселе, Бодуэн де Куртенэ Ахмет
Байтұрсынұлынан тыныс белгі жайлы бірнеше жыл бұрын ... да, оның ... ... ... қысқа әрі жүйесіз. Дәлелді болатындай
мысал берілмеген. Ахмет Байтұрсынұлы болса, ... ... ... ... нұсқада атауын көрсетіп, әрбіреуіне мысал келтіреді. Осыдан біз
Ахмет Байтұрсынұлының ... биік ... тағы да көз ... ауыз ... тобықтай түйініне келетін болсам, ... ... ... ретінде қалыптасып, дамып келе жатқанына бір ғасырдан астам
уақыт өтті. Осы ... ... ... тіл ... түрлі бағыттар мен
көзқарастардың куәсі болды. Бұл орайда, әсіресе, ұлттық тіл ... ... ... ... ... зерделеудің маңызы ерекше.
Манаш Қозыбаев: “Ахмет Байтұрсынұлы – ХХ ғасырдың ірі құбылысы,
феномені. Оның ... осы ... ... ... ... құбылыстарымен
тағдырлас. Ахаң тағдыры – ел тағдыры”, – деп айтады.
“Ахмет ... ... ... ... ... ... келуі, бір жағынан, өткен ғасырдың 20-жылдарында ... ... ... алға ... ... екінші жағынан,
репрессия зардабының нәтижесінде ғылым дамуының қаншалықты тежелгенін де
танытса керек”, – ... ... ... ... ойы қаншалықты
терең екені ерекше әсер етеді. Сонда да, ірі тіл ... ... ... ... ... тіл ... өз деңгейінде ... кері әсер ... ... Байтұрсынұлы мұрасы – барлық түркі халықтарын байланыстыратын
алтын өткел. Оның әралуан ғылым саласында көп оқып, ... орыс ... ... ... еңбектерінде айқын көрініп ... ... – ең ... ... тіл ... ... мәселелерді ғылыми
тұжырым жасаған тілтанушы ғалым. Бодуэн де Куртенэ, Л.В. Щерба салған ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының “бес дауыстыға”
құрылған жазуындағы әріптердің белгілі бір ... ... ... оның
жуан-жіңішке екі тембрін қоса бейнелейтін сингарможуанда жалғасын тапқаны
толыққанды дәлелденген. ... ...... ғылым жасаушы. Ұлттық
ғылым – ұлтқа қызмет ететін, оны өркениет жолымен таным шыңына жетелейтін,
ұлттық болмысты ... ... ... ... ... отын жағатын
қару. Бұл жұмыста Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... анықталады. Ахмет Байтұрсынұлының ... сан ... ... Орыс ... ... ... салыстыру
негізінде тұжырымдар жасалды. Оның ғылыми мұрасы ... ... ... және ... ... ... арқылы жалпы тіл білімдік те,
түркологиялық та, қазақша тілтанымдық та мәселелерді қамтиды.
ХХ ғасырдың ... ... ... тілі ... ... шығу тегі қазақ индивидінің, қазақ қоғамының ұлттық менталитетіне
негізделіп жасалған. Бүгінгі ... ішкі және ... ... ... бірінші ширегінде дүниеге келген Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми
мәтіндеріне басталып қалыптасқан. Ұлы педагог, ағартушы ұстаз, ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми, әдеби мұрасы
әр кез туған халқының ... ... ... ... ... ... жарқырап тұра береді.
Ахмет Байтұрсынұлы реформалаған қазақ жазуы өз кезінде қазақ халқының
өмірінде, оның мәдениеті мен ғылымында ... роль ... ... ... ... жазу ... мен жазба әдеби тілінің дамуына әсер
еткен, мәні мен маңызы зор құбылыс ... Оның ... ... ... ... ... ... оның емлесін туған тілімізде
дұрыс ... ... ... ... ... рет іс жүзінде жүзеге асқан
еңбек ... Ол ... ... ... ... әріп шығарды, әріптен
әліпби түзеді, оқу құралдарын жазды, қазақ халқын бостандыққа, ... ... жол ... орта ... ... ... тілдерін араб тіл білімі
дәстүрінің негізінде сипатталса, ХVІІІ-ХІХ ғасырдан бастап көбінесе ... ... ... зерттеліп келді. Ахмет Байтұрсынұлы болса, тіл
біліміне қатысты ... ... ... өз табиғатынан туындайтын
заңдылық, ерекшеліктерге сүйене отырып баян етті. Тіл жүйесін ... ... ... деп ... ... ... негізін қалады.
Қазақ түркологтары тек қазақ үшін бағалы емес, бүкіл ... ... ... ана ... ... ... еңбектерін басқалар оқып
жақсы түсіне алмайды. ... біле де ... ... бірі – ... ғылымын тұңғыш бастаушы ірі түрколог Ахмет Байтұрсынұлы. ... ... ... ... Н.К. ... ... ... оның
грамматикалық ... 1940 ... ... ... одан бұл ... 30 ... ... жазған. Мәселен,
сингармонизм және фонема мәселесі Москва фонология мектебінің теориясына
Н.Ф. Яковлев мақаласы арқылы енді, ал Н. Ф. ... ... ... ... ... ... Осыдан шығатын қорытынды Н.Ф.
Яковлевтің мақаласы Ахмет Байтұрсынұлының ғылыми ілімі мен Москва фонология
мектебінің ғылыми ... ... ... жеткізетін көпір болып, бүкіл
бүгінгі таңдағы қалыптасқан фонологиялық зерттеулердің тұжырымы ... ... ... ... даусыз. Себебі, он ... ... Н.Ф. ... ... Байтұрсынұлының дыбыс туралы ойын
өзінің мақаласында орыс ... ... ... ... ой ... баяндалғанымен Ахмет Байтұрсынұлына сілтеме берілмеген.
Ахмет Байтұрсынұлы орыс тілші ... ... ... ... қазақ топырағынан жаралған Ахмет Байтұрсынұлының ойына
сүйеніп, идеясын дамытқан екені осы жұмысты жазу ... көз ... ... ... ... А. ... жіктеу // Қазақ тілі, 1922. – № ... ... ... ұлы ... ... мақалалар жинағы (қазақ, орыс,
ағылшын т.б. ...... ... 1999. – 568 ... ... Р. Сан ... саңлақ ақын // Социалистік Қазақстан, 1989. –
4 январь.
4. Ұлттың ұлы ұстазы: “Ұлы тұлғалар” атты ғылыми-библиографиялық ... ... В.Қ. ...... Қаз. Рес. Білім және ғылым
министрлігі, Орталық ғыл. кітапхана, 2001. – 305 ... ... А. Тіл ...... Ана тілі, 1992. – 448 б.
6. Жүсіпұлы М. Ахмет Байтұрсынов және қазіргі қазақ тілі фонологиясы. –
Алматы: ... 1998. – 216 ... ... Р. Ахмет Байтұрсынов. – Алматы, 1990. – 51 ... ... де ... И.А. Избранные труды по общему языкознанию. –
Москва, 1963. – 367 ... ... А. М., ... А. М. ... ... турецкой
грамматики // Новое в лингвистике. Вып. ХІХ Проблемы современной
тюркологии. – Москва, 1987. – 36 ... ... Н. Ф. ... формула построения алфавита (Опыт
практического приложения лингвистической теории) // Из ... ...... 1970. – 148 ... Ильминский Н. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань,
1860. – 26 ... ... Л. Р. ... ...... 1979. – 312 ... ... Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1983. – 231 б.
14. Джусупов Ә. М. ... А. ... и ...... 1995. – 176 ... ... С. ... тілінің дыбыс жүйесі. – Алматы: Сөздік –
Словарь, 1999. – 200 ... ... Т. ... Байтұрсынұлы және қазақ тіл білімі // Орталық
Қазақстан, 1992. – 2 ... ... Т. ... тұңғыш лингвист ғалымы // Қазақстан мұғалімі,
1988. – 30 декабрь.
18. Қордабаев Т. Бірі емес, өзі // ... ... 1990. – 20 ... ... А. ... Байтұрсынұлының әдеби мұралары. – Қостанай, 2003.
– 144 б.
20. Байтұрсын І. Алтын бесік. – Қостанай, 1998. – 240 ... ... ... және ... ... мәселелері атты
халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – ... 2004. – 25 ... ... В. В. ... язык ... учение о слове). –
Москва: Высшая школа, 1986. – 639 с.
23. Виноградов В. В. Проблемы литературных ... и ... ... и развития. – Москва: Наука, 1967. – 133 с.
24. ... де ... И. А. ... ... по ... ... Том –
1. – Москва: Академия Наук СССР, 1963. – 382 с.
25. ... де ... И. А. ... ... по ... ... ... 2. – Москва: Академия Наук СССР, 1963. – 388 ... ... К. Тіл ... ... – Алмат, 2002. – 664 б.
27. Поливанов Е. Д. Труды по востояному и ... ...... – 622 ... ... Г. П. ... наблюдения над составом русского языка.
Спб., 1850. – 250 с.
29. Сейфуллин С. Ахмет Байтұрсынов 50-ге толды // Еңбекші ... 1923. ... ... М. ... елу жылдық тойы // Ақ жол, 1923. – №270.
31. Шонанов Т. Ахмет Байтурсунов в ... ... ... и
литературы. – №544 қор, 1-тізбе, 104 б.
32. Самойлович А. Н. ... ... ... ... ... / ... ... ұлы тіні. – Алматы:
Ғылым, 1999. – 305 б.
33. Имаханбетова Р. С. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2007.
34. Библиографический словарь отечественных тюркологов (до октябрский
период). – Москва, 1974. – 392 с.
35. ... Е. Д. ... ...... (Байтурсыновская)
орфография. Бюллетень Среднеазиатского ... Вып. 7. – ... 1924. – 24 ... Яковлев Н. Ф. Математическая формула построения алфавита (Опыт
практического ... ... ... // Из ... ...... 1970. – 148 ... Сухотин А. М., Юдахин К. К. О сокращении некоторых букв в ... ... / В ... ... А. А. Из ... фонологии. – Мосвка, 1970. – 162 с.
38. Уәлиев Н. ... ... мен ... фонологиялық
негіздері. Ф. ғ. к., дисс. – ...... ... Л. Р. ... ... ... ... – Москва: Наука, 1987. – 263
с.
40. Мектеп – тегі А. Қазақ ... ... мен ... // ... ... Архангельский Т. В. Грамматика казахского языка. – Ташкент, 1927.-
62 с.
42. Назарбаев Н. Ә. ... – 2030. – 113 ... ... О. С. Қ. ... ... ... ... тұжырымдамалары. Ф. ғ. к., дисс. – Алматы, 2002.
44. Жүнісбек Ә. Қазақ тілі дыбыстарының артикуляциялық ... Ф. ...... ... ... грамматикасы. – Астана, 2002. – 420 б.
46. Созантов Н. Записки по грамматике киргизского языка. – ... – 27 ... ... П. М. ... ... ... ... и этимология. СПб. Часть І, 1894. – 15 с.
48. Лаптев И. Краткий ... ... ... ...
Москва, 1990. – 84 с.
49. Байтұрсынов А. Қазақстан мен Қазағыстан туралы // ... ... – №29.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АХМЕТ БАЙТҰРСЫНОВ – ТІЛШІ18 бет
Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938 жыл)26 бет
Ахмет Байтұрсынұлы туралы18 бет
Ғалым, ағартушы, тілші ахмет14 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қазақ терминологиясының қалыптасу тарихы10 бет
Халықаралық қатынасқа іскерлік мәдениет10 бет
Шылау сөз5 бет
Ілияс Жансүгіров2 бет
Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь