Салалық монополиялардың қызметін реттеуді жетілдіру

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Салалық монополиялардың қызметін реттеудің теориялық негіздері және дамуы
Қазақстан Республикасының электр энергетикасы саласындағы монополиялардың қазіргі даму жағдайына және қызмет ету ерекшеліктеріне талдау
Салалық монополиялардың қызметін реттеудің механизмін жетілдіру
ҚОРЫТЫНДЫ
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі нарықтық экономикада ұлттық экономикалық жүйенің тұрақты дамуын қамтамасыз етуде монополиялар жетекші роль атқарады. Монополиялық құрылымдардың ішінде электр энергетикасы сияқты қоғамдық маңызы бар қызмет аяларындағы салалық монополиялар ерекше орын алады. Ал олардың қызметін реттеу мәселелері аталған құрылымдардың пайда болуынан бастап туындаған және қазіргі уақытқа дейін өзекті болып табылады.
Экономикадағы жүйеқұрушы салалардың бірі болғандықтан электр энергетикасының нарыққа бейімделу деңгейіне елдің энергетикалық қауіпсіздігі және бүкіл экономиканың тұрақты дамуы тәуелді болады. Энергетиканың экономикалық өсу және әлеуметтік дамудың маңызды элементі екені және оның ролінің келешекте тек қана арта түсетіні күмән тудырмайды.
Қызмет көрсету сипатына және оларды тұтынушыларға жеткізудің технологиялық ерекшеліктеріне байланысты электр энергетикасы саласы басқа монополиялық құрылымдармен салыстырғанда қоғам есебінен өз мүдделерін жүзеге асырудың жоғары мүмкіндіктеріне ие. Тәжірибе жүзінде бұл электр энергиясына тарифтердің өсуінен көрінеді, ал аталған өнімге бағалардың үлкен әлеуметтік мәні бар және ел экономикасының барлық салалаларының өнімінің өзіндік құнына әсер етеді, сондықтан мемлекет тарапынан реттеледі.
Электр энергетикасындағы жүргізілген асығыс қайта құрылымдау салада жылдар бойы жинақталған мәселелерді шеше алған жоқ. Реформалар барысындағы қателіктер, жалпы ішкі өнімнің жоғары энергиясыйымдылығы саланың қазіргі дағдарыстық жағдайына әкелді. Осыған байланысты Елбасының Қазақстан халқына 2008 жылғы Жолдауында электр энергетикасын дамыту артықшылықты бағыттардың бірі ретінде танылған болатын. Үкіметке электр энергетикасын, тасымалдау жүйесін дамыту бойынша шаралар қабылдау қажет. Бұл секторлар бүгінде Қазақстан экономикасы дамуына анық «ілесе алмауда».
Көптеген жылдар барысында мемлекет салалық монополияларды реттеудің бағалық және бағалық емес реттеу механизмдерін пайдаланатын, негізінен тура бақылау қағидасына құрылған шараларды қолданысқа енгізген еді. Қазіргі кезде бұл әдістер толыққанды жұмыс істемеуде, мұның көрінісі ретінде саладағы монополиялық кәсіпорындардың қызметінің тиімділігінің, саланың инвестициялық тартымдылығының, көрсетілетін қызметтер сапасының төмендеуін атауға болады. Шетелдік тәжірибені жергілікті ерекшеліктерді ескерусіз көшіру, салада бәсекенің тек көрінісін жасаған болатын.
Қалыптасқан жағдай саладағы монополияға қарсы реттеудің бірқатар кемшіліктерге ие екенін және жетілдіруді талап ететіндігін көрсетті. Сондықтан да аталған мәселелерді кешенді зерттеудің объективті қажеттілігінен диссертацияның мақсаты туындайды.
1 Электр энергетикасы саласын реформалаудың отандық тәжірибесі // Саясат. – 2008. – №6 (154). – Б.12-19.
2 Электр энергетикасының салалық монополия ретіндегі ерекшеліктері // М.Тынышпаев атындағы Қазақ көлік және коммуникациялар академиясының хабаршысы. – 2008. – №2 (51). – Б.237-242.
3 Салалық монополиялар және олардың қызметін реттеу әдістері // Евразийское сообщество. – 2008. – №2 (62). – Б.50-54.
4 Салалық монополияларды реттеу қажеттілігі // «Инновациялық университеттің «серпінді» жобаларын жүзеге асырудағы жас ғалымдардың әлеуеті» ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Өскемен, 2008. – Б.6-12.
5 Электр энергетикасындағы монополиялық құрылымдарды реттеудегі әлемдік беталыстар // «Алтай – біздің ортақ үйіміз. Халықаралық ынтымақтастық: ғылым, экономика, білім беру, мәдениет, туризм» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Өскемен. – 3 маусым 2008 жыл. – Б.61-65.
6. Проблемы развития электроэнергетической отрасли в Республике Казахстан // Материалы международной научной конференции «Передовые научные разработки». – Прага, Чехия. 1-15 сентября 2008 года. – С.6-10.
7. Аймақтық энергетикалық компанияларды тарифтік реттеу мәселелері // «Қазіргі жағдайдағы ұлттық экономика және құқық: мәселелері, артықшылықтары, даму перспективалары» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Алматы, 7-8 қараша 2008 ж. – Б.140-144.
8. Электр энергетикасын реттеудегі тарифтердің ролі // ҚазЭУ хабаршысы. – 2008. – №5. – Б.176-180.
9. Салалық монополияларды реформалау мәселелері // Халықаралық бизнес университетінің хабаршысы. – 2008. – №4. – Б.90-94.
10. Қазақстандағы салалық монополиялардың қызметін мемлекеттік реттеудің концессиялық механизмі // «Тұран» университетінің хабаршысы. – 2008. – №4. – Б.89-94.
        
        ӘОЖ  334.012:621.31(574.4)                          ...   ... ... ҚҰРМАНҒАЖЫҰЛЫ
Салалық монополиялардың қызметін реттеуді жетілдіру
(Шығыс Қазақстан облысы электр энергетикасы саласының ...... және ... ... ... салалары мен аялары бойынша)
Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2009
Диссертациялық ... С. ... ... ... ... ... орындалды
|Ғылыми жетекші: |экономика ... ... ... |
| ... С.Ы. ... ... |экономика ғылымдарының докторы, профессор |
| ... Ж.Х. |
| ... ... ... ... |
| |Б.И. ... ұйым: ... ... ... және |
| ... ... ... институты |
Диссертация 2009 жылдың «____» наурызында ... ... ... ... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін
диссертация қорғау бойынша Д 20.01.01 диссертациялық кеңесінің мәжілісінде
қорғалады. Мекен-жайы: 050020, ... ... Л. ... ... ... ... 1 қабат.
Диссертациялық жұмыспен «Тұран» университетінің кітапханасында танысуға
болады.
Автореферат 2009 жылы «____» ________________ таратылды.
Диссертациялық ... ... ... профессор М.С.Ержанов
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі ... ... ... экономикалық
жүйенің тұрақты дамуын қамтамасыз етуде монополиялар жетекші роль атқарады.
Монополиялық ... ... ... ... ... қоғамдық
маңызы бар қызмет аяларындағы салалық монополиялар ерекше орын ... ... ... реттеу мәселелері аталған құрылымдардың пайда болуынан
бастап туындаған және қазіргі уақытқа дейін өзекті болып табылады.
Экономикадағы ... ... бірі ... ... нарыққа бейімделу деңгейіне елдің энергетикалық
қауіпсіздігі және ... ... ... ... ... ... экономикалық өсу және әлеуметтік дамудың маңызды ... және оның ... ... тек қана арта түсетіні күмән тудырмайды.
Қызмет көрсету сипатына және ... ... ... ... байланысты электр энергетикасы саласы басқа
монополиялық құрылымдармен салыстырғанда қоғам есебінен өз ... ... ... мүмкіндіктеріне ие. Тәжірибе жүзінде бұл электр
энергиясына тарифтердің өсуінен көрінеді, ал ... ... ... ... мәні бар және ел экономикасының барлық салалаларының
өнімінің өзіндік құнына әсер ... ... ... тарапынан реттеледі.
Электр энергетикасындағы жүргізілген асығыс қайта құрылымдау салада
жылдар бойы жинақталған мәселелерді шеше алған жоқ. ... ... ... ішкі ... ... ... ... қазіргі
дағдарыстық жағдайына әкелді. Осыған байланысты Елбасының Қазақстан халқына
2008 жылғы ... ... ... дамыту артықшылықты бағыттардың
бірі ретінде танылған болатын. Үкіметке электр энергетикасын, тасымалдау
жүйесін ... ... ... ... ... Бұл ... ... экономикасы дамуына анық «ілесе алмауда».
Көптеген жылдар барысында мемлекет салалық монополияларды реттеудің
бағалық және ... емес ... ... ... ... тура
бақылау қағидасына құрылған шараларды қолданысқа енгізген еді. Қазіргі
кезде бұл ... ... ... ... мұның көрінісі ретінде
саладағы монополиялық ... ... ... ... тартымдылығының, көрсетілетін қызметтер сапасының төмендеуін
атауға болады. Шетелдік тәжірибені жергілікті ерекшеліктерді ... ... ... тек ... ... болатын.
Қалыптасқан жағдай саладағы монополияға қарсы реттеудің бірқатар
кемшіліктерге ие ... және ... ... ... ... да ... мәселелерді кешенді зерттеудің ... ... ... ... ... ... Мемлекет пен монополиялық құрылымдардың
өзара әсерінің мәселелері У. Петти, А. ... Дж. ... А. ... ... П. ... Э. Чемберлин, Дж. Робинсон, К. Маркс, В. Ойкен, Дж.К.
Гэлбрейт сияқты шетелдік экономист ... ... ... ... ... байланысты бағыттарды зерделеуге белгілі ресейлік
экономист-ғалымдар Е.Л. Хмельницкая, А.А. ... С.Б. ... ... А.В. Барышев, Ю.В. Сухотин, В. ... В. ... ... Н.И. ... ... үлес ... экономикалық әдебиеттерде монополиялардың қызметін реттеу
мәселелерін Н.К. ... М.Б. ... Р.М. ... К.К. ... ... және ... ... де жан - жақты зерттеді. Электр
энергетикасы саласының қазіргі жағдайы мен ... даму ... ... Р.А. ... С.Ы. ... А. ... ... А.А. Жакуповтың, Б.И.Түзелбаевтың еңбектерінде қарастырылған.
Алайда саланың ... ... ... отырған мәселенің
көпқырлылығын, зерделенбеген мәселелердің болуын ... ... ... одан әрі ... – теориялық және тәжірибелік бағытта дамыту қажет
деп ойлаймыз.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеу ...... ... ... ... ... ... олардың қызмет ету механизмдерін жетілдіру
үшін ғылыми-тәжірибелік ұсыныстар жасау. Қойылған мақсатқа жету жету ... ... және ... дәйектілігін анықтаған келесі
міндеттер анықталды:
- салалық монополиялар ... ... ... және ... ... ілімдік тұрғыдан негіздеу;
- электр энергетикасындағы ... ... ... талдау негізінде осы сала жүйелерін ұйымдастыру
модельдерінің тиімділігін бағалау;
- ... ... ... ... ... ... ... анықтау;
- энергетикалық монополиялардың қызметін мемлекеттік реттеудің
концессиялық ... ... ... ... ... ... ... жүйесін жетілдіру үшін
ғылыми негізделген ұсыныстар жасау.
Зерттеу объектісі. ... ... ... ... ... ... ... пәні. Электроэнергетикалық кешендегі салалық монополиялардың
қызметін ... ... ... ұйымдастырушылық-экономикалық
қатынастар жиынтығы.
Зерттеудің теориялық және әдістемелік негізі. Зерттеу ... ... ... ... электр энергетикасындағы монополиялардың
қызмет ету ерекшеліктеріне байланысты шетелдік және ... ... ... еңбектері, аталған мәселелерге қатысты Қазақстан
Республикасының заңнамалық және ... ... ... монополияға жататын «ШҚ АЭК» АҚ қаржылық-шаруашылық ... ... ... ақпараттық негізі. ҚР Президентінің жарлықтары,
ҚР Үкіметінің қаулылары, Қазақстан Республикасы энергетика және ... ... ... ... реттеу бойынша
Агенттігінің, Қазақстан Республикасы статистика ... ... ... мен ... ... ... реттеу
мәселелері бойынша министрліктер мен ведомостволардың ... ... ... ... ... ... ... монополияларды реттеудің ілімдік
және тәжірибелік мәселелерін кешенді зерттеу және аталған монополиялық
құрылымдарды реттеудің ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы болып табылады. Зерттеу
үрдісінде ғылыми жаңалығы бар келесі нәтижелер алынды:
- ... ... ... ... нормативтік-
құқықтық негізінің жетілдірілуі, реттеуші органдардың қайта
ұйымдастырылуы, саладағы ... ... мен ... ... және ... ... ... Қазақстанның электр энергетикасы жүйесі
қалыптасуының және дамуының кезеңдері айқындалды;
- макроэкономикалық және ... ... ... және ... әдістерді
пайдаланатын электр энергетикасы ... ... ... ... ... ... ... үнемдеу саясатын, жаңаратын энергия ... ... ... ... ... ... ... реттеу механизмін жетілдірудің басты
бағыттары анықталды;
- ... ... ... басқаруды қарастыратын
жобаларды жүзеге асыру үшін концессионерлерді таңдау бойынша
конкурс өткізу моделі және ... ... ... үшін ... ... жасалды;
- электр энергетикасы саласындағы бағалар жүйесін халықтың төмен
, орта және жоғары кірісті ... үшін ... ... ... ... ... жөніндегі ұсыныстар
жасалды.
Қорғауға ұсынылатын ғылыми тұжырымдар:
- тарихи тәжірибені жинақтау негізінде экономикалық және ... ... ... ескеріп Қазақстанның электр
энергетикасы жүйесінің даму кезеңдерін анықтау бойынша зерттеу
қорытындылары;
- электр энергетикасы жүйелерін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... реттеу ... ... ... ... ... ... концессиялық жобаларды жүзеге асыру үшін концессионерлерді
таңдау ... ... ... ... және аталған жобалардың
тиімділігін анықтау жөніндегі ұсыныстар;
- электр энергетикасы саласындағы бағалар жүйесін ... ... ... ... жұмысы нәтижесінің практикалық маңыздылығы. Электр энергетикасы
саласындағы монополиялық жағдайда қызметін жүзеге асырып жатқан ... ... ... ... ұсыныстары мемлекеттік және
аймақтық деңгейде реттеуші органдардың, электр энергиясын өткізу бойынша
компаниялардың қызметін ... ... ... ... ... нәтижелері «Алтай» аймақтық ғылыми технологиялық
паркінің ... ... ... және ... жұмысында пайдалануға ұсынылды. Сонымен бірге, жұмыстың
негізгі ілімдік тұжырымдары жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... ... «Экономикалық талдау», «Сала экономикасы» ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеудің жекелеген негізгі теориялық тұжырымдары ... ... С. ... атындағы Шығыс Қазақстан Мемлекеттік
университетінде өткен «Инновациялық ... ... ... асырудағы жас ғалымдардың әлеуеті» ... ... 2008), ...... ... ... Халықаралық
ынтымақтастық: ғылым, экономика, білім беру, мәдениет, туризм» халықаралық
ғылыми-практикалық конференциясында ... 2008), ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференциясында (Прага,
Чехия, 2008), «Қазіргі жағдайдағы ұлттық экономика және құқық: мәселелері,
артықшылықтары, даму ... ... ... (Алматы, 2008) баяндалды.
Зерттеу нәтижелерінің жарияланымы. Зерттеу нәтижесінде алынған негізгі
ғылыми қағидалар және нәтижелер жалпы көлемі 3,4 баспа бет ... ... 6 ... ... және 4 ... ... ... және көлемі. Диссертациялық зерттеу кіріспеден, үш
тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған ... ... ... ... Жалпы жұмыс 158 беттік ... ... ... ... 38 ... мен 18 сурет және 4 қосымшадан тұрады.
Негізгі бөлім
Диссертациялық жұмыстың алғашқы «Салалық монополиялардың қызметін
реттеудің ... ... және ... ... ... ... нәтижелері қарастырылды: салалық монополиялардың ... ... және ... ... ... ретіндегі электр
энергетикасының даму ерекшеліктері, электр энергетикасындағы ... ... ... ... ... Осы ... ... бірқатар мәселелерді атап көрсеттік.
Монополия бір жағынан бәсекенің, ал екінші жағынан ... ... ... ... болып табылады. Бәсекенің ерекшелігі,
өндірушілердің бәсекелік артықшылықтары тұрақты және ұзақмерзімді сипатқа
ие болу жағдайында ол ... ...... ... ... ... Өз ... мемлекет әрекеттерімен пайда болған монополиялар
ұлттық шаруашылықтың көптеген салаларын қамтып қана қоймай, сонымен ... ... ... ... ... және ... ... белсенді
әсер етеді.
Монополизм және монополия мәселелеріне ... мән ... ... мектептің негізін салушылар жатады ... ... ... ... және ... ... трактат» еңбегінде
монополия құбылысына «Монополиялар және ... ... деп ... ... ... Ол ... ... сферасында қарастырып, оны
«тек сату құқығымен» байланыстырған. В.Петтидің жазуы бойынша «Бұл ... ... бұл ... ... тауарды қалай бағалағысы келсе, ... ... ... ... ... ... ... оған рұқсат берілген
шекте екеуін де істеп сата алады».
Ғылыми көзқарастарды қарастыра келе, келесі кесте ... ... ... көз ... 1 – Экономикалық қатынастардағы монополиялардың негізгі типтері
|Жіктемелік белгілер ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... мемлекеттік, табиғи |
|Мақсаттар мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... және салалық, |
| ... мен ... |
| ... мен ... ... |
| ... ...... ... ... ... ... ... біріне табиғи монополия
жатады, біздің пікірімізше табиғи монополия бір кәсіпорында ...... ... ... ...... бағытталған шаралар жүйесі
экономикалық мақсатқа сай болмаған жағдайда пайда ... ... ... ... ... өзгерісі жағдайында өндіріс құралдары көлемі
өсуімен шығындар төмендеген жағдайда туындайды.
Экономикалық ... ... ... ... алғаш енгізген
Дж.С.Милль, монополияның өндіріс шығындарын зерттеу барысында туындағанын
анықтаған неоклассикалық ... ілім ... ... Дж. ... ... ... Г.фон Штаккельберг, Э.Чемберлин және
басқалардың зерттеулері осы ... ... үлес ... және ... ... зерттегенде К.Маркс жұмыстарына
тоқталмауға болмайды. Маркстік ілімде монополияның пайда болу себептері,
экономикалық ... және ... орны ... К.Маркс
монополияның үш ... ... ... ... және ... ... монополия капиталдың негізгі өндірістік ... ... ... Ол жеке ... бар кез келген қоғамда өмір сүре
алады. Әдетте, ... ... ... ... ... ... иеленумен байланысты және сол немесе басқа өндірушінің табиғи
артықшылығынан туындайды. Табиғатынан монополиялар ауыл шаруашылығында және
өндіру өнеркәсібінде кең ... ... ... – монополиялардың ең
ескі түрлерінің бірі, ол тіпті құл ... ... да ... ... ... атап ... В.Ойкен «монополия» ұғымын
өндіріс пен капитал шоғырлануы үрдісімен байланыстырмаған, оны ... ... ... ... ... жетілген бәсеке моделінен кез
келген ауытқуды монополиялану ретінде түсінген.
Кеңес авторлары, соның ішінде ... ... ... ... ... ... формасы - ол өндірісті
басқару, ... ... ... және ... ... ... мен
капиталды иеленуді бір қолға біріктірген концерн болып табылады.
Бұл ... ... ... ... ... және баға ... ерекше назар аударған.
Кейіннен А.А. Деминнің, С.М. Никитиннің, И.Е. Рудакованың ... ... ... ... ... ... алса да ... пайда
ала алады, өйткені олар техникалық прогресс нәтижелерін монополиялайтыны
туралы жазылған.
Бұл тұрғыда ... ... да ... ... тиек ету ... ... ... экономист М.Б.Кенжегузиннің ойынша монополия түрінде
нарықты ұйымдастыру нарықтың бір орталықтың мүддесі мен ... ... ... ... ... ... ... тауарлардың бір өндірушісі және
ол бір уақытта өндіріс ... ... иесі ... жағдайда пайда
болады.
Э.К. Жилкибаеваның пікірінше монополия дегеніміз өнімнің бір өндірушісі
немесе сатушысының абсолюттік басым болуы, бұл кәсіпкерлік ... ... қол ... басқа субъектілерге, яғни ... ... ... ерекше құқығын, бәсекелестерге, тұтынушыларға және
жалпы қоғамға қысым жасау мүмкіндігін тұрақты түрде аса ірі ... ... ... алу мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Жоғарыда қарастырылған көзқарастарды ... келе ... ... ... ... ... нарықтық
құрылымның белгілерін жинақтап, оған кешенді анықтама беруге болады:
1.Табиғи монополияның экономикалық ... ... ... үнемдеу заңының күшіне байланысты бір тауар өндірушінің қызмет
етуін талап етеді;
2. Егер бүкіл шығарылым интервалында ... ... ... ... ... ... үнемдеу болмағанның өзінде ... ... сала ... ... ... ... ... нарықтық құрылымға енуге басты кедергі ... ... ... ... ... ... ... жоғары тұрақты және төмен шекті шығындармен сипатталады;
4. ... ... ... ... шығындар) жұтылған болып
табылады, бұл саладан шығудан қиындатады;
5. Инфрақұрылымдық мақсаттағы объекті болып табылатын ... ... ... экономиканың қызмет етуіне жағдай жасайтын ортақ кәсіпорын,
сондықтан оның ... ... ... бар;
6. Берілген құрылым субъектілерімен өндірілетін ... ... ... ... Ол ... сыртқы тиімділігі бар ұжымдық
пайдаланудағы әлеуметтік маңызды игілік болып табылады;
7. ... ... ... ... ... бар. Бірқатар
факторларға байланысты (сұраныс немесе ... ... сала ... ... мүмкін.
Табиғи монополия белгілерін талдау негізінде мынадай қорытынды жасауға
болады, табиғи монополия – бұл шығындардан үнемдеуді өндіріс ... ... бір ... ... ... орын
алмаған жағдайындағы сұраныстың тиімді қанағаттануы жүзеге асатын нарықтық
құрылым, табиғи монополия өнімінің ... жоқ ... ... бар ұжымдық пайдаланудағы әлеуметтік маңызды игілік ... ... ... ... ... ... монополияның анықтамасы өндіріс масштабынан үнемдеу ... ... ... ... ... ... ол бір ... көп өнімді де өндіретін салалық монополияны қамтиды және шығындардың
субаддитивтілігіне негізделген.
Біздің ... - ... ... ... бір кәсіпорын өндіріс
масштабынан жоғары техникалық үнемдеу ... ... ... ... ... ... бүкіл нарықтық сұранысты
қанағаттандыратын және тауар бағасына негізді әсер ... ... ... ... ... монополия табиғи монополия ұғымынан кеңірек
болып табылады, өйткені саланың жекелеген секторлары табиғи монополия ... ... ... энергетикасы саласының электр энергиясын беру және
үлестіру секторлары табиғи монополия болып саналады. 1996 жылға дейін ... ... ... ... сақтаған болатын. Аталған жылы өндіру
және өткізу секторлары ... ... беру және ... ... ... ... болатын.
Біздің ойымызша салалық монополияларды реттеу мәселесі – мемлекеттің,
салалық монополиялар субъктілерінің, ... ... ... ... ... монополиялардың монополиялық билігінің теріс
салдарын жою мақсатында мемлекеттің салалық монополиялар ... ... ... тиіс.
Қазіргі әлемдік қаржы дағдарысы жағдайында Қазақстанның экономикасының
дамуына нұқсан келтірмеу үшін ... ... ... ... экономикадағы құрылымдық сәйкессіздіктерді жоюға, бәсекелі орта
қалыптастыруға, әлеуметтік саясат жүргізуге бағытталған ... ... ... мүмкін емес.
Біздің пікірімізше, монополиялық құрылымдарды реттеуде мемлекетке
келесі қызметтер жүктелуі ... ... мен ... ие ... ... ... ... мүмкін болатын монополиялық
жағдайымен қиянат жасаудан және мүдделеріне шек қоюдан қорғау; ... ... әсер ету ... шектеу және оларды бәсекелік
ортаны сақтау және ... ... ... ... салалар мен
өндірістердің шегінен шығару.
Еліміздің техникалық ықпалдасқан біртұтас ... ... және ... Қазақстан екі ірі біріккен энергетикалық жүйесінен
құралады. Бұл біріккен энергетикалық жүйелер 500 кВт кернеулі ... ... ... ... ... ... бірігу
дәрежесін жоғарылататын және оның мүмкіндіктерін ... ... ... ... ... ... желі салу ... батыс облыстарының энергетикалық ... ... ... ... ... магистральді тораптары арқылы қосылған.
Солтүстік, Батыс және Оңтүстік Қазақстанның қазіргі мемлекетаралық ... ... ... ... шамамен жылына 30 млрд кВт/сағат
құрайды, олардың 12-14 млрд ... ... ... ... беру желілерінің ұзақтығы туралы мәлімет көрнекі түрде 2 -
кестеде берілген.
Кесте 2 – Қазақстанның ... беру ... ... кВ ... ... км ... кВ ... ... км ... кВ ... ... км ... кВ ... |558,668 км ... кВ ... |62 мың км ... кВ ... |204 мың км ... кВ ... ... км ...... ҚР ЭМРМ мәліметтері ... ... және ... техникалық жағдайы елдің
электр энергиясына қазіргі ... ... ... ... ... ... жоғары қарқынмен дамуы (ЖІӨ жылына 9-10 ℅-ға өсуі)
электр тұтынудың сәйкесінше жылына 5-6 ℅-ға ... ... ... ... 2015 жылы ... ... энергиясын тұтыну 60 ℅-ға
ұлғаяды және 124,5 млрд кВт/сағатты құрайды. Ал ... ... ... ... тек 80 млрд ... ... мүмкіндік
береді.
Еліміздегі электр энергиясының бәсекелі секторының ерекшелігі (электр
энергиясын өндіру және сату, көбінесе толайым ... ... ... ... ... ... түрде шектелген. Мысалы, бағалар үкімет
органдарымен емес, нарықпен бекітіледі) ал ... бұл ... ... Қазіргі заңдар бөлшек өткізуді табиғи монополиялардың
иеліктеріне жатқызбағанына қарамастан «Электр ... ... ... ... ... үшін ... тарифтері мемлекеттік реттеуге
жатады.
Электр энергетикасын реформалау нәтижесінде елдің кейбір экономикалық
мәселелері ... атап ... ... ... ... бас тарту, электр энергиясының көпжақты құнын бейнелейтін
нарықтық бағаларды қалыптастыру, бұл ... ... ... мен ... баға теңдігін бекітуге әсер етті. Сонымен қатар,
бұл Қазақстанның ішкі нарығы мен сыртқы ... ... ... ... бұл ... ... ... экономикаға
интеграциялануына көмектесті.
Сонымен бірге, электр энергетикасының ... ... ... жоқ, ... мыналар жатады: негізгі қорлардың тозуының ұлғаюы
тоқтатылған жоқ; ... ... ... ... қазіргі
талаптардан қалыс қалды; бөлшек ... ... ... отыр; электр энергиясы нарығына коммерциялық және техникалық
тәуекелділіктерді ... ... ... ... ... шектеулер); масштабтары азайса да салада төлемеушіліктер мен
есептеулердің ақшалай емес формалары сақталып отыр.
Электр энергетикасындағы ... ... ... ... аяғында
айқын бола бастады. 1990 жылға дейін әлемнің көптеген елдерінде бұл сала
табиғи монополия қатарына ... ... мен ... ... саяси және экономикалық интеграцияларының
күшеюі (атап айтсақ Европалық Одақ, Солтүстік Америка) электр энергиясының
толайым нарықтарының дамуына көмектесті.
Нәтижесінде кейбір ... ... ... пен ... ... ... энергиясының еркін нарығы пайда болды. Алғаш рет
бәсекелі нарық 1990 жылы ... мен ... ... ... бастаса, ал
электр энергиясының толайым нарығындағы шексіз бәсеке режимі алғаш ... 1991 жылы ... ... ... саласында толық қайта құрылымдау жолымен жүрген
елдерге Ұлыбритания, Италия, Португалия, Нидерланды, ... ... ... ... ал жартылай құрылымдауды жүзеге асырған мемлекеттерге
Германия, Франция, Швейцария және т.б. ... үш ... ... ... ... ... ... кезеңді реформалау жүргізілді және соңғы он ... ... ... ... байқалып, электр энергиясы нарықтары өзгерді.
Соңғы жылдары орын алған жекелеген аймақтардың электр ... ... ... ... ... ... түрткі болды.
Бір жағынан олар жекелеген штаттар билігі тарапынан сақтық туғызды, олар ... ... ... ... бас тартты немесе кейінге
қалдырды. ... ... ... ... ... ... энергетикасын
реформалауды жалғастыруда және федералды деңгейде жүргізілген толайым
нарықты ырықтандыруды, электр ... ... ... ... ... ... саланың басты ерекшелігі элекроэнергетикалық
жүйелердің елеаралық интеграциясының ары қарай дамуы болмақ. Атап айтсақ,
Біртұтас евразиялық ... ... ... оның ... теңізінен және Балтық теңізіне дейін созылуы мүмкін.
Осылайша, электр энергетикасындағы түбегейлі өзгерістер ... ... және ... ... ... ... ... айналды. Саланың ырықтануы және оның технологиялық дамуы
нарықтардың сапалы ... ... ... және ... ... ... ... жүйелер шекараларынан шығып, ... ... ... ... және ... масштабта жүзеге асырылуда.
Екінші «Қазақстан Республикасының электр ... ... ... даму ... және ... ету ... ... Қазақстанның электр энергетикасы саласының дамуының
қазіргі жағдайын талданды, электроэнергетикалық монополиялардың қызметін
тарифтік ... ... ... ... және ... энергетикалық компаниясы» акционерлік қоғамының қаржылық ... ... және ... реттелу жағдайына талдау жасалынды.
Электр энергетикасы отын-энергетикалық кешеннің маңызды элементі болып
табылады және республиканың ... ... 7 %-дан ... ... ... ... ... экономиканың тұрақты даму
жағдайына көшуде ... ... ... ең ... ... ... бірі ... Республикасының электр энергетикасы келесі секторлардан
тұрады: электр энергиясын өндіру; ... ... ... ... ... электр энергетикасы аясындағы қызметтер атқаратын
басқа да ... ... ... ... ... ... 60-тан аса
электростанциялар жүзеге асырады. Электростанциялар келесі ... ... ... бар ... ... ... маңызы бар
электр станциялары; аймақтық маңызы бар электр станциялары; ... ету ... ... ... Олардың құрамы келесі
кестеде көрсетілген.
Кесте 3 – ... ірі ... ... ... ... ... ... |
| | |МВт |
|1 |2 |3 |
|1 |«AES ... ЖШС ... ... |4000 |
|2 ... АҚ ... ГРЭС-і) |2110 |
|3 ... ... ... ... АҚ |1230 |
|4 ... ЭГРЭС-2» АҚ |1000 |
|5 ... ... ТЭЦ-2 ЖШС |630 ... ... |
|1 |2 |3 |
|6 ... ... ТЭЦ-3 ЖШС |625 |
|7 ... ГРЭС-2 (Қазақмыс корпорациясы) |608 |
|8 ... АҚ ... ... |510 |
|9 ... ТЭЦ-3 (Павлодарэнерго АҚ) |440 ... ... ... ... ... ЖШС |380 ... |«Алюминий Казахстана» АҚ |350 ... |
|1 |«AES ... ГЭС» |720 |
|2 ... ГЭС» ... АҚ) |675 |
|3 ... ... ... АҚ) |364 |
|4 |«AES ... ГЭС» |331 ...... ЭМРМ ... ... ... электр станцияларының бекітілген қуаттылығы 18,2 МВт-ты
құрайды, мұны ... ... ... ... ... ... салыстыруға болады.
Электр энергиясының көп бөлігін (85 ... аса) ... ... ... жергілікті көмірді жағу арқылы алады, ал 15%-ға
жуығын гидроэлектр станциялары береді (1 сурет).
Сурет 1 – ... ... ... ... ... – ЭМРМ ... ... автор құрастырған
Электр желілерін басқару бойынша ... ... ... ... ... ... ... электр энергиясын электр станцияларынан
электр энергиясының толайым нарығы тұтынушыларына мемлекетаралық ... ... ... ... ... ... компаниялар
(АЭК) аймақтық деңгейдегі электр желілері бойынша электр энергиясын бөлшек
нарық тұтынушыларына жеткізеді.
Қазақстандық энергожүйенің ... ... бірі ... ... ел территориясында теңбөліксіз орналасуы. Шартты түрде
отандық энергокешенді үш ірі ... ... ... ... және ... ... Қазақстанда энергия өндіру үшін қажет шикізат ресурстарының
ел территориясындағы тең ... ... орын ... бір аймақта
электр энергиясының артық мөлшері ... ... ... ... ... ... ұйымдастырудың жаңа ... ... яғни ... мен ... ... ... ... болуын
қарастырады.
Электр энергиясын өндіру және тұтыну динамикасы көрсеткендей ... 2007 ... ... ... ... ... 148,4 %-ға ... бұл
электр энергиясын тұтынудың жыл сайынғы өсімі 6-8 % ... ... ... 2008 ... 1 ... да ... Мұнда өндірістің
өсуінің тек 9,5 %-ы ғана жаңа қуаттылықтар ... ... ... ... өсім ... ... тұрған қуаттылықтардың резервтерін іске
қосу есебінен жүзеге асқан (2-сурет).
Сурет 2 – ... ... ... және тұтыну динамикасы
Ескерту – Дереккөзі: ҚР ЭМРМ ресми сайты
Елдің энергиямен қамтамасыз етілуі бойынша ... ... ... 2015 жылы ... ... ... ... 163 %-ға өсуі
мүмкін.
Қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... мәселе
ұзақмерзімді тарифтік, бағалық саясаттың болуы. Бірақ мұндай ... ... ... үшін ... ... база қажет. Үкімет 2015 жылға
дейін электр энергиясына нақты және дәлме-дәл ... баға ... ... ... ... аса ... деп атау ... өйткені
инвестициялық циклдер ұзақ, ал өзіндік құндағы ... ... ... де ... ... ... тұрған тарифтік саясат ең алдымен әлеуметтік
маңызы бар игіліктердің құнын ұстап тұруға бағытталған және өкінішке орай
орталықтандырылған ... ... ... ... ... ... тиімділігін жоғарылатуға және жаңғыртуға ... ... ... ... ... шығындарын да
жаппайды. Тариф бірқатар жылдар бойы әлеуметтік шартты болды, бұл ... ... ... даму ... және ... ... Енді ... әлеуметтік категориядан экономикалық
категорияға өту уақыты жетті. Сонымен ... ... ... ... ... ... адамдар сапалы тауар алып, уақытында және толық
қызмет берушінің шоттарын төлей алу мүмкіндігіне ие ... ... ... ... өңірлері бойынша өндірілу деңгейін 4
кестеден көруге болады.
Кесте 4 – Қазақстан Республикасындағы өңірлер бойынша электр энергиясын
заттай көрінісінде ... млн. кВт ... |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 ... ... млн. кВт ... ... | | | | | ... ішінде облыстар бойынша ... |431,0 |422,2 |533,1 |694,4 |662,4 ... |1603,7 |1033,1 |2017,3 |1740,8 |1847,7 ... |4593,7 |4592,9 |4236,8 |4279,6 |4163,0 ... |2172,4 |2316,2 |2434,9 |2552,0 |2689,4 ... ... |7455,9 |7206,8 |7234,4 |7238,0 |7799,9 ... |649,0 |604,1 |1285,7 |1597,9 |3144,7 ... Қазақстан |601,1 |677,8 |817,3 |899,1 |1135,4 ... |11210,3 |11976,9 |11524,4 |11286,8 |11699,6 ... |1452,8 |1550,8 |1615,2 |1612,7 |1555,0 ... |94,5 |410,1 |467,0 |660,4 |799,0 ... |2662,0 |2868,5 |2925,0 |3312,4 |3729,0 ... |26131,7 |28218,5 |27789,9 |30767,9 |31851,0 ... ... |1654,6 |1963,6 |1950,4 |1976,9 |1877,6 ... ... |1073,7 |1084,4 |1048,2 |1004,3 |1146,0 ... қаласы |1482,0 |1491,9 |1451,5 |1479,2 |2041,8 ... ... |598,0 |574,7 |588,7 |564,1 |479,6 ... – ҚР ... ... ... негізінде дайындалды |
Кестеден байқағанымыздай ең жоғары өндіріс көлемі ... ... ... ... бұл ... өндіруші көздердің осы өңірлерде
орналасқанымен түсіндіріледі. 2003 ... ... ең ... ... ... (2495,7 млн. кВт ... ), ... Қазақстан (534,3 млн. кВт
сағат), Маңғыстау (1067 млн. кВт сағат), Қызылорда (705,5 млн. кВт ... ... ... ... ... ... жаңа ... іске қосылуымен байланысты болып табылады.
Қазақстан Республикасының электр энергетикасы саласының ажырамас
құрамдас бөлігі және ... ... ... бірі ... ... ... облысының электр энергетикасы секторына талдау
жүргізу маңызды міндеттердің бірі ... ... ... Қазақстан бай
табиғи ресурстарға иелік ететіндіктен едәуір энергетикалық әлеуеті бар, бұл
аймақтың экономикалық дамуының іргетасы болып ... ... ... ... республика бойынша облыс (10,8 %) Қарағанды (17,9 %)
және Павлодар(42,2 %) облыстарынан кейінгі үшінші орында ... ... ... ... ... 4,2 мың ... қамтылды, ал олардың орташа еңбекақысы 46116 теңгені құрайды, бұл
көрсеткіш жалпы облыс бойынша орташа ... ... 13,9 %-ға ... ... әлеуеті 63 электр станциядан құралады, оның 57-
ісі жылу электр ... ... ... ... гидроэлектростанциялар
болып табылады, барлық энергия өндіруші станциялардың 42 стационарлы болса,
21-і қозғалмалы ... ... ... ... ... ... ... кестеден
көруге болады.
Кесте 5 – Шығыс Қазақстан облысының электробалансы
|№ |Көрсеткіштер ... |
| | |2003 |2004 |2005 |2006 |2007 |
|1 ... ... ... |7205,6 |7228,8 |7237,0 |7799,9 |
| |млн кВт ... | | | | | |
|2 ... ... тыс ... |375,7 |654,8 |1048,8 |1655,5 |1804,9 |
| |млн кВт ... | | | | | |
|3 ... ... ... |7566,9 |7940,3 |8165,1 |8382,0 |
| |млн кВт сағат | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... және |5074,8 |5270,5 |5498,1 |5681,7 |5794,0 |
| ... млн кВт ... | | | | | |
| ... шаруашылығымен, млн кВт|462,7 |457,7 |405,5 |397,0 |397,9 |
| |сағат | | | | | |
| ... млн кВт ... |97,3 |92,2 |93,3 |93,1 |103,5 |
| ... де ... млн кВт |894,9 |1002,1 |1943,4 |1305,2 |1392,6 |
| ... | | | | | |
|4 ... пайдалану желісіндегі |830,4 |744,4 |764,6 |688,1 |694,0 |
| |ысырап, млн кВт ... | | | | | |
|5 ... ... тыс |471,4 |293,5 |337,3 |727,4 |1105,3 |
| ... млн кВт ... | | | | | ... – ҚР ... ... ... ... дайындалды ... ... ... ... екі ... ... ... қабылданған түсінікке сәйкес – бұл тұтынылған электр
энергиясы үшін төленетін ақы мөлшерлемесі болса, екіншіден, тариф ... ақы ... ( ... ... ) деп ... энергиясы үшін тарифтер электр энергиясын өндіру, беру және
үлестіру кезіндегі барлық шығындарды бейнелеуі және ... ... ... ... ... етуі ... Екінші жағынан
тарифтер тұтынушыларды энергия сыйымдылықты төмендетуге және ... ... ету ... ... ынталандырып, сонымен
бірге еңбектің энергиямен жарақтануына кедергі жасамауы керек.
Қазіргі кездегі ... ... ... ... ... ... жүйесі үзіліссіз жетілдіру және ... ... ... ету және ... ... өзгеруіне
бейімделудің нәтижесі болып табылады. Электр энергетикасы саласының
тарифтік реттеудегі ... ... ... 2.2 ... ... ... баға құру тарифке инвестициялық
құрамдас бөлікті ... ... және ... ... ... ... тұтынушыларға мақсатында пайдаланылмаған
қаражатты қайтару түріндегі өтемақы төлеуге әкеледі.
«ШҚ АЭК» АҚ тұтынушыларын келесі топтарға бөлуге болады: өнеркәсіптік
сектор, ауыл ... ... ... ... ... өнеркәсіптік
емес тұтынушылар, бюджеттік мемлекеттік ... ... және т.б. ... ... ... ... ... 3 суретте берілген.
Сурет 3 – «ШҚ АЭК» АҚ өнімдерінің тұтыну құрылымы
Ескерту – Суретті автор ... АЭҚ» АҚ ...... қызметін талдау негізінде келесідей
тұжырымдар жасауға болады.
2003-2005 жылдар аралығында компанияның активтері 3 058 937 мың ... ... ... ... 92,2 ℅-ын негізгі құралдар қамтиды.
Негізгі құралдар кәсіпорын активтерінің 90 ℅-дан астам үлесіне ие, ... ... ... ... 89,8 ℅. ... ... аралығында кәсіпорын
бойынша негізгі құралдар 9 313 376 мың ... ... Өсім ... ... бағалау есебінен пайда болған, дегенмен, негізгі құралдардың ... әлі де ... ... тозу ... 48 ℅ ... ... ... тек жартысы ғана жарамды болып келеді.
Кәсіпорын мүлкінің негізгі құрылу көзінің 75,7 ℅-ын ... ... «ШҚ АЭҚ» ... ... ... ... ... Ұзақ мерзімді перспектива тұрғысынынан компания
толығымен қаржылық тұрақты деп бағаланады. Қысқа мерзімдегі ... ... ... ... ... көлемінің азаюы ұзақ мерзімді
активтерге инвестициялануы салдарынан ... ... ... ... ... төмен,
себебі, пайда көлемі талданған мерзім бойы теріс сан болып, тек соңғы жылы
ғана 30118 мың ... ... ... ... қызметі келесі
себептерге байланысты: пайда құрамындағы өзіндік құн, сонымен қатар мерзім
шығыстарының және ... ... ... ... ... ... ... бөлу компанияларының барлығына тән коммерциялық жоғалтулардың
жоғары болуы және жалпы ... ... ... ... ... ... төмен болуы. ... ... ... ... ... бойынша шараларды ұйымдастырып ... қол ... ... ... үшінші «Салалық монополиялардың қызметін
реттеудің механизмін жетілдіру» тарауында ... ... ... ... реттеу механизмін жетілдірудің артықшылықты
бағыттары, ... ... ... ... ... концессиялық механизмі, электр энергетикасы саласындағы бағалар
жүйесін халық үшін ... ... ... негізінде жетілдіру
қарастырылған.
Салалық монополиялардың қызметін реттеу механизмін ... ... өте ... ... ... ... ... саланы реформалау
барысында жүзеге ... ... ... ... мен ... терең түсіну негізінде жүзеге асыру қажет. ... ... кез ... ілім ... ... ... алғышарттарға сүйенеді,
атап айтсақ, оларға ... ... мен ... ... ... ... ... нарықтарының сипаты және
сәйкес өндіріс факторларының бағалары және т.б. Аталған жағдайлар міндетті
түрде ілімнің ... ... ... ... ... және ... шектеулерден өту бойынша оң тәжірибе бар.
Электр энергиясы нарығының ең жетілген және дамыған ... ... ... ... Бұл модельдің артықшылығы, электр энергиясы нарығы
сұранысқа икемді жауап бере алады және тиімді ... ... ... ... ... ... тұтынушыға дейін жеткізудегі
барлық кезеңдердегі жоғары бәсеке және еркін баға құру ... ... ... ... төмендетуге ынталандырады, өндірушілер мен
жабдықтаушылардың мемлекеттік секторы сақталған ... ... ... болады және өз тиімділігін жоғарылатуға мәжбүр болады,
ал ... ... бүл ... ең аз ... болады.
Электр энергетикасы саласындағы монополиялардың қызметін жетілдірудегі
артықшылықты бағыттарға мыналар жатады: бар энергия өндіру қуаттылықтарын
жаңғырту және ... іске ... ... ... саясатын жетілдіру;
жаңаратын энергия көздерін пайдалануды жетілдіру; атом ... ... ... ... ... ... үшін Қазақстан Республикасы
Энергетика және минералды ресурстар министрлігі мәліметтері бойынша ... ... 2,8 ... ... ... ... сома мемлекетте жоқ, аталған
салаға сондықтан инвестиция салу үшін қолайлы жағдай жасау және ... жаңа ... ... ... Солардың біріне көптеген елдерде өз
тиімділігін дәлелдеген ұлттық ... ... ... тартуды және
салуды ынталандыруға бағытталған мемлекет және ... ... ... қатынастардың заңды формасы болып есептелетін
концессиялар жатады. Біздің пікірімізше концессиялар электр ... ... және ... инвестициялар тартудың қуатты құралы болып
табылады.
Сурет 4 – Концессиялық жобаларды ... ... үшін ... ... ... ... ... – Автор ұсынған
Біздің ойымызша концессионерлерді таңдаудың және сәйкес ... ... ең ... ... конкурстық жүйе болып табылады,
өйткені бұл жобаның құнын төмендетудің және ... ... ... ең ... ... бірі ... есептеледі.
Концессиялық келісімдерді жүзеге асыру құқығы бойынша компанияларды
таңдау ... ... ... ең ... ... ... ... Концессионерді таңдауда келесі критерийлерді қолданған
дұрыс деп ... ... ... ... ... ... ... сенімділігі, оның және
серіктестерінің ниеттерінің байыптылығы; конкурстық ұсыныстың техникалық
бөлімі; конкурстық ... ... ... ... ... мен ... аталған критерийлер негізінде концессиялық жобаларды жүзеге
асыру үшін концессионерлерді таңдау бойынша конкурс өткізу моделі жасалды,
ол 4- суретте ... ... ... ... ... ... ... арқылы жекеменшік отандық және шетелдік инвестицияларды ... өсу және ... ... әлеуетті қуатты факторынан бас
тартуға мүмкіндік бермейді. Аталған механизм арқылы саладағы ... ... және ... ... ... болады: дағдарыстан шығу, салық
салу ... ... ... ... қабілеттілігінің жоғарылауы.
Зерттеуде айтылғандай, «Шығыс-Қазақстан Аймақтық ... ... ... 1999 жылы AES ... ... ... ... Аталған компанияның басқаруы нәтижесінде
қаржылық-экономикалық ... ... ... мұны ... ... ... 6 – «ШҚ АЭК» АҚ ... қызметінің көрсеткіштері
|Көрсеткіштер |1999 ж. |2007 ж. ... ... ... , млн. ... |1 600 |2 138 |33% ... ... |1 369 |157 |- 88% ... энергиясының ысырабы, % |34% |21,3% |-13% ... ... ... жинау |89% |100% |11% ... ... % |76% |100% |24% ... ... ... |67% |71% |4% ... саны |2 932 |3 117 |6,3% ... – «ШҚ АЭК» АҚ мәліметтері негізінде автор құрастырған ... ... ... ... 33 % - ға, ... энергиясы
төлемдерін жинау 11 % - ға, өндірушілерге төлем 24 % - ға, ... 6,3 % - ға ... ал ... 88 % - ға, ... ... 13 % - ға азайған. Мұның барлығы ... ... ... ... оң ... көрсетеді.
Концессиялық келісімнің әлеуметтік тиімділігінің мысалы ретінде келесі
көрсеткіштерді атауға болады: тек ... жылы ғана ... ... 5 856 000 ... ... ... ... ... ... 300 000 ... ал мерекелік, мәдени және
спорт шараларына 7 700 000 ... ... ... ... теңге,
энрегетика ардагерлеріне материалдық және моральдік қолдау үшін 7 223 000
теңге бөлінген.
Қазіргі Қазақстан ... ... ... ... ... құрудың тәртібі, нормалары және әдістерінің энергетикалық нарықтардың
қызмет етуінің қарқынды өзгеретін шарттарына ... ... ... ... Бұл ... ... ... бағалар еркін
нарықтық бағалардан көбірек. ... ... ... ... бірқатар мәселелерді шешу қажеттілігімен байланысты болып отыр,
солардың біріне өнеркәсіптің халықты тоғыспалы ... ... ... энергетикасындағы қазіргі кездегі баға құру тәртібін
анықтайтын нормативтік құжаттарға сай халық үшін төмен бағалар ... ... ... нұсқа - халықтың кедей топтарына мақсатты мекенжайлық
субсидиялар беру. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... ... ... Субсидиялау механизмін тиімді жүзеге
асыру кірістер есебінің, ақша ағымдарын және ... ... ... ... ... қарастырады.
Екінші нұсқа – бұл ... және ... ... ... ... ... ... бойынша дифференциацияланатын
электр энергиясы тарифтері тұтынушылармен электр энергиясын ... ... ... күндізгі және кешкі ... ... ... ...... энергожүйеде
электр жүктемелерінің тәуліктік кестедегі едәуір азайатын кезеңі - түнгі
уақытқа аударуды ынталандыру мақсатында ... ... ... үшін ... ... және бұл бағалардың
жоғарылауынан аз қамтамасыз етілген үй ... ... ... ... тәжірибе үшін жаңа, үшінші нұсқасы ұсынылып отыр.
Оның мәні ... ... ... ... таңдауға
мүмкіндік беретін тарифтік жоспар жасауда болып табылады. Тарифтік жоспарға
тұтыну көлемі өскен сайын ... ... де ... үшін
тартымды), төмендейтін мөлшерлемелер де (халықтың дәулетті тобына тартымды)
енгізу ... ... ... кірісті тұтынушыларға қызмет ... ... ... ... ... ... ... өсімі есебінен жабылады, аталған өсім белгілі бір дәрежеде
соңғыларының электр энергетикасының тұтынуының ... ... ... ... ... ... ... қарапайым математикалық моделі құрылып,
сәйкес тарифтік мөлшерлемелердің сандық есептеулері алынып ... ... ... кірісті бірінші топтағы тұтынушылардың
көрнекі ұтысы орта және ... ... ... және ... ... салыстырмалы түрде үлкен емес төлемдерімен төленеді (олардың
шығыстарының сәйкесінше 2,4 %-ға және 0,6-ға ... Үй ... ... үшін тұтыну көлемі төмендемейді және ... ... ... ... ... ... ... реттеу мәселесі мемлекеттің, салалық
монополиялар субъектілерінің, тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... ... теріс салдарын жою
мақсатында мемлекеттің салалық монополиялар қызметіне әсері тұрғысынан
қарастырылуы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... сыртқы нарықта бәсекеге қабілеттілігін
төмендетеді, бұл ұлттық мүдделерді жүзеге асыру тұрғысынан ... ... ... дамыту бар монополияларды бөлшектеу есебінен емес,
нарықтың әлеуетті бәсекелі нарық ... жаңа ... ... ... ... ... ... энергетикасының экономиканың ерекше саласы, оның ... бар және ... ... ... ... басқару және
реформалау әдістерін талап етеді. Жоғарыда берілген ... ... ... ... ... саласы болғанын және
қазірде сондай екенін, ал электр энергиясы бағаларының мәнді, ал ... ең ... өнім ... әсер ... ... ... ... маңызды міндеттердің бірі электр энергиясына
тарифтерді тұрақтандыру және электр ... ... ... ... ... реформалау нәтижесінде елдің ... ... ... атап ... ... мемлекеттік бюджеттен
субсидиялаудан бас тарту, электр энергиясының көпжақты ... ... ... қалыптастыру, бұл экономиканың басқа салаларының
қызметтері мен тауарларына баға теңдігін бекітуге әсер ... ... ... ... ішкі ... мен ... экспорт бағалары арасындағы
диспропорцияны теңестірді, бұл Қазақстан ... ... ... ... Сала модельдерінің және реформалау жолдарының Европадағы, АҚШ-тағы
және әлемнің басқа да ... ... ... ... ... ... ... қадамдар жасалуда: табиғи
монополиялық (электр энергиясын беру, жедел-диспетчерлік басқару) ... ... ... ... ... түрлерін бөлу, монополияға қарсы
реттеуді дамытумен ... ... ... тәуелсіз
жабдықтаушылар үшін инфрақұрылымға алалаусыз қол жетімділік қамтамасыз ету,
электр энергиясы нарықтарын ырықтандыру.
5. Қазіргі кезде ... ... ... ... ... ... бағалық саясаттың болуы. Электр энергиясына
бағалардың алдын-ала ресми ... өсуі өте ... әрі ... ... ... ... өтуге мүмкіндік береді және
сонымен бірге масшабты инвестициялау үшін айқын ... ... ... ... аса ... деп атау ... өйткені инвестициялық
циклдер ұзақ, ал өзіндік құндағы ... ... да, ... ... Жұмыс істеп тұрған тарифтік саясат ең алдымен әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... орай энергия
өндірудің тиімділігін жоғарылатуға және жаңғыртуға инвестиция ынталандыру
тұрмақ, энергетикалық компаниялардың ... ... да ... ... жылдар бойы әлеуметтік шартты болды, бұл өз ... ... даму ... және ... ... Енді ... ... категориядан экономикалық категорияға
өту уақыты ... ҚР ... ... ... ... ... энергиясын
өндіру және бөлу саласындағы ... ... ... ... ... ... тек 2006 жылы ғана ... көлемі оң санмен
сипатталады, ал табыстылық деңгейі де сәйкес ... ... ... бұдан
сала әлі де болса шығынды қалпын сақтауда ... ... ... ал
шығынды салаға инвестиция тарту мүмкіндігінің төменірек екені белгілі.
7. Қазақстан электр энергетикасында ... ... ... ... ... ... ... компаниялар әлі де
қызмет етеді. Бұл ... ... ... ... ... бола ... отыр: аймақтық электржелілік
компаниялардың бағаларды ... ... ... өндірушілер мен
тұтынушылардың қол жетімділігін шектеу, ... ... ... ... ... ... жағдайлары белгілі. Мұндай жағдай
бөлшек сауда мен аталған компанияларды реформалауды қажет етеді.
8. Сараптамашылардың бағалауы бойынша, қазіргі ... ... ... ... ... қайта құруды талап етеді. Сонымен бірге,
оларды ... және ... үшін ... орта және ұзақ ... ... ... ... капиталы қажет. Алайда, ағымдағы уақыттағы
реттелетін тарифтерді ескеретін болсақ, ... ... ... несие алу өте қиын, өйткені, бұл тарифтер қажет деңгейдегі
қарыз алу үшін жеткіліксіз ... ... ... ... бағдарламаларын желілерді пайдалануға арналған қаражаттан
қаржыландыруға ... ал бұл ... ... ... ... ... ... Осылайша, сәйкес қызмет ету сапасын қолдау және өз
электр ... ... алу үшін ... ... ... несие
алуға қабілетті болуы қажет.
9. Салалық монополияларды реформалау барысында жүзеге ... ... ... мен шетелдік тәжірибені терең түсіну негізінде
жүзеге асыру қажет. Салалық монополия ... кез ... ілім ... шектегіш алғышарттарға сүйенеді, атап айтсақ, оларға саладағы
технологиялар мен оларды ... ... ... пайдаланылатын
ресурстар нарықтарының сипаты және сәйкес өндіріс факторларының бағалары
және т.б. Аталған жағдайлар ... ... ... ... ... ескерілуі керек және шетелде бұл шектеулерден өту бойынша оң
тәжірибе ... ... ... ... ... саласының қазіргі жағдайында
салалық монополиялар үшін өте маңызды болып табылады, өйткені 2009 ... ... ... ... ... ... (шамамен 82-84 млрд. КВт
сағат) сарқылуы мүмкін. Қазақстандағы электр энергиясының тұтынылу ... ... ... әсер ете ... ... ... алғашқы
қуаттылықтардың қосылуы 2011 жылдан ерте мүмкін болмайды. Нарықтық дамыған
елдер ұйымдастырушылық, нормативтік-құқықтық, қаржылық-экономикалық, ғылыми-
техникалық және ... ... ... ... мақсатты
бағытталған энергия үнемдеу ... ... ... ғана ... көрсеткішін 28 %-ға жуық көлемде төмендеткен. ... ... ... ... ... салынған бір ақша бірлігі
тиімділігі бойынша ... және ... ... салынған 3-5
бірлікке сәйкес келеді екен.
11. Инвестиция тартудың жаңа құралдарының біріне көптеген елдерде өз
тиімділігін ... ... ... ... ... ... және
салуды ынталандыруға бағытталған мемлекет және жекеменшік инвесторлар
арасындағы келісімшарттық қатынастардың ... ... ... есептелетін
концессиялар жатады. Біздің пікірімізше концессиялар электр ... ... және ... ... ... ... ... болып
табылады. Концессиялық негіздегі басқарудың артықшылықтары өте көп,
аталған ... ... ... асырылып жатқан жобалар жаңа жұмыс
орындарының пайда болуына, концессиялық кәсіпорындар жұмыскерлер ... ... ... ... ... жаңа технологиялар
игеруге көмектеседі. Концессия арқылы мемлекет стратегиялық объектілерді өз
меншігінен шығармай, олардың ... ... ... ... халық үшін төмендетілген бағалардың және бұл бағалардың
жоғарылауынан аз ... ... үй ... ... ... ... тәжірибе үшін жаңа нұсқасы ұсынылып отыр. Оның мәні
тұтынушыларға көпмөлшерлемелі тарифтердің біреуін таңдауға ... ... ... ... ... табылады. Тарифтік жоспарға тұтыну
көлемі өскен сайын жоғарылайтын мөлшерлемелер де, төмендейтін мөлшерлемелер
де ... ... ... ... кірісті тұтынушыларға қызмет етуден
болған жоғалтулар төлемқабілетті (дәулетті) тұтынушыларға ... ... ... ... ... аталған өсім белгілі бір дәрежеде
соңғыларының электр энергетикасының тұтынуының ұлғаюы ... ... ... ... тарифтік жоспардың қарапайым математикалық ... ... ... ... ... ... алынып
талданды.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР
1 Электр ... ... ... ... ... ... – 2008. – №6 (154). – ... Электр энергетикасының салалық монополия ретіндегі ерекшеліктері //
М.Тынышпаев атындағы Қазақ көлік және ... ... – 2008. – №2 (51). – ... ... ... және ... ... реттеу әдістері //
Евразийское сообщество. – 2008. – №2 (62). – Б.50-54.
4 Салалық монополияларды ... ... // ... ... ... жүзеге асырудағы жас ... ... ... материалдары. – Өскемен, 2008.
– Б.6-12.
5 Электр энергетикасындағы монополиялық құрылымдарды реттеудегі әлемдік
беталыстар // ...... ... ... Халықаралық ынтымақтастық:
ғылым, экономика, білім беру, ... ... ... ... ... ...... – 3 маусым 2008 жыл.
– Б.61-65.
6. Проблемы развития электроэнергетической отрасли в ... // ... ... ... ... «Передовые научные
разработки». – Прага, Чехия. 1-15 сентября 2008 года. – С.6-10.
7. Аймақтық энергетикалық компанияларды ... ... ... //
«Қазіргі жағдайдағы ... ... және ... ... даму ... халықаралық ғылыми-практикалық
конференциясының материалдары. – Алматы, 7-8 қараша 2008 ж. – ... ... ... ... ... ролі // ҚазЭУ хабаршысы.
– 2008. – №5. – Б.176-180.
9. Салалық монополияларды реформалау мәселелері // Халықаралық бизнес
университетінің хабаршысы. – 2008. – №4. – ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеудің
концессиялық механизмі // «Тұран» университетінің хабаршысы. – 2008. – №4.
– Б.89-94.
Резюме
Конуспаев Руслан Курмангажиевич
Специальность 08.00.05 – Экономика и управление ... ... ... и ... ... темы ... В ... рыночных отношений монополии
играют ведущую роль в ... ... ... национальных
экономических систем. Особое место среди ... ... ... ... ... в ... имеющих важную
общественную значимость таких как электроэнергетика. Проблемы регулирования
деятельности вышеназванных структур возникли с появлением данных ... ... ... по сей ... ... с тем, что ... ... ... из
системообразующих отраслей экономики, от степени ее адаптации к ... ... ... энергетическая безопасность и устойчивое развитие экономики
страны в целом. В ... с ... ... структурами
электроэнергетика в силу технологических особенностей доставки своей
продукции к ... ... ... ... реализации своих
интересов за счет общества. На практике это проявляется в повышении ... ... а цены на ... ... ... на ... всех отраслей экономики, поэтому регулируются государством.
Ошибки в ходе ... и ... ... ... валового
продукта привели к нынешнему ... ... ... ... ... народу Казахстана Президента ... ... 2008 ... ... признана приоритетным направлением.
В течение многих десятилетий государством были выработаны меры по
регулированию деятельности отраслевых ... ... ... ... ... контроля с использованием механизмов ценового и
неценового регулирования. В ... ... эти ... работают не в полной
мере, что проявляется в снижении эффективности деятельности ... ... ... ... услуг.
Степень разработанности проблемы. Проблемы взаимодействия государства и
монополистических структур исследованы в ... ... ... ученых-
экономистов как У. Петти, А. Смит, Дж. Милль, А. Маршалл, Дж.Б. Кларк, П.
Срафф, Э. ... Дж. ... К. ... В. Ойкен, Дж.К. Гэлбрейт и др.
Заметный вклад в исследование вопросов регулирования ... ... ... ... Е.Л. ... А.А. ... С.Б.
Авдашева, Н.М. Розанова, А.В. Барышев, Ю.В. Сухотин, В. ... ... Е.И. ... Н.И. ... ... экономической литературе вопросам регулирования
монополий уделяли большое внимание Н.К. Мамыров, М.Б. ... ... К.К. ... С.К. ... и др. ... ... ... развития электроэнергетики в Казахстане исследовались Д.Н. Блиевым,
Р.А. ... С.Ы. ... А. ... С.С. ... ... ... и ... диссертационной работы является разработка научно обоснованных
предложений по совершенствованию механизма их функционирования на ... ... ... ... ... исследования ... ... ... ... ... ... области.
Объектом исследования является совокупность организационно-
экономических ... ... в ... ... ... в ... ... и методологическую основу исследования составили научные
труды отечественных и зарубежных ученых-экономистов по ... ... в ... а также законодательные и
нормативно-правовые документы Республики Казахстан по данной проблематике и
сведения по финансово-хозяйственной деятельности АО «ВК ... ... ... ... исследования заключается в том, что комплексно
исследованы теоретические и практические проблемы регулирования ... и ... ... ... ... ... механизма регулирования вышеназванных монополистических
образований.
Основные положения, выносимые на ... ... ... по ... ... ... системы Казахстана на основе обобщения
исторического опыта с учетом изменения ... ... ... ... ... эффективности моделей организации
электроэнергетических систем;
- предложения по ... ... ... ... ... ... монополий;
- модель проведения конкурса по выбору ... ... ... ... и ... по ... ... проектов;
- модель тарифной дифференциации по совершенствованию системы
цен для населения в электроэнергетике.
Научно-практическая значимость ... ... в том, ... по ... ... ... структур,
функционирующих в электроэнергетике, могут ... ... ... на ... и ... ... а также
компаний по сбыту электроэнергии. Отдельные результаты ... ... для ... в ... ... и ... социально-экономических ... ... ... ... ... того ... положения исследования использованы в преподавании ... ... ... «Экономика предприятия»,
«Экономический анализ» для экономических специальностей.
Информационной базой исследования послужили ... ... ... ... РК, ... акты и ... материалы Министерства энергетики и минеральных ... по ... ... ... и Агентства РК по
статистике, а также ... по ... ... АО
«ВК РЭК».
Апробация результатов исследования. ... ... ... результаты исследования были представлены в ... и ... ... на ... ... ВКГУ ... ... «Потенциал молодых ученых в реализации «прорывных» проектов
инновационного ... ... ... на ... ... «Алтай – наш общий дом» (Усть-Каменогорск,
2008 г.), на международной научно-практической конференции «Передовые
научные ... ... ... на международной научно-практической
конференции «Национальная экономика и право в ... ... ... ... исследования. По результатам выполненных
исследований автором ... 10 ... ... объемом 3,4 печатных
листа, отражающих основное содержание диссертации.
Объем и структура работы. Диссертация состоит из введения, трех ... ... ... ... приложений. Содержание работы
изложено на 158 страницах компьютерного текста, включает 38 ... ... Ruslan ... 08.00.05 - ... and Management of the National Economy
(branches and field of activities)
Urgency of the theme of ... Under market ... of ... leading role plays ... ... ... of national
business system. Among the monopolistic structures such field as ... have social ... ... problems of activities of
above mentioned structures have arisen with the given entity and ... up till ... the reason that power industry is the backbone branch of ... its ... to market ... on energy security ... ... of the country’s economy in general. In comparison
with the other monopolistic structures power industry due to its ... goods delivery to ... have good ... ... its goals at the expense of society. In ... it is ... to the growth of power price, the cost of the good ... price of all economic sectors, that is why it is regulated ... ... during the ... and high power ... of ... gross output have led the field to crisis. Therefore, development
of power industry is one of the important tendency that is included in ... of the ... of ... to his country in ... the decades the state has been taking steps of regulation the
activity of branch monopoly made on the ... of direct control ... of price or nonprice ... Nowadays these methods aren’t ... full what is shown in loss of branch monopoly work and giving ... development degree of problem. Cooperation of the state and
monopolistic structures is ... in the works of the ... academic ... U. Petty, A. Smith, J. Mill, A. ... ... P. Sruff, E. ... J. ... K. Marcs, V. Oyken, J.K.
Gelbrate and so on.
Appreciable ... made Russian ... on the matter ... monopoly ... E.L. ... A.A. Demin, S.B. ... Rozanova, A.V. Barishev, U.V.Suhotin, V. Sapelik, V. Kokorev, ... N.I. ... the native economic ... the monopoly ... was paid ... by N.K. Mamirov, M.B. Kenzheguzin, P.M. Sagieva, ... S.K. Hanapina and so on. ... and ... in the Kazakhstan was investigated by D.N.Bliev, R.A. Alshanov,
S.I. Umirzakov, A. Kazbaikizi, S.S. Mahmet, A.A. ... ... ... aim of the ... is working out ... ... of improving the function of the branch ... on ... of the ... and ... basic research of ... subject of the research is the ... of monopoly of ... power branches in the East Kazakhstan.
Object of the study is complex of ... and ... appeared in the process of ... of the monopoly branches
in the electric power ... and ... basis of the research is made ... works of native and foreign economists on the basis of ... of monopoly in ... power industry and also ... ... ... of the Republic of ... by the problem
and information about financial and industrial activities of the AS ... what is a natural ... science novelty of the ... work is the combined ... ... and ... ... problems of the branch monopolies
and is given scientifically proved proposals in developing regulation above
mentioned monopolistic institutions
During ... research the ... results having ... have been ... of the research in defining the stages of developing electric
power system in ... on the basis of the known ... ... into account the changes of ... and ... of assessing the effectiveness of the organization models ... power ... of priority trends in ... ... ... ... branch monopoly
-example of the running the competition by choosing concessionaires ... ... projects and ... to find out the ... the given ... ... model in developing system cost for population
in electrical power industry
Scientific and practical meaning of research is the ... ... ... ... ... in the ... power
industry can improve the work of the regulation organs on the national and
regional levels, also electric power sale ... Separate results ... out ... is ... to use it in ... ... and modeling social and ... processes” of the regional
scientific-and-technical park “Altai”
What is more, the main theoretical achievements of the research is ... academic courses “State ... of ... “Business economics”,
“Economical analysis” for economical specialties.
For the source of information is used the orders of the ... ... ... ... of the Republic of ... ... and official ... data of the department of Energy ... ... Agency of natural monopoly ... and Agency ... of the Republic of Kazakhstan and issues of ... ... ... of CA “EK ... of the research results. The main ... and ... of the research were ... in the reports and author’s speech
at the ... and ... ... in the EKSU ... of ... ... to realize the ... projects of innovative
university” (Ust-Kamenogorsk, in 2008), at the national theoretical and
practical ... ... ... ... (Praga, in ... the ... theoretical and practical ...... and law in the present ... (Almaty, in 2008).
Publication of the result of research. According to the results of
investigation the author ... 10 ... works the total size ... sheet ... the main content of the ... size and the structure of the work. The ... ... three ... ... list of ... ... The content of the work is 158 pages, includes 38 tables, ... в ... ... 60х84 ... Kyocera ... 1,5
Заказ 58 Тираж 100 экз.
Отпечатано в типографии «Копир & Ка»
г. Алматы, пр-т им. Абая ... ... ... ... ... қосымша кепілдіктері мен қызметтері
конкурстық ұсыныстың қаржылық бөлімі
конкурстық ұсыныстың техникалық ... ... ... ... мен қызметтері
конкурстық ұсыныстың қаржылық бөлімі
конкурстық ұсыныстың техникалық бөлімі
Қарастырылатын ... ... оның және ... ... іскер репутациясы және басшылығының беделі;
Қарастырылатын критерийлер
Концессия
лық келісім жасау
Үздік конкурстық ұсыныс
Негізгі конкурстық ... ... ... ... және ... таңдау
Конкурс
үрдісі
Алдын-ала
біліктілік

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 36 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының электр энергетикасы саласындағы монополиялары14 бет
Мемлекеттің қаржы ресурстарын жұмылдыру мәселелері25 бет
«Экологиялық – құқықтық реттеудің түсінігі, мәні. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы.»32 бет
«қазақ әдет-ғұрып құқығы бойынша мүліктік қатынастарды құқықтық реттеудің ерекшеліктері»103 бет
«Қазақстан Республикасында көші-қон қатынастарын реттеудің мемлекеттік-құқықтық негізі» тақырыбына69 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Агробизнесті мемлекеттік реттеудің қажеттілігі11 бет
Аймақтардың дамуын мемлекеттік реттеуді жетілдіру жолдары6 бет
Ауыл шаруашылығының дамуын мемлекеттік реттеудің теориялық-әдістемелік астары16 бет
Ауыл шаруашылығының дамуын мемлекеттік реттеудің теориялық-әдістемелік астары жайлы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь