Толғаудың жанрлық ерекшеліктері


1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім: Толғаудың жанрлық ерекшеліктері.
• Даму ерекшеліктері
• Қалыптасу кезеңдері
• Жанрлық ерекшелігі
3. Қорытынды.
4. Пайдаланылған әдебиеттер.
Ең алдымен, толғау түріндегі туындылардың жанр ретінде туып, қалыптасуы тікелей жыраулар шығармашылығымен байланысты іске асты.
Жыраулар өз шығарылатын көбінесе ауыз әдебиеті дәстүрінде тудырып отырғанымен, бұлар өзінің құрылысы мен көркемдік тәсіл, бейнелеу мүмкіндіктері жағынан бірден-бір дара әдебиеттің өкілдері ретінде көрініп танылды. Мұның өзі әдебиетіміздегі даралықтың ең алғаш тек поэзияда, оның ішінде жыраулық толғауларда туып, дамығанын көрсетеді. Мұны әдебиетіміздің даму жолындағы басты бір ерекшелігі деп ауыз толтырып айтуымызға әбден болады.
1. А.Байтұрсынов «Әдебиет танытқыш» 226-бет.
2. Ә. Дербісәлин: «Әдебиет туралы толғаныстар» А. 1990ж. 104-122 беттер.
3. Ә. Қоңыратбаев «Қазақ әдебиетінің тарихы» А., 1994, 52-55 беттер.
4. Р. Бердібай «Эпос-ел қазынасы»А., 1995.
5. М. Мағауин: «Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет»А., 1992 21-111 беттер.
6. М. Жармұхамедов: «Көкенің көзі» А., 1996ж. 78-87 беттер.
7. «Бес ғасыр жырлайды». А., 1989ж.
8. М.Әуезов: «Әдебиет тарихы». А., 1991.
9. С.Мұқанов : «Халық мұрасы», А., 1974, 188-беттер.
10. З.Ахметов «Өлең сөздің теориясы». А., 1975, 154-155-беттер.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ

Реферат

Тақырыбы: Толғаудың жанрлық ерекшеліктері.

Орындаған: Н.Өнерханұлы
Тексерген:
Сатемирова Дариға

Алматы 2007
Жоспары:
1. Кіріспе
2. Негізгі бөлім: Толғаудың жанрлық ерекшеліктері.
• Даму ерекшеліктері
• Қалыптасу кезеңдері
• Жанрлық ерекшелігі
3. Қорытынды.
4. Пайдаланылған әдебиеттер.
Тақырыбы: Толғау жанрының ерекшеліктері.
Кіріспе
Ең алдымен, толғау түріндегі туындылардың жанр ретінде туып,
қалыптасуы тікелей жыраулар шығармашылығымен байланысты іске асты.
Жыраулар өз шығарылатын көбінесе ауыз әдебиеті дәстүрінде
тудырып отырғанымен, бұлар өзінің құрылысы мен көркемдік тәсіл,
бейнелеу мүмкіндіктері жағынан бірден-бір дара әдебиеттің өкілдері
ретінде көрініп танылды. Мұның өзі әдебиетіміздегі даралықтың
ең алғаш тек поэзияда, оның ішінде жыраулық толғауларда туып,
дамығанын көрсетеді. Мұны әдебиетіміздің даму жолындағы басты бір
ерекшелігі деп ауыз толтырып айтуымызға әбден болады.
Негізгі бөлім.
Толғаудың жанрлық ерекшеліктері.
Толғаудың жанрлық ерекшеліктеріне тереңдеп бармас үшін толғау
деген не? деген сұраққа жауап бере кетейік.
А. Байтұрсынов Әдебиет танытқыш атты еңбегінде толғауға
мынадай түсініктеме береді: Толғағанда айталық нәрсенің толғаушы
тысқарғы ғаламнан алмай ішкергі ғаламнан алады. Толғаушы ақын әуелі
көңілінің күйік-мұнын, мүддесін, зарын, күйінішін, сүйініші
айтып, шер тарқату үшін толғайды. Екінші, ішкергі ғаламында болған
халдарды нәрселерді тысқа шығарып, басқаларға білдіріп, басқаларды сол
көңілінің күйіне түсіріп, халін түсіндіру мақсатпен толғайды.
Толғау-қысқасын айтқанда қазандай қайнаған уақытта шығатын жүректің
лебі, көңіл құсының сайрауы, жанның тартатын күйі, ақындық алғыз
өз көңілінің күйін толғай білуде емес, басқалардың да халін танып,
күйіне салып толғай алуда.
Ал поэзиялық сөздікте: толғау-қазақ әдебиетінің сюжетсіз
поэзиялық туындының халықтық түрі, белгілі тақырып бойынша ойлап
түю, философиялық пікірлер білдіру пішіні- делінген. Толғау
жанрының табиғаты З.Ахметов еңбегінде едәуір ашылады. Толғау...
шыңдап келгенде ән емес, бірақ әуенмен айтуға лайықтап шығарылған
халықтық лириканың бір түрі. Өлеңдердің триада-триадаға бөлінуі
әсіресе толғауға тән... толғау халық нақылдарының афористік стиліне
жақын және жұтынған, жарқын афоризмдерге бай... толғау-өлең
түріндегі ой қозғау, толғану. Толғау деген атынан көрініп
тұрғандай-ақ, шығарманың ойлану, толғану түрінде туатындығын
байқатады.
Жыраулық толғаулардың ақындық поэзиядан айырмашылығы- ақындық
поэзияда тақырып ауқымы толғауға қарағанда біршама кең және
сезімге құрылған лирикалық сипат басым болып келеді. Ал жыраулық
толғауларда қоғамдық-әлеуметтік өмірден әр-алуан көріністері мен сол
заман жағдайын сипаттайтын болжамдар эпикалық үн басым болып келеді.
Тоғау үшін айтылмақ жайдың өзара байланысты болуы шарт емес,
шығарманың тұтастығы мұнда суреттелген құбылысқа автор қатынасының
бүтіндігі арқылы, сондай-ақ кейбір тұрақты композициялы тәсілдерді
қолдану нәтижесінде қамтамасыз етіледі. Ойдың өрістілігі, тақырыптың
тереңдей ашылуы, лирикалық, және эпикалық бастаулардың біте
қойнауы, өмір құбылыстарын мол қайту сияқты қасиеттерінің арқасында
толғау жанрдың қатарына жетті. Толғаудың жанрлық ретінде
қалыптасуы халықтың дидактикалық поэзия дәстүрімен байланысты болса
керек.
Толғау өзінің ұзақ уақытқа созылған тарихи дамуы барысында
төмендегідей ерекшеліктерімен көрінді:
1. Тирадаларға бөліну:
Түйдек өлең жолдары, топтаудың байырғы түрі екен, эпостың поэзияда
оның шұмақтан бұрын түрі екені, эпостың поэзияда оның шұмақтан
бұрын орныққаны рас-деп көрсетеді. З.Ахметов Өлең сөздің теориясы
атты еңбегінде.
Түйдектің қазақ поэзиясында ертерек заманда туып
қалыптасқандығын жыраулар толғауларынан көреміз. Мысалы: Бұқар
жырауда:
Айналасын жер тұтқан
Айды батпас демеңіз.
Айнала ішсе азайып
Көп таусылмас демеңіз.
Құрсағы құшақ байлардан
Дәулет қайтпас демеңіз ...
... Құрай бітпес құба тән
Құлан тартпас демеңіз.
Мұнда жырау ай, бай, тан т.б. тізбектейді, бірақ осылар
үзілмей өрбіген тұтас бір ойды білдіріп тұрған жоқ. Афоризмдерге
тән параллелизм тәсілін қолданып, бір-бірімен қатарласқан,
тырысып отырған, бір орнаға келіп құятын бөлек-бөлек түйік
пікірлерді бір жерге әкеліп тізген. Түйдектің ерекшелігі мен
артықшылығы-онда жеке-жеке ойладың кеңінен өрістеп, шарықтауына
сәйкес көптеген тармақтарды мағынасы, айтылудағы дауыс толқыны,
синтаксистік құрлысының бірлестік тұтастығы, ұйқасы жағынан
біріктіріп топтастыруға болады.
2. Афоризмдерге жақындығы. Жыраулар толғауларында философиялық
толғаныс, тебіреніс ретінде келетін дидактикалық өнеге өсиет, ақыл-
нақылды шумақтар мол болып келеді.
Мысалы, Шалкиіз жырау өнеге-өсиеттік бірқатар жолдарында
өмірден түйген өрісті ойларын жақсы мен жаманды салыстыра
отырып суреттейді:
Құсты жисаң, бүркіт жи,
Қыс тоқынды түлкі етер.
Бір жасымен дос болсаң,
Күндердің күні болғанда
Жімге ғаламға күлкі етер.
3. Әлеуметік, азаматтық сарынның басым болуы. Заман талабына
сәйкес жыраулар қашанда қоғамның әлеуметтік мәселесін, халықтың
арман, мұнын, тұрмыс тіршілігін толғауларында арқау еткен.
Толғау жанрының іштей жіктелуі мәселесіне келер болсақ,
ғылымда әл күнге дейін қалыпқа тускен ортақ жүйелі пікір жоқ
деп айтуыңызға болады.
М.Мағауи толғауды ойға, сезімге қатысы жағынан ой толғауды
және сыр толғауы деп екіге бөледі. Ғылымның пікірінше ой толғаулар
нақыл, тақпақ, афоризм түрінде келеді дей келе оған Шалкиіздің
Шағырмық бұлт жай жатыр..., Асқар, асқар, асқар тау Ор, ор қоян,
ор қоян. . . Бұқардың Айналасын жер тұтқын т.б. толғауларын мысалға
келтіреді.
Ал сыр толғаулардағы негізгі жүкті көтеретін сезім, эмоция.
Бұл топтағы шығармаларда жалпы жырау поэзиясына тән үгіт,
насихат, дидактика мүлде дерлік ұшыраспайды. Жырау ел басын
түскен ауырпалыққа, немесе басқадай белгілі бір оқиғаларға өзінің
реакциясын білдіреді. Мысалы, Қыз туған, Доспамбет шығармалары,
Шалкиіздің балпаң, балпаң басқан күн т.б. жатқызады.
С.Мұқанов толғау нақыл толғауы, ереуіл толғауы және тіршілік
толғауы болып үшке бөлінеді.
І кезең. Толғау жанырының алғаш дүниеге келуі, мұны сыпыра жырау,
өзгелерге жыр жырлау өнерін үйреткен бірінші жыршыл-Қорқыт
есімдерімен байланысты қарауға болады. Аталмыш екі жыраудың бізге
жеткен мұралары мынау деп айту қиын.
Қорқыт ата жырлары мынау бізге жетпеген, оның орнына аңыз,
әнсаналар ғана сақталған.
Ал Сыпыра Жыраудың аты да, толғауы да Ер торғын, Құбығұл
ертегілерінде ғана ұшырасады.
ІІ кезең. Толғау жанрының қалыптасып даму жетілу кезеңінің
ірі өкілдері ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Аңыз-әпсаналардың жанрлық ерекшеліктері
Махамбет өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктері
ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ ХИКМЕТТЕРІНІҢ ЖАНРЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Шешендік сөздердің жанрлық ерекшелігі
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты
Ғұмырнамалық романдардың жанрлық ерекшелігі
Төлен Әбдіковтің прозалық шығармаларының жанрлық, тақырыптық және көркемдік ерекшеліктері
Жанрлық даму (тарихы, кезеңдері)
Әсет Найманбайұлы «Бақтиярдың қырық бұтағы» циклдік топтамасының жанрлық ерекшеліктері жайлы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь