Әйтеке бидің қоғамдық-саяси көзқарасы

Қазақтың үш биінің бірі Әйтеке Байбекұлы (1667.1723ж)
Қазақ жеріндегі қоғамдық.саяси пікір
ұлағатты сөз, пәтуәлі іс қалдырған ірі тұлғаның бірі. Оның саяси-құқықтық ой иірімдері өзінің терең философиялық түйінділігімен ерекшеленеді. Ол өзінің тұғырлы ой-әуендерін шешендік сөзбен айқындап, өте дәлдікпен бере білген. Әйтекенің қоғамдық-саяси көзқарасының астарына терең бойлау үшін жалпы қазақи санада билік нені білдіреді, қазақи дүниетаным оны қалай түйсінуге ұмтылады, т. б. Осындай келелі мәселелердің бетін ашуға тырысу қажет. Бұл жөнінде белгілі заңгер-ғалым З. Ж. Кенжалиев былай дейді: “Көшпелі қазақ қоғамындағы билікке, оның ішінде мемлекеттік биліке деген көзқарас өзінің дүниетанымдық мөлдірлігімен және пәктігімен ерекшеленеді. Билік те, байлық та қолдың кірі, олар адам басында мәңгі тұрмайды. Уақытша ғана тұрақтайды деп есептейтін сахара жұрты”. Шын мәнінде бұл көзқарас дала елінде билікті ұйымдастырудың басты қағидасына айналғандай еді. Көшпелі жұрт билікті қалай түйсінсе, сол танымға сәйкес билік тетіктерін өмірге алып келіп, одан қия баспай елді басқаруды жүзеге асырып отырған. Мысалы, көне Қытайдың хан кітабында ғұндар туралы: “Олардың патшалары әкімдерімен терезесі тең адамша сөйлеседі, сондықтан мемлекетті бәрі бір адамдай басқарады” дейді. Шындыққа жүгінсек, осы уақытқы дейін көшпелі (жартылай көшпелі) елдегі биліктің ұйымдастырылу механизмдері, оның даму заңдылықтары, осы билікке деген көзқарастар бүгінгі күннің талабы деңгейінде өркениетті ғылыми танымның тезіне салынып, бір жақты бағасын ала қойған жоқ. Міне, осындай теорилық тұғырнаманың жоқтығынан көшпелі елдегі қоғамдық-саяси, құқықтық ой-пікірлер өгейсуді бастан кешіруде.
Қазақ жеріндегі қоғамдық-саяси пікірдің өзіндік өткен жолы және заңдылығы бар. Бұл батыс елдеріндегі қоғамдық ойдың дамуымен жалпы тұтастықта болғанмен, оған біржақты бағына бермеген. Яғни, өзіндік даму жолын бастан кешкен. Көшпелі жұртта рухани өрелілік жалпы билікке, оның ішінде саяси билікке баға берудегі басты критериге жатқызылған. Жалпы, билікті ұйымдастыруда, оны жүзеге асыруда, бағалауда осы рухани өрелілікке көңіл бөлу, оны биліктің өзегі ретінде тану тым әріден келе жатқандай. Оны біз Скиф Анархистің, Ғұн патшасы Моденің реформаларынан, одан кейінгі Түрік дәуіріндегі қоғамдық-саяси көзқарастардан толық аңғарамыз. Міне, осындай келелі ой-пікірлер Төле, Қазыбек, Әйтеке заманнда рухани демеуге, шынайы қолдауға ие болып, нақты механизмдері айқындалған қағида, нормаға айналады. Ол туралы белгілі ғалым С.Өзбекұлы былай дейді: “Осы күні де өзінің мәнін жоймаған тәуелсіздік институттарын пайдалану, мемлекеттік аппараттың, басқару жүйесінің қызметтерін жақсарту сияқты ұғымдардың негіздері мен принциптері сол кезде қағида, норма ретінде қалыптасқанын айта кеткен жөн”.
        
        Әйтеке  бидің  қоғамдық-саяси  көзқарасы
Қазақтың үш биінің бірі ... ... ... ... сөз, пәтуәлі іс қалдырған ірі тұлғаның бірі. Оның ... ой ... ... ... ... түйінділігімен
ерекшеленеді. Ол өзінің тұғырлы ой-әуендерін шешендік сөзбен айқындап,
өте ... бере ... ... ... ... ... ... үшін жалпы қазақи ... ... нені ... ... оны ... ... ұмтылады, т. б. Осындай келелі мәселелердің
бетін ... ... ... Бұл ... ... ... З. ... былай дейді: “Көшпелі қазақ қоғамындағы ... оның ... ... деген көзқарас өзінің дүниетанымдық мөлдірлігімен және
пәктігімен ерекшеленеді. Билік те, байлық та ... ... олар ... мәңгі тұрмайды. Уақытша ғана тұрақтайды деп ... ... Шын ... бұл ... дала елінде билікті ұйымдастырудың
басты қағидасына айналғандай еді. ... жұрт ... ... сол ... ... билік тетіктерін өмірге алып ... қия ... елді ... ... асырып отырған. Мысалы, көне
Қытайдың хан ... ... ... ... ... әкімдерімен
терезесі тең адамша сөйлеседі, сондықтан мемлекетті бәрі бір ... ... ... ... осы уақытқы дейін көшпелі
(жартылай көшпелі) елдегі биліктің ... ... ... заңдылықтары, осы билікке деген көзқарастар бүгінгі ... ... ... ... танымның тезіне салынып, бір
жақты ... ала ... жоқ. ... ... ... тұғырнаманың
жоқтығынан көшпелі ... ... ... ... ... кешіруде.
Қазақ жеріндегі қоғамдық-саяси пікірдің өзіндік ... ... ... бар. Бұл батыс елдеріндегі қоғамдық ойдың дамуымен
жалпы ... ... оған ... ... бермеген. Яғни,
өзіндік даму жолын ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде саяси билікке баға берудегі ... ... ... ... ұйымдастыруда, оны жүзеге
асыруда, бағалауда осы рухани ... ... ... оны ... ретінде тану тым әріден келе жатқандай. Оны біз ... Ғұн ... ... ... одан ... Түрік
дәуіріндегі қоғамдық-саяси көзқарастардан толық аңғарамыз. Міне,
осындай ... ... ... ... Әйтеке заманнда рухани
демеуге, шынайы ... ие ... ... механизмдері айқындалған
қағида, нормаға айналады. Ол туралы белгілі ... ... ... “Осы күні де өзінің мәнін жоймаған тәуелсіздік ... ... ... ... ... қызметтерін
жақсарту сияқты ұғымдардың негіздері мен принциптері сол ... ... ... ... айта ... ... Әйтеке Байбекұлының қоғамдық-саяси көзқарастарының даму
заңдылықтарына, оның ішкі ... ... зер ... ... ... ... әрқашанда осы рухани өрелілікті ұстаным тұтқанын ... ... ... ... басты мақсат ел бірлігі, тұтастығы
деп таныған. Қазақ еліндегі ... хан ... бері ... жүргізу жүйесінің уақыт талабына сай ... егер ... ары ... ... ... ... ... қауіпсіздігіне
үлкен қатер төндіретіндігін Әйтеке үлкен көрегендікпен ... би және оның ... Төле мен ... ... ... ... ең басты факторы ретінде ел
арасындағы ауызбіршілікті, ... ... ... ... орнатудың, ел
бірлігін нығайтудың, күшін арттырудың қайнар көзі - хан ... ... ... жүзге бөлінуге жол бермеуді ұсынған.
Осынау ... үш ... ... қызметінің өмірлік мұраты
болған.
Әйтекенің төреден безіп, елді ... ... ... ... күні ... ... ... салмағын түсіну үшін қазақ
елінің ел ... ... ... тоқтатып көрелікші. Неге десеңіз,
қазақ тарихында ел билігін кім ұстаса, ... ... ел ... билік
жүргізу дәстүрі де тез ... ... ... ... ел билеудің
қалыптасқан дәстүрінің ендігі ... ... ... ... ... ... VI ... Түрік қағанатының
тртінші әміршісі Мұқан хан тақ ... ... ... одан ... ... баласына көшу ... заң ... ... “Қазақ тарихының әліппесі”.) Бұл, әрине, уақытша ғана ... ... еді. ... бұл ... көп ... ... әлемдегі
іргелі елдің бірі болған Түрік қағанатын тарих сахнасынан ... ... ... Оны біз ... ескерткішіндегі мына
бір сөздерден аңғара аламыз: “Содан соң інісі ... ... Ұлы ... болды. Содан соң ... ... ... Ұлы ... ... ... отырған екен. Нашар қаған отырған екен.
Бұйрығы және ... ... ... осы ... ... ... ... пікірінің қазақ қоғамы үшін, оның тұтастығы үшін
қаншалықты ... ... ... ма?! ... бұл пікіріне
сонымен қатар қазақ ... ... ... ... түбегейлі
реформалау қажет деген ой-әуен жатқан сияқты-ау.
Әйтеке би елді ... ... ... ... тиісті
қасиеттерге үлкен мән ... Оынң ... ... ... ... ... ... қасиеттерге ие болуы керек.
Біріншіден, ақылды, екіншіден, көсем, үшіншіден, батыр әрі ... ... ... бұл ... Қожаберген жырау былай аңғартады:
Ақылды болсын ... ... ... ... ... есен деді.
Көрші елімен татуласып, тіл табысар,
Осындай көптен көсем ізде ... ... ... ... төре бастап көгер – тер ... би мен ... езбе ... ел ... ... ақылды адамның несібесіне
жазылған өнер деген пікірі орта ... ... ... ... бірі – Ж.Баласұғынның ел басқару ... ... ... ісі ... одан қала ... көне грек ... ... мемлекетті философ басқаруы керек деген ... ... ... ... ... ... ... көреген,
дана басшы отыруы қажет. Бұл үш жүздің үш ... ... ... тиіс ... Мұны біз мына ... ... ... үш ақылшы болсын деді,
Қазаққа бақ пен ... ... ... көсемдерің кемеңгер боп,
Халықтың болашағын шолсын ... ... бұл ... ... бір жақты
кетуінен ... еді. ... үш ... ... ... ... тепе-теңдігін қамтамасыз етеді. Егер батыс елдерінде
“Үш ... ... ... заң ... ... сот ... бөлуге негіз болса, Әйтекенің пайымдауы түптеп ... ... ... ... бұл біз ... ... ... танимыз. Өйткені, Әйтекенің “үш ақылшы” болса ... ... ... ... ... ... қорытындысы
еді. Мұндай бағыт ... ... да ... ... VIII ... Ұйғыр қағанатының билік басына ... ... ... ... ... ... ... тақта қол қусырып
отыра бер, ал көмекшіні теңіз бен тау ... ... ... бар ... ... алуың керек” деген екен.
Алайда, Әйтеке би бұл ... ойын ... ... ... кетеді. Ол бұған қатты ... Бұл ... ... ... дейді:
“Бұл сөзді би мен бектер ұға алмады,
Бас қосып, дұрыс ... құра ... ... шонжарлары: төре жақ боп,
Ордадан батыр көсем шыға алмады...”
Әйтекенің ... ... ... ... қазақ топырағында өз
қолданысын табады. Оны ... ... ...... би жүзеге
асырады. Сырымтанушы ғалым А.Қосжанов: “Егер ... ... ... деп есептесек, Сырым сол монархиялық (хандық)
билікті де ... ... ... елді ... ... ... шыққан өз өкілдері - халық өкілдері басқарсын ... ... ... ... да ... тандырарлық жаңа идея еді. Және ... ... ... ... ... ... “Париж коммунасын”
дүниеге әкелген ... ... ұлы ... ... ... бұрын қазақ даласында дүниеге келген ел ... ... ... өзі ... ... нәтижесінде Сырым адам баласының
қоғамдық өміріне қандай ... ... ... ... ... ... хандарды тқтан тайдырып, ел билігін ... өз ... ... ... беру ... дегенді қайдан шығарды? ... ... ... ... жарияланған деректерге жүгінсек,
Сырым идеяларының қайнар көзі ... ... ... ... алатын
сияқты...
Әйтеке бидің сонымен ... ... ... ... да ... Ол ... тек ... игілігіне қызмет еткенде ғана жақсы
деп ұқты. Әйтекенің төмендегі ... ... ... ... ... пайдаң тисін,
Батыр болсаң жауға найзаң тисін.
Бай болып елге пайдаң ... ... ... ... ... ... үйің ... ол өмір бойы өзіне меже ... ... одан ... ... Әлі ... сұлтан өзінің байлығын ... ... ... ... ... оған ... Байлық деген жақсы ғой, бірақ бар ... ... мұз ... ... мұз ... ... ертең еиді де кетеді! ─ деген екен.
Әйтеке қоғамдағы ... жіті мән ... ... ... өте ... кісі болған. Адамдар арасындағы қатынасытң сан-
алуандығын ... ... оның ... бейнелегені бар:
Бір төре бар ... ... төре бар ... ... би малға қарайды,
Бір би бар арға қарайды.
Құм сайдан ... ... ... молдадан шығады,
Күндестік қатыннан шығады,
Онан соң жақыннан шығады.
Бұл сөз жоқ сол ... ... ... ... жатқан
қоғамдық-әлеуметтік қатынастардың Әйтеке биді толғандырмай ... ... ... ... ... сол ... қоғамдық-саяси
үрдіске қосқан тағы бір үлесі ─ сот билігін, әділет ісін ... ... еді. Ол ... ... ... ... ... жеке дара перцеденттік құқықтың негізін қалады. Оның ... ... ... ... ... қиын емес.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әйтеке Бәйбекұлы160 бет
Банктік қызмет аясындағы банктік құқықтық қатынастардың кейбр теориялық мәселелері7 бет
Гендерлік психология саласының мақсат-міндеттері, пәні, объектісі.4 бет
Орта білім беретін мектептің оқыту процесінде оқушылардың дүниетанымдық көзқарасын қалыптастыруға байланысты жүргізілетін педагогикалық тәжірибе жұмыстары35 бет
Қазақ ойшылдарының қоғам мен тұлға дамуына әлеуметтік көзқарастары7 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев,Ж. Аймаутовтың этнопедагогика жөніндегі көзқарасы9 бет
А.Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарасы мен қызметі21 бет
Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарасы7 бет
Абайдың Алла тағалаға көзқарасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь