Азаматтық құқықтың объектісі


Кіріспе 4
Тарау 1 Азаматтық құқықтардың объектісі қызмет туралы жалпы ережелер
6
1.1 Қызметтің пайда болу тарихы, негіздері 6
1.2 Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын қызметтің түрлері,
ерекшеліктері 18
Тарау 2 Азаматтық құқықтың объектісі қызметті қүқықтық қорғау
33
2.1 Азаматтық құқықтың объектісі қызметті құқықтық қорғау тәсілдері, грекшеліктері 33
2.2 Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын қызметті құқықтык реттеудегі құқықтық мәселелер 42
Қорытынды 47
Пайдаланылған қайнар көздер тізімі 49
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасы Конституциясы 6 - шы бабының 1 - ші тармағында мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншікті танып, оның бірдей қорғалуын бекітуі/1/ және мемлекетіміздің экономикалық даму жолы жоспарлық экономикадан нарықтық экономикаға көшуі қоғамдық катынастардың жаңа толқынының пайда болуына алып келді. Дамыған нарықтьщ экономикалық елдерде дәстүрлі қалыптасқан қызмет қатынастарын кұқықтық реттеуде алдыға шықты. Кеңестер одағы кезінде қоғамда калыптасқан көз қарастарға сәйкес қызмет тек халыққа қызмет көрсету түрлерімен шектелді. Қызмет қатынастарының басқа түрлері танылмады. Қоғамдық қатынастар алдымен пайда болып, дамыған соң қүқықтық рәсімделуге жатады. Азаматтық кодексте алғаш рет азаматтық қүқықтардың объектісін жеке қарастыруы осының дәлелі бола алады/2/.
Корғауға шығарылатын негізгі мәселелері: Осы жүмыста қорғауға шығарылатын келесі мәселелер болып:
- қүкықтарды қорғаудағы мәселелерді ашу;
- қызмет мәселелерін қарастыру және қүқықтық анықтамасын беру табылады.
Ғылыми жүмысты зерттеудің әдістемесі. Зерттеу барысында ғылымдық танымның жалпы әдістері, салыстырмалы - қүқықтық талдау, функционалды күқықтық талдау, дедукциялық және индукңияльщ әдістерді, жүйелі, тарихи амалдар сияқты арнайы ғылыми әдістер және т.б. қолданылған.
Зерттеудің теориялық негізі. Келесі ғалымдардың еңбектері негіз болды: Д.И. Мейер, Г.Ф. Шершеневич, А.Ю. Кабалкин, О.С. Иоффе, Е.А. Суханов, М.К. Сулейменов, Ю.Г. Басин, А.П. Сергеев, Ғ.И. Толеуғалиев, Ю.К. Толстой, В.П. Грибанов, И.У. Жанайдаров, М.В. Кротов, Г.А. Жайлин, Д.И Степанов, П.Б Новицкий, М.Х. Хутыз және т.б.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және практикалық маңызы. Азаматтык күқықтардың объектісі қызметтің бүгінгі күні теориялық бекітілген знықтамасы жоқ. Қызмет қатынастарын қүкықтық реттеудегі анықтаманың маңызы зор, себебі объектінің анықтамасын бермей оның түрлерін күкыктык
2

реттеу қиындық туғызады. Құқықты қорғау мәселелершде де шешімш таппаған сүрақтар да бар. Өзін - өзі қорғауды қорғау нысаны ретінде қарау және қызмет көрсету міндеттемелерінде жедел санкцияларды қолдану күқықтардың қорғалуын жеңілдетеді.
НОРМАТИВТІК АКТІЛЕР
1. ҚР Конституциясы 1995 жыл, 30 тамыз. (өзгерт. мен толықтырулар). 21.05.2007 жыл. Жеті Жарғы 2007.
2. ҚР Азамттық кодексі (жалпы бөлім), 1994 жыл, 27 желтоқсан (өзгерт. мен толықтырулар). Жеті Жарғы 2007.
3. ҚР Азаматтық кодексі (ерекше бөлім), 1999 жыл, 1 шілде. Жеті Жарғы 2007.
4. "Жауапкершілігі шектеулі және қосымша жауапкершілігі бар серіктестіктер туралы". 1998 жыл, 22 сәуір. (өзгерт. мен толықг.)
5. "Өндірістік кооперативтер туралы". ҚР Президентінің завды күші бар Жарлығы. 1995 жыл, 20 шілде. (өзгерт. мен толықт.)
6. "Акционерлік қоғамдар туралы". ҚР Заңы. 13 мамыр, 2003 жыл. (өзгерт. мен толықт.)
7. "Коммерциялық емес ұйымдар туралы". ҚР Заңы. 19.01.2001
8. "Мемлекеттік кәсіпорындар туралы". ҚР Президентінің занды күші бар Жарлығы. 1995 жыл, 23 желтоқсан. (өзгерт. мен толыкт.)
9. Қазақстан Республикасының тұрғын үй қатынастары туралы заңы. 16.04.1997.
Арнайы әдебиеттер
І.Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жылы қабылданып, өзгерістері мен толықтырулары 07 қазан 1998 жылғы заңмен енгізілген.
2. ҚР Азаматтық кодексі 27.12.1994 2002 ж 06 жағдайына
3. Степанов Д.И. Зарождение и развитие услуги в римском частном праве //Журнал российского права. -М.,2001г. 3 С.310
4. Римское частное право: Учебник / под ред. Новицкий И.Б., Петерский И.С.,-М.1994., С.619
5. Дождев Д.В. Римское частное право / под ред. Нерсесянц В.С, -
М.,1996., С.514
4"

6. Хутыз М.Х. Римское частное право / отв. Ред. Чибиряев С.А., - М.1995. С.412
7. Мейер Д.И. Русское гражданское право, под ред. Вицын А.И. испр. и дополн. Гольмстен А.Х. - С-Петербург.,1910. С.876
8. Шершеневич Г.Ф. Учебник русскаго гражданскаго права. - С -
Петербург., 1910. С.964
9. Законы гражданские //Свод законов 1866., т.Х ч.1
10. Красавчикова О.А. Советское гражданское право. - М., 1985. С.546
11. Кротов М.В. Обязательство по оказанию услуг в советском
гражданском праве. / канд. диссерт. - Л. 1989., С. 134
12. Қазақ ССР Азаматтық кодексі 28.12.1963.,
13. Иоффе О.С. Обязательственное право. -М, 1975. С.984
14. Төлеуғалиев Ғ.И. Қазақстан Республикасының азаматтық күқьіғы. -Алматы., Б.381
15. Суханов Е.А. Гражданское право. т.І. - М, 1998. С.785
16. Гражданское право. / Под ред. Сергеева А.П., Толстого Ю.К., т.1. - М. 1998. С.626
17. Сулейменов М.К., Басин Ю.Г. Гражданское право. - Алматы, 2000. т.1. С.700

18. Правила о найме лоцманов и судо-рабочих; Правила о найме купеческих приказчиков, корабельщиков или судовщиков, корабельных служителей, водоходцев и лоцманов. 1897.
19. Правила о найме рабочих на фабрики и заводы, а также о найме ремесленников и об отдаче к ним в обучение; Правила о найме сельских рабочих. 1876.
20. Правила о найме приказчиков и сидельцев в питейные заведения. 1895.
21. Егоров П.Д. Понятие обяъательства по советскому гражданскому
праву. //Вестник ЛГУ Вып.1, 1987, 245
48

22. Кабалкин А.Ю. Законодательство о сфере обслуживания населения. -М, 1988. С.256
23. Гражданское право. Учебник. Т.П., полутом 2 /отв. ред. Суханов Е.А. -М.,2002. С.518
24. Жайлин Г.А. Гражданское право Республики Казахстан. Учебник, т.II -Алматы 2002., С.482
25. Гражданское право. Учебник, т.II /Под ред. Сергеева А.П., Толстого Ю.К.-М. 1997., С.778
26. ҚР Азаматтық кодексі 01.07.1999
27. Брагинский М.И. Договор хранения. - М. 1999., С.586
28. Жанайдаров И.У. Доверительное управление имуществом в проекте гражданского кодекса // актуальные вопросы коммерческого законодательства в Республике Казахстан и практика его применения. Материалы семинаров. - Алматы. 1996., С.289
29. Илларионова Т. И. Система гражданско правовых охранительных мер. -Томск., 1982. С.716
30. Грибанов В.П. Пределы осуществления и защиты гражданских прав. -М., 1972. С.890
31. Гражданское право. Учебник. ч.1 / под ред. Цыбуленко З.И. - М., 2000. С.459
32. Басин Ю.Г. Избранные труды по гражданскому праву. - Алматы., 2003. С.733

33. Кораблева М.С. Защита гражданских прав: новые аспекты // Сб. Актуальные проблемы гражданского права. - М., 1998. С.371
34. ҚазССР «Түтынушылар қүқығын қорғау туралы» заңы 05.06,1991., 26.06.1992 жыл өзгерістер енгізілген.
35. Гражданский кодекс Республики Казахстан. Комментарий. Книга 1. -Алматы., 1998.С.414
49

36. Карагусов Ф.С. Имущественные права в системе объектов
гражданских прав/УАктуальные проблемы современного гражданского
права/ материалы ежегодной республиканской научно - теоретической
конференции аспирантов и соискателей. Выпуск 1. т. 1 . - Алматы., 2001
С.487
37. Стариченко Е.Б. Объекты гражданских прав / \У\У\У.гегегагггот.ш
38. Степанов Д. Услуги как объект гражданских прав / уулууу.іигеа.һиі.щ
39. Некоторые особенности заключения и исполнения договоров на
оказание услуг в сфере интеллектуальной деятельности / ҺЦр://іЪуу,пт.щ
40. хууууу.ІауугеГ.ш
41 .Кудрявцев В.Н. Право и поведение. - М.,1978. С.713
42..Социологический энциклопедический словарь, ред.-коорд. Осипова
Г.В.-М.Д998. С.480

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Мазмұны

Кіріспе 4

Тарау 1 Азаматтық құқықтардың объектісі қызмет туралы жалпы ережелер
6
1.1 Қызметтің пайда болу тарихы, негіздері 6
1.2 Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын қызметтің
түрлері,
ерекшеліктері 18
Тарау 2 Азаматтық құқықтың объектісі қызметті қүқықтық
қорғау
33
1. Азаматтық құқықтың объектісі қызметті құқықтық қорғау тәсілдері,
грекшеліктері 33
2. Азаматтық құқықтың объектісі болып табылатын қызметті құқықтык
реттеудегі құқықтық мәселелер 42

Қорытынды 47

Пайдаланылған қайнар көздер тізімі 49

Кіріспе
Зерттеудің өзектілігі. Қазақстан Республикасы Конституциясы 6 - шы
бабының 1 - ші тармағында мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншікті танып,
оның бірдей қорғалуын бекітуі1 және мемлекетіміздің экономикалық даму
жолы жоспарлық экономикадан нарықтық экономикаға көшуі қоғамдық
катынастардың жаңа толқынының пайда болуына алып келді. Дамыған нарықтьщ
экономикалық елдерде дәстүрлі қалыптасқан қызмет қатынастарын кұқықтық
реттеуде алдыға шықты. Кеңестер одағы кезінде қоғамда калыптасқан көз
қарастарға сәйкес қызмет тек халыққа қызмет көрсету түрлерімен шектелді.
Қызмет қатынастарының басқа түрлері танылмады. Қоғамдық қатынастар алдымен
пайда болып, дамыған соң қүқықтық рәсімделуге жатады. Азаматтық кодексте
алғаш рет азаматтық қүқықтардың объектісін жеке қарастыруы осының дәлелі
бола алады2.
Корғауға шығарылатын негізгі мәселелері: Осы жүмыста қорғауға
шығарылатын келесі мәселелер болып:
* қүкықтарды қорғаудағы мәселелерді ашу;
* қызмет мәселелерін қарастыру және қүқықтық анықтамасын беру табылады.
Ғылыми жүмысты зерттеудің әдістемесі. Зерттеу барысында ғылымдық
танымның жалпы әдістері, салыстырмалы - қүқықтық талдау, функционалды
күқықтық талдау, дедукциялық және индукңияльщ әдістерді, жүйелі, тарихи
амалдар сияқты арнайы ғылыми әдістер және т.б. қолданылған.
Зерттеудің теориялық негізі. Келесі ғалымдардың еңбектері негіз болды:
Д.И. Мейер, Г.Ф. Шершеневич, А.Ю. Кабалкин, О.С. Иоффе, Е.А. Суханов, М.К.
Сулейменов, Ю.Г. Басин, А.П. Сергеев, Ғ.И. Толеуғалиев, Ю.К. Толстой, В.П.
Грибанов, И.У. Жанайдаров, М.В. Кротов, Г.А. Жайлин, Д.И Степанов, П.Б
Новицкий, М.Х. Хутыз және т.б.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы және практикалық маңызы. Азаматтык
күқықтардың объектісі қызметтің бүгінгі күні теориялық бекітілген
знықтамасы жоқ. Қызмет қатынастарын қүкықтық реттеудегі анықтаманың маңызы
зор, себебі объектінің анықтамасын бермей оның түрлерін күкыктык

2

реттеу қиындық туғызады. Құқықты қорғау мәселелершде де шешімш таппаған
сүрақтар да бар. Өзін - өзі қорғауды қорғау нысаны ретінде қарау және
қызмет көрсету міндеттемелерінде жедел санкцияларды қолдану күқықтардың
қорғалуын жеңілдетеді.
Автормен алынған нәтижелердің ақиқаттылығы. Зерттеу барысында кызмет
тарихімен қатар бүгінгі күні қалыптасқан теория мен ғылымдағы барлык көз
қарастар, нормативтік қүқықтық актілер қолданылды.
Зерттеу нәтижелері ғылыми - теориялық конференцияларда апробациядан
өтті. Азаматтық және кәсіпкерлік қүқығы кафедрасында орындалып, талқылаудан
өтті.

Тарау 1. Азаматтық құқықтың объектісі қызмет туралы жалпы

ережелер

1.1 Қызметтің пайда болу тарихы, негіздері

Бүгінгі таңдағы азаматтық заңдарда көрініс тапқан қызмет жаңа заман
үрдісі емес, ол тарихи қалыптасқан, уақытқа сай өзгеріп отыратын азаматтық
күкық институттарының бірі болып табылады. Азаматтық құқықтар түрғысынан
қаралатын қызметті (қызмет көрсетуді) мемлекеттік және әскери кызмет
түрлерінен жеке қарауымыз керек. Қызметтің азаматтық құқықтардың объектісі
ретінде қаралуын шартты түрде төрт кезеңге бөлуге болады. Біріншісі көне
заманнан бастау алады, яғни рим құқығында қалыптасқан. Екіншісі Ресей
патшалығы кезінде жүргізілген реформалармен қабылданған Азаматтық заңдарда
(заңдар жинағы том X. 1866 жыл және т.б.) көрініс тапқан. Үшіншісі Кеңестер
одағы орнаған кезеңнен бастап Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғанға
дейінгі (Азаматтық кодекстер 31.10.1922 және 28.12.1963) аралықты камтиды.
Төртінші кезеңге Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алған кезден бергі
(Азаматтық кодекс: жалпы бөлім 27.12.1994 және ерекше бөлім 01.07.1999)
уақыт жатады.
Кезеңдерге толығырақ тоқталу қажет. Классикалық рим қүқығы
кезеңінің өзінде қызмет көрсетуді білдіретін өтелмелі дызмет корсету
шарттарының конструкциясы кездеседі. Сонымен қатар рим қүқығында кызметтің
мәні және анықтамасы толық берілмеген. Өтелмелі қызмет корсету шарттарының
дамуы, оның ішінде өтелмелі қызмет көрсету жеке жалдау институтының
дамуымен байланысты3,148. Рим қүқығындағы жалдау шарты: заттарды жалдау
(Іосаііо сопйисйо гегит), қызметті жалдау (Іосаііо сопсіисйо орегагит),
жүмысты жалдау немесе мердігерлік (Іосаііо сопйисііо орегіз немесе орегіз
асіепсіі) шарттарды біріктіріп ерекше шарттык типке жатады4,445; 5,525;
6,130. Қызметті жалдау шарты немесе жеке жалдау шарты (Іосаііо сопйисйо
орегагит) бойынша бір тарап - жалданушы (Іосаіог) екінші тарап пайдасына
белгілі бір қызметтерді орындауға міндеттенсе, екінші тарап - жалға
4
алушы (сопсіисіог) оған осы қызметі үшін ақы төлеуге міндеттенеді4,456.
Затты жалдау мен қызметті жалдау шарттарының ортақ белгісіне белгілі
объектіні пайдалану жатады. Белгілі объект деп қызмет түрлерін
қарастырамыз. Жалдауға алушы және жалданушы терминдерін қарастыру
себебіміз, сол уақыт кезеңіне сай еңбек қатынастары мен азаматтық қүқық
катынастары бірге реттелді.
Жалдау шартындағы қызмет көрсетуші қызметті өз еңбегімен және жеке
басымен, жалдаушының айтқанын орындауға міндеттенеді. Рим қоғамында қүл
иеленушілік қүрылым болғандықтан қызметті жалдау шарты кеңінен колданылған
жоқ. Қазіргі уақыттағы қызмет түрлеріне сол кезде қызмет көрсетуден басқа
да шарт түрлерінің конструкциясы қолданылған. Себебі жеке жалдау
шарттарындағы жалданушыны қүлдық деңгейде үстаумен бірдей болатын. Қызмет
көрсету сипатына қарай оны кемсітетіндей немесе корлайтындай болса, бүл
қатынастарға тапсырма шарты {тапйаЫт) конструкциясын пайдаланатын. Қызмет
көрсету шарт нысанында тек карапайым қызмет көрсетулерге қолданылатын.
Мысалы етікшінің, қол әнершінің т.б. қызметтерін айтуға болады. Жоғарғы
класс өкілдері қызметін, мысалы: заңгерлік, жер өлшеулік, дәрігерлік және
т.б. тегін атқаратын. Бүлай бөлуге негіз болатын кәсіптерді еркін және
еркін емес деп топтауға болатын. Рим азаматтары еркін деп танылып, олар
атқаратын қызметте еркін адам кызметі ретінде бағаланды. ... ... ..
Қызмет көрсету міндеттеме ретінде қаралғандықтан шарт бойынша тиесілі
төлем гонорар (һопогагит) және ақы (тегсез) деп бөлінді. Қызметті
жекелеудің негізі ретінде жасалған әрекеттердің сипаты емес, кәсіптің
немесе тиесілі сословие түлғасының түрақты, кәсіптік деңгейдегі көрсететін
қызметінің хасиеттері танылды. Осы қызмет түрлері қоғамдық борышын өтеу
немесе достық қарым - қатынастардан шығатын, не отанына шексіз қызмет етуі
гетінде бағаланды. Басқалай болуы мүмкін емес, бүл Римнің әрбір еркін
азаматының парызы және оларға сауда айналымы критериін колдана
алмайтындығында. Төлемді гонорар және ақы деп бөлу әрекеттің еркін не еркін
еместігінен шығатын белгі ретінде бағаланды3,157. Гонорар еркін кәсіп

5

өкілдеріне көрсеткен қызметтері үшін ризашылық ретінде берілді, оның көлемі
шарттық талаптармен емес моральдық талаптармен анықталатын. Егер ол шарттық
талаптармен анықталатын болса, оған орегае ІіЪегаІҺ қолданылатын. Жеке
жалдау пәні болып еркін емес тұлғаның әрекетінің (орегае ШіЬегаіз немесе
орегае Іосагі зоШае, асіит аиоа1 Іосагі зоіеі) материалдық қасиеті болады.
Бұл шарттар ақылы болатын, төлем жалданушы жасаған әрекеттерге сайма сай.
Рим қоғамында жеке адамның тек еңбек күшін шарт пәні ретінде карастыратын,
бірақ адам жалға түспейтін.
Жалдау шартында кеңістікте шектелген белгілі бір материалдық объектіні
басқа түлғаның пайдалануына беруді көздейді. һосаііо сопЛисііо
конструкциясымен жасалған шарттардан туындайтын азаматтық қүқықтардың
объектісі болу үшін қызмет уақыт жағынан жекеленуі керек. Рим қүқығы жеке
жалдау шартын контракт деп бағалап, адамның еңбек күшін ерекше мүліктік
күндылық ретінде пайдалануға беретін. Ал басқа қызмет көрсетулерді
капиталдың нысандары ретінде, оның ішінде адамның еңбек күшін пайдаланушыға
салынған пайыз ретінде бағаланатын3,152. Бүл жерде адамның еңбек күшін
жалдаумен адамның өзін жалдаудың арасындағы айырманы жасанды түрде қолдауды
айтамыз. Қызмет көрсету шартын жекелеудің себебі болып міндеттемедегі
ерекше субъектілік қүрамға байланысты болуында. Жеке жалдаудың қүлды
жалдаудан айырмашылығы ерекше субъектілік қүрамында. Жалдау шартындағы
жалданушы түлғаның міндеттемеге азаматтық қүқықтарының шектелмегендігімен
және еркін қатыса алуымен ерекшеленеді. Рим міндеттемелік қүқығындағы
қызмет көрсетудің жаңа институты жалдау шарты конструкциясына рәсімделуіне,
оның жаңа шарттық конструкциясының дамуына жол бермеді.
Әрекет (іс әрекет) міндеттемелерін белгілі бір нәтижеге жетуіне қарай
болу рим қүқығында орын алды: 1) нәтижеге жетуге бағытталған міндеттемелер
және 2) тиісті дәрежеде әрекет жасау міндеттемесі. Сонымен катар нәтижеге
жету ориз қарастырылуы заңдық критеримен емес, экономикалық эффекті
тарапынан бағаланды. Еңбек күшін пайдалану оарысында материалдық объект
өзгеріске үшырауы тиіс болатын, яғни

экономикалық бағалануы. Рим күқығында міндеттемені орындау әрекетті
жасап нәтижеге жету болсын, не әрекетті орындауға тырысу болсын, шарттық
міндеттеме ретінде кеңінен таралған жоқ.
Кодификациялау кезінде тікелей нәтижеге жетуге қарай тасымалды жүмыс
катарына қосу орын алды. Тасымалға Іосаііо сопйисйо орегіз контрактісі
колданылатын. Ьосаііо сопсіисііо орегіз контрактісі бүгінгі күні
мердігерлік ретінде қаралады, яғни материалды қайта өңдеумен оны өзгертуді
айтамыз. Тасымал кезінде материалдық объектінің ешқандай өзгеруі орын
алмайды. Рим заңгерлерінің тасымал кезіндегі әрекетің беретін нәтижесін
тасымалдаудағы заамның жүмсаған еңбек күшімен бағалау болды.
Тасымалдаушының затты оелгіленген жерге жеткізуі міндеттемені орындағаны
деп танылды. Рим күкығында міндеттеме пәні болатын әрекет пен оның нәтижесі
бағаланатын. Нәтиженің бағалануының көрінісі ретінде сапа қарастырылса, рим
қүқығында орындаушының қызмет көрсету сапасын анықтайтын ережелердің жоқ
болуы орын алды. Еркін адамның қызметінің кең таралмағандығы мен атқаратын
өрекеттің бірыңғай бағалану жүйесінің болмауы, сапаны әрбір жағдайда жеке
анықтауды қажет ететін3,159
Рим қүқығының әсерімен 18 19 ғасырларда қалыптасқан Еуропа
континенталды қүқығындағы қызметтің пайда болуы және оны түсінудің
ерекшелігі қызметті ауқымдырақ қарауында. Ресейде қабылданған Азаматтық
злңдарында (заңдар жинағы том X. 1 ші бөлім.) қызмет көрсетуді қүқықтық
реттеуі жеке жалдау шартында көрініс тапқан. Сол кездегі қызметті
күкықтық реттеуге қоғамда қалыптасқан капиталистік қүрылымның әсері сюлды.
Өнеркәсіптің дамуына байланысты зауыт, фабрикаларға, кемелерге жалдау
шарттары көбейді. Қызмет көрсетудің қүқықтық рәсімделуі жеке жалдау шарты
болды.
Жеке жалдау шарты деп бір түлға белгілі сыйақыға, белгілі бір уақыт
ішінде қандай болса да анықталған материалдық немесе материалдық емес
кызмет көрсетуге міндеттенеді. Қоғамда қалыптасқан көз қарастар заңда
жөрініс тауып, заңдық қатынастар тек материалдық қызметтер ғана шарт пәні
юла алады7,495.
7
Рим кезеңіне қарағанда кызмет жекелеген түрлері арнайы актілермен
реттелді. Интеллектуалдық қызметтер шарт пәнін құрағанымен
бұл
катынастарды анықтайтын нормалар жоқ. Бүл қатынастарды заң шығарушы
ларттық, заңдық қатынастар ретінде емес, өнегелік, құқыққа
кірмейтін
катынастар ретінде бағалауда.
Рим құқығы кезінде көтерілген жеке жалдау шартындағы адамның еңбек
күші мен адамның өзін алғандағы ара қатынас азаматтық заңдарда да көрініс
тапты. Жеке жалдау шартына түсетін түлға тәуелділікке түсе ме деген сүрақ
адіық қалып отыр. Адамның еңбек күші мен адамның өзін шарт хатынастарында
жасанды түрде бөлу бар. Ол үй жай қызметін атқару щарттарынан көрінеді.
Жалданушы заңдық түрде тәуелсіз болған мен, іс жүзінде тікелей
тәуелділікте болады.
Жеке нормалармен реттелетін қызмет түрлеріне тоқталатын болсақ. Олар
і\ъіл шаруаларын жалдау, зауыт пен фабрикаларға жалдау, матростар мен
лоцмандарды жалдау және т.б. Бүл қызмет көрсету түрлерінің жеке жалдаудан
ерекшелігі шарттық қатынастарды анықтауында. Кемеге матростарды,
лоцмандарды және кеме жүмысшыларын жалдаған кезде оларға төлем ақының раз
бөлігі алдымен төленетін. Шартты тоқтатқан кезде ақының қалған бөлігіне
талап ету қүқығы сақталады. Зауыт пен фабрикаларға жалдаудың еэекшелігі,
атқарылатын жүмыстың ерекшелігі мен сол кездегі еңбек катынастарын
реттейтін шарт ретінде қаралуында.
Қызмет көрсетуді әрекет ретінде бағалау, оған толық сипаттама
бермейді. Кез келген әрекет қүқық үшін маңызға ие емес, әрекетті зерттеу
заңдық ілім емес, тек оның заңдық жағын білдіреді. Әрекет туралы ілім
антропологиялық ілімге жатып, қүқық саласында толық қамтылмаған. Әрекеттің
жалпы інықтамасына тоқталатын болсақ, әрекет еріктің көрінісі; ерік болса
адамның туа біткен қабілеті, берілген, дайын күш және сыртта көрінеді. Тек
сыртқа пыққан ерік актілері ғана қүқық аясына жатады. Сол себепті әрекетті
ішкі және сыртқы деп бөлу антропологияда маңызды мәнге ие болса, қүқық
саласында тек сыртқы әрекеттер мәнге ие. Бірақ кез келген және сыртта
өрінген ерік заңдык әрекет деп танылмайды Заңдық әрекеттер түрлерге
8

оөлінеді: а) оң әрекет және теріс әрекет; оң әрекет деп белгілі бір
әрекетті касауды, ал теріс әрекет деп әрекет жасаудан бас тартуды айтамыз;
Ь) заңды және заңсыз әрекет, заңды әрекет заң шегінде, рұқсат берілген
көлемдегі әрекет; заңсыз әрекет деп заң шегінен шығатын, тыйым салынған
әрекеттерді айтамыз7,112.
Жеке жалдау шарты тараптардың қызметті еркін үсыну мен пайдалануды
:әздейді. Осыменен ол бөтен біреудің еңбегін пайдаланудан ажыратылады.
Кызмет көрсету шарттарының жалдау шарттарынан айырмашылығы зат ізаматтық
айналымда жекеленетін болса, қызмет көрсететін адамнан жекелене хтмайды.
Бұл қайнар көзінен ажырамастығын білдіреді8,554.
Жеке жалдау шартының мерзімі бекітілген. Тараптардың келісімімен
анықталғаныменен 5 жыл мерзімінен аспауы тиіс. Жеке жалдау шартының іәні
адамның еңбек күші болғандықтан оны шексіз пайдалану құлдыққа
әкеледі8,553.
Бізді қызықтыратыны жеке жалдау шарты қатарына білім алуға балаларын
оеруді жатқызуы. Жеке жалдау шартының жалпы ережесі бойынша жалданушы өз
еңбек күшін, қабілетін ұсынады. Білім алу, кәсіпке оқытуда тараптар
орындарын ауыстырады. Мастер (кәсіп, білім иесі) жалдаушы ролінде болады,
ал оқуға берілген балалар жалданушы болып бағаланады. Бұлай орын
ауыстырудың себебі оқуға берілген баланың ата анасы балаларының белгілі оір
кәсіпті игеруін қалайды. Мастер өзінщ қабілеттерін оқуға түскен балаға
.Тіретуге міндеттенеді. Азаматтық заңдардың (том X. бөлім 1.) 2230 бабы
скушының тыныштық сақтау, зерек болу мен білім алуға міндетін тікелей
харастырған9
Жеке жалдау шартының түрлерінің көбейуі, көрсетілген қызмет түріне сай
акы төленуінің механизмдерін азаматтық заңдардың 2218 2223 баптарында
карастырған. Төлем төлеуге қатысты сұрақтар болмаса, жеке жалдау шартының
нысанына қатысты бірыңғай бекітілген талаптар жоқ. Жеке жалдау шарты
а\ъізша немесе жазбаша жасалуы мүмкін. Азаматтық заңдарда жазбаша жысанда
жасалған шарт нотариалдық куәландырылуы мүмкін делінген, қандай шарттар
міндетті түрде нотариалдық куәландыруды қажет ететіндігі
9
айтылмаған. Азаматтық заңдардың 2224 бабы нотариусқа куәландыруға
үсынылу мүмкіндігін қарастырған9.
Қызмет көрсетуді реттейтін осы заңдар революцияға дейін қолдануда
болды. Қазан төңкерісінен кейін қызмет көрсетуді құқықтық реттеуде жаңа
?:езең басталды. Бұл кезеңнің ерекшелігі қоғамдық қатынастарды капиталистік
түрғыдан бағалау емес, социалистік тұрғыдан бағалануы болды. Алғашқы
азаматтық кодексте (31.10.1992) қызметтің құқықтық реттелуі
карастырылмаған. Қазақ ССР інің Азаматтық кодексінде (28.12.1963)
:ызметті қарастыратын бап болмаса да, жекелеген түрлерін қамтитын баптар
болды. Тауар ақша қатынастарының дамуымен, қызметті мүліктік қатынастар
жатарына жатқызу орын алды. Тауар түсінігі заттармен бірге қызметті де
камтыды. Заттар мен қызметтің экономикалық мазмүны түтынушылық қүны
адамдардың қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігі. Түтынушылық және
айырбас сияқты, тауарлық қасиетке ие мүліктік қатынастарға зат және қызмет
жатады.
Мүліктік қатынастар объектілері заттарға, ақшаға, бағалы қағазға, іс
ерекет нәтижесі менен қызметке жіктеледі10,179. Мүліктік қатынастарға
чүлікпен қатар экономикалық нысандағы тауар болатын материалдық игіліктер
жатады. Қызметті экономикалық түсіну қүқықтық түсінуге қарағанда кең.
Кызметті тауармен бір қатарға қоюы, және оны жеке қарастыруы дәлел бола
жлады.
Қызмет экономикалық категория ретінде оны жасау мен түтыну процесі
тура келетін (материалдық қызмет) еңбектің процесі мен өнімі түтастығы,
және
де қызметті (материалдық емес қызмет) жасаудағы еңбек процесі мен өнімінің
гизикалық нысанының түтастығымен сипатталады11,17. Қызмет көрсету
экономикалық қатынастарын азаматтық қүқықтық реттеу
міндеттемелер
Іаркылы жүзеге асады. Қызметтің пайда болуы шарттық негізге байланысты.
Халықка қызмет етуді социалистік үйымдармен қатар азаматтар да жүзеге
Іасырды. Халыққа қызмет етуді реттейтін ережелер әрбір Кеңестік
республикаларда орын алды. Бүл ережелер тек түрмыстық кызмет етудің
эормаларын бекітті.
Қызметтің пайда болу негіздері міндеттеменің пайда болу негіздеріменен
бірдей. Қызмет көрсету міндеттемелері кеңінен таралмағанмен жалпы
міндеттемелердің пайда болуы ұқсас. ҚазССР Азаматтық кодексінің 4 бабында
міндеттемелер мен қатар азаматтық қүқықтар мен міндеттердің пайда болуы
карастырылған. Міндеттеменің пайда болуына мәні бар заңдық фактілерге
тоқталатын болсақ. Оларды келесідей белуге болады: а) әкімшілік актілер,
оның ішінде жоспарлау актілері; ә) келісімдерден, оның ішінде заңда
көрсетілмесе де, оған қайшы келмейтін келісімдер; б) зиян келтіру
салдарынан, жеткілікті негіздер болмаса да басқа адамның қаржысы есебінен
мүлік иелену немесе жинау салдарынан; в) заңмен қарастырылған басқа да
әрекеттері12;
Әкімшілік актілер, оның ішінде жоспарлау актілері туындайтын
мндеттемелер субъектілері менен орындалу шарттарын анықтайды. Халыққа
түрмыстық қызмет көрсететін ұйымдар жоспарлық актілер негізінде жұмыс
жасайды. Азаматтық құқығы тарапынан мекеме жүмыскеріменен азаматтар
арасындағы қүқық қатынас мәнге ие. Жұмыскер мен ұйым арасындағы қатынас
енбек құқығымен реттеледі. Әкімшілік актілер негізінде жасалған келісімдер
социалисте ұйымдар мен азаматтар арасында жасалады13,17.
Келісімдер негізінде пайда болатын қызмет көрсету міндеттемесі
тараптардың өз еріктеріменен әрекет жасауы арқылы туындайды. Әкімшілік
іхтілер негізінде туындайтын міндеттемелерден ерекшелігі келісімдерден
гъшдайтын міндеттемелерде ерік актісі бар. Қызмет көрсетудің жекелеген
түрлері келісімдер негізінде атқарылады. Азаматтық
заңдармен
міндеттемелердің пайда болу жолдары шектелмеген. Азаматтық кодекстің 4
ёабында оның екі жолы көрсетілген: біріншісі азаматтардың және ұйымдардың
басқа да әрекеттері салдарынан; екіншісі заңда көрсетілмесе де, бірақ оған
кзншы келмейтін келісімдерден туындайды. Қызмет көрсету міндеттемелерінің
рсы негіздер бойынша жаңа түрлері туындайды.
Соңғы кезең Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан бергі уақыты қамтиды.
Етіміздің экономикасы нарықтық жолмен жүруіне байланысты қоғамдық
катынастардың жаңа түрлері пайда бола бастады. Экономикалық қатынастарды
күкықтық реттеу арқылы азаматтық қүқықтық қатынастар дами бастады. Ең
11
ітаШ рСТ азама^к заВДарда „ азама^к к„дың о5ьекхісі деп танылды.
Азаматтық кодекстің (27.12.1994) 115 бабында мүліктік игіліктер мен
күкықтарға заттар, ақша, оның ішінде шет ел валютасы, құнды қағаздар,
жүмыс, қызмет, шығармашылық интеллектуалдық қызметтің объектіге ійналған
нәтижелері, фирмалық атаулар, тауарлық белгілер және бұйымдарды
дараландырудың өзге де қүралдары, мүліктік қүқықтар мен басқа да мүлік
жатады делінген.
Кез келген қүқықтық қатынасқа қатысушылар әрекеттерінің пайда болуы
жөне жүзеге асуы объектіге бағытталады. Азаматтық қүқықтық қатынастар
субъектілерінің әрекетінің пәні деп қүқықтық қатынас объектісін айтамыз.
Азаматтық қүқықтық нормалармен реттелетін қоғамдық қатынастар азаматтық
қүқық объектісі деп аталады14,141. Қызмет азаматтық жүқықтардың объектісі
ретінде азаматтық қүқықтық қатынастардың объектісі болып табылады.
Азаматтық қүқықтық қатынастардың объектілері азаматтық кукықтардың
субъектілерінің іс әрекетінің пәнін қүрайтын әр түрлі материалдық (оның
ішінде заттық) және материалдық емес игіліктер не оларды жасау процесі.
Материалдық және рухани игіліктерді жасау процесі жүмыс жасау немесе қызмет
көрсету деп аталады15,294 - 295. Азаматтық қүқықтық іатынастардың
объектісі болып, осы қатынастардың субъектілерінің материалдық немесе
материалдық емес иғілікке бағытталған жүріс түрысы табылады16,85.
Қызметтің негізі ретінде азаматтық қүқықтық қатынастардың пайда болуын
қарастырғанда, қүқықтық қатынастардың міндеттемелік бөлігін камтимыз.
Азаматтық қүқық нормаларыменен реттелетін объектіге қарай қүқықтық
катынастар мынадай түрлерге бөлінеді: 1) мүліктік қатынастар; 2) мүліктік
катынастарға байланысты мүліктік емес жеке қатынастар; 3) мүліктік
ьатынастарға байланысы жоқ мүліктік емес жеке қатынастар. Азаматтық
күкықтық қатынастардың басым бөлігі мүліктік қатынастар болып табылады.
Мүліктік азаматтық қүкықтық қатынастардың объектісі болып материалдық
12
?тіліктер мен құқықтар табылады. Азаматтық құқықтық қатынастар абсолюттік
;әне салыстырмалы; заттық және міндеттемелік болып бөлінеді. Абсолюттік
күқық қатынастарда өкілеттенген тұлғаға міндетті болатын анықталмаған
•шінші тұлғалар болса, салыстырмалы қүқық қатынаста қүқықтанған тұлғаға
нақты, анықтаған түлға міндетті болады. Заттық қүқық қатынастарда [
күкықтанған түлғада затқа қүқық болады, жүзеге асырылуы тек оның өз
әрекеттері арқылы ғана орындалады. Міндеттемелік қүқық қатынастарда
^араланбаған міндетті субъектілер белгілі бір әрекеттерді орындауға не
орындамауға міндеттенеді17,79.
Азаматтық қүқықтар мен міндеттердің пайда болу негіздері Азаматтық
кодекстің 7 бабында қарастырылған2. Азаматтық қүқықтар мен міндеттер
заңдарда көзделген негіздерден, түлғалардың әрекеттерінен пайда болады,
ейткені ол әрекеттер азаматтық заңдарда көрсетілмегенімен, оларды жалпы
негіздері мен мәніне байланысты азаматтық қүқықтар мен міндеттерді
ттызады. Осыған сәйкес азаматтық қүқықтар мен міндеттер : 1) заңдарда
кәзделген шарттар мен өзге де мәмілелерден, сондай ақ заңдарда
жөзделмегенімен, оларға қайшы келмейтін мәмілелерден; 2) заңдарға сәйкес
ізаматтық қүқықтық жағдайларды туғызатын әкімшілік қүжаттардан; 3)
ізаматтық қүқықтар мен міндеттер белгілеген сот шешімінен; 4) азаматтар мен
злңды түлғалардың өзге де әрекеттері салдарынан пайда болады. Бүл негіздер
тпзімі осыменен шектелмейдь
Қарастырылған негіздердің ішінде қызмет корсету шарттар мен
мәмілелерден туындауы кеңінен таралған. Заңдарда көзделмеген, бірақ оған
:айшы келмейтін негіздер деп азаматтық заңдармен қарастырылмаған және
жалпы негіздері мен мәніне байланысты жасалатын шарттар мен мәмілелер
ізаматтьщ қүқықтық қатынастарды реттейді. Заңдарда қарастырылған
негіздерге тоқталатын болсақ, олар тікелей азаматтық заңдарда көрініс
тапқан ізаматтық қүқықтық қатынастарды қамтиды. Азаматтық кодексте
бекітілген кызмет көрсету міндеттемелері институты нормаларында шарттардың
түрлері камтылған.

13

Қызметтің азаматтық құқығында анықталған ортақ аныктамасы жок. Бұл
кызмет көрсету анықтамасы мен белгілерін, азаматтық құқықтық қатынастарын
келесі бөлімдерде қарастырамыз.
1.2 Азаматтық құқықтардың объектісі болып табылатын қызметтің түрлері,
ерекшеліктері

Тарихи кезеңдерді қарастырған кезімізде қызметтің өзін ғана емес,
сонымен қатар түрлерін де қарастыра кеткенбіз. Толығырақ тоқталатын болсақ
Рим кезеңінде қызметтің шектелген және шектелмеген түрлері кеңінен таралды.
Шарттық конструкцияға нәтижеге жету белгісін енгізу шарттардың келесі
түрлерін бөлді: 1) нәтижеге жетуге бағытталған міндеттеме, және 2)
міндеттемені тиісінше орындау міндеттемесі.
Қызмет көрсету шартын заттарды жалдау шарттық конструкциясын пайдаланып, үш
түрге бөлді: заттарды жалдау {Іосаііо сопйисйо гегит); шзметті жалдау
(Іосаііо сопйисііо орегагит); және жүмысты жалдау немесе мердігерлік
(Іосаііо сопйисііо орегіз немесе орегіз асіепсіі ); Жеке жалдау шарты тек
еңбек күшін шарт пәні ретінде қарастырды. Бүл шарттың қүлдарды жалдаудан
ерекшелігі, ерекше субъектілік қүрамында. Жүмыс күші иесі еркін, ешқандай
тәуелділікте болмайды. Қүл болса тәуелділікте болады.
Еңбек күші шарт пәні ретінде тек қарапайым қызметтерді атқаруға, немесе
кара күшті пайдалануға бағытталған. Еркін кәсіп адамдардың еңбегі, оның
ипінде ақыл ой, жоғарғы қызметтерді атқару (дәрігерлік, заңгерлік және
т.б.) шзметті жалдау шартының пәні бола алмайтын. Бүл қоғамда қалыптасқан
көз карастарға тікелей байланысты болды.
Қызметті жалдау дегенде жеке жалдау шартын айтады. Қоғамдық кызметтер
мен мемлекеттік қызметтер қарастырылмаған.
Рим кезеңінде қызметті жалдау шарты кең таралған жоқ. Сол себепті жеке
жалдау шартынан басқа шарт түрлері дамыған жоқ.
Ерекшеліктеріне тоқталатын болсақ, тасымал шартының жүмыс қатарына
у.осуын бөліп айтамыз. Міндеттемеде нәтижеге жету жетпеуіне қарай бөлу
арқылы, нәтижеге экономикалық мән берілді. Тасымалды нәтижеге жететін
міндеттемелер қатарына қосуы, оның шартты түрде нәтижеге жетуі қаралды.
Тасымалды жүмыс орындау қатарына қосуы Іосаііо сопйисііо ореги шартымен
жатқызылуынан көрінді. Тасымал шартында тасымалдаушыдан
белгілі
15
нәтижеге жетуін талап етеді, бұл затты немесе адамдарды кеңістікте орын
зуыстыруымен бағаланады. Жұмыс жасау кезінде заттың өзгеруі және өңделуі
орын алады. Тасымал кезінде заттың өзгеруі, өңделуі орын алмайды. Нәтижесі
аяқталған еңбек эффектісін береді3,155.
Ресей империясы кезеңінде қалыптасқан азаматтық құқығы Рим классикалық
құқығына негізделгенімен, өз ерекшеліктері болды. Қоғамдық хатынастардың
дамуымен қызмет көрсету шарттарының жаңа түрлері пайда Золды. Қызметті
көрсету шарттарына жалдау шарты конструкциясын дайдаланғанмен бұл
қатынастарды реттеуде арнайы заң нормаларын қолданды.
Жеке жалдау шарты бойынша қызмет үш топқа бөлінеді: 1) үй қызметі ушін;
2) қол өнер, егіншілік, фабрикалық және зауыттық жүмыстар, сауда және басқа
да кәсіптерге; 3) заңмен тыйым салынбаған басқа да қызметтерге; Осы
карастырылған шарт түрлерінің пәні болып: еңбек күшін жалдаумен жеке
чіндеттерді атқару табылады. Адамның еңбек күші шарт пәні ретінде
карастырылғанда Рим қүқығы кезінде қалыптасқан ережелер қолданылады.
Адамның еңбек күші пайдаланылуға беріледі, жалданушы адам қүлдықта
болмайды. Шарт пәні ретінде адамның ақыл ой қабілеті, біліктілігі
танылғанда, жалданушы адамның белгілі бір әрекеттерді жасауын, яғни жеке
шндеттемелерді атқаруын қажет етеді9. Мысал ретінде басқарушы, тәрбиеші,
с-тері бойынша өкіл болу және т.б. Бүл шарттар да жалданушы түлғаның
күлдықта болмауын қамтамасыз ету, көрсетілген қызметке еай ақы төленуінде
болып табылады.
Қызмет көрсетудің жекелеген түрлеріне тоқталайық. Азаматтық заңдардан
тыс келесі ережелерде қызмет көрсету жеке жеке реттелген. Олар: ауыл
*:үмыскерлерін жадау ережесі; қол өнершілерді жалдау және оларға оқытуға
;еру ережесі; зауыт пен фабрикаларға жүмыскерлерді жалдау ережесі;
көпестердің приказчиктерін, кеме жасаушылар мен судовщиктерді, кеме
кызметкерлерін және лоцмандарды жалдау ережесі; ішімдік ішетін орындарға
приказчиктер мен отырғыштарды жалдау ережесі жалдау шартының қүқықтық
жағдайын анықтайды.

16

Кемеге жалданатын кеме жұмысшылары, қызметкерлері, лоцмандар мен
матростарда төл құжаттары болуы керек. Кемеге жалдаушы тұлға жалданушы
гүлғаларға кем дегенде төлем ақыларының жартысын алдымен төлеуге, кеме
күзуі кезінде форс мажорлық жағдайларға ұшыраған кезде оларға кері кайтуына
жететіндей жол ақысын төлеу міндеті жүктелген18.
Зауыт пен фабрикаларға және ауыл жүмыстарына жүмыскерлерді жалдау
шарттары еңбек қатынастарын реттейді. Шарттарда негізінен еңбек жағдайлары,
еңбек ақысы қарастырылған19.
Ішімдік орындарына приказчиктер мен отырғыштарды жалдау ерекшелігі
ліімдік орындарында ішкен тамақтары мен спирт ішімдіктерін жалданушы өз
есебінен өтейді. Жалдаушы түлға міндетті түрде ішпейтін қызметкерлерді
жалдауға міндетті болып табылады20.
Көпестердің приказчиктерін жалдаған кезде жалдаушы түлға жалданушыға
мүлікті, ақша қаражатты немесе істі басқаруға береді. Жалданушы жалға алған
мүліктің жойылмауына, ақша қаражаттың жүмсалмауына және істі шығынсыз
?:үргізуге міндеттенеді. Жалдаушы түлға келісілген төлем ақыны төлеуге
немесе келген пайданың бір бөлігін беруге міндеттенеді9.
Жеке жалдау шарттарының ортақ ерекшелігі жалданушы түлға калдаушыны
ескертусіз басқа қызметтерді атқаруға қүқығы жоқ.
Тасымалды жүмысты орындау міндеттемелері қатарына жатқызу рим
күкығындағыдай Ресей империясында да өрын алды. Жүмыстың беретін нөтижесі
тасымалдың нәтижесінен аяқталған еңбек эффектісінің көрінуінде болып
табылады3,155.
Алғаш қабылданған Азаматтық кодексте (31.10.1922) қызмет көрсету
шндеттемелері қарастырылмаған. Қазір қарастырылып жүрген қызмет түрлері
Азаматтық кодекстен бөлек реттелді. Тек Социалистік Республикалар
орныққанан кейін қабылданған Азаматтык кодекстерде (28.12.1963)
шндеттемелердің жекелеген түрлері қамтылды. Кеңестік одақта қоғамдық
катынастарға социалистік теңдік түрғысынан баға беру болды. Қызмет көрсету
шндегтемелері де осы түрғыдан бағаланды. Қызмет көрсету міндеттемелері
мазмүны және субъектілік қүрамы бойынша үш топқа жіктеледі. Олар: 1)
17
зактылы қызмет көрсету міндеттемелері (сақтау шарты); 2) заңдық тәртіп
шзметтерін көрсету міндеттемелері (комиссия және тапсырма шарттары); 3)
андық және нактылы қызметтерді үйлестіретін міндеттемелер (экспедиция
шарты)13,490;
Кейбір авторлар қызмет қатарына тапсырма, комиссия, сақтау және
?:спедиция шарттарын жатқызады. Аталған шарттарды топтастыру белгісі
гетінде міндетті түлғаның әрекеттері материалдық емес, заңдық салдар
;убъектілердің күкьіқтар мен міндеттерге ие болуын тудырады. Қызметті
-лттанған нәтижесі жоқ әрекет ретінде бағалайды21,107; 22,63.
Сақтау шартына тоқталатын болсақ, бір тарап (сақтаушы) екінші тараптың
еткізген мүлігін сақтауға және ол мүлікті сол қалпында қайтаруға
міндеттенеді КазССР АК 420 шы бабы)12. Сақтау шарты нақты шарт қатарына
жатады. Тараптарда қүқықтар мен міндеттер затты өткізген және қабылдап
алған кезде іайда болады.
Шарт ақылы және ақысыз болуы мүмкін. Егер заңда немесе шартта басқаша
белгіленбесе зат тегін сақталады (ҚазССР АК 420 бабы, 2ші тармақ). Күқықтар
мен міндеттердің бөліну әдісіне қарай бір жақты және екі жақты деп
бөлінеді. Бір жақты шарт деп нақты ақысыз шарт танылады. Нақты ақысыз шарт
затты сақтаушыға берген кезден бастап жасалады, сақтаушыда затты сзқтауға
міндеттенеді, қүқықтарға ие болмайды. Себебі екінші тарапқа сактаушының
сақтағаны үшін ақы толеу міндеті жүктелмейді. Ал нақты ақылы сактау шарты
екі жақты болады. Сақтаушыда мүлікті сақтау міндетті мен сыйақыға қүқығы
болады. Екінші тарап сыйақы төлеуге міндеттенеді, мүлікті кайтарып алуға
қүқылы болады.
Тапсырма шарты тараптар арасында қүқықтар мен міндеттер туғызуға
бағытталған. Тапсырма шарты деп бір тарап (сенім алушы) екінші тараптың
сенім берушінің) есебінен және соның атынан белгілі бір заңды әрекеттер
жасауға міндеттенеді. Заңда немесе шартта ақы төлеу қарастырылса ғана ақы
төленеді (ҚазССР АК 391 ші бабы)12. Шарт консенсуалды деп танылады. Акылы
шарт екі жақты болады. Екі жақты ақысыз шарттар тапсырма сипатына I карай
біржақты болуы да мүмкін.
18
Комиссия шарты тапсырма шарты сияқты бір тарап мүддесі үшін екінші тарап
әрекеттерді жасау арқылы орындалады. Комиссия шарты бойынша бір тарап
(комиссионер) екінші тараптың (комитенттің) тапсырмасымен ақыға өз ітынан
комитенттің есебінен бір немесе бірнеше келісім жасауға міндеттенеді ҚазССР
АК 399 шы бабы)12. Комиссия шартының тапсырма және сақтау парттарынан
айырмашылығы оның ақылы болуында.
Экспедиция шарты бойынша бір тарап (экспедитор) екінші тараптың
клиенттің) есебінен және соның атынан не өз атынан темір жол, су жолы
немесе басқа жол қатынастары арқылы жүктер жөнелтуге, не клиенттің алресіне
келетін жүктерді алуға міндеттенеді, ал клиент жөнелтуге, жүк еткізуге және
алынған жүктерді қабылдауға, жөнелтушінің жүкті жөнелтуіне және алуына
байланысты шығындарын өтеуге және жүмыс ақысын төлеуге міндеттенеді (ҚазССР
АК 377 ші бабы)12.
Жүкті жөнелтер алдында, не оны қабылдап алғаннан кейін тасымалда
жосымша операциялар болады. Ол операциялар: жүкті жөнелтер алдында жіберу
пунктіне жеткізу, тасымалдаушыларға өткізіп беру. Ал жүкті кеткізгеннен
кейін тасымалдаушыдан қабылдап алып, жүкті қабылдап алушыға жеткізіп беру.
Экспедиция шарты екі жақты, ақылы және консенсуалды болып табылады.
Бүгінгі күні экономикалық қатынастардың әкімшілік емес, азаматтық
хүкықтық рәсімделуі қызметтің жаңа түрлерінің пайда болуына әкелді. Бүрын
шзмет қатарына жатқызылмаған жаңа шарт түрлері енгізілді.
Азаматтық қүқығында қызмет көрсету міндеттемелерін қызмет іәрсетушінің
іс әрекетінің сипатына қарай түрлерге болу бар. Олар: біріншіден, нақты
сипаттағы қызмет көрсету (тасымал, сақтау, өтелмелі басқа да қызметтерді
көрсету) міндеттемелері. Екіншіден, заңдық сипаттағы қызмет іөрсету
(тапсырма, комиссия) міндеттемелері. Үшіншіден, нақты және заңдық снпаттағы
қызмет көрсету (көлік экспедициясы, мүлікті сенімгерлікпен басқару)
міндеттемелері. Төртіншіден, ақша кредиттік сипаттағы қызмет іәрсету (заём
және кредит, ақшалай талапты беріп қаржыландыру (факторинг), санктік шот,
банк салымы, сақтандыру мен қолма қол ақшасыз есеп

19

ійырысу)23,3 Бұл ұсынылған қызмет көрсету міндеттемелерінің ауқымының
кеңейуімен байланысты ақша - кредиттік сипаттағы міндеттемелерін қызмет
кәрсету міндеттемелері қатарына жатқызу азаматтық құқығы тарапынан жаңа
:сөз - қарас болғанмен заңдық бекітілуі орын алған жоқ. Құрамында қызмет
злементтері болғанымен, олар қызмет көрсету аясына жатпайтын арнайы шзмет
түрлерін реттейді. Азаматтық қүқығында ақша - кредиттік мшдеттемелерін
қосымша (аксессорлық міндеттеме) міндеттеме ретінде емес, ез алдына жеке
міндеттеме ретінде бағалануында24,82 және 144. Көтеріліп стырған сұрақ
күрделі болғандықтан жеке зерттеу жүмысын жүргізу керек.
Қызметтің тізбесі ҚР Азаматтық кодекстің (27.12.1994) 683 - ші бабында 5-
ерілген, қызмет көрсету міндеттемелерін реттейтін нормативтік актілер
жіктеу негізі ретінде алынып отыр. Біріншісі Азаматтық кодекспен қатар
арнайы зандармен реттелетін медициналық, байланыс, мал дәрігерлік,
аудиторлық, юнсультациялық, ақпараттық қызмет көрсетуге, оқыту бойынша
көрсетілетін, туристік қызмет көрсету; екіншісі тек азаматтық кодекс
ережелеріменен, яғни тасымалдау, көлік экспедициясы, сақтау, тапсырма,
комиссия және мүлікті сенімгерлікпен басқару қызметтерін қоспағанда басқа
қызмет түрлерін ©телмелі қызмет көрсету шарттарымен реттеледі. Бүл бөлу
негізінде өтелмеЛі
кызмет көрсету шартымен қамтылатын қызметтердің түрлерін қарастыру
табылады.
Сақтау (міндеттемесін) шартын баеқа да шектес шарттардан ажырата білу
жерек. Бүл сақтау шартын түсінуге мүмкіндік береді. Сақтау шарты жалдау
жөне ссуда шарттарынан сактаушының мүлікті пайдалану қүқығына ие болмай
сакталуын қамтамасыз етуімен ажыратылады25,605-606.
Сақтау шарты бойынша бір тарап (сақтаушы) оған екінші тараптың (жүк
берушінің) берген затын сақтауға және бүл затты сақтаған күйінде қайтаруға
шндеттенеді (ҚР АК бап - 768)26. Бүл анықтама қарапайым және біржақты,
жысыздығын болжайды. Қазіргі кезде кеңінен таралған қызмет көрсету
шндеттемелері ақылы, екі жақты болады. Сақтау шарты түрмыстық және
ікәсіби аяда да қолданылуына байланысты екі мәнді болады, түрмыстық аяда
сактау тараптардың өз ара сеніміне негізделіп, біржақты және ақысыз болуы
20
мүмкін болса. Кәсіби аяда, сақтаумен айналысатын тұлғалардың көрсеткен
кызметіне сай ақыға талап ету мүмкіндігі бар.
Ақылы болуын екі аспектіде қарастыруымыз керек. Біріншісіне сақтаушының
шеккен қажетті немесе төтенше шығындары жатады. Екіншісіне італған шығындар
мен сақтаушының қызметі үшін сыйақы жатады23,75. Төтенше шығындар деп
тараптар шарт жасасқан кезде болжалынбаған және кай шығындардан асатын
шығындарын айтамыз.
Сақтау шартының пәні болып тек қозғалатын мүлік танылады деген хорытынды
ҚР АК 768 - ші бабының 3 - ші тармағынан шығады. Қозғалатын мүліктің
қасиеттеріне байланысты сақтау ерекшеліктері анықталады.
Сақтау шарттарының жалпы ережесіменен реттелетін сақтаудың келесі
гурлері бекітілген: 1) ломбардта заттарды сақтау; 2) қүндылықтарды банкте
:зктау; 3) көлік үйымдарының сақтау камераларында сақтау; 4) үйымдардың
іиім ілгіштерінде сақтау; 5) қонақ үйде сақтау; 6) даулы заттарды сақтау.
Кәсіпкерлік аядағы сақтау қатынастарды арнайы реттеуге бағытталған және
тараптардың қүқықтары мен міндеттеріндегі, нысанындағы елеулі езгерістерден
туындайтын сақтау шартының жеке түрі тауар қоймасында сақтау шарты24,275.
Сақтау қатынастары қызмет көрсету қатынастарының қүрамына кіреді.
Сақтау қатынастарын төрт конструкциясын М.И. Брагинский береді27,157.
Біріншісіне шарт моделі жатқызылған. Азаматт-ық заңдардағы анықтамаға сай
іеледі. Сақтау қызметі жеке сипатқа ие болған кезде пайда болады. Қалған
сактау міндеттемелерінің конструкциясы басқа да шарттардың мазмүнына ируіне
негізделеді.
Сақтау қатынастарының қалған үш конструкциясын міндеттемелердің
түрлеріне қарай бөлініп шығарылады.
Сақтау міндеттемесінің екінші конструкциясы бірыңғай күрделі шартқа
пруімен анықталады. Бүл шарт сақтаудан тыс жасалынбауы тиіс. Сақтау і-
үрделі шарттың міндетті элементі ретінде танылады. Мысалға тасымал, кепіл
шарттарына жатқызады.

21

-
Сақтау қатынастары күрделі шарт қүрамымен қатар, аралас шарт құрамына
нреді. Аралас шарт құрамына сақтаудың кіруінің екі конструкциясы болуы
мүмкін.
Бірінші (жалпы есеппен үшінші) конструкцияда сактау шарттағы тараптың
негізгі міндеттемесіне қызмет етеді, яғни өзі қосымша болады. Мысал ретінде
көлік экспедициясы, комиссия және тапсырма шарттарында тараптардың
• елісімімен косымша сақтау міндеттемелері қарастырылады.
Төртінші конструкцияда сақтау міндеттемесі басқа да міндеттемелермен
катар (басым немесе паритеттік) болады. Сақтаушы өзіне қосымша
міндеттемелерді алады. Мысалы көлік экспедиция қызметін көрсету және т.б.
Сақтаудың күрделі шартқа немесе аралас шартқа кіруіне байланысты
* онструкцияларда ерекшелік байқалады24,272. Бүл ерекшелікке қарамай
лктау қатынастарында сақтау шартының жалпы ережелері кеңінен
жолданылуда.
Тапсырма шартына тоқтала кетсек. Тапсырма шарты бойынша бір тарап
;енім білдірілген өкіл) екінші тараптың (сенім біддірушінің) атынан және
соның есебінен белгілі бір заңды іс - әрекет жасауға міндеттенеді. Сенім
'ілдірілген өкіл жасаған мәміле бойынша қүқықтар мен міндеттер тікелей
:енім білдірушіде пайда болады (ҚР АК бап - 846)26.
Тапсырма өкілдік қатынастарын қүқыктық рәсімдеудің бір нысаны :"олады.
Тапсырма өкілдікпен қатар қызмет көрсету міндетін рәсімдейді. Кызмет
элементінің өкілдіктің өзінен ерекшелігі кәсіби көрсетілетін қызмет
сапасына, сол аядағы арнайы танымдарға қойылатын белгілі бір талаптар
жзшнтығы қүқықтық реттеудің жеке пәні болады. Тапсырма мен қызмет іөрсету
ара қатынасын заңдық қызмет көрсетуден, оның ішінде сотта сенім
білдірушінің қүқықтары мен мүдделерінің өкілдігінен көруге болады. Сенім
:*ддіруші атынан адвокаттың талаптарды орындауы арқылы материалдық және
іроцессуалдық қүқықтар мен міндеттерге ие болуы тапсырма элементі болады.
Алвокаттың сапалық және сандық іс - әрекеті қызмет көрсетудің элементі
Болады. Тапсырма және қызмет көрсету элементтерінің ара қатынасы әр түрлі.
гкеуінің ара қатынасына карай шарт сипаты өзгереді24,320 - 321.
22
Тапсырма негізіндегі сенімді екі топқа бөлуге болады. Олар: жеке
-сенімдік сипат және тәуекелге негізделген сенім. Жеке - сенімдік сипаттағы
тапсырма достық, туыстық, жақын сенімге және осыған ұқсас т.б. қатынастарға
негізделеді. Бұл қатынастар ақысыз тапсырма шарттарында айқын көрінеді.
Акылы тапсырма шарттарында сенімнің сипаты сенім білдірілген өкілдің :ыйақы
алуының көлеңкесінде қалып қояды. Кәсіпкерлік айналымда тапсырма шарттары
тәуекелге негізділген сенімнен құралады. Тәуекелге негізделген сенім
іскерлік беделге, сенім білдіруші құқықтарына ие болған кезде оған зиян
келтірмеу мотивациясына негізделеді. Осы сенімнің екі түрі бір сенім
білдірілген тұлғаға екі сенім білдірушіден тапсырма болмауы керек. Себебі
тәуекелге негізделген тапсырмаға жеке - сенімдік сипаттағы тапсырманы
орындау кезінде нұсқан келтірілуі мүмкін24,322.
Тапсырма шарты жазбаша нысанда жасалуы керек. Шарт пәні болып
материалдық емес қызметтер табылады. Коммерциялық
өкілдіктің
грекшеліктері заңдармен бекітіледі. Қатысушы тараптарға толық құқық және
әрекет қабілетті болуын қажет етеді.
Комиссия шарты тапсырма шартымен бірге қызмет көрсетудің түріне
жатады. Комиссия шартының АК - тің 865 - ші бабында анықтамасы берілген.
5ір тарап (комиссионер) екінші тараптың (комитент) тапсыруы бойынша
і еыйақы үшін комитент есебінен өз атынан бір немесе бірнеше мәміле жасауға
адндеттенеді (ҚР АК бап - 865)26.
Комиссия шартының тапсырма және өтелмелі қызмет көрсету шарттарымен
ұқсастығы материалдық емес қызмет көрсетуінен көрінеді. Комиссия шартында
комиссионердің комитент мүддесі үшін әрекет жасауы тапсырма шартыменен
үқсастығын береді. Комиссионер комитент атынан барлық заңдық әрекеттерді
емес, тек мәмілелерді жасау әрекеттерін жүзеге ісырады. Бүл тараптардың
қүкықтары мен міндеттерінің үқсастығынан 5айқалады. Комиссия шартының
тапсырма шартынан ерекшелігі комиссионер заңдық аспектіде комитент өкілі
болмайды және жеке сенімдік сипатқа ие емес. Комиссионер сенім білдірілген
өкілге қарағанда мәміле бойынша контрагентті еркін таңдауға қүқылы.
Комиссия шартының өтелмелі қызмет көрсету
23
шартыменен ұқсастығы комиссионер мен орындаушының іс - әрекеті кызметтері)
іске асатын мүліктік күндылық болып табылуында. Комиссионердің комитент
мүддесі үшін әрекет жасауы комиссия шартын өтелмелі қызмет көрсету шартынан
ерекшелейді. Өтелмелі қызмет көрсету партында орындаушы өз алдына әрекет
жасайды24,337.
Комиссия шарты ақылы, екі жакты және консенсуалды шарт болады. Жазбаша
нысанда жасалады. Комиссия қатынастары аралас шарт көлемінде де орын алуы
мүмкін. Комиссия шартының пәні болып ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Бағалы қағаздар – азаматтық құқықтың объектісі
Бағалы қағаздардың азаматтық құқықтың объектісі ретіндегі орны
Бағалы қағаздар азаматтық құқықтың объектісі ретінде.
Азаматтық құқықтың бастаулары
Азаматтық құқықтың принциптері (қағидаттары)
Азаматтық құқықтың обьектілері
Азаматтық құқықтың түсінігі
Азаматтық құқықтың қағидалары туралы
Азаматтық құқықтың субъектілері
Азаматтық құқықтың ұғымы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь