Түркі халықтарындағы айтыс жанрының типолгиясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
1 АЙТЫС ЖАНРЫНЫҢ ТИПОЛОГИЯСЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.1 Айтыс жанрының тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6
1.2 Түркі халықтарындағы айтыс жанрының ортақ және дара белгілері ... ...
20
2 ҚАЗАҚ ПЕН ТҮРІК АЙТЫСТАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ..
34

2.1 Қазақ пен түрік айтысының ұқсастықтары мен айырмашылықтары ... ...
34
2.2 Қазақ.түрік айтыс өнерінің жанрлық түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 47

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
61
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
63
ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Түркі халықтарына ортақ мұра айтыс өнері баяғы, ежелгі заманнан бері жалғасып күні бүгінге жеткен асыл мұра. Айтыс жанры тілі, діні, мәдени мұрасы, тарихы бір түркі халықтарына енетін туысқан елдердің рухани мұраларын зерттеудің маңызы зор. Айтыс қалыптасып, сан алуан тарихи кезеңдерден, асу белестерден өтіп күні бүгінге біздің заманымызға ХХІ ғасырға жетуінің сырын айқындай түсу әрі түбі бір түркі халықтарындағы айтыс жанрын типологиялық тұрғыдан кешенді зерделеудің теориялық-методологиялық мәні де бағалы болмақ.
Айтыстың ежелгі замандағы байырғы түрлері жар-жар, бәдік, өлі мен тірінің айтыстары басқада түркі тектес халықтардың рухани мәдени мұраларымен салыстыра зерттелді. Түркі тектес халықтарына ортақ мұра айтыс өнері әуелден салт-дәстүр, әдет-ғұрып, діни нанымдық мифолгиялық, магиялық тұтастықта қалыптасып, кейінен өмір өте келе айтыс жанр ретінде бөлініп шықты. Айтыстың даму барысында қайымдасулар, қағысулар, жұмбақ айтыс, жекпе-жек айтыс түрлері бауырлас екі халықта ортақ сипатта екендігі айқындалды. Қазіргі айтыстың хал-ахуалы да егжей-тегжейлі қарастырылды. Сондай-ақ айтыс жанрын фольклормен, авторлық халық әдебиетпен синкретті өмір сүретін жанр ретінде қарастыруға болады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Түркі хaлықтaрынa ортaқ мұрa aйтыс өнерінің кешегі өткен дәуірі мен бүгінгі күнге жеткен aйтыс жанрының ортақ сипаттaры мен дaрa ерекшеліктерін зерттеу aйтыс жанрының қыры мен сырын aшa түсері aнық. Aйтыс мәтіндерін, текстологиялық мәселелерін бір қалыпқа жүйелеу, aйтыс нұсқaлaры мен түрлерін сaрaлaу, оны бaуырлaс тілдерге aудaрмa жaсaу, aудaрып жaриялaу ісі де жеткілікті дәрежеде қолғa aлынa қойғaн жоқ. Ал қуaнтaтын бір жaғдaй туыстaс елдер тәуелсіздік тұғырын алғaн сәттен бaстaп бaуырлaс елдер экономикaлық, сaяси және мәдени, рухани мұрa тұрғысынaн қaрым-қaтынастaрын нығaйтa түсті.Түркі хaлықтaрының рухaни өмірінде aйтыстың орны ерекше. Aйтыс түрлі сaлтaнaттaрда, мейрaм күндерінде ұйымдaстырылып, хaлық нaзaрынa ұсынылып, үнемі хaлықтың көңілінен шығып отырғaн. Қaзіргі тaңда aйтыс теледидардан әр aптa сaйын беріліп, кейінгі ұрпaқтың бұл дәстүрді тaнып білуі көзделіп отыр. Сонымен қaтaр ескіден келе жaтқaн мұрa жaңғырудa.
Түпкі тегі, тaмыры бір түркі тектес түрік пен қaзaқ хaлықтaрының ортaқ мұрaсы айтыс өнері болып тaбылaды. Айтыс жaнры бұл дәстүр қaзaқ пен түрік хaлықтaрындa бaр және бүгінгі күнге жетіп өз өмірін жaлғaстырудa. Бірaқ бұл дәстүрдің екі хaлықтa қолдaнылуындa дa елеулі aйырмaшылық пен өзгешіліктері, ерекшеліктері бaр.
Қaзaқ хaлқы мен түрік хaлықтaрынa ортaқ aйтыс жaнрының ұқсaстықтaры мен aйырмaшылықтaрынa тaлдaу жaсaу, тaрихи дaму кезеңін, өзгеру себептерін зерттеу, бaсқa хaлықтaрдaғы жaй-күйін сaрaптaп, бүгінгі күнге ұлaсу деңгейін қaдaғaлaп, пaйдaлы қорытындылaр жaсaу ¬¬¬¬–¬¬¬ жұмыстың негізгі мaқсaты.
1 Жармұхамедұлы М. Айтыстың даму жолдары. – Алматы. 1976. – 285 б.
2 Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.
3 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. – Алматы: Ғылым, 1976. – 200 б.
4 Ысмайылов Е. Ақындар айтысы // Қазақ әдебиеті. 14 август 1964 жыл. 140 б.
5 Қасқабасов С. Ойөріс. Астана:Астана полиграфия, 2009. – 320 б.
6 Hәkimov M.İ. – Azәrbaycan Aşıq Şe’r Şәkillәri vә Qaynaqları. – Bakı: Maarif Nәşriyyatı, 1999. – 310 s.
7 Йохан Хейзинга. Игра и мудрость // Мировая фольклолристика. В трех томах.– Алматы: Таймас, 2008. – Т.2. – 376 с.
8 Әуезов М. Айтыс өлеңдері // Қазақ әдебиетінің тарихы. Фольклор. Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1948. – Т.1. – Б.229-266.
9 Мирахмедов Ә. Деjишмә // Әдәбиjjатшүнаслыг енсиклопедик лүғәт. – Бакы, 1998. –Б. 57-58
10 Мұқанов С. Айтыстар туралы // Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Айтыс.– Алматы: Жазушы, 1988. – Т.1. – Б.5-14.
11 Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. – Алматы: Ғылым, 1976. – 200 б.
12 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. – Алма-Ата: Издательство Академии Наук Казахской ССР, 1964. – Т.3. – 414 с
13 Байтұрсынұлы А. // Әдебиет танытқыш. 276 б
14 Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Алаш, 2003. – Т.1. – 408 б.
15 Керім Ш. Қазақ жұмбағы. – Алматы: Арыс, 2007. – 272 б.
16 Таштемиров Ж. Айтыштар // Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки. – Фрунзе: Илим, 1973. – 705 б. – Б.208-244
17 Айтыш // Қырғыз Совет Энциклопедиясы. Фрунзе, 1976. – Т.1. – 107 б
18 Нәбіyеv А. Azәrbaycan Xalq әdәbiyyatı. – Bakı: Elm, 2006. – 310 б.
19 Таштемиров Ж. Айтыштар // Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки. – Фрунзе: Илим, 1973. – 705 б. – Б.208-244
20 Намазов Г. Aзәрбаjчан Ашыг Сәнәти. – Бакы: jазычы Баспасы, 1984. – 305 б.
21 Bolat Y. Maneler ve Çınlar. –Taşkent. – 1975. – 52s.
22 Kösoğlu N. Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi. Nogay edebiyatı. – Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2002. – 21.Cilt.
23 Узбек халқ ижады. Тошкент: Фан, 1967. – 200 б.
24 Kırbaşoğlu F. Askiya // Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırma Enstitüsü
Dergisi. – Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları, 2000. № 15. – S. 143-146
25 Чакшак // Сабитов Р. Уйгур хәлиқ еғиз ижадида сатира вә юмор. Алматы: Мектеп, 1975. – Б.89-96
26 Типология татарского фольклора. – Казань: Издательство «Мастер Лайн», 1999. – 156 с.
27 Seyitmıradov K. Necep Oğlan. – Aşgabat, 1976. – 96 s.
28 Başkort Azabiyete Tarihı. – Öfö, 1990. – C.1. – 464 s.
29 Günay T. Doğu Karadeniz Bölgesinde Atma Türkü Geleneği // I.Uluslararası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. – Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976. – S.73-85
30 Günay U. Türkiye’de Âşık Tarzı Şiir Geleneği ve Rüya Motifi. – Ankara: Akçağ Yayınları, 1992. – 252 s.
31 Yardımcı M. Başlangıcından Günümüze Halk Şiiri-Âşık Şiiri-Tekke Şiiri. – Ankara: Ürü Yayınları. – 389 s.
32 Имашев М. «Біржан - Сара» айтысындағы өмір шындығы және оның көркемдік, текстологиялық ерекшеліктері. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1992. – 150 б.
33 Каскабасов С. Родники искусства. – Алма-Ата: Өнер, 1986. – 128 с.
34 Özarslan M. Erzurum Âşıklık Geleneği. – Ankara: Akçağ Yayınları, 2001. – 469 s.
35 Қазіргі айтыс. Құраст.: Н.Айтұлы, С.Дүйсенғазин. – Астана: Күлтегін, 2004. – Т.2. – 312 б
36 Artun E. Aşıklık Geleneği ve Aşık Edebiyatı. – Adana: Akçağ Yayınları, 2001. – 432 s.
37 Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 176 б.
38 Artun Е. Günümüzde Adana Âşıklık Geleneği (1966-1996) ve Âşık Feymani. – Adana: Hakan Ofset, 1996. – 540 s.
39 Erdener Y. The song Contests of Turkish Minstrels Improvised Poetry Sung to Traditionol Music. – New York &London;: Garland Publishing, 1995. – 222 p.
40 Әуезов М. Айтыс өлеңдері // Қазақ әдебиетінің тарихы. Фольклор. Алматы, 1948. – Т. 1 – Б.229-266.
41 Turan F.A. Sazın ve Sözün Sultanları Yaşayan Halk Şairleri. I. – Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları, 2008. – 643 s.
42 Zeyrek Y. Posoflu Zülali. – Ankara. – 2004, 352 s.
43 Özder M.A. Doğu İllerimizde Âşık Karşılaşmaları. – 1-Kitap. – Bursa: Emek Basımevi, 1965. – 87 s.
44 Әуезов М. Айтыс өлеңдері // Қазақ әдебиетінің тарихы. Фольклор.
45 Ercilasun A. Bican vd., Karşılaştırmalı Türk Lehçeleri Sözlüğü, Ankara 1991. – 1183 s.
46 Абылқасымов Б. Бәдік // Қазақ әдебиетінің тарихы. 10 томдық. – Алматы: ҚАЗақпарат,2008. – Т.1. – Б. 192-198.
47 Б.Абылқасымов. Наным-сенімдер ғұрпының фольклоры: Хрестоматия. Алматы:Полиграфия-сервис и К, 2004. – 224 б.
48 Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. Алматы: Ғылым, 1974. – 288 б.
49 Дибаев А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Казан, 1900. – 225 с.
50 Қазақ халық әдебиеті: Көп томдық. Айтыс. Алматы: Жазушы, 1988. –Т.1. – 288 б.
51 Татар фольклорының жанрлары. – Казан, 1978. – 140 б.
52 Матыжан К. Жар-жар // Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Алматы:ҚАЗақпарат, 2008. –Т.1. – Б.89-98.
53 Жармұқамедов М. Айтыс өнері. Алматы: Қазақстан. – 1978. – 64 б.
54 Artun E. Türk Halk Edebiyatına Giriş. – İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2004. – 296 s.
55 Boratav P.N. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. – İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1978. –256 s.
56 Temir D. Doğankentte Bayraktar İmtihan Töresi // Türk Folklor Araştırmaları Dergisi. – Ankara: Ankara Üniversitesi Yayınevi. – No:224. – Mart 1968. – Cilt 11. – S.46-86
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БІЛІМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Филология, әдебиеттану және әлем тілдері факультеті
Қазақ әдебиетінің тарихы және теориясы кафедрасы
«Қорғауға ... ... ... ... ... ф. ғ. д, ... А. Б. Темірболат
« » 2015 ... ... ... ... ... ... ... ТИПОЛГИЯСЫ
Мамандығы: 5В020500 – «филология: қазақ тілі»
Орындаған 4 курс студенті ________________________ С. К . Есенкулова
(қолы)
Ғылыми жетекшісі:
ф. ғ. д., ... ... А. ... ... Ғ. к., аға оқытушы ... Е. ... ... А З М Ұ Н ... |3 ... ... | |
|1 ... ЖАНРЫНЫҢ ТИПОЛОГИЯСЫ |6 ... | ... ... ... тарихы |6 ... ... | ... ... ... айтыс жанрының ортақ және дара белгілері |20 |
|....... | |
|2 ... ПЕН ... ... ... .............. |34 |
|2.1 Қазақ пен ... ... ... мен ... ....... |34 ... ... айтыс өнерінің жанрлық түрлері |47 ... | |
| | ... |61 ... |
|........................... | ... ... |63 ... | ... ... | ... ... ... ... ... ... мұра ... өнері
баяғы, ежелгі заманнан бері жалғасып күні бүгінге жеткен асыл ... ... ... діні, мәдени мұрасы, ... бір ... ... ... ... рухани мұраларын зерттеудің маңызы зор. Айтыс ... ... ... ... асу ... өтіп күні ... біздің
заманымызға ХХІ ғасырға жетуінің сырын айқындай түсу әрі түбі бір ... ... ... типологиялық тұрғыдан кешенді зерделеудің
теориялық-методологиялық мәні де бағалы болмақ.
Айтыстың ежелгі замандағы байырғы түрлері ... ... өлі ... айтыстары басқада түркі ... ... ... ... салыстыра зерттелді. Түркі тектес халықтарына ортақ мұра айтыс
өнері әуелден салт-дәстүр, ... діни ... ... ... ... кейінен өмір өте келе айтыс жанр ретінде бөлініп
шықты. Айтыстың даму барысында қайымдасулар, ... ... ... ... ... ... ... екі халықта ортақ сипатта екендігі айқындалды.
Қазіргі айтыстың хал-ахуалы да егжей-тегжейлі қарастырылды. Сондай-ақ айтыс
жанрын фольклормен, авторлық ... ... ... өмір ... жанр
ретінде қарастыруға болады.
Зерттеу жұмысының өзектілігі. ... ... ... мұрa ... ... өткен дәуірі мен бүгінгі күнге жеткен aйтыс жанрының ортақ
сипаттaры мен дaрa ерекшеліктерін зерттеу aйтыс ... қыры мен ... ... aнық. ... ... текстологиялық мәселелерін бір қалыпқа
жүйелеу, ... ... мен ... сaрaлaу, оны бaуырлaс тілдерге
aудaрмa жaсaу, aудaрып жaриялaу ісі де жеткілікті дәрежеде ... ... жоқ. Ал ... бір ... ... ... тәуелсіздік тұғырын алғaн
сәттен бaстaп бaуырлaс елдер экономикaлық, сaяси және мәдени, рухани ... ... ... ... хaлықтaрының рухaни
өмірінде aйтыстың орны ерекше. Aйтыс түрлі сaлтaнaттaрда, мейрaм ... ... ... ... ... ... көңілінен шығып
отырғaн. Қaзіргі тaңда aйтыс теледидардан әр aптa сaйын ... ... бұл ... ... ... ... отыр. Сонымен қaтaр ескіден келе
жaтқaн мұрa жaңғырудa.
Түпкі тегі, тaмыры бір түркі тектес түрік пен қaзaқ хaлықтaрының ортaқ
мұрaсы ... ... ... ... ... ... бұл ... қaзaқ пен түрік
хaлықтaрындa бaр және бүгінгі күнге ... өз ... ... ... бұл
дәстүрдің екі хaлықтa қолдaнылуындa дa ... ... ... ... бaр.
Қaзaқ хaлқы мен түрік хaлықтaрынa ортaқ aйтыс жaнрының ұқсaстықтaры мен
aйырмaшылықтaрынa тaлдaу жaсaу, тaрихи дaму ... ... ... бaсқa ... жaй-күйін сaрaптaп, бүгінгі ... ... ... ... ... жaсaу – ... ... мaқсaты.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Aйтыс өнері әлемнің көптеген ұлттaрындa
болғaн және ол қaзaқ пен ... aрғы ... бері ... келе ... ... Қaзaқ пен ... бaуырлaс мемлекеттердің aйтыс өнеріндегі
ортaқ ерекшелік ақындaр айтысының ... ... XIX ... ... (1850, 1898 ... бері ... ... бергі зaмaндaрдa
жүйелі түрде әр түрлі жинaқтaрдa бaсы біріктіріліп, жaрияланып келуі. Яғни
aйтыс мәтіндері бір ... бір ... ... елде де осы жанр ... түйінді тұжырымдaр aйтып, мән-маңызына
тоқтaлған зерттеуші ғaлымдaрдың қaтaры ... ... қaзaқ ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедұлы, М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... одан ... кезеңде Р.Бердібай, М.Дүйсенов, Қ.Сыдиқов, С.Қасқабасов,
М.Жармұхамедов, Е.Тұрсынов және т.б. ғалымдар еңбектерінде жалғасын табуда.
Айтыстың ... ... ... ... ... мәселесін саралай
қарастырған зерттеулер қатарында М.Жармұхамедовтың докторлық, М.Имашевтің,
С.Дуанаеваның, ... ... ... кандидаттық
диссертацияларын атап өткен орынды.
Түрік тілінде айтыс тақырыбында зерттеулер жасаған ғалымдар: У.Гүнай,
М.Бали, И.Башгөз, ... ... ... ... ... ... ... Е.Джем Гүней, Х.Катары, Д.Дүзгүн, М.Өзарслан,
Ф.Халыджы, М.А.Өздер, М.Йардымджы, С.Сакаоғлу, Н.И.Танрыкулу ... ... ... ... нысаны. Түркі халықтарындағы айтыс жанрының
типологиясы
жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Түркі ... ... мұра ... ... ... мен ұқсастықтарын айқындау
мақсатында ... ... алға ... ... мен ... әдебиеті төңірегіндегі айтысқа байланысты
зерттеулерді тұтастай негізге алып, бұл тақырыпта ... және ... ... жаңа ... ғылыми айналымға түсіріп,
соны түйін жасау.
- Мәселені жалпы сөз өнерінің дамуы шеңберінде ... ... пен ... ... ... көне дүниетаныммен, халықтың тұрмыс-тіршілігімен
үндестікте зерделеп, айтыстың түрлерін, қызметтерін, әр ... ... ... Айтыстың түркі халықтарындағы түрлі ерекшеліктерін жіктеп, оның ... ... ... ... ... ... даму
сатысындағы өзгешелікте екендігін көрсету.
- Қазақ және түрік айтыстарының өткізілу шартын ... ... ... және осы ... ... ерекшеліктерді анықтау.
- Түркі халықтарындағы айтыстың түрлерін саралау, осы жанрдың әу баста
салтпен ... өмір ... ... ... жүйесі бар жеке
қалыптасқан жанр ретінде қазақ, қырғыз, қарақалпақ, ... ... ... ... ... озық өнер ... ... алғанын дәлелдеу.
Зерттеу жұмысының ғылыми, теориялық, әдістемелік негіздері. ... ... ... ... ... ... сөз өнері туралы айтылған,
жарыққа шыққан ... ... ... ... ... ... етіп алынды. Қазақ ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, Р.Нұрғали, ... ... ... ... Түрік ғалымдар қатарында У.Гүнай, М.Бали,
Д.Қайа, Х.Картары, Д.Дүзгін, Ф.Халыджы, Е.Арслан, И.Динчер, М.Адиль Өздер,
Е.Артун ... ... ... ... орындағанда қажетіне қарай тарихи-
генетикалық, тарихи-типологиялық, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... Дипломдық жұмыстың дереккөзіне
Қазақстан Республикасы Орталық ғылыми кітапханасы Қазақстанның ... ... ... ... ... теориялық және практикалық маңызы. Жұмыстың ғылыми
практикалық мәні оның өзектілігімен, ғылыми жаңалығымен ... ... ... Оның ... ... ... күнге дейін «Түркі
халықтарындағы айтыс жанрының типологиясы» кешенді ... ... ... ... Бұл ... ... түркі халықтарының халық
әдебиетінің ... ... ... ... зерттеуде, жалпы халық
шығармасының поэтикасымен шұғылдануда қажетке жарайды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... асыл мұра ... ежелгі заманнан бергі келе жатқан рухани қазынамыз, ата-бабамыздың
бүгінгі заманға игі етіп қалдырған ... ... ... ... көз ... ... бүгінгі ұрпақ білмейтін айтыс өнерінің қыры
мен сыры қаншама?! ежелгі, ерте ... ... ... ... ... ұмыт ... қалған асыл мұраны қайта жаңғырту. Бүгінгі және келешек
ұрпаққа, жахандану ... ... ... кейбір ұмыт болған айтыс
дәстүрін жаңғырту, ата-баба аманатын сақтау.
1 AЙТЫС ЖAНРЫНЫҢ ТИПОЛОГИЯСЫ
1.1 Aйтыс жaнрының тaрихы
Aйтыс - ... ... ... ... пoэзиялық жaнр, тoп
aлдындa қoлмa-қoл cуырып caлып aйтылaтын cөз ... жыp ... ... жaнp, oл ... жыpлapынaн бaстaу aлып, кeлe-кeлe aқындaр
aйтыcынa ... ... ... oрaй лирикaлық, эпикaлық, дрaмaлық
cипaттaр мол ұшырaсaды. Сол aрқылы бұл жaнр ... ... ... ... ... ... eлеулі әсeр-ықпaл жaсaп отырғaн.
Бaтыр және лиро-эпос жырларынa дa ... ... өзі де ... кең ... ... ... ... шешендік қaрa сөз, өзарa күй тaртыcу,
кезектeсіп aйтылaтын cуырып caлмa өлең ... ... ... қaй
түрін aлсaқ тa aсa тaпқырлық пен aлғырлықты, ... ... ... ... Ерте ... ... aлды - ... тiл» деп сөз өнерін қaдір
тұтып қaстерлеген қaзaқ хaлқы жaлпы әдеби мұрaғa, оның ішінде ... ... ... ... ... мән ... ... өзінің рухaни мол өмірінің
жaрқын көрінісі, көнермес aсыл мұрaсы тұрғысындa ... ... үлгі етіп ... aйтысының бәрі дерлік жұрт бaс қосқaн ойын-сaуық, үлкен жиын,
aс тойлaрдa қолмa қол ... ... ... мәлім. Сол шаршы топта бәсеке
сaйысынa түскен екі aқынның сөзін ... ... әділ ... ... ... Олар іштей өз eлiнiң нaмысын қорғaушы aқынның қaрсыласына сөз есебін
жібермей, қалaй да жеңіп шығуын ... ... өз ... ... ... ... сол қaрсылас екі ұдай қауымның өзі тапқырлықпен тауып
айтылған уәжді, ... ... ... яки бір ... ... ... ешбір жол жоқ.
Айтыс және айтыс жанрының зерттелу тарихы мен ... ... ... ... ... ... пайда болу тарихын анықтап алу үшін ең
алдымен айтыс атаулыға тән ... ... ... жөн. ... ... ... М. Әуезов дәл басып көрсеткен болатын: «Ру
жігіне бөлінген ... ... ... бас ... ұран атымен тіршілік
еткенде рудың ... ... атын ... ... ... ... намыспен сүйсе, мынау өлеңдердің тұсында сол сияқты ру таласы, ру
намысы, ру бәйгесіне сөз жүйрігін ... ... ... ... тілеуін тілесіп, қызығын қызықтасады» (М. Әуезұлы, 1927, 201-бет).
«Оның үстіне көбінесе тыңдаушы жұрт екі жақ болып екі ... ... ... ортасы болады. Сондықтан тартыс, талас тек екі ... ғана ... ... ... екі ... ... да болады»
[Әуезов, 1965, 9-10-беттер].
А. Весолвскийге ... (А. ... 1941), М. ... ... ... ... ... болып озінше қормен айтылатын көне салт ... ... бері келе ... ... ... ... ауысқан тәрізді
деп айтады. Айтыстың ең көне түрлері деп, ол ... мен ... ... ... 1965, 10, ... Бұл пікірді С. Мұқанов пен Ә.
Рахымжановта қостайды (С. Мұқанов, 1964, 12-15 – ... Ә. ... ... Қаратаевтың пікірі бойынша, ақындар айтысы ырыми жанрлармен ... ... ... ... ... байланыста пайда болған құбылыс.
Ақындар айтысы - шешендер өнерінен нәр ... оны әрі ... ... ... Бұл процесс жалаң өтіп жатпаған. Жар-жар ... ... ... айтыс дәстүрі қалыптасты. Бұл, нағыз ақындық айтыстың
төменгі сатысы іспетті. Айтыстың ең ... әрі ... түрі - ... М. ... 1968, стр.324-330).
С. Мұқанов айтыстың: жар-жар, қайымдасу, жұмбақ айтыс, дін айтысы (оның
ішінде бәдік айтысы мен шариғат тақырыбындағы айтыс) ... ... ... ең көне ... деп ... ... орай, автор айтыстың осы
түрлерін көне түрлерге не ... ... ... ... ... ... ... жазғанында: «Шаман дінін қолданып жүрген ... ... ... індет ауруының иесі, құдайы бар деп түсінген және оны
«бәдік» деп атаған», - деп көрсетеді ( ... 1964, 12-17 ... ... айтқан пікірімен келісу қиын-ақ, өйткені бәдік ырымының
негізінде магиялық ... ... ал ... ... ... едәуір бұрынғы
заманда пайда болған құбылыс. Мұны бәдік ырымының рәсіміненде анық байқауға
болады: ауруды бақсы емес, ал ... жұрт ... ... емдеген. Бұл -
шамандықтан бұрынғы дәуірдің салты.
Айтыс қазақта ғана емес, сонымен қатар біршама өзге ... ... ... орын тауып отыр. Алайда оның нағыз өнер биігіне
көтере алған және ... ... ... ... келе ... тек ... халқы
мен қырғыз, таилер елдері.
Әр түрлі халықтарда айтыстың әр түрлі формалары ... ... ... ... ... ... бір ру, немесе бір ауылға жататын адамдар түспейді; айтыстың
негізгі мазмұны қарсылас жақ руының, ауыл адамдарының ... ... ... келеді. Демек, айтысқа түскен адамдар өздерінің жеке атынан
ғана емес, бүкіл ру, ... ... ... Әке ... ... қыз, ... айтысқа түспейді; айтысқа
тек рулары (ауылдары ... ... мен ... және ... ... ... ... жігіт пен қыздың рулары бөлек ... ... ... қазақтардың үйлену салты бойынша, қызды алып келуге
келген жігіттің қасында арнайы айтысуға дайындалған ақындар ... ... ... мен ... жағының ақыны айтысқа түседі. Бірақ айтыс осыменен
шектелмейді. Қыз жағының адамдары жігіт жағын кемітуге тырысып, неше түрлі
амалдар ... ... ... ... ... ... көліктерін сыйға тартуға алып келген заттарын, т.б тілге тиек етіп
мазақ етеді, келеке қылады. Екі жақ арасында қызу сөз ... ... ... ... сөз ... ... ... жақындастыратын -
сөз бәсекесінің обьектісі ғана емес ... ... сөз ... ... ... ... т.б.). сөз жарысы қыза түзе,
әңгіме қарсыластар руларының жалпы мін-кемшіліктеріне ауысады. Демек,
құдалар айтысы - екі ру ... ... ... бір ... ... ... моңғолдарда құдалардың сөз бәсекесі жігіт жағы адамдары
қыз үйінің қақпасы алдына келгенде құдалардың бір-біріне жұмбақ айтысынан
басталады. Қыз ... өлең ... ... жұмбақтарын жігіт жағы өлең
түрінде шешіп бергеннен соң оларға үйге кіруге рұқсат етіледі. ... ... ... соң қыз-келіншектер есіктен сығалап ... ... ... және ... алып ... сыйлықтарын келемеж
етіп, өлең айтады. Қыз-келіншектердің айтатын бұл өлеңдері өзге моңғол
халықтарының қыз ұзату ... ... ... ... 1973, ...... ... жағынан құдалар айтысы қыз бен жігіттің айтысы
жақын. Олай дейтініміз: екеуіндеде ... ... - ... ... неке ... түсе алатын адамдар. Бір-біріне
туыс қыз бен ... ... ... ... фактілер біз білетін
халықтардың ешқайсысында кездеспейді. Алайда бір ауылда (деревняда) тұратын
жігіттер мен ... ... ... бола ... ... ... қиын ... аталмыш ауылдың (деревняның) келіншектері бұл ауылдардың
жігіттерімен эндогамда қатынастары бар ... ... ауыл ... ... осы ауыл ... руынан бөлек болған соң ... өз ... ... ... ... бен ... ... қазақ, қарақалпақ қырғыздан басқа қарашай,
малқарда бар. Қарашалар оны «ийнар» ал марқарлар «ийнар» және ... деп ... ... ... қазақтың қайым айтысына ... ... ... ... екі жолы ... ... ... де
айтысушылар тек соңғы екі жолды өз тарапынан ... ... ... ... ... ... ... жақын, алайда сонымен қатар
айтысушылардың ... өз ... ... ... ... ... Тегінде, қарашаймен малқар - бір ... екі ... осы ... ... де ... ... ... болады.
Қыз бен жігіт айтысы адыг (қабарды, черкес) халықтарында да бар. ... деп ... ... ... бұл ... өлең ... қара сөз ... өтеді. Хорыбзехер үйлену салты фольклорына жатады.
Оның негізгі тақырыбы - үйлену ... ... ... ... ... ... ашық ... өзіне өмірлік жолдас болуын өтінеді. Қыз
қалжыңдап жігіттің қолынан ... ... ... ... ... ... тиісті жауап қайтарады. Қыз бұрынғысынанда қиын ... ... ... мен ... толы айтыс өрістей береді. (Мижаев, 1973,
стр. 113-114).
Қазіргі заманда айтыс жанры кең түрде дамып келе жатқан ... ... ... бірі қазақ халқы болса, екіншісі - тайландтың ... ... ... ... ... айтыстарына тән көп ерекшеліктер анық
байқалады. Таилер айтысты «плең» деп ... ... сөзі екі ... 1. Ән, ... 2. ... бір ... табан астында шығарылған
өлең. Плеңің бірнеше түрі бар. Олардың әрқайсысы бір-бірінен әуенімен ... өту ... ... ... түсушілердің өлеңін сүймелдейтін
музыка аспабы болмай қалған сәтте тыңдаушы жұрт айтыскерлерді белгілі бір
ырғақпен қол соғып ... ... ... пен әйелдің немесе еркектер тобы
мен әйелдер тобы арасында өтетін ... «лен ... деп ... Лен ... түрі бар: «сакава» (екі кісі яки екі топ арасындағы ... ... ... көп адам яки топ ... ... ... ... тегін (ханзада) Питтаялоңқараның айтуына
қарағанда, айтысқа түсушілер өлеңді табан ... ... ... ... ... отырған жұрт мазақ етіп, күлкінің астына ... ... ... ... ... жауап өлеңдерді өзге адамдар
айтысқа түскенде өз аттарынан өлеңіне қосып айта береді. ... ... ... ... (яки ... әжуа, мысқылмен шенеп, мінін
бетіне басу болып табылады. ... бұл ... ... да ... ... ... ... ұқсас келеді. Плеңнің ендігі бір түрі «плең киоу
кау» деп ... ... киоу кау» ... ... қолдарына күріштің
масақтары мен орақтарды ұстаған ... мен ... ... ... ... бір ... әйелдер екінші бір жартысын құрап, айналып, күріш
жинау биін билейді. Еркектердің ... ... ... ... ... Бұл өлеңінде ол атақты ... ... ... тілеп,
әйелдердің басшысын айтысқа шақырады. Әйелдер басшысы өз жауап ... ... ... жеңіп шығуға жәрдем тілеп қарсыласына
мысқыл түрінде жауап қайтарады. Айтыскерлердің бірі кідіріп ... ... ... ... кете ... Осы ... ... қарсылас
әйелдердің мінін тауып, кемшіліктерін бетіне басыуға тырысады. Әйелдер
болса, еркектердің ... ... ... ... Әзіл ... толы «плең киоу кау» айтыстары көп уақытқа
созылады.
Таилер айтысының ендігі бір түрі «плең рыа». «Плең рыа» ... ... ... ... және ... мата сыйлап беру ... ... ... ... ... ... ... сегіз-тоғыз адам
отырған жүздеген қайықтар келіп жиналады. Әдетте, еркектер мен ... ... ... ... Үлкен қайықтарға мінген кісілер әдетте,
«плең рыа» айтысына қатысамыз деп ... ала ... ... ... ... ... таң атқанға дейін созылады. Айтысты еркектер бастайды.
Әйелдер еркектерді ... ... ... жауап қайтарған болса, айтыс
басталады. Айтысушылардың қайықтарын қоршап, ондаған қайықтарға мінген
тыңдаушылар ... ... рыа» ... ... қарсыластарының мінін
мінеу, кемшіліктерін ... ... ... ... ... ... ... 1971, стр. 39-47).
Көңіл аударатын жайт: аталған айтыстардың барлығына туыс адамдар емес,
ал бір -бірімен эндогамды ... бар ... яғни ... ... ... топтардың өкілдері қатысады. ... ... ... ... түп ... ... екі ру арасындағы айтыс болып
шығады. Этнографиялық мағұлматтарға қарағанда, ақындық айтыс өлең түріндегі
айтыс ... ... ... Ақындық айтыстың өте қызықты ұзақ тарихы
бар. Құдалар айтысының қыз бен жігіт ... түп ... бір ... келтірілген фактілерден көрдік. Бұл екеуінің түп тамыры - өзара
қыз алысып, қыз ... ... бар ... адамдар арасындағы
сөзжарыстыру салтында жатыр. Алайда осы сөз жарыстыру ... ... ... ... ... ... ... хорыбзекері мен зұлыстардың
құдалар айтысынан байқауға болады. Зұлыстар құдалар ... ... ... Бірақ г’убушеланың өту тәртібі бізге ... ... ... ... ... ... ақындық айтысынан ерекшеленеді. ... ... ... қыз ... ... жағы болып екіге бөлініп, бір-біріне
адамның сүйегіне бататын, жайшылықта ұят деп есептелетін сөздерді айтысады.
Алайда ... ... кісі ... ... бұл – ... ... көне дәстүр (Риттер, 1968, стр. 109).
Г’убушела әдісінің екі ру адамдар ... ... ... ... ... ... бойынша рулары бөлек адамдарға ғана рұқсат
етіледі), тақырыбымыз үшін аса ... әрі ... ... ... ... Ол үшін ... ... адамзат қоғамы енді ғана
қалыптаса бастаған дәуірге ... ... ... ... ... рулардың мифтік шежіресін әңгіме ... екі ... ... ... бүкіл табиғаттағы күн мен
түн, жаз бен қыз, ыстық пен суық, тіршілік пен өлім сияқты ... ... ... бар ... ... отырып түсіндірген. Дуальдық
мифология қос рудың (фратриядан) ру аталарын егіз туған, бірақ мінез құлқы
жағынан біріне-бірі ... ... ... өмір бойы алысып,
тартысып жүретін етіп, егіз сыңарының бірін дүниедегі ... ... ... зат, ... ... етіп, ал екіншісін, керсінше, барлық
епсіз, нашар, солақай пішілген заттар мен құбылыстарды ... ... ... Ісләм, христян т.б. діндердегі құдай мен сайтан - осы
дуальдық мифологиядан өрбіп дамыған бейнелер (Золотарев, 1964, стр. ... ... ... ... ... қатынастарын көптеген
тайпалардың тіршілігінен байқауға болады. Мысалы, ежелгі перуліктер ... және ... ... деп ... екі ... бөлінетін. Екі
фратрияның адамдары бір-бірімен әрқашан әрі қалжың, әрі шын ... ... ... ... бұл ... ... түрде бой көрсететін
«Ханан Куско адамдары Хурин Куско адамдарымен төбелесуге дейін баратын;
кейде төбелестің ... ... қаны да ... - деп жазады Ф.
Монтесинос (montesinos, 1920, р. 47; ... 1964, стр. ... ... ... осы сияқты өзара қалжыңдасу, сөз таластыру,
бәсеке, жарыс қатынастары бір руға жататын адамдар арасында ... ... қыз ... ... ... ... тұрады. Мұның себебіде
түсінікті: дуальдық қоғамда фратриялар өзара қыз алысып, қыз ... ... ... ... ... қыз ... қыз ... жататын адамдар бір-бірімен жайшылықта ұят деп есептелетін сөздерді
айтып қалжыңдасады. Бір-бірімен эндогенді ... ... ... ... ... «сананку» деп аталады.(Ольдерогге, 1963, стр. 13).
1910–1911 жылдары солтүстік-батыс Моңғолияға саяхат жасап қайтқан А.
Бурдуков халқалар мен ... ... ... ... ... ... олардың арасында өзара бәсеке, сөз жарыстыру, ... ... ... бар екендігін жазып кеткен (Бурдуков, 1971, стр. 317-319).
Жаз түсіп, аң аулау науқаны басталар алдында ... ... ... ... ... аруақтарына, тау-тас, жер-су иелеріне табынып, тасаттық
беріп, келер жыл жемісті болу үшін түрлі ырымдар жасайтын. Сол ... ... ... ... ... ... бөлініп, бір-біріне сөзбен
тиісіп, қақтығысатын, бірінің ... ... ... сөз өнерімен
жарысатын болған. Бұл ... бір ... ... ... ... ... екінші жағынан, әр рудың келер жылғы
табыстарын болжаудың амалы болып ... ... ... жеңіс пен
жеңілісті ру аталарының ұрпақтары үшін жылдың жемісті немесе жеміссіз
болатындығын емеурінмен ... деп ... ... түркілердің «Чыуы» деп аталатын жыны (әруағы) туралы:
мұның мәнісі мынадай: түркілердің екі руы ... ... ... ... әр рудың адамдарына еріп келген әруақтар бір-бірімен
соғысады. Бұл түркілер арасында тараған әдет», - деп ... ... 1963, ... Қырғыз зерттеушісі Т. Баялиева бір еңбегінде:
«Бұрын қырғыздар айтыста жеңілген шешен көп ... ... ... деп ... деп жазған болатын. Бұл нанымның М.Қашқари көрсеткен түркілердің нанымына
сәйкес келетіндігі анық. Осы сияқты наным нганасандарда да бар. Нганасанның
бақсылары бір-бірімен өнер ... қай ... ... ... ... сол ... ... болып шығады және жеңілген бақсы көп ұзамай
өледі деп сенген (Симченко, 1968, стр. ... ... мен орта ... ... «Тәңірі билігі» салты
болған. «Тәңірі билігі» салтының мәні мынадай: бір адам екінші бір ... ... ... бұл екеуі өз рулары адамдарының көзінше жекпе жекке
шығатын яғни сөз жарысы, өнер ... ... ... суырып салмалық өнерде
жарысатын болған. Айтыста қайсысы жеңіп шықса, соның айтқаны ... ... ... айтыста бұл екеуі ғана емес, олармен бірге әруақтарыда
шыққан деп түсінген (Вулих, 1974, стр. 71).
Айтыс ... шығу ... ... ... ... да
мәні зор. Әке жағынан бір-бірімен туыс адамдар өзара ... ... ... ... Бұл заң қазақ, қырғыз, қарақалпақ, тай, ... ... ғана ... ... дәстүрі бар халықтардың барлығына ... ... ... ... оқиға келтіріледі. Ақын Мұрат
Мөңкеұлы он жеті ... бала ... ... деген ақынмен айтысқа түспекші
болады. Алайда, екеуінің түпкі руы бір болғандықтан біраз ... ... руы ... ақындарға өзара айтысуға болмайды. Ақыры бала ақынның
көңілін қимаған кексе ақын Жылқышы өзінің Сиық ... ... ... ... үш ... балаларын мақтайтын болып, Мұрат, Адай, Беріш, Жаппас,
Таз, Есентемір руларының адамдарын мақтайтын ... ... ... 1970, ... ... ... ... ырым-салттарынан шығып
өрбігендігі айтыстың ... ... ... ... :
1. Айтысқа тек рулары бөлек адамдар ған түсе алады, әке жағынан бір-
бірімен туыс адамдар өзара айтысқа ... ... ... айтысушылардың әрқайсысы өз руын ... ... ... ... бетіне басады;
3. Айтыс кезінде айтысушылардың ... ... ... ұят деп ... ... айтуына рұқсат етіледі;
4. Функция жағынан сөз таластыру, ақындық ... ... ... ... ... құбылыс болып табылады және көп жағдайда солармен
қатар өткізіледі.[1, 112-119].
Зерттеуші ғaлым ... ... aрғы шығу тегі мен ... сөз ... ... ... ... «Жар-жар», «Бәдік»
жырларынан бастау алғанын көреміз. ... ... ... өлең ... келе-келе көркемдікпен өріліп, әлеуметтік мән-
мазмұнға ұласқаны аңғарылады. Айтыс лиро-эпос және эпикалық ... ... ... өзара әсер ету арқылы өзіндік даму, ... ... ... өзге жанрларға түр жағынан белгілі дәрежеде ықпал жасаса, ... ... ... куат-үнін бойына сіңіреді», - деп жазады [2, 280-
б].
Түркі халықтарда айтыстың түрлі ... ... ... «сананкуы», фульбелердің айтысы, зұлыстардың «г’убушеласы»,
ұйғырдың «лапы», ... ... ... ... ... ... әзіл-қалжың, мазақ түрінде өтеді. Алтайлардың «тамыры»,
қарашай малқалардың «ийнары», «сүймеклік жырлары», қазақтың ... ... ... ... ... ... ... бір-екі жолын
ғана өз ойынан шығарып қосып отырады. ... ... орта ... ... ... ... алдын ала шығарған өлең шумақтарын оқып
айтысатын. Татарлардың, моңғолдардың құдалар айтысы, татардың ... ... ... «сөгіш қожоңдары», өзбектің «лапары» ел
арасына кең тараған өлең шумақтарын ... ... ... пайдалану
арқылы жүзеге асырылады. Айтыс өнерінің ең жетілген түрі, биік ... өлең ... ... ... ... Айтыстың бұл түрі қазіргі кезде
қазақтар мен таилерде ғана сақталып келеді. Қарақалпақтар мен қырғыздарда
ақындық айтыс 1940-1950 жылдарға дейін сақталып ... ... ... ... ... фратриялардың дуалистік
мифологияны иллюстрациялау мақсатынан туған ритуалды сөз таластыру, өзара
бәсеке, өзара тартысу ... ... ... ... ... алтайлардың
Мөңдүс руы адамдары туралы осы рудың шыққан төркінін ... ... ... өлең бар:
Мус пурчактан ярлаған
Музыған қаанның жээни.
Мөңдүс, мөңдүс, мүң алу,
Пуқа уулу уй ... уулу эл ... ... ... ... ... ... аудармасы:
Мұз бұршақтан жаралған
Музыған қағанның жиені.
Мөңдүс, мөңдүс мың ақымақ,
Бұқалар үйірінен ... ... ... ел ... сүзген,
Иттей үрген,
Аттай тебеген,
Аюдай тулаған.
(Потанин, 1883, стр. 4-6).
Осы сияқты ... ... ... тақпақ түрлерінде белгілі бір ру
адамдарының, киміндегі, тұрмыс салтындағы ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... жар-жар, бәдік айтысы сияқты
құбылыстардан емес, ал жар-жардан да, бәдіктен де ... ... ... ... ... қауымның әлеуметтік-
экономикалық тіршілігінен іздеу керек деп ... ... ... алғашқы
қауым ырыми рәсімдерінің негізінде пайда болуы ақын типінің дәнекершілермен
тамырластығын дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... жанрдың негізгі өкілі ақын типінің пайда болып қалыптасу процесімен
қатар өтіп жатты. ... ... ... қауым ырыми рәсімдерінің негізінде
пайда болуы ақын типінің дәнекершілігімен тамырластығын дәлелдейді. [1, 120-
123].
Белгілі фольклортанушы ғалым Е.Тұрсынов ... арғы шығу ... ... ... ұштастырады. Нақтырақ айтқанда, ол құдалық салт пен
ежелгі ру-әулеттердің ... ... ... ... ... ... айтыс жанрына айналғанын жазады [3, Б.111-125]. Ол:
«Этнографиялық мағлұматтарға қарағанда, ақындық айтыс өлең түріндегі ... ... ... ... ... өте қызықты, ұзақ тарихы бар.
Құдалар айтысының қыз бен жігіт айтысымен ... бір. Бұл ... ... - өзара қыз алысып, қыз берісу қатынастары бар рулардың ... сөз ... ... ... - деп ... [3, ... арғы тегінің бастауларын ғалымдар рулық қоғамдағы түрлі
салтпен байланыстырып, жүйелі талдаулар жасаған. Мысалы, Е. ... ... ... ... ... революциядан бұрынғы айтыстың көбі
әсіресе жеке рулардың, ата ... ... ... ... ... ... ... жеке рулар, ата ұлдары өзара
жауласып, атысып-шабысып ... ... ... жігіттер сияқты,
суырыпсалма ақындар да өзіндік шешендік өнерімен, ақындық шеберлігімен өз
руының ... ... ... қызу ... үстінде
қарсы жақты мінеп-сынап, өмірдегі шындықтың бетін ашатын» [4, 140-б].
Мұндай пікірлер кейінгі зерттеулерде кеңінен ... ... ... ... ... ... ... болып келген
тұстарда айтыс өзінің шырқау шыңына көтерілді» деп ... ... ... ... ... ... ... етуші негізгі бір
фактор ретінде қарастырды [2, 279-б.].
С.Қасқабасов «Фольклорлық айтыс өте ерте заманда пайда ... ... тегі ... ... ... ... Ежелгі рулық қоғамда
эндогамиялық неке салты болған. Сол бойынша екі ру адамдары тек өзара, бір-
бірімен ғана ... ... ... жағы басқа рудан қыз алуға, ал ... ... ру ... ... хақысы болмаған. Соның өзінде де екі ... ... күш ... міндеті болған. Жігіттің руы қыздың руынна
білек күші болсын, әдет-ғұрыпты білу жөнінен болсын, сөз ... ... ... ... тиіс ... Екі ... ... салты бойынша екі
ақыны, екі шешені өнермен ой ... ... ... жағы асып ... ... Сөйтіп, сөзбен сынасу - алғашқы ғұрыптық маңызын жоғалтып,
өнер деңгейіне жеткен», - дейді [5, Б.41-42].
Академик ... ... деп ... «Дүниежүзіндегі елдер мифі
бойынша жер алуан түрлі болып суреттеледі: алып бұғы, тасбақа ... ... т.б. ... көрсетіледі. Оны, яғни жерді, зор балық, өгіз,
кит, піл, яки жылан көтеріп тұрады. Ал, «қазақ арасында жер ... ... ... ... ... бір ... талғанда, көк өгіз екінші
мүйізіне ауыстыра салады, сол ... жер ... ... - ... мифтік
ұғым болған. Қазақтардың жер жұмыртқадай деп түсінетіні алғашқы ... ... ... із деуге болады. Зерттеушілердің еңбектеріне
қарағанда, архаикалық мифтерде космос ... ... ... алғашқы
адамдар да солай пайда болған деген ұғым ... [5, ... ... зерттеушісі М.И.Хекимовтың «Әзербайжан ақындық
өлең түрлері мен оның қайнаркөздері» атты жұмысында, ақындық ... ... өлең ... ... бар ... айтылған. Халық
маусымдық-мезгілдік науқан-шараларда, сондай-ақ топталып жұмыс істеген
кездерінде көңіл көтеріп, еңбекті ... үшін ... ... ... ең ежелгі айтыс өлеңнің ілкі ... ... ... ... ... бұрыңғы кезде бойжеткен қыздардың бағын
сынау, болжау, жору ... ... ... ... ... Жас ... мезгілдің соңғы сәрсенбісінде іші таза сумен толған
шыны ыдыстың төңірегінде жиналып, айтыс түрінде өлең оқыған. Халық ... ... ... себу ... және ... да ... ... одан әрі көңілді әрі ынталы істеу үшін де ... ... ... ... ... ... «дедім-деді» үлгісіндегі өлеңдер
де шырқалатын [6, 310-б].
М.Жармұхамедұлы былай деп жазады: «Жер мен Көктің жаратылу жәйттерінен
тыс, бұларда Жердің сырт ... мен ... ара ... ... де
елеулі орын алады. Айталық, «Ақдама мен Асан» айтысында Жер мен Көктің ара
қашықтығы біршама ... ... ... ( ... ... ... деп ... 500 жылдан»), енді бірде Жердің сырт
көрінісін схолостикалық ұғымнан өзгеше алып (ислам ... ... ... төрт ... деп түсіндіріліп келген), жаңаша түсіндірілгенін
көреміз. Айтыста елдің бағзы ... ... ... ... ... де ... ... Ол сондықтан да тарихи дерек беретін
қымбатты жәдігердің өзі. ... ... ... ... ... бөлімінде неше түрлі күрделі тақырыптар қамтылады. Ақын Лезки
Ахмет пен Хаста Гасымның сөздерінен әзербайжанмен байланысты болған ... және ... ... ... болады. Бұлардың ең қызықтысы
ежелгі «Авестаға» ... ... ... ... ... ... айтыс есте жоқ ескі заманда қалыптасып, рулық заман тұсында
тіпті күшейіп, жеке жанр ретінде дамығанын ... Оның ... ... әлемнің өзге де халықтарында болғанымен уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... ... сақтаған қазақ,
қырғыз, қарақалпақта кең өріс алған. Айтыстың ескі үлгілеріне салтпен, сөз
киесімен ... елге ... ... ... «Өлі мен ... түрлерін қосамыз. Орта ғасырда хатқа ... ... ... ... ... айтыстың да кейбір үлгілеріндегі ... ... ... ... ... де ... [2, ... ... ... ... ... дамып ел өмірімен біте
қайнасқан тағы бір ... ... ... туындылардан да көруге болады.
Бұған дәлел ретінде Махмұт Қашқаридың «Диуани ... ... Қыс пен ... «Айттым-айтты» айтысын көрсете аламыз. Мұнда бір-
біріне қарама-қарсы мәндегі Қыс пен Жаз өз бойындағы ... ... ... ... мінін, кемшіліктерін сынайды. Өзін өте асқақ
ұстап, өзгені кемсіте сөйлеуі жағынан ... ... ... көп ұқсас
болып келеді. Автор қыс пен жаз ... ... ... екі
мезгілін бетпе-бет жүздестіріп, бұл екеуінің талас-тартысын бәсекелестіре
сипаттайды.
Айтыста ең азы екі ... ... сөз ... ... ерекшелік болса,
түрік пен әзербайжан әдебиетінде кең таралған ... ... ... ішкі бір ... бар, яғни ақын әрі өз ... ... ... сөйлеуімен ерекшеленеді. Бірақ М. Қашқаридың «Кыс
пен Жаздың айтысы» атты еңбегі мазмұны жағынан дәстүрлі айтысқа ұқсап келсе
де, кұрылысы мен түрі ... ... ... ... ... ... ... сол кездің өзінде-ақ халықтың тұрмыс-тіршілігі мен ... ... ... ... кең ... ... ұқсайды деген пікірге ден
қояды көптеген зерттеушілер.
Осы мәселенің жазба ... тағы бір ... деп ... Баласағұнның
«Құтты білік» дастанындағы бастан-аяқ сұрақ-жауап түрінде келетін талас-
тартысты үлгілерді айтуға ... ... ... ... ... Елік ... ... Өгдүлміш (Ақыл), Одғүрмыш (Қанағат) арасындағы өмір, қоғам,
табиғат, ондағы жақсылық пен жамандық тәрізді мәнді, аса ... ... ... ... ой ... ... ... көз жеткізуді
мақсат тұтады. Осы жәйт аталған дастанға дәстүрлі ... ... ... ... Сол арқылы қызу тартысқа түскен кісілердің іс-әрекеті мен
мінез-құлқы, ... ... ашу ... деп ... жасайды белгілі
айтыстанушы М.Жармұхамедұлы [2, Б. 19-20].
Сонымен бірге ғалым Қожа Ахмет Иасауидің «Диуани хикметінде» кездесетін
ұжымақ пен тозақтың айтысын ежелгі ... ...... тың ... ... айтар: «Мен артық: залым кұлдар менде бар,
Залымдарға беруге заһар менен у да бар.»
Бейіш ... «Мен ... ... ... менде бар,
Ғалымдардың көңілінде аят, хадис, құран бар.»
Дозақ айтар: «Мен артық: бинамаздар менде бар,
Бинамаздар мойнында жылан менен шаян бар – »
Бейіш ... «Мен ... сопы ... менде бар,
Сопылардың көңілінде зікір, пікір, сүбхан бар», – дейді. ... ... ... уәжі жоқ Дозақ орнынан тұрып Бейіштің қолын алып, жеңілгенін
толық мойындайды [2, 20 - ... ... ... М.Қашқаридың «Диуани ... ... ... Қожа ... ... «Диуани
хикметіндегі» айтыстар түркі тектес халықтарға ортақ жазба әдебиетіміздегі
сол ... ерте ... ... ... ... бірге жасап келе
жатқан көне жанр екенін аңғартады.
Айтыстың көне түрі ... ... ... ... ... ... ежелгі тұрмыс-салтымен тығыз үндесіп жатқан «Бәдік», «Жар-жар»,
«Өлі мен тірінің айтысы» үлгілерін айта ... ... ... ... жақсылығын аспандатып, өзге рудың кемшілігін қазу, төменшіктету, ру
аралық талас-тартысты майданға шығару да оның көне ... ... ... ... бір дерек болуға тиіс.
Сонымен бірге түркі халықтарының ... ... ... ... үлгісін де айтыстың жаңаша нұсқасы емес, керісінше ең ескі бір үлгісі
екендігін байқаймыз. ... ... ... ... ... ... ... жұлдыз бен ғарыштың жаратылу тарихы, өсімдіктер әлемі
туралы, әулие-әнбие, пайғамбарлар жайында қойылатын күрделі ... ... ... апаратын көне ұғымдарды елестетеді. Мұндай
жаратылыс туралы мағыналы сұрақтарды жұмбақ етіп жасыру әлем ... ... да мол ... ... веда абыздары бір-біріне осындай
тақырыпта жиі-жиі жұмбақ айтыс түрін қолданатын болған [7, 66-б.],
Сонымен қатар М.Әуезов өзінің ... ... атты ... ... Орта ғасырындағы келттерде - фильдердің, терістік Францияда -
труверлердің, Орталық ... - ... ... - ... орыс ...... ертедегі Иран,
Үнді елдеріндегі «Мүшайра» мен Аравиядағы ... ... ... де ... ... ... бұл ... қазақтағы
айтысқа барынша ұқсас екенін атап көрсеткен-ді [8, 231-б.].
Белгілі зерттеушілердің пікіріне қарағанда суырыпсалмалық дәстүрге
сүйенген айтыс ... ерте ... тек ... ... ... көптеген елдердің
өмірінде-ақ болған тәрізді. Әзербайжан ізденушісі Ә.Мирахмедов ... ... ... ... ... ... трубадурлар және басқа да ұлттарда орта
ғасырларда айтыс ... өнер ... ... жазады [9, 57- б.].
Көшпелі моңғол, түрікмен, араб тәрізді елдерде айтыс жанрының мол болғанын
кезінде С.Мұқанов та тап ... ... еді [10, ... ... ... ... ... кең пікір өрбітеді:
«Шынында, қазақ айтыстарына өзінің түрі, мазмұн-сипаты ... өте ... ... ... ... ... әзірге былай қоя тұрғанда, басқа
ел әдебиетіндегі суырыпсалма айтыс өнерінен бізге үндес, ... ... ... ... деп ... ... [2, 15-б.]
«Мұғаллақат» - арабша тізбектеу, жинақтау деген ұғымды білдіреді. Ислам
дәуіріне дейінгі араб ... (VIII ... ... рауи ... кісі ... рет ... ... араб ақындарының атақты жеті қасидасын
бір жинақ етіп тізіп, оны «Мұғаллақат» деп атаған.
Белгілі ғалым Е.Тұрсынов «Айтыс қазақта ғана ... ... ... өзге халықтардың рухани тіршілігінің тарихынан орын ... ... оны ... өнер биігіне көтере алған және қазіргі күнге шейін сақтап
келе ... тек ... ... мен ... ... ... деп пайым жасаған
[11, ... Ол бұл ... ... ... ... «Қазіргі заманда
айтыс жанры кең түрде дамып келе жатқан екі-ақ халық бар. ... ... ... ... ... - ... ... халқы таилер. Таилердің
айтыстарында қазақ айтыстарына тән көп ... анық ... ... ... қазақ поэзиясының құдіретті болуын көшпелі халықтың
еркін де дархан өскен, кең байтақ ... ... ... да ... түсіндіреді. Ол: «Далалық орданың тұрғыны қазақ өзінің моральдық
қасиеті, ақыл-ой қабілеті жөнінен отырықшы татар немесе ... ... ... ... ... Осынау дала көшпелілерінің ақынжанды
болып келетіні, ой-қиялының жүйрік ... ... ... көшпелі
тіршіліктің арқасы болу керек немесе ашық аспан астында шет-шегі жоқ шүйгін
дала аясында ғұмыр кешкен соң, ... ... ... ... да
болар... татар атаулы халықтар арасында өзінің ақындық ... ... ... ... ... ... деп жазады [12, 36-б.].
Қазақтың көрнекті ғалымы Ахмет Байтұрсыновтың осы ... бұл ... ... ... ... жолдарына, яғни
«алаңдық айтыс-тартысқа» ауысуына мүмкіндік мол екеніне ерекше мән ... осы ... ... «Сөз ... бұл түрі Европа тілінде тек
«айтыс» мағынада емес, ... ... ... ... ... ... ... үлгі алмай, әдебиетін өз бетімен жетілдіргенде,
қазақтың айтыс өлеңдері алаңға түсе-түсе ... алаң ... ... ... ... ... еді. ... өзге жұрттан алғандықтан,
алаң әдебиеті бізде төтеннен шығып қалды», – деп жазған болатын.
Қазақ халық әдебиеті жұмсалатын ... ... ... 2 ... бөлінеді:
1) сауықтама, 2) сарындама
Сауықтама саласына барша сауық үшін айтылатын сөздер кіреді. Сарындама
саласына жұрттағы келе жатқан салт сарынымен ... ... ... ... ... ... тараулары тармаққа, бұтаққа бөлінеді.
Сауықтама екі тарау болады:
1) ... ... сөз). ... деп ... үшін ... ... Мәселен, ертегі, аңыз әңгіме, өтірік өлең, жұмбақ, жаңылтпаш т.б.
2) зауықтама деп ... ... үшін ... ... ... ертегі жыр (батырлар), тарихи жыр, айтыс өлең, үгіт өлең, ... ... ... ішінде айтыс өлеңге тоқталар болсақ Ахмет Байтұрсынов еңбегінде,
айтыс – екі палуан күрескені сияқты, екі ойыншы ұтысқаны сияқты, екі ... ... ... екі ... ... сөз ... ... біріқапысын тауып жеңу үшін айтатын өлеңдері. Ақындар әдісін сөз
арқылы жұмсап, бірін-бірі ... ... ... Әрқайсысы сөзбен шаншуға
қолайлы, осал-оңтай жерін іздейді. ... ... ... ... ... кемшіліктерді айтып, сөзбен ұялтып яки сөзбен қамап, жан-
жағын бөгеп, тоқтатады. Сондықтан ақындар ... ... бірі ... ... ... сұрастырып, мағлұмат жинайды. Елентай мен Болық
айтысқанда Елентайға Болық қиын ... ... ... ... Қожа мен ... айтысқандағы бір-бірінің басындағы, ғамалындағы
міндерін ... ... ... ... Оған ... соң, әйел ... ... айтып жеңген.
«Кеншімбай мен Ақсұлу» айтысында еліндегі ... ... ... бас адамдарының осал істерімен айтып, мүдіртпек болған. «Жанақ пен
Баланың» ... ел ... да, ... өз жағынан да тию ... ... пен ... ... ... ... ... мінін айтып,
мүдірту қамында болған.
Қазақта айтыс өлең көп, бірақ бұлар да ел ішінде жоғалып, сиреп барады.
Мұның да ... ... алып ... бұ да анайы әдебиеттің өшетін,
жоғалтатын түрі [13, ... ... ... бірінің-бірі басындағы, еліндегі міндерін
айтып тоспақшы болады. Айтыстың бұл жағынан әлеумет алдына ... зор» ... «... бір ақын екі ... ... қылып, екі жағының да сөзін өзі
шығаратын болған», – деп ... ... ... ... ... ... сөз ... [14, 275-б.]. Айтыс өлеңдерінің шығу тегі мен оның жанрлық
ерекшеліктерін ашып ... ... ... ... ... ... ... орасан зор орын алады. М.Әуезов айтыстың тұрмыс-салт
жырларынан бастау алып жеке жанр болып ... мән ... ... ... ... ... ... аударса [8, 229-б.],
С.Мұқанов айтыстың қазақ халқының ... орны мен ... ... ... талдап бағалайды [10, Б.5-14].
1.2 Түркі халықтарындағы айтыс жанрының ортақ және дара белгілері
Түркі ... ... ең ... ... бірі ... ... ... өнер болып табылады. Бұл дәстүр мен өнер түркі мемлекеттері
мен халықтары арасындағы ортақ мирас. ... ... ... ... ... саласы, түпкі тамыры - ортақ тіл, ... және ... ... ... бір ... бастау алуы.
Айтыс өнері бүкіл түркі халықтарында ежелден бергі өмір ... ... және ... ... ... ... салмалық өнермен бетпе-
бет өлең айтуға негізделген сөз ... ... ... ... ... бірдей көрініс тапқан өнер түрі. Бірақ кей халықтарда ... ... кей ... ... ... ал енді ... текстологиялық
мәселегеде душар болған. Сол уақытта жазу-сызу болмауының әсерінен халық
әдебиетінің дамуына, ... ... ... ... кең ... айтыстың ортаға шығуына қажеттілік тудырды.
Бұл туралы ғалым М.Жармұхамедұлы тамырлас, ... ... ... ... ... өзінде қазақта ақындық дәстүр берік
екенін дәлелдеген [2, 27-б.].
Қазақ айтыс өнерінің тууы мен дамуы туралы ... ... ... «Айтыс өзінің тыңнан туған тапқырлығы мен жұртты баурағыш
тартымдылық сипаттары арқылы ... ... әр ... ... ... жанр. Арғы түбі сонау көне замандардағы топталып хормен айтылатын
«Бәдік», «Жар-Жар» ... ... ... ... ... сан қилы белестерінен өткен бұл жанр ... кең ... ... айтысына келіп ұласқан. Қазақ халқының
халық әдебиетіндегі ... жанр кең ... ... ... ... ... ... бар сан алуан материалдар осы айтыс жанрының ... ... сала – ... жырымен кезінде иық тіресе дамып, тіпті,
оған кей тұста елеулі ықпал жасап отырғанын да ... - ... ... ... ... ... өмір сүріп келген түркі елдеріне кіретін
қазақ, қарақалпақ, қырғыз секілді түркі елдеріне енетін елдердің ... ... бар. Бұл ... ... және өркендеуіне басты себеп - ... ... ... ... ... бірге рухани бірден-
бір азығы фольклор болуы, әмбесінде жазба мәдениетінің кемшін болуы және
ортақ тіл, ... және бір ... ... ... бір ... ... ... түркі халықтардың арасында айтыстың басқа атаулары,
өзгерістері, ерекшеліктері болса да, ... әлі де өз ... ... ... және ... ... аталмыш жанр «айтыс» деп
аталса, қырғыздарда «айтыш», түріктерде ... ... ... ... деп аталады. Бұдан басқа түркі ... ... ... ... бірақ қазіргі таңда ұмытылып барады. Солардың
ішінде айтысқа ... ... ... ... «яр-яр» немесе
«аския», қырым-ноғай түріктерінде «дейішмеже», қарашай-балкар түріктерінде
«айтыш», ... ... ... ... ... деп ... түрлердің
болғанын көруге болады.
Бір кезде бәрі де көшпелі өмір керуенін кешкен, тілі мен діні, әдет-
ғұрып, салт-санасы бір-біріне өте ... ... бен ... ... ... дәл ... ... кемелденіп толықтай жетіле қоймаған. Бұл
халықтардың өзара өмір кешкен географиялық ортасы мен ... ... ... ... ... ... деуге де болады, бірақ дәл осы ақындар айтысы
бұлардың бірінде аз дамыса, ал, екіншісінде айрықша мол дамыған. Бұл ... ... келе ... ... пен айтыс ақындарының ұстанған қағидалары
іспетті. Қалыпты ... ... ... тұрақтылығына келіп тіреледі. Осы
айтыстың қазақ ... ... ... ... ... ... ... кезінде тап басып танып: «Айтыс сөздерінің молдығы мен ... ... ... елі ... ... сияқты көрінеді. Өзге
жұрттың әдебиет тарихын өлең түріне бөлгенде, айтыс ... ... ... ... болады, не болмаса өте аз кездеседі. Қазақтың өзге түрдегі ... өзге ... ... ... да, ... ... барлығынан да
жат, жаңа түр қазақ әдебиетінің өзіне ғана меншікті саналады. Басқа жұртта
айтыс өлең болса, ... мол ... етек алып ... ... - дей ... айтыстарына ұқсас француз әдебиетіндегі тенсондар мен ... ... ... ... ... Алайда,
ол бұлардың бірде бірінің қазақ айтыстарына тең келмейтінін баса көрсетіп,
құнды пікір білдірген [8].
Алтай айтысы. Бауырлас алтай ... да да ... ... ғалымдар
жазып келеді. Ондағы айтыс өлеңдері «Сөгуш қожондари», «Макташкандар» ... ... ...... деп ... «Чечеркешкен» деген
сөз қазақша «шешендескен», бір сөзбен айтқанда шешендік талас деген ... ... ... ... ... ... күнге жалғаспағаны
өкінішті. Оларда негізінен айтыс салтпен сабақтас дамығаны белгілі.
Қарақалпақ айтысы. Қарақалпақтарда айтыс қазақ айтысына ... бір ... ... ... ... ... ғалымдар үш топқа бөліп
қарастырған:
1. Жауап айтыс
2. Шешендер айтысы
3. Ақындар айтысы
Бұл айтыс ... ... ... аз ... мейлінше молдығын көрсетеді.
1. Жауап айтыс (айтыс-жұмбақ)
Айтыстың бұл түрі негізі берілген, қойылған сұраққа дұрыс жауап беру
ерекшелігіне таянады. ... ... дөп ... ... ... ақынға
жеңіс болып табылады.
Жауап айтыстың қай замандарда ... ... ... ... ... мағлұмат жоқ. Бірақ, бұл жұмбақ айтыстың ең ... ... ... ғасырлардағы халық өлеңдеріндегі қыздар мен жігіттердің
той-домалақтарда, ойын-сауық отырыстарында, белгілі отырыс жиындарда ... ... ... бұл ... өте ескі ... бастау алып келе
жатқандығын айтуымыз шарт.
Жауап айтыста суырып салмалық өнермен бірге сөз шеберлігінде сондай -ақ
тапқырлықты да қажет етеді. Өте ... ... ... ... ... Кейбір жауап айтыстар кешке жақын басталып таң ... ... ... ... шай ішіп сөз ... ... өтеді. Шарт
бойынша жауапты қыздың жеңгесі немесі жігіттің ағасы бастайды.
2. Шешендер айтысы. Шешендер айтысы – ... ... ... және ... ... бір ... өнер ретінде қабылданады. Бас
кеспек болса да, тіл кеспек жоқ ... сөз ... сөз ... да ... ... талап етеді. Қарақалпақ халқы үшін шешендер айтысы
айтыс өнерінің ішіндегі дараланған, мол қазыналы болып ... ... ... ... ... ең ... ... дамып келген ең жақсы түрі.
Осы себептен, қаһармандар дұшпан алдында болса, ал айтыс ақындары, шешендер
құдіретті сөз өнерінің ... ... ... ... ... ... ... бұл айтыстар өлең емес қара сөз түріне өткізіледі.
Айтыстың осы түрі ... пен ... ... өмірінде, өнер атты
шахарында бар екені белгілі.
3. ... ... Бұл ... ... ... ... ақындық шеберлік
сынаушы адамдар бір-бірімен айтысады. Ақындар айтысына қойылатын ... ... ... иесі ... ... ... ... өнерінің ұшқын
болуын көрсетеді. Сөз құдіретін ... ... ... ... өз ... ... сөз ... тәрбиелей білу керек. Айтыстар той мен ойын-сауық
жиындарда көпшіліктің алдында ақынның ... ... ... ... ... ... әдебиетінде ақындар айтысының үш түрі болғандығы
көрінеді:
1.Туысқандық, татулық айтысы. Бұл айтысты ... және де ... ... ... қалалардың атақты айтыскерлері жарысады. Тақырып
ретінде әр қаланың әдет-дәстүрі, географиялық ... өмір ... сөз ... ... да ... бір болған қаламыз ғой» түрінде
сөйленіп, достық пен ... ... ... ... ... шаһарды
мекен еткен отырықшылық-диқаншылық өмір бұл айтыста да ... ... ... қарашай, өзбек, түрікмен, тәжік секілді көптеген халықтар
жұмбақ айтысып, жеңілгендер өз шаһарынан ... ... түрі де ... ... ... ... Екі ақын бір-бірінің мінез-құлқын, кемшіліктері мен
артықшылықтарын сынайды. Кейде ақындардың өмір сүрген ауылдарын, сол ауылды
билеп ... ... ... ... ... мен ... мінеп, сол жерде өмір сүрген адамдардың сауатсыздықтары мен
көргенсіздіктері айтылып, кемшіліктері ... ... ... сын ... ... етілсе де айтыстың аяғында екі ақын татулықпен, ынтамақтастықпен
қоштасады.
3. Халық ішінен шыққан ақын ... ... ... айтысы. Бұл
түрде екі бөлек ауылдан екі жігіт немесе бір жігіт пен бір қыз ... ... ... ... ... ... да сөз ... айтыстары
халық арасында үлкен бір қызығушылықпен тыңдалған шешендер болып ... ... мен ... ... ... қатты ұқсас. Екі елге кең
тараған қазақ және қарақалпақ ақындарының айтысы да бар. Бұл ... ... екі ... ... ... әдет-дәстүрлерінен,
этнографиясынан сөз айтылады. Қарақалпақтардың ақындар айтысында ең ... ... әйел ... ... ... Қырғыз әдебиетіндегі айтыс «айтыш» деп аталады.
Зерттеуші Ж.Таштемирова қырғыз ... ... ... ... ... ... ... үш түрге бөледі [16, Б.208-211].
Ал, «Қырғыз Совет Энциклопедиясында» әдет-салт айтысына: бәдік, қайым,
сармерден, қыз-жігіт айтысы т.б; ... ... ... табышмақ,
кордоо, учурашуу түрлерін енетінін ... ... бұл ... ... ... ... ... бірінде болатынын айтады. Мысалы,
табышмақта ақындар бір-біріне ... ... ... жұмбақ түрін
қолданса, алымсабақта негізінен жас ... ... ... ... ... [17, 107-б.].
Тарихта шешендердің айтысы да болғаны белгілі. Шығу тегі және пішіні
жағынан айтыс жанры байырғы әдет-ғұрып, ырымдарға ... ... ... деңгейге дейін жеткен. Айтыс жанрының алғашқы түрлері
көркем сөз өнерінің адамдарға практикалық және рухани қызмет қыла ... ... ... ... айтыс, «бекбекей» т.б. Жастардың ой-саналары,
қуаныш-қайғылары қайым, қыз-жігіт, сәрмерден айтыста көрініс тапқан.
Пішін ... ... ... болып келеді, мерекелерде театр
сахналарында ... ... ... ... ... ... ... шеберлікпен қолданылып, сөзсіз жеңіске жету
мақсаты жоқ, ... ... ... бір ... ... шығарылып, соңында
айтыскерлер бір шешімге келеді. ... ... ... ... ... ... ... табиғатын ізденуде практикалдық
зор мағынаға ие [17, 107-б.].
Әзербайжан айтысы. Әзербайжан халық әдебиетінде ... ... ... ... ... ... ... айтыстың көп таралған «мейхана» деген
түрі де жаңғыра бастады. Тіпті, Әзербайжан халық ... ... ... ... азайып, көбінесе мейрам-салтанаттарда, ... ... ... ... ... әр ... күн ... ояту мен бірге ел арасына жайылуын күшейтуде. Біз біріншіден
ескіден келе жатқан айтыстың «деишме» ... ... ... ... ... Азад ... «Әзербайжан халық
әдебиеті» атты еңбегінде «деишме» формаларын үш топқа бөліп зерттейді [18,
Б. ... ... өз ... көңіліндегі қиял сүйіктісі немесе қолы
жетпеген бір адаммен айтысуы. ... ... « ... ... ... ... деп ... өлеңдер негізінде іштей сөйлесу жатыр.
Яғни ақын өз сөзін әрі ойындағы ... да ... ... ... ... «Дедім-деді» мен айтыс арасындағы маңызды айырмашылық
орындаушы ақындарда. Атышмаға, дейішмеге және айтысқа кем дегенде екі ақын
қатысса, «Дедім-деді» ... тек қана бір ақын ... ... ... ... және ақындардың шығармашылықтарында жиі кездеседі.
Айтыстың екінші түрі болса, қарсылас ақынға бірнеше шумақ «гыфылбент»
(жұмбақ және сұрақтар) жолдап, оларға ... ... ... ... Бұл әрі
ауызша, әрі жазылған түрде бола ... ... түрі ... топ ... ... екі ақынның бір-
бірін айтысқа шақыруы. Бұл ... ... ... ... ... да ... ... топтың қарсысына шығып
орындалады. Бұл айтыс ақындардың ұстаз-шәкірт дәстүрі, ... ... ... Кейбір ғалымдар бұл түрді үш-төрт, кейбіреуі бес сатыға
бөліп зерттеген. Шындығында айтыс ... ... ... өнерпаздық
талантын сынау, білімдерін тексерту, белгілі бір дауды шешу, ақындығына
лайық ... ... қою ... ... Кейде белгілі бір
мәселелер айналасында құрылып, ... ... ... де ... ақын өлеңнің әр түрін пайдалана алады. Тек қана бір шарты ... ... ... ақын қай ... ... ... ақын да сол ... болуы керек [19, 52-б.]. Осылайша айтыстар халық ... ... және де осы жанр ... ... ... ... ... «Шебаде» (қазақша мағынасы мазақтама) деп аталады. Жиын-
мәжіліске қатысушы бір ... ... ... ... ... ... ба?» деп ... қайрап, сауал тастайды. Ақын ол сұраққа міндетті
түрде жауап беруі тиіс. Аты атанған өнерпазды ... ... ... ... ... оны ... әдептілігін, шеберлігін,
өнерпаздығын жырға қосады. Сонан соң оның бір қанатты сөзін немесе ... ... ... ... аты ... ... ... етіп, оның
өнерпаз болмағандығын айтып, өлең сөздері мен ән-күйінің ... ... ... ... ... алдына шақырады, кейде суреттелген немесе
келеке етілген ақын аспабын қолына алып, ... ... өзі ... басқарған ақынды айтысқа шақырады.
Екінші кезең Дәвет (Шақыру) деп аталады. Мұнда бір-бірінің шақыруын
алған өнерпаздар жиында ... ... ... немесе бір-бірінің
таныстыруын ұсынады. Сосын күй тартыла бастайды. Әр екі тарап ... ... ... ... үшін жеті күй тартып, топтағы көрермендердің
қолдауына ие ... ... Бұл ... кім ең көп қол ... алса, келесі
бөлімде бірінші болып сөзді сол бастайды. Бұл ... ... ... ... басқа себептерден айтысты аяқтап, басқа бөлімдерге өтпесе
де болады. Әдеттегідей жарыста ... ақын өнер ... бас ... бұл ... бір хат ... де өте ... Шақырылған ақын мұндай
шақыруға арнайы жауап беруі ... Олай ... ... ... де
айтылған «Егер ақын болсаң бұл майданға кел», «Ақындық ғылымынан хабарың
болса» деген ... ... ... ... ... ... ... Сол
себептен хатқа тез уақытта жауап беру керек болады.
Айтыстың үшіші сатысы «Харбе-Зорба». Қазақша мағынасы «рахымсыз соғыс»
деген ұғымды білдіреді. Бұл ... ақын ... ... ... қадірін, өзі білім берген шәкірттерінен сөз етеді. Харбе-Зорбаны
бірінші ақын ... ... ... ... ақын сол ... жалғастыруға
міндетті. Бұл бөлімде батырлар (Көроглу, Қорқыт ата сияқты) мадақталуы
керек.
Харбе-Зорбада қарсыдағы ... ... ... биіктігін мойындату
үшін дәстүрлі теңеулер мен ұлғайтулар асырып айтып қолданылады.
Сирек ... ... ... тақырыбы сатиралық
характерде болады. Сондай жағдайларда жиынның ... ... ... ... ... ... төрелік етеді. Мәселен әріптестер бір-
біріне әдепсіз сөз ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде масқараға ұшыраған ақынсымақтарға «жарым
ақын» деген атақ таңылған. Халық әрқашан нағыз өнерпазды ... ... атын ... ... екі жақ ... ықтырып, сөзбен бастырып, өзін масқара ... үшін ... әу ... ... алаңды тастап кетуге мәжбүр
етеді. Бірақ ешбірі ... ... сыни ... ... ... ... өз өнерін жалғастыруға, сайысуға тырысады.
Ақындық айтысының ең қызық және соңғы бөлімі «Гыфылбенд» ... кілт ... деп ... ... бұдан бұрынғы бөлімдерінде
қарсыласын төмендете алмаса, осы бөлімде бұл шарт ... ... ... ... және ... сынайды, білім мен ақындық өнерін пайдалана
отырып жеңуге тырысады. Бұл ... ... ... ... ... ''жұмбақ айтыс'' деп аталады. Айтыстың бұл түрлері үш халыққа
да тән.
Ғыфылбендде ... сан ... бойы ... ... ... Бір шумақ жырға сан алуан мағыналы салқар ұғымдар сыйдырылады.
Сонымен бірге ... ... ... сауал, даналық жауап
тоғысып тұрады. Бір сөзбен айтқанда, оны данышпандықтың ... ... ... ... сұрақтар табиғат пен өмір-тіршілікпен
байланысты ... ... тек қана ... ... қабілеті бар адамдар
шеше алады. Жауабы былай: ... ... үш айда ... бар ... - ... Ал, ... балалары бар зат адамзатқа азық болатын дәнді
өсімдіктер, қанатында қалы кілемі бар мақұлық - көбелек.
Кейбір әзербайжан ... ... ... ... ... айтады
және бұған «Сазбенд» (Қазақша мағынасы саз бөлімі) деген атау ... ... ... ... ... бағламасы алынып, жиыннан шығарылады. Бұл
жиынның қиын, шиеленісіп кеткен, ең бір ширыққан бір бөлімі болып ... ... ... тарап өзінің әлсіздігін сезіп жиыннан өзі шығып
кетіп, кейде қарсыласының шеберлігін мойындап, жарасымды ... ... ... ... мойындайды. Кейде жеңілген ақынның қолынан
бағламасы алынғаннан кейін жұрт алдына шығуына тыйым салынып, ол ақын ... ... ... ... жіберіледі.
Кеңес дәуіріндегі айтыстарда тақырып пен мақсат ауысып ... ... ... ... бөлімдердің бәрі қолданылмайды. Негізінде
жұмбақ (гыфылбенд-сұрақ ... ... ... Бұл ... ... заманның
қоғамдық маңызы үлкен мәселелер туралы ... ... ... ... ... жеңу ... жоқ, яғни Кеңес системасы ... ... ... [20, ... ... ... (жазулы) деп аталатын айтыстар да бар, әдетте
олар жұмбақ түрінде болады.
Әзербайжан ... ... ... түрі ... Бұл түр уақыт
өткен сайын елге тез жайылып, заманында ... ... түр. ... ... бүкіл ел көлемінде қатаң тыйым салынып, бір ... ... бола ... ... ... ... Ел 1990 ... алғаннан кейін жаңадан сахнаға шыға бастады.
Мейхана бастауы көне замандарға таянған ... ... ... ... Ең ... ерекшелігі – іштен келген ой-пікірлерді суырып салып,
кейде еркін айтылатын ұзын ... ... ... пішінде, бірақ
көбінесе диалог-сұхбат пішінінде бір музыкамен сүйемелдеп ... ... ... ... екі кісі ... болса да кейде үш-
төрт және де одан да көп мейханашы арасында алма-кезек айтылады. Бұдан
басқа ... ... ... ... ... ... ... айтысы ұйымдастырылады.
Негізінде, «мeyhana» атауы парсыда «mey» ішімдік, «hâne» сатылатын орын
мағынасындағы сөздерден ... ... ... ... ... ... өлеңдер болып табылады. Басқаша айтсақ, ... ... ... хош ... ... ... ... Мейхана айту сайысын
ұйымдастыруды «мейхана кошмак» ( мейхана қоспақ), мейхана айтатын ... ... ... ... ... деп ... ... жазба әдебиетте орын алған мейхана мысалдары XIX ғасырдың
екінші ... ... ең ... екі ... ... ... ... өлең
айтады. Айтысқа шыққан мейханашылардың ... ... ... ... көруге келген ұстаз бір мейханашының берген бір өлең
жолындағы ... ... ... ... Және де ... бұл
берілген ұйқасқа сәйкес суырыпсалмалық түрінде айтысады. Өлеңдер ... ... аруз ... ... ... айтылады. Мейханада айтысқандарға
неше түрлі музыкалық аспаптармен сүйемелдеу тән. Мысалы: дэф ... және ... ... ... Бірақ шайырлардың өздері музыкалық
аспапта ойнамайды, тек қана ... ... ... саз ... ... ... үйлестіреді.
Екі кісі арасында айтылған мейханалар көбінесе белгілі бір тақырыпта
өтеді. Кейде ... бір ... ... де ... ... ... және әсерлі суырыпсалма өлеңдермен шеберлік ... ... ... ... ... қатар айтылған мейханаларда негізгі
мақсат қарсыласқан мейханашыны жеңу болады.
Мейханашының ... ... ... міндеттерінің бірі – олардың
көңіл күйін көтерумен бірге ойландыру. Бұл себептен мейханашы өте сақ ... ... ... Ол ... ... ... болудың жауапкершілігін
түсініп, қоғам өмірінің ішінде орын алатын кейбір ой-пікірлерді баяндауды
бастайды. ... ... мен ... ... ... кейде мадақтап, кейде
оларға өнеге-насихат береді.
Мейханашылар көбінесе ... ... ... ... айтуға таланты болған жас ... бір ... ... ... ... ... ... қай жерге барса, шәкірті де сол
жерге барады және мейхана айтыстарына қатысады. Уақыт өте келе ... ... ... ... ... ... белгілі бір деңгейге келгенде
ұстаз шәкіртіне бір ұйқас беріп, айтысуын қалайды. Шәкірт озат ... ... ... ұйқас беруін қалайды. Осындай сынақта табысты болса, ұстаз жас
шәкіртінің айтыскер болғанын жария етеді. Бірақ ... олай ... ... ... ... ... жас ... жетілдіріп, айтыскер
болады.
Қырым татар айтысы. Қырым татар түркілеріндегі айтыстың түрі «Чын және
манелер» деп аталады. Бұл түр ... ... ... ... ... татар түркілеріндегі халық әдебиетінің ең бай және ... бірі ... чын және ... ... ұқсас түрлердің бірі.
Бұл түр халық арасында кең тараған. Чын және манелер ... ... және ел ... кең ... Мане ... бар, әйткенмен Қырым
татар фольклорына қатысты өзіндік ерекшеліктері бар. Чын және ... өрбу ... ... ... ... күрт өзгерістер болып,
халықтың тұрмыс-тіршілігін жан-жақты талдауымен ... ... ие. ... ... ... ... саяси өмірі жанға жағымды
түрде баяндалады.
Негізінен чын және ... ... ішкі ... ... ... Чын және ... ... туындайтын кіші көлемді түрлер
болғандықтан әр кезеңге сай ... ... ... ... ... ... ... және саяси өмірде бұл түрге жиі жүгінетін болды.
Чын және манелер мақсаты тек қана ... ... үшін ғана ... ... ... салу үшін де қолданылды. Бұл жанр туралы халықтың ата сөз –
мақал-мәтелі мол туды:
Чын дегені шық ... ... ... кетер,
Аңламағанға бос сөз бұл, аңлағанға жетер.
Чын және манелер ... ... Бұл ... екі ... одан да ... ... ... Чын және манелерді әрдайым айтатын танымал
чыншылдар бар. Чыншыны кейде «кедай» деп те ... ... ... ие ... ... ... тойларында, отырыстарда чын және манелер
кештерінде танымал ... ... ... ... чын және ... ұйымдастырады.
Чын және манелер айтыстары қыздар мен жігіттер арасында да жасалады.
Жиналыстарда қыз бен жас ... екі ... ... ... ... келген қарсы топ чын айтып, бұл чындар әзіл-қалжыңмен жасалады және
бұл ... ... ... болмайды.
Чындар тақырыбына және мақсатына қарай өмірмен ... және ... ... ... екі топқа бөлінеді.
Өмірмен байланысты шындық негізінен халықтың қайғы-мұңын баяндайды.
Оларды ішінара бақытсыз махабат және ескі ... ... дін және ... ... деп ... ... ... сөзжұмбақты чындар да бар. Бірақ жеті-сегіз буынды тармақтарға
негізделген ... ... және ... ... ... бар. ... махаббат туралы болады [21, 8- б.].
Ноғай айтысы. Ноғай түріктерінің де өзіндік ерекшелікке толы айтыс түрі
бар екені зерттеу ... ... ... Ол түр «Чын - ... деп
аталады.
Кеңес заманы кезеңінде жазылған зертеулерде ноғай ... және ... ... үш ... бөлінді. Бұлардың біріншісі,
лиро-эпикалық (ғашықтық, қаһармандық, тарихи), екіншісі еркін дастандар
және үшіншісі ... ... ... дастанының ішіне
қызмет, аңшылық дәстүр, той, бесік ... ... ... ... ... ... бір ... туралы жыры немесе өлеңі), шың
(халық әндері), айтыс (қарсыластар айтатын ... ... ... ... ... жырлары (бәддұға) кіреді. Бірақ бүгінгі таңда
ескі дәстүрлі айтыс түрлері сақталмаған [22, Б. 341-365].
Жалпы ... екі жас ... пен екі ... ... ... ... ... Ауылды жерлерде ескі замандарда бүгінгі күнге дейін қыздар
мен жас жігіттер бір жерге жиналып, ... ... ... ... ал ... болса тұрып тұрады. Бір-бірлеріне қарсыласпас
үшін орталарына шекара ретінде ұзын ағаш қойылады. Сол уақытта, ... ... ең ... сөзі ... бір орта ... ... топты бөліп
отырады. Ағашты аттап қыздар арасына кіруге тырысқан жігіт бұл ... бір таяқ жеуі де ... ... Бұл ... қарсы шығуға, ешкімнің
қол сілтеуге ... жоқ. ... ... ... ғашықтық сезімін
білдіреді.
Туысқан құмық айтысы. Туысқан ... ... ... ... деп ... ... түрі жеті-сегіз буынды тармақтарға негізделген
өлеңдер болып табылады. Бұл күнге дейін өте кең ... ... ... ... және сарындар (айтыстар және ... ... ... өлеңдер өрнегі) тұр және оның кейбір ұшқындары ел
аузында әлі тіршілігін ... ... ... жиналған бес мыңнан
астам тақмақтар және сарын төрттіктері бар, бірақ көлемді делінетін ... ... ... ... әні мен өлең ... ... да толық
жиналмаған. Қаншама әндері әлі күнге дейін ... ... ... ... болатын сарын тақмақтардан басқа әр өлкелерге және тіпті ауылдарға
қатысты болатын жырлар бар, ... көбі әлі ... ... өз ... ... ... ... талапқа сай емес үзіп-жұлып кездейсоқ жинақталып
шығарылған сарындар көлемі жағынан кіші болғанымен өлеңнің ... ... ... ... кіші ... ... ағашты ұсақтайды» дегендей осы
кішкентай үлгілердің өзі үлкен пікірлер мен үлкен сезімдерді тудыра ... пен жеті ... ... ... ... ... өлеңдер
арасында қандай айырмашылық бар? Қазіргі уақытта бұл сұраққа ашық түрде
жауап беру оңай ... ... ... пен ... буын тармақтарына
негізделген өлеңдерде былай қарағанда ашық бір-бірінен айырма байқалмайды.
Әйткенмен бұлардың мақсаты, міндеті екі басқа: лирикалық ... түрі ... ... және ең ... ... тақырыбы сүйіспеншілік, тіршілік, әзіл-
сықақ туралы. Бұндай төрт жол өлеңдер бір-бірімен байланыстырылып ... ... ... ... және бейнелі баяндау үлкен рөл атқарады. ... ... қыз ... ... қашып кіреді.
Қорыта айтқанда, құмықтардың бұл диалогқа құрылған ... ... ... пішіні сақталған. Әзіл-қалжың, махаббат, сүйіспеншілік
жырлары ... ... ... ... ... ... ... формулалы шумақтарды қолданып айтылады. Демек, құмықтарда
айтыс жанры осындай көркем түрге трансформацияланып, ... ... ... ... ... ... ... Өзбектерде кездесетін айтысқа ұқсас, бірақ сатиралық
жанрға сүйенген бір өнер түрін ... деп ... ... ... ... пен ... айтысына ұқсас қырлары бар екенін атап өтеді
[23, 126-б.].
Аския қазақ халық ... ... ... пен ... ... жанр ... ... аскияның айтыстан айырмашылығы – айтыс
домбыраның сүйемелдеуімен орындалса, аския ешбір ... ... ... Бұл жанр ер ... ... ... танылып,
көбінесе шайханаларда ұйымдастырылып отырған.
Р.Мухаммадиев аския материалын алғаш 1930-1932 ... Хади ... одан ... ... жылдары «Муштум» журналы, 1960 жылы ноябрь
айынан бастап республика телевизиясы осы дәстүрлі ... ... ... ... ... ... атап ... [23, 129-б.]. 1955-1962
жылдары Узбек давлет филармониясы әртістері концерт ... ... елді ... ал ... ... ... ... екі дүркін экспедиция жасап, ел арасындағы аскияшылдарды қолдап,
олардың өнерінің дамуына жәрдемдескені – бағалы іс болған. ... ... ... де ... аскияшылардың пластинка-үндері басылып, елге
таралған [23, Б.129-130].
Аския ертеден Өзбекстанда кеңінен тараған, сонымен қатар Қырғызстан,
Тәжікстан, Түрікменістанда, ... яғни ... жиі ... ... ... ел болып атқарған үлкен шаралардың нәтижесінде Қенес
заманынан бастап ежелгі жанр қайта ... ... ... ... аския байқауы өткізіліп келген. 2000 жылдан бері Өзбекстанда
Қырғызстан, Тәжікстан ақындарының қатысуымен «Халықаралық ... ... ... ... жарысу деп те аталады. Аския тақырыбы тәуелсіз
түрде таңдалады, ... да ... ... өте білімді және сөз ұстасы
болып келеді. Аскияда екі жақтың ... ... ... ... жағдайға түсіруі, кемшіліктерін көзіне басуы көрінеді. Аския
кезінде әрі жеке тұлғалар, әрі ... ... ... ... ... оларға көрермен өнерпазбен бірге күліседі. Бұл жөнінен
аскияның тек қана ... ... ... ... ... түр ғана емес, қоғам
жағдайына бақылау жүргізетін, оған мән-мағына беретін ... ... ... ... ... жанр ... білуге болады. Ертеде атақты
Аския айтыскерлері бұл ... ... ... ... ... ... сөзі әдемілігімен, мәнділігімен және қисындылығымен халықтың
көңілінен шыққан. Өзбек халық аскиялары үлкен бір тарихқа ие. ... ... ... XV ... ... ... ... көрсетеді.
«Аския» негізінен арабша «еския» диалектілерінде өзгеріске ұшыраған
түрі. Бұл сөздің түбірі зерек және ... ... ... ... бір ... шыққан. Аскияда өткір ой, ақыл, ... ... ... және ... ... ... ... және сөз
ойындарын білу өнері сынға түседі.
Аскияның негізгі ерекшелігі ... ... сөз ... және ... Аскияда ұнамды және дайындықсыз өлең айту ... ... ... бұл ... шебердің тақырыптың дұрыстығына қатысты
түрлі-түрлі, терең және кең мағынада баяндалатын сөздерді табу ... ... ... ... Бұл үшін аския жарысына қатысатын адам өмірлік
тәжірибесі мол, ойы ... адам ... ... ... ... және
әлеуметтік өмір сырларын, сонымен қатар өзбек тілінің байлығын нақты білуі
тиіс. Бұл үшін кәсіпқой аския орындаушылары сөз ... ... ... ... ... өнер ... ... Сықақ оны анықтаушы өлшем болып
саналады. Аския үшін таңдалған тақырып екі ... ... ие ... ... ... ... мақсаты және оның әр түрлі мағынада
болған қалжыңдары. Бұл жерде әр түрлі ... ... ... ... ... ... қалжың өткір мағынада болады. Екіншісі
қалжыңға құрылған аския орындаушысының сөз, жағдай және ... тура ... Бұл ... ... ... ... және ... күлкі немесе жағымсыз мазақ, комедия , ... ... ым, ... ... және басқа сөздермен байланыс сияқты сатира өнерінің
түрлі амалдарымен қалыптасады.
Аския халықтағы кемшіліктерді ... ... ... ... ... ... ... күлкілі комедия болса көңілділікті
қамтамасыз етеді. Аскияда әр сұрақ-жауап, әр ... ... ... ... ... ... түрлері сияқты белгілі бір таптың өнері.
Бұрындары ... ... ... аския орындаушылары өздері жұмыс ... ... ... ... ... ... сынаған.
Көбінесе аскияларда билеуші топ өкілдері, хандар, мырзалар, ... ... ... іске жарамайтындықтары ортаға шығарылады.
Ташкенттік Шаменсур Баба Шайунусовтың байларды сынауы, оның ... ... ... ... ... халықтың ішінде болған ауыр
жағдайын баяндаудан ... бұл ... ... ... заманда аския халықтың көңіліндегі уайымды шығарып, қасірет пен
қайғыны азайтып, ... ... ... ... ... ... қатар, еңбекші таптың билік иелеріне бағынбаушылық ... ... ... ... кезінде пайда болған өнерлерде болса,
өмірдегі ... ... ескі ... дін және ... ... ... сияқты тақырыптар сыналып, сықақ ретінде
ортаға шығарылған.
Кейінгі жылдарда халық арасында бірнеше қабілетті аския ... ... және ... ... ... ... ие болған. Сонымен қатар
адамдардың сана-сезімінде ескі кезеңнен бері сақталып келе ... ... ... ... күнелту, біреуге жасалған опасыздық,
тәкаппарлық, ... бос ... ... қойылады, жүйесіз ... ... ... ... ... ... тіл ... жағынан өте айқын. Онда әр бір сөз ... ... бір өлең ... баяндалады.
Аския орындаушылары кейбір сөздеріне екпін түсіріп, ауыспалы мағыналы
сөздерге маңыз беріп, кейбір жағдайларда дыбыстардың орнын ауыстырып немесе
бір мақсат ... айту ... ... тілін түрлі айшықтармен дамытады [24,
Б.143-147].
Өзбектерде ... және ... ... деп ... тағы бір ескі ... ... ... айтылуы жағынан айтысқа ұқсайды. Жар-жарлар жалпы түрік
әдебиетіндегідей жеті-сегіз буын тармақтартан тұратын ... ... ... ... әні өте ... ... заманынан бері осы өлең түрі
«Ченги» деп айтады. Науаи «Мизанүл-евзан» деген ... ... ... оның ... ... көп қолданылып және тиімді болғаны айтылады:
Таңғы самал шалғынды ... ... ... ... бір ... ... тиді, жар-жар»
Hangi çimenden esip geldi saba, yar-yar,
Ki nefesinden düştü ateş canıma, yar-yar. [24, 88 ... ... неке ... айтылатын салтанатты өлең. Үйлену
тойларында айтылатынына қарағанда бұл түр ескі ... ... бұл ... ... ... ... еркектер де айтады. Үйлену
тойларында қазақтағы секілді ... мен ... ... ... ... заманның қаламгерлері жар-жар және айтыс өлеңдерінің сарындарын
әр түрлі туындыларға, драмаларға, романдарға және ... ... ... ... ... да ... осы ... байытып,
көп пайдаланады. Өзбек жар-жарынан мысал келтірсек:
|Gelin hanımın damından, ... ... ... ... kuş uçtu, yar-yar, ... құс ұшты,жар-жар. ... ... damına ... баланың шатырына, ... kondu, yar-yar. ... ... ... ... oğlan ... ... бала ... ... ile ... yar-yar. ... ... ... |
|Böyle güzel yavukluyu, ... ... ... ... bulmuş, yar-yar. ... тапқан жар-жар. |
Алайда өзбектерде ... ... ... ... ... ... өлең айту толығымен болмаса да жоғалған.
Халық әдебиетінің ажыратылмас түрлерінің бірі ... ... ... және ... да түркі халықтарында айтарлықтай басқаша құрылымға
ие болған. Кейбір жиылыстарда бір ортаға ... ... екі ... төрт
адам болып бір жыр орындайды. Осындай түрдегі айтыстарда ақын жырының бір
бөлімін ... ... ... ... үшін ... ... ... Жырының қалған жалғасын айта алмаған ақын жеңілген болып ... ... де ... ... Сонымен қатар насихат айтатын
термелер орындау арқылы да ... ... ... ... ... да ... ... жоқ. Әйткенмен оларда
әзілкеш чакчакшылар «мәшрәп» деп ... ... ... шайында бір-
біріне кездесіп, өзара қалжың ... ... ... ... ... екі ... чакшакшыны осындай жиынға арнайы шақырып,
бәсекеге түсіретін [25, С.90-92]. ... ... ... şaka,
өзбектің аскиасына ұқсас сауықтың түрі деуге болады.
Татар айтысы. Татарларда айтысқа тән белгілер әдетте салтпен тұтастықта
көрініс табады. Мысалы, үйлену ... ... «Кыз ... ... ... ... айту бар. ... татарда классикалық айтыс
үлгісі болғандығы туралы дерек кездеспейді. Ғалым И.Н.Надиров «Әйтеш жанры
Һәм аның традицияләре» деген ... ... ... ... ... ... ... дастанның кейіпкерлер өзара жауаптасуында,
сондай-ақ үйлену ғұрпында бар екенін жазады [26, Б. 122-136].
Түрікмен ... ... ... ... ... айтыстың
болғандығын және бұл айтыстың «айдышма» деп аталғандығы белгілі болды.
Қазіргі ... ... өлең ... ... айтыс қалмаған. Бірақ
өткенде қазақ, түрік және ... да ... ... болған сияқты ақындар
өзара айтыс жасағандығы туралы мәлімет бар. ... ... ... ... ... ... таба аламыз. Нежеп жеті жыл бойы
сөз зергерінің шәкірті болғаннан кейін ұстазы Ақын Айдын ... ... Ақын ... түрлі сұрақтары бар өлеңдерді Нежепке бағыттайды және
одан қалаған жауаптарын алады. Екі ... ... ... ... ... ... «Сен ... болыпсың, жолың ашық болсын» түрінде ақ батасын,
яғни жақсылық дұғасын айтқан. Ақын Айдынның, Нежепке ... ... ... ... ... ... [27, Б.31-35].
Нежептің шеберлік сынағы, тек қана Ақын Айдынмен шектелмейді. Нежеп,
үйіне қайтар ... Ақын ... ... ... бірі ... Новруз, Нежептің Ақын Айдынға шәкірт болып кейін ... ... соң «Мен ... ... ... егер ... берсең, шебер болғандығың, жауап бере алмасаң, бұл жерде де жеті жыл
бойы қызмет етесің» дейді, ... ... ... (айдышма) жеңіске
жетеді және Новруз оған «Сөз зергері болыпсың» дейді [27, Б. ... ... ... ... ... да ... болғандығы
туралы мәлімет бар. Өйткені ескі ... ... ... көшкен және
қазірге дейін келіп жеткен айтыс мысалдары бар. ... ... ... ... ... ... ... арасында таралған аңыз-әңгімелерде
оның Алтын Орда кезеңінің аяқталу және Орыс үстемдігінің орын ала ... (XV ... аяғы – XVI ... ... өмір ... жайында
болжам бар.
XVIII ғасырда өмір сүрген ... ( ... ... де ... туралы деректер бар. Байык шешен қазақ далаларын аралаған кезінде
Бұқар жырау сияқты танымал қазақ ақындарымен ... ... ... деректі талдаған қазақ ғалымы Б.Ысқақов былай деп пікір білдіреді:
«Бұхар жырау 1688-1781 жылдары жасаса, башқұрт ... ... ... ... ... Байық Айдар шешен 1710-1815 ... өмір ... ... ХҮІІ ... соңғы ширегінде , ХҮІІІ ғасырдың
басында дүниеге келіп, екеуі де ұзақ өмір сүрген» [28, 53-б.].
Башқұрт халық дастандарында да ... ... ... ... ... алғандығын көреміз. Кейіпкерлердің өзара әңгімелесулері және ... ... ... ... жазылған түрінде аударылған. Бұл деректер
Башқұрттарда да айтыстың болғанын және ... ... ақыл және ... ... ... ... ... замандардан бері халықтың қуанышы мен мұңын, жан
сезімін, табиғат пен ... күш ... ... ел ... елеулі
оқиғаларын бүкпесіз тілге тиек етіп ... ... ... ... экономикалық-қоғамдық жағдайын айнаға түсіргендей ... ... ... ... қарамай, бір сөзбен айтқанда, бетің-
жүзің демей ащы шындықты көпшіліке ... ... ... да ... ... да ... жедел де тегеурінді қасиеттерін қолдап,
қолпаштайды. Жүйрік айтыскерлер төкпелетіп, ... ... ... нөсерлетіп отырғанымен бір ауыз да шетелден келген кірме сөзді
қолданбайды, ол бұл ... ... де таза да саф ... ... ... ... АЙТЫС ӨНЕРІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Қазақ пен түрік айтысының ұқсастықтары мен айырмашылықтары
Қазақ халқы мен Түрік мемлекетінің мәдени мұрасына жататын ... ... ... ... Қазақ пен түрік айтысының ұқсастықтары мен айырмашылықтарын
зерттеп, түрік ақындарының (ашықтарының) айтысын қазақ халқымен ... рет ... ... ... М.Жармұхамедұлы болды.
Белгілі түрік ғалымы Ұмай Гүнай бір мақаласында былай деп ... : ... ... ... айтыс «atışma» деп аталады. Айтыстың
алғашқы үлгілері халық ... ... ... ... ... Қаратеңіз аумағында атма деп ... ... ... кең таралған» [29, 73-б.].
Мұнда екі адам ... ... ... ... ... ... ... Әдетте қыздар мен еркектер екі бөлікке
бөлініп, қарама-қарсы мәнде халық әндерін жиі орындап шығады. ... ... ... ... (karşıberi) деп те аталған. Әуенмен ... ... ... ... өңірлерде «атма» халық әндері деп те аталады. ... ... ... ... әр түрлі аймақтарда екі жас үйленген ... және ... ... аноним өлеңдерде де кездеседі. Бұл халық
әндерінде қарсы жағдайдағы екі кісі әнмен ... өз ... ... ... және бұл ... ... ... аяқталады. Бойдақтар
мен үйленгендердің кездесуі, әйел мен қыз кездесулері, бір ер ... ... ... ... ... тақырыбында үлгілі әндерді орындау дәстүрі
бар [30, 26-б.].
Түркиядағы ақындар жекпе-жекті кем ... екі ... ... ... ... көзіқарақты көрермендер алдында жеребе бойынша
қарсыласы анықталып, белгіленген жерде ... ... ... ... ән ... және ... сөзбен арнайы шарты бар
қатаң ережелерге бағына өткен. Айтыстың негізі ақындардың жауаптары арқылы
бір-бірін ... ... ... ... құралады және бір ақынның
жеңісімен аяқталады. Белгілі ақынның айтысқа қабілеттігін ... ... ... ... де бар. ... ... тойларда және басқа да
жиындарда, шайханаларда ақындар көрермендердің ... ... ... ... өз ... ... салған.
Түрік халқының айтысы сонау ертеден бастау алса, ал XIX ... ... осы ... ... ... жазба деректер жоқтың қасы. Ақындар айтысы
түрік әдебиетінде ХІХ ғасыр шамасында ... шыға ... Одан ... ... ... ... да ... мәліметтер болмағандықтан оны
дәлелдейтін дерек жоқ. Алғашқы маңызды ақындар ... ... жылы ... ... мен ... ... ... [31, 169-б.].
Қазақтарда хатқа түскен алғашқы айтыс белгілі «Біржан сал мен Сара
қыздың айтысы» ... ... мен ... ... ... рет 1898 жылы
Қазанда тасқа ... ... ... ... Ал, ... 1871 жылы ... ... [32, 153-б.].
Осы деректерге сүйенсек түрік пен қазақ халқының айтысы арғы ежелгі
заманда басталғаны белгілі. ... ... ... тілі ... ... ... дерек айта алмаймыз. Бірақ бір ... ... пен ... ... ... ... ... шамамен қатарлас болып отыр.
Түркиядағы ақындық өнердің ең көп тараған ережелер ... ... ... ... ... ... әділқазылар алқасының
құрамы анықталады. Ақындар жеребе бойынша қарсыласымен айтыс ... ... ... ... ... ... жасы үлкен адам не ұстаздық
жасаған немесе елге белгілі жеңімпаз ақын бастайды.
Бірінші сөз басын бастаған ақын айтысты ... бір ... ... ... ... ақын бұл ... ... жалғастыруы міндетті қатаң
талап етеді. Бұл әдіс қазақтағы қайымдасуды еске түсіргенімен ерекшелігі де
жоқ емес. Осылайша айтыс кезектесіп ... ... ... ... жеңімпаз
айқындалып, түрлі сыйлықтармен марапатталады. Ал жеңілген әріптесі аспабын
қарсыласына тарту етіп ... ... Ал кей ... ... ... бас тартуы шарт. Жеңілген ақын орнынан тұрып, жеңген ... ... жасы ... ... қолын сүйеді. Жеңімпаз жеңілгеннің
аспабын кішіпейілдік ... кері ... ... Егер айтыс барысында
ақындар бір-бірімен сөз таластырып, ашуға бағындырса, балағаттаса, ... ... ... шайыр жеңілген ақынның ... ... ... ... ... ... ақын ... айтысатын құқынан мәңгілік
айырылады. Осылайша жеңімпаз қошеметке ие ... Егер сол ақын ... ... ... оның аты ... айналады. Кез-келген жарыстар сияқты
әр ақынның өз жанкүйерлері болады, олар екіге жарылып, өз ... ... ... ... үш ... бөле ... ... айтыс «назире» деп аталады. Бұл «назире» тобының шарты,
негізгі мақсаты ақындардың бір-бірімен ... және ... ... Бұл ... ақынның жеке өміріне қатысты сұрақ-жауаптар қойылады
немесе әр түрлі тақырыптардағы көрген-білгендерін ортаға салады. ... ... ... ... қарсыласына басымшылық көрсетеді. Ең көп
кездесулердің алғашқы және ... ... орын ... ... ... ... қатарына жатқызылады.
Екінші топтағы айтыс «атышма» деп аталады. Мұндағы топ айтысында
айтыскерлер қарсыласын нысанаға ... оның ... ... төмендетіп
көрсетуге тырысады. Айтыстың бұл түрінде қарсыласын кемсіту және өзін одан
артық санау әдеті де бар.
Үшінші ... ... ... деп ... ... топ ... ... сұрақтарына дұрыс және нақты дәлелмен жауап ... ... Ақын ... жеңу ... шешімі жоқтай қиын
сұрақтар қояды. Бірақ қарсыласы сұраққа дұрыс жауап бере ... ... ... жеңілген болып саналады. Бұл айтыс түрі халық ... ... Ақын ... шеберлігін, ақылын дұрыс жауап табуға жұмсайды. Осы
себептен дұрыс жауап беру үшін кейде ... ... аса мән ... ... үшін ... ... пайда болуын, о дүниедегі өмір,
пайғамбарлар тарихы және түрлі аңыздар ... ... ... ... ... бұл ... кейбір діни-танымдық сипаттағы жұмбақ
айтысына тән екені еске түсіреді.
Сонымен түрік айтысы суырыпсалмалық ... ие, ... ... тарту,
ән айту секілді өнер түрлері де қат-қабат кездеседі. Сонымен қатар жұмбақ
айтыс түрі де бар. Жұмбақ ... ... ... ұқсас болып келеді. Ал аға
ақынның ұйқас ұсынып, әріптесінен соған лайықты жауап күтуі, өлең ... ... етуі – ... ... хас өнерпаз болатын себебі, олар өлең сөзін өзі ... ... ... ... айтыскерлер тіпті ән, күй де шығарған) тудырады,
ал саз ... ... ... ... гармон т.б) ойнайды және өзі
орындайды. Сондықтан да ... ... ел аса ... ... ... ... халық театры деп те баға берген [33, Б.33-34].
Қазақ ... ... ... ... ... ерекшелігі сол,
онда ұйқасқа аса мән ... ... ... ... ... ... ережеге, қатаң қағидаға құрылған белгілі бір ... ала ... ... ... болады. Түрік айтысында бастаушы ақын ... ... ... да, ... ақын сол ұйқасқа сай өлең құрауы керек. Осы
ереже сырттай қарағанда түрік айтысын ұйқас қуу, ... ... ... ... ... ... ... небір күрделі де тосын
ұйқастарды «қиыннан қиыстыра», шумақ құраумен бірге мағыналы да көркем жыр
додасын ... ... деп ... атап отырған себебіміз, түрік
айтысында әр ақын төрт жол ғана өлең ... ... ... ... ... ... ... әріптестердің сұрақ-жауабы бір-бір шумаққа қана сыйып өлең
құралуы тиіс. Бұл ... ... және ... ... бұл қысқалыққа
төселіп, машықтанған деуге болады.
Ғалым Гүнай бұл тақырыпта былай дейді: ... ... ... ... ... жан ... негізгі кілті шын мәнісінде ұйқас пен ырғақ
екендігі даусыз. Шебер ақындар небір тапқыр ұйқастарды ... ... ... ... ... тек қана ... ... беріп қоймайды,
сонымен бірге өзгеше қызметтерді жауапкершілігіне ... ... сол ... ... ... ... ... да көмекші болады [30, 33-
б.].
Түрік сөз додасының тағы бір бөлімі ... деп ... ... ... ашу» ... орын ... Бұл ... айтыскерлер тосын
ұйқастар сайысын жасайды. Қарсыластар бір-біріне небір жұмбақ, қалтарысы
мол ұйқас ... ... ... ... баспалап, жаңылдыруды, сөзден
тосуды, жолдан тайдыруды көздейді.
Бұндай қитұрқы ұйқастар ... ... ... төмендегідей түрлерге
бөлінеді:
Тура немесе мол ұйқас. Бұл кезеңде бас үлкен ақын жас ақынға тілге тез
оралатын, өлең сөзде көп ұшырасатын, бір ... ... ... емес ... мол ... ... ... ереже жас ақынды тәрбиелеуге, жұрт алдына
шығарып, ... ... ... ... ... ... үшін ... оңтайлы
тәсіл.
Тар немесе сирек ұйқас. Ұста ақын өз қарсыласын ... ... ... үшін оның ... ... ... сирек кездесетін күрделі
ұйқасты ұсынып сынайды. Әріптестер бір-бірінің өлеңді қиыстырып қиыннан өре
алатын хас шебер ... ... ... өту ... ел ... ... ... болып табылады. Бұл кезеңде айтыскерлер бір-бірлеріне
шеберлік, жылдамдық, ... ... ... үшін ... да жасайды. Жабық және тар ұйқастар көбінде ... ... жас ... ... ... ... ... немесе сабақ беру,
айтыскерліктің ауырлығын көрсету үшін ұсынылады.
Сонымен қатар айтыскерлер арасында шеберлік көрсету үшін үштік, төрттік
ұйқастар да ... ... бұл ... ... өте көп. Бұл ... бұл ... көп қолданбайды.
Айналмалы ұйқас. Бұнда шумақтың соңғы жолындағы ұйқас келесі ... ... ... отыруға тиіс. Айналмалы ұйқастарда ұйқасты
қалыптастырған сөз өлең бойында әлденеше рет ... ... ... Бұл ... өлеңде қолданылған ұйқастар
мен ұғымдар логикалық тұрғыдан сырттай ... ... ... ... ... мағына береді, іштей бір-бірімен берік үйлесіп
тұрады. Айтыс «біреу не? екеу не? үшеу не?» деген күрделі ... ... ... ақынның ойшылдығын, дүниетанымының зеректігін көрсетеді.
Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... ... түр, сол
себептен көп тарала қоймаған
Қайталама ұйқас. Айтыскерлер өлеңінде шумақтардың төртінші ... ... ... ... ... ... ... Дәстүр ішінде
қызметі өте оңай болғандықтан көп мөлшерде мысалдар ... ... ... ... ... беру ... ... қолданылады. 
Түрік айтысының кезеңдеріне тоқталсақ төмендегідей:
I. Қарсы алу
II. Еске түсіру
III. Дидарласу
Дидарласу бөлімін ... ... ... бөлуге болады:
1. Бастау (Ұйқас беру).
2. Үгіттеу-насихаттау
3. Жұмбақ айтыс
4. Наразылану
5. Өтірік ... ... ... ... [30, Б. ... ақындар айтысы осы тәртіпке, бұл жүйелеуге қатаң ... ... ... Сәлем беру бөлімі кейде тек қана ресми
мекемелердің ... ... ... ... еске ... ... ... жалпы айтыстардың барлығында кездеседі деуге ... ... орын ... ... мен ... ... көбінесе айтылмайды. Қазіргі айтыста наразылану және жұмбақ
бөлімдері ... еш ... айта ... [34, ... осы ... ... тоқталып талдасақ.
I Қарсы алу (Сәлемдесу) бөлімі.
Айтыстың бірінші ... ... ... деген атау беріледі.
Бұл бөлімде айтыскерлеp көрермендерге және бір-біріне «Қош келдіңіз»,
«Сәлем бердік» деген ... ... ... ... ... ... кезектесіп те, немесе өзі де жалғыз айта алады. Бастауды
әсерлеу, бейнелеу үшін маңызды ... ... ... ... ... бір ... ... Бұл бөлім қазақ айтысына да тән ... ... ... ... ... ... «қарсы алуға» орын
берілген. Бұның себебі шайханаларға келушілердің арасында ... ... ... ... тыс ... емес ... қарсы алу әдебін көруге болады.
Ресми ерекшелікте және одан да көп жарыстық қасиеті бар жиналыстарда
немесе ерекше еске алу ... ... ... іс-шаралар өтетін
бағдарламаға бағынуы тиіс.
II Еске түсіру.
Ақындар бұл бөлімде өздеріне дейінгі өмір сүрген халық ішіндегі ... ... ... ... ... ... ... тұту, аруақты ақындар мен ... еске ... ... пір тұта ... ... ... шақыру – ... ... де бар. ... айналатын тәтті арманға,
Ақынға шабыт келер шаттанғанда.
Сиындым Бекет ата аруағына,
Мәңгілік арқау болған дастандарға. [35, 259- б.].
Серікзат:
Ағайын, баста ... ал ... ... ... ... ... қандастарым,
Аман ба, жекжат-жұрат, мал-бастарың...
Шалкиіз, Бұқарлардың ізіменен,
Толғансам топты жарар қалмас па әнім?
Солардың сарқытындай сөз ... ... бар ... [35, 119- б.].
«Еске алу» бөлімінде шебер айтыскерлер ескі айтыскерлердің шығармалары
орнына өздеріне байланысты және ескі ... ... ... да
орындай алады.  
III ... екі ... ... ... ... сұхбаттасып, сөз найзасын
сілтейтін айтыстың ең қызықты бөлімі. Ақын кездесуінің ең ... ... ең көп өнер мен ... қажет ететін негізгі бөлімі. Төрттіктердің
бөлісіп кезекпе кезек қарсылықты түрлі тақырыптарда ... ... ... ... ... ұйқас жоспарларына сәйкес өлең ... ... ... ... ... ... [30, 50 ... халық арасында көп тараған және шеберлікті, өткір әрі алғыр болуды
талап ететін ... ... ... ... ... немесе ақындардың өз
арасындағы бәсекеге байланысты бір ... ... ... ... ... Екі ақын берілген ұйқаста, әріптес ақынның ... ... ... ... ... ... ... шумақпен бір-бірлерін таныстырады. Одан
кейін тақырыпқа байланысты айтысады, өздерін асыра мақтайды. Бір ... ... ... ... ... ... ... Жарыстың
кульминация кезінде бір-бірін кемсітетін, ... ... ... Бұл ... ... ... тамашалайтын кезеңі
болып табылады. Айтысты ... ... ... ... ... жақсы, күшті жақтарын мойындап сөз сайысын бітіреді.
Әрине, қазақта ... ... ... ... жоқ, бірақ айтыстың шырқау
шегі, қызған бөлімі ретінде осы кезең дәстүрде бар.
1) Бастау (Ұйқас ... ... ... «Ayak» ... Бұл ... аяғы
деген ұғымнан шыққан. Сондықтан бөлімді «Ayak Açma», яғни «аяқ ... деп ... ... ең қарт ... ... ақын ... дүз аяк немесе гениш
аяк (тура немесе мол ... деп ... жиі ... бір ... ... Бұл ... ... шек жоқ, сонымен бірге ... ... ... болмайды. Ақындар айтыс себептерін
айтқандары ... ... ... бір тақырыпта басталған ұйқасқа сәйкес
қарапайым, маңызды тақырыптан тыс, оңай өлеңмен айтысады [30, 50-б.]
Бір сөзбен айтқанда, бұл бөлімде өлеңнің сырт ... ... ... ... ... Бұл ... келген ақындарды қыздыру, кіріспе жасау
бөлімі.
Осы айтыстарда қолданылған ұйқастар бара-бара кеңнен тар ұйқасқа ... ... ... ... тура бір ... алады. Ақындардың бір-
бірлерін кемсітіп келеке етуді бастаған негізгі дидарласу бөлімінде болса,
ешбір ... ... бірі ... беріп сынамай, еркін ұйқаспен айтысады.
Мұны қазақ ақындары секілді ұйқас ұсынуға мүлде ... деп ... ... ... тек ... ақын ғана ... кез келген ақындардың
біреуі ұйқас береді, екіншісі болса сол ұйқаспен айтысты жалғастыруы керек.
2) Үгіттеу-насихаттау (Öğütleme)
Бұл ... ... «кең және мол ... бір-біріне дұрыс жол
көрсетеді, ... ... ... ... ... ... Ақын қарсыласына сабырлы болуды насихаттап, уақыты ... ... ... ... айтып, айтысты бітіреді.
3) Жұмбақ айтыс бөлімі. (Bağlama - Muamma)
Жұмбақ айтыс айтыстардың ... ең ... ... ... өнер және діни ... немесе мұсылман аңыздары тақырыбында бір-
бірін сынайды. Бұл бөлімде өте ауыр ... да ... ... ... әрі білім, әрі өнер жағынан сынайды.
Бұл бөлімде ақындардың бірі басқасына сұрақ қояды, ... ... ... ... жауабын төрт жол, яғни бір шумақпен береді.
Шумақтағы жол саны шексіз ... ... ... беріп тұрған айтыскер шумақ
арасына екінші ақынға өзінің сұрағын қоя ... ... ... ... ... ... толығымен қамтылған болса, екінші айтыскер
жаңа бір ұйқас беріп, өзін тергеген ақынды ... ... ... ... ... ... жеңілген ақынды кемсітеді. Сойы мен тегіне
байланысты, адамгершілігіне байланысты ауыр ... ... Оған ... ақын ол ақынға ескерту жасау үшін наразыланады (Günay ... ... ... ... ... келеке етіп қана қояды, бұл іс ары
қарай бармайды. Ақынның нәсілін, ... ... ... ... кейде екі ақын арасында, кейде тек бір ақын
тарапынан болады. Наразылану Түркия шығысында кең ... ... ... ... Қазіргі айтыста қарсыласқан ақындардың
жеңуінен кейін әріптестер ешқайсысын ренжітпейтін жол қалыптасқан. Бұл ... ... ... де ... Ескі ... ... көп
қолданғанмен қазіргі ақындар бұған аса ынтық емес [36, 203-б.].
5) Өтірік өлең бөлімі (Yalanlama)
Айтыстың бұл бөлімінде ақылға сыймайтын өтіріктерді ... ... ең ... ... Ақындар ең азында бес шумақтан ... ... ... ... ... ... көп
қолданылатын бір түр емес.
Өтірік өлеңдерде ақылға сыймайтындай өтіріктерді айту – ... Осы ... ... оңай ... ... ... ... ақындар үшін оңай болмаған. Өтірік өлең айту ... ... ... ... етеді. Өйткені ол кез келген адамның қолынан келе бермейді.
Ақын белгілі бір мақсатқа бағытталған өтірік өлеңдерінде ой мен қиял ... ... және бір өнер ... ... ... ... ... әдебиетінде «Қырық өтірік», «Тазшабала» және «Алдар Көсенің
хикаяларында» ... ... ... ... ... ... ... ақындар өз жағдайларын сөз еткенімен негізінде жалпы
қоғамның жағдайы жатады. Бұл өлеңдерде өтірік айтылғанымен астарында ... ... ... яғни ... мен ... ... ... болып келеді. «Күлдіргі әдебиетке өмірде болмайтын оқиғалар мен
жағдаяттарды ... ... ... де кіреді», – деп жазады
Х.Досмұхамедұлы [37, 28-б.].
Өтірік өлеңнің ертегіде ... ... ден ... ... ... «ертегісімек» деген жанрға жатқызып, «ертегісімек –
шынға жақын әңгіме болады», – деп түсінік береді. Яғни, ол ... ... ... ... ... ... [14, 283-б.]. Өтірік өлеңдерде
ескірген ырымдарды, кертартпалықты, надандықты ирониямен ... ... Бұл өз ... бір ... ... мен ... ... [38, 33-б.].
Қазіргі қазақ айтысында да өтірік өлең түрі бар. ... ... ... ... ... мен ... атындағы ұлттық
консерватория студенттері сайысқанда Әл-Фараби университетінің ... ... ... ... шықтым балықпен, жолда бензин бітіп қап әуре
болдым» дегенінде оған ... ... ... ... ... алар төмен,
Мақтансаң Айға жетпей қалар төбең.
Әріптес неге айтасың ... ... ғой ... ... ... бір жауап берген.
6) Мазақтама (Taşlama)
Ақындар бір қоғамның, бір жердің немесе бір-бірінің кемшіліктерін,
қателерін, жаман жақтарын ... ерсі ... ... кекете сөз етеді.
Ақындар айтысының бұл кезеңі келеке ету мен ... екі ... ... ... ... ... ... жарасымды
болмайтын және дәстүрде құпталмаған ... де ... ... ... әділетсіздікке бір қарсы шығушылық болады. Бұл жерде мағына
жөнінен ауыр болған, әдісіне ... ... ... ... ету. ... ... ... ескерту беріп, тұспалдап айту үшін де қолданылады.
7) Бірін-бірі қиын жағдайға түсіру бөлімі (Түкетмедже)
Ақындардың шумақтарында, ұйқастарында еріндік дауыссыздар «б, м, в, ... ... ... ... ... салынып, айтысу бәсекесі ұсынылады.
Ақындар айтысқанда еріні-ерінге тимеуі басты шарт. ... ... ... ... сөздермен орынын алмастыра жырлап, ... ... ... ауыстыра отырып, қиыннан қиыстырып өлеңдетіп, шеберлігін,
қабілет-қарымын, алғырлық пен ... ... өнер ... ... ... дыбыстарды айтпауға сақтық жасап еріндеріне ине қою ... де ... ... ... бір ... түрі болса, қарсыласқан ақынға
айтылуға болмайтын бір сөзді ұйқас етіп ... ... ... сол ... ... Айтылмайтын «кілт сөзге» жеткенге дейін қолданған ұйқасы
сирек табылатын сөздермен айтысады. Ең ... ... ... ... «кілт сөзд» ұйқас үшін айтуға мәжбүр болады.
Қазақ ... ... дәл осы ... кездеспейді. Белгілі бір
дыбыстарға тыйым салу, ұятты сөзді итермелеп әдейі айтқызу, ... ... ... етіп пайдаланып, қыспаққа алу әдісі қазақта жоқ.
8) Қоштасу
Айтыстың соңғы бөлімінде ақындар бір-бірлерін мақтап, құрмет ... ... бір ... ... Ақындар бұл бөлімде бір-бірінен,
көрермендерден кешірім сұрап ... ... ... ... ... барады. Бірақ жасы кішкентай ақын ұрыс-керіс ... үшін ... ... жол ... ... сөз ұстасы болуы үшін осы әдет пен ережені білуі және ... ... ... ... ... ... түрік айтысындағы композициялық бөлшектерді, ішкі
құрылымды белгілі ... ... ... да ... ... ... жүйе ... айтыста бірдей сақталып, тұтас күйде көрініс таба бермеуі
де мүмкін. Біз ... ... ... ... ... ... етіп
жүйеледік.
Қазақ пен түрік айтысында ең бір ... ... ... ... елге кең ... бір ... аспапты міндетті түрде қолданады.
Түрік ақындық әдет-ғұрпындағы музыкалық ... ... және ... ... ... әуен ғана енгізбейді, оның басқадай да ... бар. ... ... ... ... ... оңтайлы
етеді, шабыт пен сезім сыйлайды, шайырдың ойлау қабілетін арттырады, сөйлеу
мәнеріне сенім тудырады. ... ... жоқ ... ... ... душар болады. Домбыра ақынның жан серігі, қимас ... ... ... ... бағламасы болмаса сусыз диірмен сияқты
ыңғайсыздыққа ұшырайды. Анкарада 1976 жылында ... ... ... ... айтыскері Мұрат Чобаноглу, Шереф Ташлыова және Рүстем ... ... ... ... ... ... ... сағат бойы төкпе айтыса беретін айтыскерлердің сусыз диірмен сияқты
қолапайсыз күй кешкенін байқадым. Карста ... ... ... ... ... Бағлама жоқта ақындар өлең жолдарындағы буын
санын тексеріп түзету мен сөздерді жүйелеуде тиіс ... ... ... ... ... ... ... сұлу саз ритммен өлең сөз
үйлесімі ... ... жиі ... ... және нашар,
көріксіз шумақтар туды. ... ... отты ... ... [39, ... ... ... театрының үлгісі. Бұл туралы М.Әуезов, Е.Ысмайылов,
С.Қасқабасовтар жақсы дәлелдеп айтқан. Бір сөзбен айтқанда, ақын ... ... тең. Оның ... ... ... ... ... жайттарды дәлелдейді.
Қазақ пен түрік айтысында ақындар қарсыласын жеңу үшін айла-әдіс
жасайды. Бұл ... ... ... – екі палуан күрескені ... ... ... сияқты, екі батыр жекпе-жек ұрысқаны сияқты, ... ... сөз ... аңдып, бірінің-бірі қапысын тауып жеңу үшін
айтатын өлеңдері. Ақындар әдісін сөз ... ... ... сөзбен
шаншып, жеңеді. Әрқайсысы сөзбен шаншуға қолайлы,осал-оңтай жерін іздейді.
Басында, ісінде, жұртында, ұлтында ... ... ... ... ... яки сөзбен қамап, жан-жағын бөгеп, тоқтатады», – деп ... ... ... деп ... ... Шөже ... екі көзі бірдей су
қараңғы табиғи кемістігін қарсыласының мін санап, көлденең ... ... ... соның өзін орнымен ретін тауып пайдаға асыруды ойластыратын
болған. Ол ... ... ... он жеті ақын түк қылған жоқ» деп
айбат шегіп қана ... «бар ... ... ... жаз» деп ... ... Тезекбайға «Соқыр қылды тәңірім көрмесін деп, Жамандықтың
соңына ермесін деп» десе, Құнанбайдың ақыны Балтаға: «Жалғыз соқыр халқыңа
тынышсыз болса, ... мына ... ... деп тап ... ... айтыс дәстүрінде негізінен қарсыластан өнер жағынан артылу, асып
түсу қатаң ... шарт ... ... ұйқас пен өлшемге байланысты
болса, керісінше Қазақстан ақындық дәстүрінде ұйқас мен өлшем ... де, ... ... ... ой, ... сын, ... ... пен дәйек,
суырыпсалма өнерін ұштастырып әріптесті мат ету. Бірден менмұндалап тұратын
ерекшелік-қазақтағы ұйқас пен өлшем Түркия ақындық ... ... ... ... Сөз ... ... басты мән бермейді, ол мағынаның
қасында қосалқы қызметте. Бұрынғы топтық қайым ... ... ... ... ... ... ал әйтпегенде ақындар ұйқасты ... ... ... ... ... ... жеңу, жеңілу ұсынылған ұйқасқа лайықты ұйқас,
сөз таппағаннан емес, көбінде логикалық ... ... ... ... ... болады да әріптестер сөз таппағаннан емес, уәжге
бойұсынып, ақиқатты аттай ... ... ... тізе бүгеді.
Қазақта мысал айтыс түрі ... ... ... ... мен
Майлықожаның айтысы», «Атығай Тоғжан ақынның домбырасымен айтысы», ... мен ... ... ... ... мен ... ... айтыс»
т.б. айтыстар көп. «Тары мен тарышының» айтысы да ел ... көп ... ... ... ... осындай мысал айтыс үлгісі кездеспейді.
М.Әуезов «Айтыстың көпке жайылғандық ерекшелігінен және ойын-сауықтың
ең бір қызықты түрі болғандығынан, бұл ... ... ... жанрларындай
емес, қазақтың әйелдерінің қатынасы да аса көп болады. Бұл жай да, айтыстың
қазақтағы жалпылық өнер ... бір ... ... Анығында, қазақ
фолклоріндегі ең бай жанр – айтыс ... ... ... ... ... ... ... көптен көбі еркек ақын мен қыз ақын, әйел
ақындар арасында болған ... ... ... ... ... ... өлең қазынасының қақ жарымына жақынын атақты ақын қыздар: Ақбала,
Күнбала, ... ... ... Ырысжан, Тәбия, Мақта, сияқты нелер жүйрік,
өнерпаз ақын-қыздар, келіншектер туғызған», – деп жазады [40, 235-б.].
Бір анықталған жайт, түрікте әйел ... ... өте ... ... тарихта болған әйел ақындар туралы деректер де жоқ. Қазақ ... ... ...... ... М.Әуезов атап көрсеткендей,
шынымен, өте бір бағалы ерекшелік ... ... ... ... ... діні ... ... енгені белгілі, бәлкім, осы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... дәстүрінде әйел ақындар шынымен аз-ақ. Негізінен
түрік әйелдері еркек ... ... елді ... ... аралап,
айтысуға мүмкіндігі болмаған. Қоғамдағы ... ... ... ... ... және қоғамның көзқарастары әйел ақындардың айтысқа
қатысуына, өздерін көрсетуіне, даңққа ие ... ... ... әйел ... ... дәстүрінде жеміс берген Емине Бейза Бажы,
Бану ... ... ... (Бажы) Дурду, Назлы Гелин, Синем Кыз, Хасибе
Хатун және Хасибе Рамазаноулы және Айше ... т.б. ... ... ... – ақын ... ... ... әйел ақындардың ең үлкен мұңы.
Бұл тақырыпта «Ақын Нуршах» ... атты ... Мерт ... ... ... деп ... мен бұл құқықтарды еш көрмедім. Әйел ... үшін көп ... ... бірақ мен ол қиындықты жеңіл
қабылдадым және қазір де ... бір ... ... жөн ... ... ... сезінбеймін » [41, 173-б.].
Түркияда әйел ақындар айтысының саны да аз. ... әйел ақын ... ... ... тән ... ... да, әйел ... өздері еркек
ақындармен айтысуды қаламайды. Түрік айтысы тек ... ... ... әйел ақын ... орынсыз сөздерден қорқып, Рейхани және
Илхамиден басқа ... ... Ақын ... ... ... ... шайханаларында суырыпсалма айтудан тартынбаған. Екі ... ... ... ... ... концерт үшін қажетті көпшілік жиналғанға
дейін Гиресундықтардың, Ерзрумдықтардың, ... ... ... ... ... ... бос қайтқан: «Ешкімде
ақша да, көңіл күй де жоқ болатын. Неге бұлай ... ... ... ... ... әсерінен жабылған, не болмаса Балқан жерлеріне
көшіп кеткен. Шайханада ... ... шай ... ... ... қалай
ақша берсін. Басқа бір себебі де батыс мәдениеті ... ... ... Егер поп музыканты келсе, өзгеше бір ықыласпен қарсы
алынар еді. Ақындық дәстүрдің бағасын ... ... ... ... ... ... намаз оқитындар».
Мемлекет тарапынан демеу болуы тиіс және материалдық жағынан да қолдау
көрсетулері керек. Барлық ... ... ... ұйымдастырылуда.
Қазақстанда және Әзербайжанда ... ... ... ... тиіс және ... әйел айтыскерлерге де қолдау көрсетілуі
қажет, Қазақстандағы және Әзербайжандағы «Айтыскерлер мектебі» зерттелуі
тиіс. Өйткені мәдениетті ... ... ... ... ... ... зерттеулерін үйренбегені салдарынан дәстүр ... ... одан да ... және ... ... ... де ... тіпті жоғалуға жақын күйде.
Бірақ барлық жағымсыз ... мен ... ... мүмкін емес
жағдайларға және қоғам тарапынан өздеріне ... ... ... ... үй іші мәселелерімен ғана айналысып қалмаулары керек.
Айтыскер әйелдер ... ... ... жан ... ... ... ... қауымнан, керек десең бұқаралық ақпараттардан қолдау
табуы қажет.
Қазақтан түрік айтысының ерекше бір ...... ... ... Егер ... ... ақын ұста ... тіл тигізсе,
жеңімпаз оны бағлама аспабымен басынан ұратыны, ... ... ... ... шарт деуге болады.
Бұл ескі дәстүрге мысалдар бар. Мәселен, Семикале ауылынан, Шефиле атты
бір айтыскер ақындығын дәлелдеп, атақ-даңққа ие болу үшін ... ... ... Карстың Чылдыр ауданындағы Сухара ауылына барады. Бірақ
жеңілістен қорыққаны үшін өзін Ақын ... деп ... ... ... ... ... ... ауылына кері қайтады және одан
кейін ... ... ... Бұл ... ... Ақын ... ... Сол мезетте Ақын Суммани де Шенликтің ауылына келеді. ... ... ... ... ... және ... ... кездесіп
қалады. Екеуі де аз уақыт бұрын ... ... өзін ... ... ақыннан оның Шенликпен кездесуде жеңіліп, бағламасын тастап
кеткендігі туралы әңгіме ... ... ... ... ... ... бір шешімге келіп, әрі әңгімелері жарасып, әрі
айтысады. Соңында бір-бірін жеңе ... ... ... ... ... кейін ауылына кері қайтады.
Айтыста жеңілген ақынның басына ... ұрып ... ... ... көп. Карслы ақын Зүләлидің 16 жасында ... ... ... ... ... ... жас ақын әріптесінің басына бағламасын
ұрып сындырған. Зүләли ... ... ... «Мен ... сындыра
алмаймын, ұстазым сындырсын» дегеннен кейін ұстазы ... ... және ... бағламасын қолынан алып, оның басына ұрып сындырады [42, Б.78-
100].
Қорыта айтқанда, айтыс ... екі ... ... ... ... ... ... Ол дүйім жұрттың, қалың елдің
көзінше, ашық та әділ жағдайда бәсеке түрінде өтеді.
2. Ақындар бір-бірінің немесе елінің мінін-кемшілігін, аяусыз сынайды,
бірі-біріне ... ... ... ... ... айтыс соңында екі ақын ештеңе
болмағандай татуласып, достасып айырылысады.
3.Ақындарды көрермендер екіге жарылып қолдап-қолпаштайды, жанкүйерлер
қызба ... ... кей ... ... ... ... ақсақалдар айтысқа
төрелік жасайды.
4.Ақындардың қолында музыка аспабы болады, ... ... ... дарыны да сынға түсіп отырады.
Енді айырмашылықтарға тоқталсақ, ол төмендегідей:
1.Түрік айтысында ұстаз ақын ... ... ... ... ... ... сол ... аясында ғана айтысын жалғастырады және өлең тек төрт жол,
яғни бір шумақтан аспауы керек. Бұл қатал ... Ал, ... ... ... ... ... көлемді болады. Түрік ақыны негізінде ұйқас таппаудан
жеңілсе, қазақта әріптестер мағыналық, логикалық, деректік уәжге бас ұрып,
жеңіліс ... ... ... жеңілген ақын жеңген әріптесіне бағламасын
ұсынатын болған. Жеңген ақын әріптесіне ашуланса, оны ... ... ... ... Егер ... ... масқараға ұшыраған ақын
айтысатын құқынан өмірбақи біржолата айырылатын. Қазіргі жағдай да ... ... ... ... ... иеді. Қазақта мұндай қатал ереже
кездеспейді.
3. Түрік айтыс өнерінде әйел ақын сирек ... ... ... ... дәлелдене түсті.
4. Сонымен бірге түрік ақындары бір-біріне бір шумақ қана өлең айтып
айтысады. Яғни, айтыстың көлемі ... ... тар ... сөз.
Өйткені айтыстағы шарт, ереже солай, дәстүр соны ... ... ... ... да ... ... Мәселен, түрікте ең ескі ақын ... ... мен ... ... айтысы 1851 жылы болған дедік. Бұл
айтыстың хатқа түскен ... – елу бір ... ... бұл 204 жол өлең ... [43, ... ... ... шамалас хатқа түскен Біржан-Сара айтысының көлемі
бұдан 4,3 есе ... яғни ... 887 жол өлең ... ... ... 510
жолын Сара, 377 жолын Біржан сал айтқан. ... ... ... ... ... ... басым екені мәтіндерден анық
көрінеді.
2.2 Қазақ пен түрік әдебиетіндегі айтыстың ішкі ... ... ... ... ... өтетін айтыс өнері қазақ
қоғамында айрықша бір орынға ие ... ... ... ... ... ... ... барысында бірнеше түрлері пайда болды.
Қазақ сөз өнерінің білгірі М.Әуезов «Айтыстың бірінші түрі – әдет-салт
айтысы. Бұл көпшілік болып, ... ... ... ...... болады. Халық ақындарының жіктеуі бойынша, ақындар айтысының барлық
тобы, сыртқы көлеміне қарай, түр ... ... екі ... ... ... – түре ... ... – сүре айтыс. Түре айтыс бір-бір
ауыз өлеңмен қысқа, шапшаң ... ... ... ... қатар,
жалпы көпшілік қолданатын, жалпылық түр. Сүре айтыс – тек суырып салма,
өлеңге әбден төселген, ысылған ... ... әр ... ұзақ сөйлеп, көп
жыр төгіп, көсіле жырлайтын түрі болады», – деп жазады [44, 235-б.].
Айтыстың табиғи дамуына және ... ... ... ... ... ... кейінгі зерттеушілер де бірауыздан
саралап, ғылымда дәлелдеген:
1. Әдет-ғұрып айтысы: а)Бәдік, ә) Өлі мен тірінің айтысы, б) ... в) Қыз бен ... ... г) ... ... айтыстар.
2. Ақындар айтысы: а) Ру айтысы, ә) Жұмбақ айтыс, б) Діни айтыс, в)
Жазба айтыс, г) ... ... ... ... ... айтысы көптеген түркі текті халықтарда бар, шынында ... бір ... ... ... жиналған қауым (топ) өлеңді қосалқы құрал
ретінде пайдаланады. Яғни, бұл кәсіби өнер ... ... ... ... тек қана салтпен синкретті тұрған айтыс өнерінің байырғы бастау көзі
десе болады. Бұл туралы М.Әуезов «Ондай айтыстардың өлең ... де ... ... ... жаттанды сөздер болады. Сондықтан, ... ... ... сияқты қорытындылар болмайды. Және өзге өнер
жарысының айтысындай бір ... ... ... жол ... ... тартуы
болмайды», – деп жазады [8].
Қазақ ауыз әдебиетіндегі салт жырларының ... ең ... ...... ... ... кейбір зертеушілерге сүйенетін болсақ «бәд»
түбірінен шыққан. Жындану, көтерілу түсінігіне үндес келген бұл сөздерден
безік және ... ... ... ... ... ... ... безік (діріл), безгек (діріл), безітті (дірілдетті) деген ... бар, ... ... безгек «ауруы ұстаған безгек сияқты» деген
мағынада. Құмық-балқар ... ... ... ... ... безгек (от, ыстық, безгек), қырғыз түрікшесінде бұл сөз ... ... Ал ... түрікшесінде болса безгек сөзі безгек түсінігіне
келеді [45, 66-б.].
Безгек, беззек немесе безик ... ... ... ... басында емдеу мақсаты ретінде айтылған дуа сөздерінің бірі ретінде
пайда ... Бұл ... ... ... ... былайша қорытынды
жасаған: «Фольклор туралы еңбектерде «бәдік» сөзі екі ... ... ... а) мал ... аты ... ә) өлең (айтыс) түрі
ретінде.
Сондай-ақ бәдік қызметі жөнінде үш ... ... ... малды емдеген; 2.Бәдікпен адамды емдеген; 3.Бәдікпен
малды да, адамды да емдеген... ... ... ... ... қыз, ... ... аталмайды, сол арқылы ол айтыстан
ерекшеленеді де. ... қыз бен ... өнер ... ... ... ... ... ғана. Олардың аузынан шығатын сөз де
ақындардыкіндей қолма-қол ойдан шығарылатын, суырып салынатын өнер ... ... даяр ... бұрыннан қалыптасқан шумақтар болады. Магиялы
саналатындықтан жұртқа белгілі бәдік сөздерін бүтіндей өзгертіп ... жоқ, ... ... дайын сұлбалар мен ... мол ... [46, Б. ... ... ... бәдік өлең айтып емдеу түрі болғанымен ... келе ... ... ауыл ... ... осы үлгі ... ... көңіл көтеру рәсіміне айналғанын ғалымдар жазады. Мұндай ... ауру ... ... ... ... айырылады. Осылайша бір-
біріне қарсы өлеңдер айта бастайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сөздері «көш, көш» деп бітеді.
Мысалы:
Бәдік- бәдік деседі,
Бәдік ... ... ... қатты суларға,
Айнала соққан құйынға,
«Ай, көш!» - десе көшеді,
Ай, көш!
Көшер болсаң ай, бәдік, Мекеге көш,
Кемпір миын ... ... ... ... ... мен айтайын,
Қойдан қойға жүгірген текеге көш.
Ай, көш! [47, Б.8-9].
Бәдік көне магиялық ... ... ... айтыс жанрының қалыптасуын
да игі әсерін тигізген маңызды бір орны бар. Сол ... де ... бір ... ... өлеңдерінің бір бөлігі, көне бір түрі ... ... ... ... ... ... ... қарадауыл.
Сіздің үйде бір бәдік бар дегенге,
Қаптай көшіп келеді біздің ауыл.
Қыздар:
Бәдік ... ... ... ... асқан бұлтпенен араласып.
Енді екеуміз бәдікті тауып алып,
Шын құмардан ... ... десе біз ... ... ... жібиді қатқан саба.
Осы ауылда бір бәдік бар дегенге,
Көшірейік деп келдік екі ... ... ... ... жатыр қайқайып қу қабырға.
Құдай оңдап бәдікті қолға берсе,
Басын байлап кетейік бір тамырға.
Қыздар:
Бәдік кетіп барады шатқа таман,
Тағы ... ... атқа ... ... ... ... берсе,
Итерелік кәпірді отқа таман [47, Б. 9-12].
Белгілі фольклортанушы ғалым Б.Уахатов былай деп түйін жасайды: «Сөйтіп
бәдіктің екі түрі бар ... Бірі – ... ... салтынан туған көне
дәуірдегі бәдік те, екіншісі – жастардың бас ... ... ... ... ...... ... байлау өлеңдері секілді өз алдына бас-
аяғы бүтін бәдік өлең де, соңғысы қыз бен жігітің ... ... ... алғашқы шығу формасы жағынан болсын, мағына-мазмұны жағынан болсын,
трансформацияға ұшырап, өзгерген, өңделген түрі» [48,163-б.].
Түрікте бәдік ... түрі жоқ. ... бұл ... түрікте ислам діні
ығыстырған. Ондай түр қазақ, ... ... бар ... ... ... ... бойынша айтыс жанрының алғашқы бастаулары
тұрмыс-салт немесе ... ... ... ... ... жоқтау
жырларынан эпикалық жырлар бастау алса, «жар-жар», «бәдік» жырларынан айтыс
жанры пайда болғанын пайымдаймыз. Рас, жар-жар мен ... ... ... түсу ... да әзіл-қағыс, сын-сықақтар болмаған дей алмаймыз.
Бірақ, ... қара ... ... ... ... орындалатын әдет-
ғұрып айтысына жатқыза алмаймыз. Айтыс қазақ елі ... тек ... ... ... ... ... мен мәні ... тым әрідегі көне дәуірлерге
меңзейтіні аңғарылады. Мәселен, жар-жар ... ... құру үй ... ... байланысты туған болса, бәдік жырлары әуелде ... ауру ... ... ... пайда болса, кейін сол дәстүрді
атқаруда ... ... ... ... әзіл-қағыстарға ұласқан.
Осы дәстүрдің тым әріде туған сипатын белгілі фольклорист Ә. ... ... «Бұл ... ... сөз ... ... ... беріқарай
келе жатқан бір әдет. Біреу «Көш бәдік» деп аузына не түссе, соны айта
салады. Сол ... «Көш ... деп ... ... атам ... ... ... яки аты делбе болса, яки бір малына жылан, қарақұрт тисе бәдік
айтады екен. Ол бәдік ... ... ... ... ... ... ауыл ... көршілеріне хабар айтады: біздің ауылға келіңдер,
кішкене той қыламыз деп. Кешке қыз, келін, жігіт-желең жиылып ... ... ... отырып бір нірсе бүлдіреді. Бір отырып екі қыз яки келін ... өлең ... ... шал ... ... ... бәрі аузына
түскенін айта береді... осындай қылып әлденеше рет айтып болған ... етек ... ... ... көштік, сенде көш етектерімен
ұшықтап қайта береді. Шынында, бәдік ауруды ... ... қыз ... ... ... бір қыз бір ... болып айтысады[49, 5-6].
Бәдік айтысының ескі наным-сенімін білдіреті сипаттарыда айрықша. ... ... ... ... ... ... ... байланысты туып
қалыптасады. Мұның сан алуан қырлары мен сырларын ашып танудың өзі ... ... Ең ... ... діні ... ... табиғат пен өмір
құбылыстарын танып білуі нені ... ... ... ... ... – бәріде
кісінің анала қоршаған ... ... өз ... ... ... ... ... діні өркен жайған кезде Көк аспан, күн мен ... ... ұлы күш ... ... табынды, от пен суды құрмет
тұтты. Міне, осындай сәбилік ... адам ... ... ұлы ғалымымыз
Шоқан Уәлиханов былай деп жазады: «Екінші бір керемет – адам. Бұл жан, бұл
қабілет ақыл-ой ... әр ... ... ... ... бұл рух ... ... болмайтын мәңгілік күштің – тәңірінің бір белгісі ... тірі ... өлі ... ... ... ... ... адамға, әсірісе, сәбилік дәрежедегі адамға ететін әсері өте ... ... ... ол сыры мәлімсіз жаратылыс жөнінде нені істеуі,
нені істемеуі керектігі жайында бір ереже жасап алуға ... ... ... нақты көрінісін «Бәдік жырларынан да көру
қиын емес, бұл ... С. ... ... көшіру, аластау ырымдары
мен «Бәдік» айту бір түрлі нанымнан туған зат. Бәдік деген ... ... ... індеттің, «Тәңір иесінің» аты болуға ... ... ... Бері келе ... ... сылтау қылып жиналған қыз бозбала, қатын-
қалаш ойнап, өлең ... ... ... ... ... ...... халқының әдет-ғұрпына, салт-санасына, үйленудің сауық
салтанатына байланысты туған, бәдікпен қатар, қазақ халық ... ... атты ... ең көне және ... түрі деп ... Ол ... замандардан бері бір қалыпты өзгермей жаттанды үлгі ретінде жеткен ең
көне түрі болып ... ... ... туралы ғалым Б.Уахатов былай деп жазады: «Жер
жағынан, тіл жағынан туыс халықтар: тәжік пен өзбек, ... пен ... ... ... ... қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық байланыстары
бар... Ал, халық әдебиетіне келсек, мұның жөні тіптен таңқаларлық. ... ... бар ... ... ... ... ... Ұра-төбе, Ходжент тәжіктерінің арасында айтылатын көрінеді. Ер-
ер, ... ... ... ... ... келе ... орындалады.
Және сол тәжіктер айтатын ер-ердің өзі екі тілде, яғни өзбек тілі мен тәжік
тілінде айтылады» [36, ... қыз бен ... ... салтына орай, кезекпе-кезек жауаптасу
арқылы орындалатын дәстүрлі жырына құрылады. Той тарқар кезде ... ... ... ... жат жұртқа ұзатылғалы отырған қыздың әке-шеше, ел-
жұртымен қоштасуын, оларға деген қимастық сезімін білдірсе, ... ... ... қала ... оның ... тілеулес құрбы-құрдастарына тоқтау
айтып, алдағы жаңа өмірде жар сүю, әлпештеп бала өсірудің қызығын, мұндағы
әке-шеше, туған ... ... ... ... болашақ қайын жұртын
таныстырып, жырға қосып, бозбалалар ұзатылар қызға басу ... ... ... өлең ... ... түр ... жоқ. ... қырғыз, өзбек, татар, башқұрт халықтарында
ортақ үлгіде кездеседі. Мысал келтірсек:
Жігіттер:
Алып келген ... қара ... ... мақпал сәукеле шашың басар, жар-жар-ау.
Мұнда әкем қалды деп қам жемеңіз, жар-жар-ау,
Жақсы болса қайын атаң орнын басар, жар-жар-ау.
Қыз:
Есік алды қара су ... ... ... ... ... айнаң болсын, жар-жар-ау.
Қайын атасы бар дейді бозбалалар, жар-жар-ау,
Айналайын әкемдей қайдан болсын, жар-жар-ау. [50, 17-б.].
деп басталып, жігіттер де, қалыңдық та ... ... мен өз ... ... ауыз өлеңмен атап шығады.
Татардан мысал келтірсек:
Әтекәем өендә,
Көмешем калды, Яр-яр.
Ризкым бетми мин ... ... ... бер гөл, ... ... ... ... яшәгәндә,
Аерылмагыз, Яр-яр. [51, 79-б.].
Отбасылық ғұрып фольклорын зерттеген ғалым К.Матыжан былай деп жазады:
«Жалпы, тойда ... ... ... ... ... ... ... ежелгі дәуірдегі жұптық тартыстан туған. Сол ... ... жағы ... ... ... осы ... орайында, ата-баба салтына
бойұсынған қызға жұбату ... ... ... «бір ... жыр да осы ... мазмұнында. Оны көп жағдайда ерлер жағы, ... ... ... ... ... ... ұзатылатын қыз бен
үйленетін жігіт айтпайды, солардың атынан басқа адам, көбінесе өлеңге ұста
қыз бен ... ... ... әр ауылда соған машықтанған жастар да
болады» [52, 89-б.].
Алайда әдет-ғұрып айтысының бір түрі – ... ... ... ... ... зор ... ... бір сөзбен айтқанда аралық буын
қызметін ... ... ... ... Ол ... ... ... деп
қорытынды жасаған: «Бертін келе бұл түрдің де қоғам тіршілігінің ... ... ... ... ... ... Ондай үлгілерінде топтан
бөлініп жеке ... ... өзі ... ... айтады. Қыз да тобынан
өзгеленіп шығып, ... ... ... ... ... Бұл хал ескі айтыс түрінің жеке ақындарды топтық түрден ... ... ... ... ... бертінде «жар-жардың» мазмұны
өзгеріп, қыз бен жігіттің мұңдасуына айналып кеткен» [8].
«Жар-жардың» жалпы ... бір ... ... әр ... әр ... ... ... кездеседі. Кейде ақын жігіттер әужардың ел аузында
бұрыннан ... ... ... ... ... ... ... бар жігіттер де, қалыңдық та өз жанынан қолма-қол ... ... ... ... ... ... ... сергіте түссе, енді бірде, көз ... жас ... ... ... ... ауылдардағы кейбір өнерлі сері жігіттер
мен бойжеткен қыздар арасындағы әр ... ... ... ... ... ... бара ... жүректің мұңлы лүпілі тәрізді. Қалыңдық
баратын жеріне, болашақ күйеуіне көңілі ... ... ... айту ... өзінің наразылығын білдіріп отырса да, бұл ешқашан
есепке алынбайды. [32, Б. 18-19].
Ежелгі замандағы ... ... ... (хормен) айтылып, салтпен әрдайым
тұтастықта болған. Кейіннен айтыс кәсіби дамып, жеке жанр ... ... ... ... түр ... жеке ақын ... орын берген.
Бұл құбылыс қазақта, түрікте де қатар байқалады. Сондай жекелік ... қыз бен ... ... тұр. Бұл үйреншікті сөздерге құралып
айтылатын, ... ... жоқ ... фольклорлық айтыстың түрі екендігі
ғылымда анықталған.
Бұл ... ... ... ... тыңғылықты зерттеу жүргізді.
Ол топтық түрден бөлініп жекелік сипат алған ... бір түрі – ... ... ... ... ... ... Ғалым ойын былайша өрбітеді: «Бұл
айтыс үлгілері ойын-тойдағы жастардың әзіл қалжыңына құрылған бір-бір ауыз
өлеңдерінен ... ... ... бір аты қайымдасу деп те аталады. Оның
себебі, дәстүрлі қайымдасуда бір ауыз ... ... екі жолы ... екі ... да ... ... отырады. Бір-біріне тиісіп айту тек үшінші,
төртінші ... ... ... ... ... ... ... сүйіп қойған Еркін,
Той болса түзетесің кәмшат бөркің.
Пейіштің хор қызындай бұлғақтайсың,
Құлпырған бақшадағы гүлдей көркің.
Қыз:
Атымды шешем сүйіп қойған Еркін,
Той болса түзетемінң кәмшат ... сала ... ... ... ма ... көркім? [53, Б.13-14].
Түрікте ел арасында өзара мани түрінде айтысу кездеседі. Мани ... ... ... жас қыз бен жігіттің бір-біріне сезім мен ... ... ... қыз бен ... екі ... сезім және ойларын
манимен тілге тиек етеді және бұл ... қыз бен ... ... : ... pırasa ... ... kar yağsa ... қар ... kocasız kalsa ... ... ... yalvarsa ... жалбарынса
Kız: ... maydanoz ... ... deste oydunuz ... десте ойдыңыз
Ey akılsız oğlanlar Ей, ... ... mi adam oldunuz ... адам ... : ... kestim kan çıktı ... ... қан ... yılan çıktı ... ... ... diye birin aldım Қыз деп ... ... çocuklu dul çıktı Үш ... ... шықты
Kız : ... ağacı boyunca Тұт ... ... sevmedim doyunca Жар ... ... dilim lâl oldu ... тілім мылқау болды
Yâr sesini duyunca Жар ... ... [54, ... ... ... «атышма» деп аталатын түрі ежелгі заманнан
бері халық арасына кең таралған. Әрине, бұл атаудың өзі ... ... еске ... Бірақ ақындардың суырыпсалма айтыстарымен бірге
елге ... ... ... ... ... ... ... қауымның екі
топқа бөлініп өлең айту дәстүрі де бар. Осы екі ... ... ... ... келген қарапайым халық өлең айтады. Басқаша айтқанда, ... ... ... екі ... ... көтереді.
ХІІІ- ХІХ ғасырдағы классикалық түрік Диван әдебиетінде жансыз болмысты
кейіптендіріп драматик бір түрде сөйлестірулері «мүназара» ... ... [54, ... ... ... әдебиетінде бір ақынның ұналған бір өлеңінің
ұйқас тәртібі негіз ретінде алынып, бұл ... ... ... ... ... ... айтысты еске түсіретін бұл нәзиралар
бәлкім бір ... ... ұқас боп та ... ... ... ... ... өзара диалог етіп сөйлеттірген мысалдарда шынында сөйлеген
және ... әр ... бір ... яғни ақынның өзі болған. Бірақ өлеңде
драмалық тартыс бар. Осындай өлеңдерде «демелі» немесе ... ... ақын өз ... сөйлесуі өте көп қолданылған әдеби тәсіл.
ХҮІІ ғасыр ақыны Гевхеридің төмендегі өлеңі бұған мысал:
|Dedim dilber cemalin eyle ... ... ... ... ашық |
|ayan           ... ... иә, неге ... ... âşık mısın ya ne ... кекілдерің ұйпаланған ... Dedim ... олай ... сен ... ба |
|kaküllerin olmuş perişan      | ... olmuş ise sen mi | ... ... ... | ... cana yeter çektim ... ... ... шеккен уайымдарым |
|Dedi hiç göğsünde yok mu imanın |Деді ... жоқ па еш ... ... eller sarar ince ... ... ... ... ма Деді |
|Dedi elem çekme sen de ... сен де ... ... ... |[26, 98б.] ... ... елге мол ... бір түр мани деп аталатынын айттық.
Түрік ауыз әдебиетіндегі мани, әдетте жеті буыннан, төрт ... ... бір ... ... өлең ... Бір ... бір ... мағына беріледі.
Әлбетте, айтылмақ болған ойдың дәлдігі үшінші және төртінші жолда көрініс
табады. Манидің алғашқы екі жолында ... әлем ... ... ... ... сезім мен ойлар өрнектеледі. Манилерді суырыпсалма ... ой екі ... ... Бірінші бөлім әдетте дайындық және ... ... ... жолға үйлесімді ұйқас пен мағыналы сөз табу ... ... ... ... ... де ... ... бөлімді ақын
сезімі мен ойын жинақтау үшін берілетін мүмкіндік деуге болады. Ал ... ... ең ... да шешуші пікір, түйін айтылады [55, Б.185-197].
Бір сөзбен айтқанда, ... бұл ... ... қара ... еске ... Онда ... екі жол ... әлсіз дағдылы
қолданысқа құрылады, ол ой-пікір айтылатын соңғы екі жолға баспалдақ болып
тұрады.
Мани ... ... ... қырым түріктерінде әдет-ғұрып ... ... қара өлең ... ... ... ... Мани
сөзінің қайдан шыққаны туралы пікірталастар көп. Осы тақырыпта көптеген
ғылыми ... ... Мани ... ... ... алынуы мүмкін.
2. Шағатай түрікшесіндегі «ани» өлең жолдарының басына қойылған белгі
деген сөз. Атау осы ... ... ... мүмкін.
3. Қорқыт ата хикаяларындағы «мангаламак» сөзінен шығуы мүмкін.
4. Арапша «мана» сөзінен ... ... ... Мана сөзі түрікше мәні,
мағынасы ұғымын береді.
Мани исламияттан бұрын пайда болып, осы күнге дейін өмір ... ... ... ... ... тіршілік белгісі, ұлттық білім мен сезім
бірлігінің бір көрінісі. Манилер халық рухының ... адам екі жақ боп ... ... ... аты ... Манидің
осы түрін «екіжақты мани» дейді. Бұл сұрақ-жауап түрінде өтеді. Манилерді
әдетте жас қыздар өзара, немесе бозбала мен ... ана мен ұл, әке ... екі дай боп ... ... «дейишлер» сұрақ-жауап ретінде емес,
белгілі бір тақырып ... ... мани айту ... ... Шығыс Қаратеңіз, Карс аймақтарында
кеңінен тараған. Небір діндар, тақуа ақындар да мани ... Екі ... ... ... ... ... ақын маниі, атышма, ... ... мани атма ... ... ... ... ... акышта ...
Мани айтпастан бұрын тыңдаушыларды дайындау кезеңі ... ... ... ... бар ... оның мани ... сұралады. Әдетте
қарттардың мани айтуы немесе «Қане, қыздар, мани бастаңдар» ... ... ... жатқан кезде мани жырлаушы ... ... ... айналысына отырады. Үйлену тойларында үйге келген қонақтар
есіктен қарсы алынып, «каршылама ... алу) ... ... ... жігіттері сүйіктісіне көбінесе манилермен тіл қатысады,
сүйіктісінің қылықтарын да маниден біледі. Жастардың өзара ... ... ... ... ... қоғамда олар жиын-
тойларда, егін науқанында, Наурыз сияқты салтанатты күндерде бір ... ... ... манимен сөз еткен.
Қыздар арасында мани айтысы да болады. Жарыста жеңген ... ... ... т.б. ... ... ... – көңіл көтеру.
Бұрынғы уақытта құда түсуге ... өз ... ... ... Қыздың ата-анасы өздерінің жауаптарын да манимен айтқан. Қыздың
үйіне қалыңдықты көруге келгендер ... ... ... ... ... құдалардың бірі сыпырғының үстіне отырып, өз тілектерін білдіреді,
қыз жағы қызына құда түсуге келгендерін түсініп, келесі ... ... tarafı : Қыз ... geldiniz, hoş geldiniz Қош келдіңіз, қош келдіңіз
Bereket getirdiniz ... ... bir ... ... бір ... deyiniz ... ... : ... ... ... ... dolu bahçeniz ... толы ... bellidir ... ... isteriz ... қалаймыз.
Бойжеткеннің отбасы қызын беруге ниеттенсе былай дейді:
Kız tarafı : Қыз ... ... hoş geldiniz Қош ... қош ... ... Аса ... ... güzel ... ... гөзал қуанышпен
Bir haberle geldiniz Бір ... ... ... ... ... бермеуге ниеттенсе:
Kız tarafı : Қыз ... ... hoş geldiniz Қош ... қош ... ... Аса ... hep ... ... басы ... verecek ... Жоқ ... ... [54, 115-б.].
Үйлену тойында қыз бен мен жігіттің отбасы мүшелерінің бір-бірімен
айтқан манилері Анадолы дәстүр-салтында орын ... ... ... бала жағы:
Camiler direk ister                   ... ... yürek ...   ... жүрек керек
Sizin çirkin kızınız                   Сіздің ... ... börek ... ... ... Kız Tarafı; Қыз ... katar katar ... қатар-қатар
Ucu sulara bakar Ұшы суға ... tembel oğlunuz ... ... ... eline ... Әке ... ... мен ене ... ... манилер де осы түрден. Алайда бұлар
бетпе-бет айтылмайды.
Gelin : ... erik kaynana ... өрік ... ене
Dişin gedik kaynana ... ... ... ... çerez ... Ұлың ... ... yedik kaynana ... ... ... ... ... ... gelin Басы ... ... kuşaklı gelin ... ... ... geldin adam oldun Кеше ... адам ... bacaklı gelin ... аяқты келін [54, 124-
б.].
Екі жақты ... бір түрі ... ... да кездеседі. Қыздар
мен жігіттер төрт адамнан топтарға бөлініп, бір-біріне ... мани ... ол ... «каршы-бери» дейді. Әуенді айтылатын бұл манилерге аймақта
«атма түркілер» дейді...
Көріп отырғанымыздай халық әдебиетінде екі ... өлең айту тек ... ... ... ... да ... Адамдар сезім, ой және қиялдарын
өлеңмен тілге тиек еткен және осылайша әрі ... ... әрі ... үн ... ... әсіресе той салттарының ... мол. ... ... үшін төмендегі мәтіндерді беруді жөн
көреміз.
Харпутта өткізілген қына түндерінде (қыз ұзату) керек болса қыз, ... ... ... жетекшілігінде түрлі сауықтар өткізіледі. Қыздың
үйінде бір қыз, ер адамның киімін киіп ... атын ... да, ... болса, келін болып, қарама-қарсылықты өлең айтып, би билейді.
|Kız:   |Қыз: ... İsmail, büyük İsmail ... ... ... ... ... mı geldin, güze mi geldin? |Жазда да келдің, күз де келдің бе? ... vurdun, bize mi geldin? ... ... ... ... бе? ... ... ... yaza geldim ne güzel geldim |Не ... ... не күзге келдім ... vurdum, bir kıza ... ... бір ... ... ... ... шопан киімін киіп, басқасы шопан қызы болады, ортаға су
орнына бір жастық қойылады. Жастықтың бір ... ... ... шопан
қызы тұрады:
|Kız:     |Қыз: ... beni sudan geçir |Ұл бала мені ... ... ... bulanık suyun içir |Лай ... суын ... ...         ... ... güzel kuzum olmaz ... гөзал қызым, ... suyu dolmaz ... |
| ... суы ... ... ... |Қыз: ... beni sudan geçir    |Ұл бала мені ... ... ... bir tas içir ... екем бір шыны ... ... ... ... verirsin ... |Не ... өткізе салайын ... sular ... ... су ішкізе салайын ... жылы ... ... бұл ... және де ... қыз ... қарама-қарсы айтатын және де ойында пайдаланатын төмендегі өлеңнің
үлгісі бар. Бұл әрі тұрақты сарын, әрі ... ... өмір ... ... ... ... қамту жағынан да ... ... ... ... ... ... dört ... kız olsan |Он төрт ... қыз ... ... size gelecek olsam   |Мен ... ... ... ... anan beni ... ... мені көріп ... danlasa ... ... айыптаса не істейсің ... : ... |Қыз: ... dört ... kız ... |Он төрт ... қыз болсам |
|Sen bize gelecek ... |Сен ... ... ... |
|Atam anam seni ... ... сені ... ... ... olsa ... ... болса |
| | ... bir avuç darı ... |Мен бір уыс тары ... ... ... olsam. |Жерге шашылатын ... ... dahi bana ... |Сен ... ... не істейсің ... dahi bana ... |Сен ... ... не істейсің |
| | ... ... ... bir avuç darı ... |Сен бір уыс тары болып ... ... olsan ... ... ... ... bir balalı tavuk olup |Мен бір ... ... ... ... ... ... |Сені шоқысам не істейсің ... |Қыз: ... bir balalı tavuk olup |Сен бір ... ... болып |
|Meni ... ... ... ... |
| |Мен ... бір киік ... ... bir güzel ceylân olup ... ... не істейсің [54, Б.30] |
|Dağlara kaçsam neylersen | ... ... ... бір ... ... ... ... той әдет-ғұрыптарының арасында да орын алағандығын көреміз. Бұл
жағынын қазақтардағы жар-жар айтысына ұқсастығы да байқалады. ... ... ... ... ... қыз алуға келген жігіттер тобы
мен ауылдың жігіттері қарама-қарсы ... ... ... ... ... ... қабілеті жақсы бір жігіт орын ... ... ... ... ту ... Екі топ қарсыласқанда ақын
айтысы сияқты жұмбақтарға ұқсас сұрақтар қойылады. ... ... ... бере ... ... да ... бере ... Төмендегі мысалдар
Доғанкенттен жиналған: [56, Б.46-86.]
|Sazım öter perde perde ... olalım burda ... diyorum ... ... mekânı nerde? ...... derdiniz ... artık sözü bize verdiniz ... ... bana sordunuz ... mekânı arşı ... |
| ... ... аздап аздап ... ... осы ... ... ... ... ... ... ... |
| |
| ... ба мақсатыңыз, дертіңіз ... ... ... бердіңіз ... ... ... менен сұрадыңдар ... ... ... ... |
| |
| |
| ... ... көңіл күй көтеру ... ... ... бұл салт ... ... ... ... мүмкін. Ақын Али Чифтчи
жоғарыда айтылған салттың бір ұқсасын былай баяндайды: ... ... ... ... ... салу ... және де ... күндерінде
өткізіледі. Тойда жиналған қауымның арасында отырған жігіт ... ... ... ... ... ... ... Жігіт жағының ақыны
мен қыз жағының ақыны ортаға шығады, жиналған қауымға «қош ... өлең ... ... кейін бір-біріне қарсы өлең жұмбақ
айтысады. Жұмбақтың жауабын бере алмаған ақын мат болады» .
Қазақ пен ... ... ... ... ... ... ... бір айырмашылығы «бәдік» айтысының түрік халқына кездеспеуі. Түркі
халықтарына ортақ мұра ... ... ... ... ... мен ... сондай-ақ ерекшеліктерді байқадық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Бірінші бөлімнің бірінші тарауында айтыс өнерінің типологиясы, даму
тарихы мен шығу тегі ... ... ... ... бір ... ... ... бірлікте зерттелді. Айтыс ежелден әу баста
тұрмыс салт, мифологиялық, магиялық өнерде дамып, кейіннен өркендей ... ... ... ... ... ... даму ... көз жүгіртсек
ежелгі заманда, ру тайпалық одақтастықта және діни-наным сенім ... ... көне ... дуалистік ойлау жүйесі , өлі мен тірі
айтыстары ... ... ... айтыс түрлері түркі тектес халықтарда, сонымен
бірге туыс емес басқа халықтардың ескі мұраларында ... ... ... ру ... кезеңде айтыс өнері салт-дәстүр, әдет ғұрыппен
тұтастықта дамыған. Сондай-ақ ... ... ... ... көңіл
көтеру мақсатында той-мерекелерде, жиындарда айтысып келген. Бұл айтыс түрі
кейде ресми емес депте ... яғни ... ... ... Ал ресми
бөлімінде кез келген ақын белгілі бір ру, тайпа атынан шығып қарсыласын
жеңу ... ... ... де ... ... ... Бұл ... ережесі, қағидасы.
Бірінші бөлімнің екінші тарауында түркі ... ... ... ... түрік, қырғыз, қарақалпақ, қырым татарлары, ... ... ... ... ... ... ... айтыстың түрлері
мен ұқсастықтары, ерекшеліктері салыстырылды. Айтыс классикалық жеке
жанрлық түр ... ... ... ... ... бірге түрік пен
әзербайжан халқында даму үстінде келе жатыр. Ал айтыс жеке жанр ... ... ... қалыптасқан қазақ, түрік, әзербайжан елдерінде
қарқынды ... келе ... Ал, ... ... ... ... түркі тектес
халықтарда айтыс түрінің жеке жанр ретінде бөлінбей, салтпен тұтастықта,
өмір сүретіні ... ... ... халықтарында айтыс немесе оған ұқсас түрлер
бар екені кешенді тексерілді. Әсіресе, Қазақстан, Қырғызстан, ... ... ... айтарлықтай ұқсас екендігі белгілі болды.
Барлық түркі ... ... саз ... ... ... ... ... «домбыра», Түркияда «бағлама», Әзербайжанда «тар»,
Қарақалпақтарда «дутар», Қырғызстанда «қомуз» деп аталады.
Екінші бөлімнің ... ... ... пен ... ... мен ... жан-жақты, кешенді түрде сарапталды. ... ... пен ... ... ... өткізілу шарты, өлең өрімі,
айтыстың ... ... ... мен ... ... талданды. Ұқсастықтар ретінде екі елде де айтыс халық театрының
көрінісі ... өмір ... ... ... ... ... ... әртіс, орындаушы ақын-әнші, әрі ... деп ... ... ойыншысы да қоюшысы да өзі. Мақсаты – екі ақын бірін-
бірі елдің ... ... ... ашық та әділ ... сөз ... ... ... отырып күйрете жеңу. Рас, екі елде де ... ... ... ... ... мақсат етеді дедік. Бірақ айтыс
аяқталысымен ... дос ... ... ... ... да ... ... түріктегі бір ежелгі ауыр шарт, жеңілген
ақын ... ... сүюі және оған ... ... ... Ал, ... ... қапелімде көңілі қалса, немесе көргенсіздік танытып,
әдепсіз сөздер айтқан болса, онда оның ... ... ... ... ... ... ... құқынынан масқаралау арқылы біржолата
айыратын болған. Әрине, мұндай қатаң салт қазақ та болмаған және бүгінгі
түрік ... да ... ... ... ... ... ... жанрішілік
түрлері талданды. Атап айтқанда, қыз бен жігіт қайымдасуы, ... ... ... екі ... да ... ... Мысал айтыс түрі, мәселен,
«Иесінің домбырасымен айтысы», «Қасқыр мен ... ... ... мен ... ... деген түрлер түрікте мүлде кездеспейді. Әйткенмен, ... ... ... ... ... ... немесе
табиғаттың қандай бір құбылысымен диалог жасап, сыр шертіп, бұған айтыс
түрін қолданғаны дәлелденді. Одан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... кездеспейді. Сонымен бірге өлі мен
тірінің айтысы жоқ. Бұл ... ... ... ... ... ислам діні ертеден дендеп терең енген түріктен ... ... ... жасалды. Бірақ түріктердегі той үстінде айтылатын құдалар айтысы,
қыз бен ... ... мани деп ... топтық түрі бар.
Әйткенмен, қазақ, ... ... ... ... ... ... сөзі мұндай той рәсімдерінде мүлде қолданылмайтыны дәлелденді.
Мани түріндегі қыз бен жігіттің топтық қағысуы ... ... ... уәж ... ... бір ... басталғанымен заманалар мен жағырапиялық
ортаның, сонымен бірге тұрмыс-тіршілік, шаруашылықтың ... ... пен ... айтысында кейбір ерекшеліктер пайда болғаны зерттеуде
анықталды. Қалалық және далалық ... де ... ... түрде
болғаны айқын. Себебі кең далада мекен еткен көшпелі еркін ... ... де ... ... кең ауқымдағы өнердің біртуар түрі. ... ... ... ... ... ... ... болып табылады,
сол себептен ол әрі қысқы, әрі нұсқа, белгілі бір ... сай ... ... ... ... ... ... М. Айтыстың даму жолдары. – Алматы. 1976. – 285 б.
2 Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен ...... 2001. – 293 ... Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. –
Алматы: Ғылым, 1976. – 200 б.
4 Ысмайылов Е. ... ... // ... ... 14 ... 1964 ... ... Қасқабасов С. Ойөріс. Астана:Астана полиграфия, 2009. – 320 ... Hәkimov M.İ. – ... Aşıq Şe’r ......... ... 1999. – 310 s.
7 ... Хейзинга. Игра и мудрость // Мировая фольклолристика. В ... ... ... 2008. – Т.2. – 376 ... ... М. ... өлеңдері // Қазақ әдебиетінің тарихы. Фольклор.
Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1948. – Т.1. – ... ... Ә. ... // ... ... лүғәт. –
Бакы, 1998. –Б. 57-58
10 Мұқанов С. Айтыстар туралы // Қазақ халық әдебиеті: Көп ... ... ... 1988. – Т.1. – ... Тұрсынов Е. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. –
Алматы: Ғылым, 1976. – 200 б.
12 Валиханов Ч.Ч. ... ... в пяти ...... Академии Наук Казахской ССР, 1964. – Т.3. – 414 с
13. Байтұрсынұлы А. // Әдебиет танытқыш. 276 б
14. Байтұрсынұлы А. Бес ... ... ... – Алматы: Алаш, 2003.
– Т.1. – 408 б.
15. Керім Ш. Қазақ жұмбағы. – ... ... 2007. – 272 ... ... Ж. ... // ... ... оозеки чыгармачылык
тарыхынын очерки. – Фрунзе: Илим, 1973. – 705 б. – ... ... // ... ... ... ... 1976. – Т.1. – 107 б
18 Нәбіyеv А. Azәrbaycan Xalq әdәbiyyatı. – Bakı: Elm, 2006. – 310 ... ... Ж. ... // Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык
тарыхынын очерки. – Фрунзе: Илим, 1973. – 705 б. – ... ... Г. ... Ашыг Сәнәти. – Бакы: jазычы Баспасы, 1984. –
305 б.
21 Bolat Y. Maneler ve ... ... – 1975. – ... ... N. ... Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk
Edebiyatları Antolojisi. Nogay edebiyatı. – Ankara: Kültür ve ... ... 2002. – ... ... халқ ижады. Тошкент: Фан, 1967. – 200 б.
24 Kırbaşoğlu F. Askiya // Atatürk Üniversitesi Türkiyat ... – Erzurum: Atatürk ... ... 2000. № 15. – S. ... ... // Сабитов Р. Уйгур хәлиқ еғиз ижадида сатира вә ... ... 1975. – ... Типология татарского фольклора. – Казань: ... ... 1999. – 156 ... ... K. Necep Oğlan. – ... 1976. – 96 s.
28 Başkort Azabiyete Tarihı. – Öfö, 1990. – C.1. – 464 s.
29 Günay T. Doğu ... ... Atma Türkü ... ... Türk Folklor Kongresi ... – Ankara: Kültür
Bakanlığı Yayınları, 1976. – S.73-85
30 Günay U. ... Âşık Tarzı Şiir ... ve Rüya Motifi. ... Akçağ Yayınları, 1992. – 252 s.
31 Yardımcı M. Başlangıcından Günümüze Halk Şiiri-Âşık ... – Ankara: Ürü ... – 389 ... ... М. «Біржан - Сара» айтысындағы өмір ... және ... ... ерекшеліктері. Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 1992. – 150 б.
33 Каскабасов С. ... ...... ... 1986. – 128 ... ... M. Erzurum Âşıklık Geleneği. – Ankara: Akçağ Yayınları,
2001. – 469 s.
35 ... ... ... ... С.Дүйсенғазин. – Астана: Күлтегін,
2004. – Т.2. – 312 б
36 Artun E. ... ... ve Aşık ... – Adana: ... 2001. – 432 s.
37 Досмұхамедұлы Х. Аламан. – ... Ана ... 1991. – 176 ... Artun Е. ... Adana ... ... ... ve Âşık
Feymani. – Adana: Hakan Ofset, 1996. – 540 s.
39 Erdener Y. The song Contests of Turkish ... ... ... to ... Music. – New York &London: Garland ... 1995. ... ... Әуезов М. Айтыс өлеңдері // Қазақ ... ... ... 1948. – Т. 1 – ... Turan F.A. Sazın ve Sözün Sultanları Yaşayan Halk Şairleri. I. –
Ankara: Gazi Kitabevi ... 2008. – 643 ... Zeyrek Y. Posoflu Zülali. – Ankara. – 2004, 352 ... Özder M.A. Doğu İllerimizde Âşık Karşılaşmaları. – 1-Kitap. – ... ... 1965. – 87 ... ... М. Айтыс өлеңдері // Қазақ әдебиетінің ... ... ... A. Bican vd., ... Türk ... ... 1991. – 1183 ... Абылқасымов Б. Бәдік // Қазақ әдебиетінің тарихы. 10 томдық. –
Алматы: ҚАЗақпарат,2008. – Т.1. – Б. ... ... ... ... ... ... и К, 2004. – 224 б.
48. Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. Алматы: ... 1974. – 288 ... ... А. Несколько слов о свадебном ритуале киргизов Сыр-Дарьинской
области. Казан, 1900. – 225 с.
50. Қазақ ... ... Көп ... Айтыс. Алматы: Жазушы, 1988.
–Т.1. – 288 ... ... ... жанрлары. – Казан, 1978. – 140 б.
52 Матыжан К. Жар-жар // Қазақ әдебиетінің ... Он ... 2008. –Т.1. – ... Жармұқамедов М. Айтыс өнері. Алматы: Қазақстан. – 1978. – 64 ... Artun E. Türk Halk ... Giriş. – ... ... 2004. – 296 s.
55 Boratav P.N. 100 Soruda Türk Halk Edebiyatı. – ... ... 1978. –256 ... Temir D. ... ... İmtihan Töresi // Türk ... Dergisi. – Ankara: Ankara ... Yayınevi. – No:224. –
Mart 1968. – Cilt 11. – S.46-86

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 80 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арнау өлендерінің жанрлық табиғаты7 бет
Драмадағы тарихи тұлға.қазіргі қазақ комедиясы (конспект)8 бет
Мысал жанрының тарихы35 бет
Толғау жанры және оның XV-XVII ғасырлардағы даму сипаты16 бет
Толғаудың жанрлық ерекшеліктері6 бет
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі49 бет
Абай әлемі: Абайдың қара сөздері. Аудармашылық мектебі. Ақындық мектебі жөнінде көтерілген айтыс, тартыстар (М.Әуезов, Қ.Мұхамедханов еңбектері). Абай мұрасының зерттелу тарихы32 бет
Айтыс6 бет
Айтыс - халық мұраты3 бет
Айтыс өнері31 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь