Абыралы, Сарыкөл петроглифтері

Көне заман суретшілерінің ашық аспан астында галереялар жасауы таңғаларлық жағдай. Қазақстанның тасқа салынған гравюралары, ата-бабаларымыздың бізге қалдырған ұлы мұрасы - көне заман жайында дерек беретін даусыз жәдігер. Қазақстан жеріндегі петро-глифтердің барлық өлкелерде кездесуі, жасау шеберлігімен, сюжеттік байлығымен таң қал-дырады. Ертедегі суретшілердін, туындыларынан жабайы аңдардың бейнелерін- құлан, сай-ғақ, елік, арқар, марал, ертедегі бұқа - тур барыс, қасқыр, жабайы жылқы бейнелерін кездестіреміз. Жануарлар жанды қимыл үстінде көрсетілген. Ертедегі шеберлер қос өркешті түйенің тәкаппар келбетін, тұлпарлардың сымдай сымбатын, бұғы мен сайғақтың әсемдігін, барыстың серіппеше атылуға әзір тұлғасын көрсете алған. Әсіресе аңшылық көріністері, жануарлардың арпалысы, батыр-лардың жыртқыштармен жекпе-жектері бейнеленген гравюралар өте қызықты. Жартастардағы суреттерден ертедегі малшылардың, темірқорытушылардың, көшпелі керуеншілердің өмірінен деректер беретін сызбаларды да көруге болады. Түйелі керуендер мен салт аттылар топтары бейнеленген петроглифтердін, сюжеттері қазақтардың Желмая жайлы көне аңызымен үндеседі (Ұлытау, Бұланты, Білеуті, Абыралы және басқалары).
2004 жылғы барлау-іздестіру жұмыстары барысында Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы Сарыкөл көлінің маңындағы Суықбұлақ деген жерден әр кезеңдегі мәдени-хронологиялық дәуірлерге жататын жерлеу кешендерімен қатар, біршеше тас бетіндегі суреттердің тобын анықтадық. Олардың координатары - 48.36.31.3; 078.53.04.5. Әр түрлі топтарға салынған сүреттер қатты эрозия мен тотығуға ұшыраған. Бұл петроглифтердің кейбір тобының сипаттамасы төменде беріліп отыр.
Тегістік 1. Тастың беті тікелей орналасқан, яғни тік экспозиция. Екі ешкінің аяқтарын бір-біріне қаратып сұлбалық бейнеленуі. Орындалу техникасы айқын.
Тегістік 2. Тастың оңтүстікке қараған тік бетінде сеймин-турба стилінде жылқылардың бейнесі, басы, жалы, мойны мен денесі нақты көрсетіле отырып салынған. Жартастың шытынаған сызаттары бөліп тұрған олар көп бейнелі композицияларды құрайды. Кейбір аттардың аяғына тұсамыс салынып бейнеленген. Композицияға адамдар, басқа да жануарлар мен ашамай сызылған шеңбер түріндегі солярлық белгілер енгізілген.
Тегістік 3. Негізгі блоктан кертіліп түскен таста таутекелер мен ирек суреттер салынған. Тегістіктің үстін қалың тотық басқан.
Тегістік 4. Қалың тотық басқан. Белгісіз таңбалар мен зооморфты бейнелер.
1. Исин А.И. Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы. 1999-2003 ж.ж. археологиялық зерттеулер.
2. Марғұлан Ә. Арқадағы тас мүсіндер. // Білім және еңбек. 1984. №4
3. Новоженов В.А. Петроглифы Сары-Арки. Алматы. 2002 г.
4. ШҚАЭ 2004 жылғы есебі.
        
        Абыралы, Сарыкөл петроглифтері
Көне заман суретшілерінің ашық аспан ... ... ... ... ... ... салынған гравюралары, ата-
бабаларымыздың бізге қалдырған ұлы ... - көне ... ... дерек
беретін даусыз жәдігер. Қазақстан жеріндегі ... ... ... ... ... ... байлығымен таң қал-дырады.
Ертедегі суретшілердін, туындыларынан жабайы аңдардың бейнелерін- ... ... ... ... ... бұқа - тур барыс, қасқыр, жабайы
жылқы бейнелерін кездестіреміз. Жануарлар жанды қимыл үстінде ... ... қос ... ... ... ... ... сымбатын, бұғы мен сайғақтың әсемдігін, барыстың серіппеше атылуға
әзір тұлғасын көрсете алған. Әсіресе аңшылық ... ... ... ... жекпе-жектері бейнеленген гравюралар
өте қызықты. Жартастардағы ... ... ... ... ... өмірінен деректер беретін
сызбаларды да көруге болады. ... ... мен салт ... ... ... ... ... Желмая жайлы көне
аңызымен үндеседі (Ұлытау, Бұланты, Білеуті, Абыралы және басқалары).
2004 жылғы барлау-іздестіру жұмыстары ... ... ... ... ... Сарыкөл көлінің маңындағы Суықбұлақ деген жерден әр кезеңдегі
мәдени-хронологиялық дәуірлерге жататын жерлеу ... ... ... ... ... тобын анықтадық. Олардың координатары -
48.36.31.3; 078.53.04.5. Әр түрлі топтарға салынған ... ... ... ... ... Бұл ... ... тобының сипаттамасы
төменде беріліп отыр.
Тегістік 1. Тастың беті тікелей орналасқан, яғни тік ... ... ... ... ... ... бейнеленуі. Орындалу техникасы
айқын.
Тегістік 2. Тастың оңтүстікке қараған тік бетінде сеймин-турба стилінде
жылқылардың ... ... ... ... мен ... нақты көрсетіле отырып
салынған. Жартастың шытынаған сызаттары бөліп тұрған олар көп ... ... ... ... ... ... ... Композицияға адамдар, басқа да жануарлар мен ашамай сызылған
шеңбер түріндегі солярлық белгілер енгізілген.
Тегістік 3. ... ... ... ... таста таутекелер мен ирек
суреттер салынған. Тегістіктің үстін қалың тотық басқан.
Тегістік 4. ... ... ... ... ... мен зооморфты
бейнелер.
Тегістік 5. Тік экспозиция. Екі адам мен зооморфты бейне.
Тегістік 6. Тігінен ... ... ... ... бөлшектері.
таутекелерге атылған жыртқыштардың бейнелері салынған.
Тегістік 7. Жаяу садақшыны мен анықталмаған ... ... ... 8. Тұяқ ... ... 9. Ортасында нүктесі мен ашамай салынған солярлық шеңбер.
Тегістік 10. Тік ... екі ... ... ... ... көтеріп, тізесін бүгіп билеп тұрған адамы бар сымбатты жылқының
бейнесі. Төменгі сол жақ ... ... ... ат бейнеленген. Біздің
ойымызша, аталмыш суреттердің арасында басқа зооморфты суреттен өзгертілген
елік бейнеленген. Композицияға ... ... мен ... ... ... 11. ... яғни ... байқалатын композицияның
фрагменті.
Көне түркі мәдениеті мифологиялық санаға негізделген дәстүрлер мен
нормаларға, нақты детальдарға сүйенеді. Көне ... ... ... ... ... Орта ... ... құдыретінің негізі
фольклорлық мәдениет пен бабалар аруағына бас ұрған өнер ... ... ... мола ... эпиграфиялар, монументальді мүсін, тас
бетіндегі суреттер ғасырлардан ... ... ... ... ... танымдылығымен талғампаз әлемдік мәдениет пен өнердің
төрінен орны алды.
Шығыс Қазақстанның тас мүсіндерінің зерттеле бастағанына да аз ... жоқ. Әр ... ... ... ... ... бар. Олар көне ... ескерткіштерін сипаттайды, тарихи маңызды бастау көздер ретінде
композициялардың хронологиясы мен интерпритациясынан мол мағлұмат ... ... тас ... ... мен ... ... берері
мол еңбек екені дау тудырмайды. Өйткені, қазіргі кезеңде монументальді өнер
ескерткіштерін ... ... ... мен ... ... тас бейнелер композициянының сырын ашу, сондай-ақ оларды
аталмыш аймақта және одан тыс жерлерде ... ... ... нақты деректер ретінде пайдаланудың өзектілігі артып отыр. Бұл
аймақтағы түркі тайпаларының жерлеу рәсімін ... ... ... ... ... ... көптеген
ғалымдар зерттеген.
Қазақстан территориясындағы неғұрлым көп тараған ескерткіштердің бірі ... тас ... ... ... ... ... дөңгелек немесе тік бұрышты шағын
тас шарбақтар тән. Олар тегіс тақталардан қабырғалай қойылады, кейбір
жағдайларда бірнеше ... ... ... да ... Екі, үш және ... көп ... бір-біріне жапсарластыра қаланатын түрлері де ... Тас ... ... ... ... ... қойылатын болған. Бұл
жұмыста біз ескерткіштердің этномәдени және хронологиялық ... ... ... ... олардың мағыналық мазмұнын ашуды
мақсат тұтқан жоқпыз, өйкені келешекте бұған арнайы талдау ... ... ... 2004 жылы ... Қазақстан облысының Абай, Тарбағатай
аудандарында жүргізілген дала ... ... ... ... алдын-ала сипаттамасы беріледі. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... және ... ... бірнеше тас мүсіндердің сипаттамасы енгізілді.
Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының Қарауыл ... ... 70 ... ... ... ... жатқан территориядан өткен
ғасырдың 90 жылдарының аяғында әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ... ... ... ... ... және ... Шәкәрім атындағы Семей МУ профессоры А.И.Исиннің жетекшілігімен
шыққан экспедицияның тарапынан тас ... бар ... ... ... ... ... ішіндегі қомақы олжаның бірі ретінде
тас шарбақтардың бірінің шығыс жағына ... тас ... ... ... ... ... Бұл ... А.Исин алдын-ала
ғылыми айналымға енгізген. Бірақ, әлі де болса кешеннің өзі ... ... ... 2004 ... көктемінде Шәкәрім атындағы ... ... ... ... осы ... ... жұмыстарын
бастадық. Осы жылы Сарыкөлдің айналасынан 10-15 ... ... ... бар көне түркі кешендерін барлау-іздестіру жұмыстарын жүргіздік.
Төменде, сол жылы ... тас ... бар ... ... ... ... мүсіннің түбінен қазына табылған кешен. Координаттары N48041’ 4,6”
E078°55’98,2”.
Шарбақтың үстіндегі өсінділер сол жердегі сияқты – ... ... ... ... әр ... көлемдегі бір-бірімен жалғасқан үш тас ... Тас ... ... ... ... ... үлкен солтүстік
шарбақтың шығыс жағына қойылған.
Мүсін 1. ... ... ... ер адамның бет пішіні салынған. Оның
басы ұстыннан мойын мен ... ... ... ... ... Бет
пішіні анық көрінеді - ... қыр ... ... ... мен ... ... ... Мойынына үшбұрышты әшекей бүйым ілінген.
Мұрты мен сақалының ... ерін ... өте ... ... тұр. Қолдары
көрсетілмеген, тек екі жақ ... ... ... тал ... әдемі нақышталған. Мүсін қызыл граниттен сомдалған, ... ені ... ... ... түбінен табылған заттар - кішкентай алтын құмыра, көптеген алтын,
күміс жапсырмалар, темір ... ... жебе мен ... ... ... ... ... – 5,4см, ернеуінің диаметрі – 2,8см,
кеудесі бойынша – 4см, түбі – 3,2см. Құмыраның сабы бүйіріне үш ... ... ... ... ішінде жолақ, дөңгелек түріндегі 10 алтын
қаңылтыр табылды, сонымен қатар, 7 ... 4 ... тік ... бар. ... ... ... әртүрлі конфигурациядағы 11 күміс
жапсырма ... ... ... ... ... бұйым бар.
Ат әбзелдері. Темір ауыздық. Классикалық үлгідегі екі ... 3 ... ... үзеңгі. Үш үзеңгі де ілгек түрінде, типі жағынан – көлденең-
сопақша, ілгегі қабысыңқыраған. Доғасының ...... ... Екі нұсқада. Екеуі де тік бұрышты, рама типтес. Оның
бірі тік ... ... тілі ... бір ... ... ... ... тікбұрыш тәріздес.
Найзаның ұшы. Темір, қуыс, үшкіл.
Қабық қаңылтырлар. Жеті темір қабықша қаңылтырлар.
Мүсін 2. Басының төбесі биік, қушық. ... ... ... қастары мен
шықшыттары бедермен берілген. Көздері мен аузы таяз ... Иығы мен ... ... ... ... жеке ... Ені
жағынан басы ұстыннан жалпақ. Қолдары төмен түсірілген, тек қолдарының басы
кіндіктен төменгі тұста қусырылған. Қусырылған қолдарының ... ... анық ... қолдарынан төмен аталық мүше бейнеленген. Жыныс
мүшесі айқын көрсетілген.
Мүсін қазір әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ... ... ... ... ... ... мұражайда тұр.
Мүсін 3. Басының төбесі биік, текше. Басы ұстыннан жолақтай түсірілген
мойын сызығы арқылы бөлектенген. Қасы қиылған. Шетін сызықтай келе ... ... ... Бет ... біртұтас бедермен берілген.
Мүсін 4. Төбесі дөңгеленген. Басы ұстыннан бөлінбеген, жынысы белгісіз.
Имек қастары ... ... ... келіп қосылады да қасының қанаттары бет
пішінімен тегістеліп ... ... мен аузы ... ойық ... 5. Басы ... ... ... конус тәріздес, шошақ бас
киімге өте ұқсас. Түрі монғолоидтық. Түзу ... ... ... ... қаймыжық ерні томпақшалап берілген, ерін контурын анық ... Беті ... ... ... ... өте анық ... 6. ... дөңгеленген. Басы ұстыннан бөлектенбеген. Қыр мұрын,
көздері томпақша берілген. Ерін ... анық ... басы ... 7. ... жағы тік ... шеттері дөңгеленген. Бет пішіні
бүлінген. Тек ... ... ... бет контуры ғана байқалады.
Мүсін 8. Жоғарғы жағы дөңгеленген. Басы ұстыннан бөлектенбеген, бет
пішіні ... Иегі ... ... 9. ... ... Типі мен жынысы анық емес. Имек ... ... де, ... бетімен тегістелген. Көздері мен аузы шүңқыр
сызықпен тартыла келе ... ... ... ... ... қарай
шынтағынан бүккен қолы болымсыз байқалады. Оң қолы сол қолынан жоғары тұр.
Мүсін 10. Сол ... ... ... ... кіріп жатыр. Басы қағылып
тасталынған. Тек шұңқырайған мойын контуры байқалады.
Мүсін 11. Басының ... жағы ... Басы ... бөлектенген, йығы
көрінеді. Беті қатты бүлінген. Тек үлкен томпақ көздері мен қыр мұрны ғана
көрінеді. Кеуде тұсына бүгілген оң ... ыдыс ... тұр. ... ... сол ... ... сапты қанжар ұстаған.
Мүсін 12. Басының жоғарғы жағы дөңгеленген. Қыйылған қастары мұрнымен
ұштасады. Үлкен ... ... ... Оң көзі бүлінген. Үлкен ... ... ... ... сақалмен ұласып кеткен. Еріндері шығыңқы,
ортасынан көлденең ... ... Басы ... ... арқылы
бөлектенген. Оң қолы кеуде тұсына бүгіліп ыдыс ұстаған, ал сол қолы ... ... ... 13. Тас ... бас жағы ... Бет ... ... қиылған қастары мұрын үстімен ұштасып кетеді. Үлкен қой көзді.
Қусырыла ... ... ... ... ... Аузы кішкентай
сызықпен берілген. Үлкен мұрты жақ тұсына қарай көтеріле, ... ... ... ... тәріздес салпыншақ сырға салынған. Басы ұстыннан
бөлектенбеген. Мойны сызықпен көрсетілген. Кеуде түсына қарай бүгілген оң
қолымен ыдыс ... тұр, ал сол қолы ... ... ... қазір Семей қаласындағы №6 мектеп–гимназиясының ... ... ... ... ... ... ... байланысты, ал ең бастысы тарихи-мәдени дамудың
түйіскен тұсынан орын ... көне ... ... Азия
аймағында жүріп жатқан басты құбылыстардың, көшіп-қону ... ... ... да бұл ... барлық археологиялық дәуірлер мен
кезеңдердің материалды куәлері көне ... ... ... жеке
артефактілер, қоныс орындары, ... ... ... ... ... петроглифтер мен тас мүсіндер түрінде топтасқан.
Облыстың археологиялық ескерткіштерінің зерттелу деңгейі, әсіресе ... ... бұл ... XVIII ... ... арнайы академиялық
экспедициялар жұмыс істеп, жалпы сипаттауға тұрарлықтай материал жинақтаса
да жүйесіз және көңіл қанағаттандырмайтын ... ... ... мерзімді 2004-2006 жылдарға арналған “Мәдени мұра” бағдарламасы
келешекте атқарылатын археологиялық деректердің ... ... ... орта ... тарихын жүйелі зерттеудің игі бастамасына ықпал етері
хақ.
Зерттеушілердің маңызды міндеттерінің бірі - ... ... ... ... ... Оны іске ... үшін ... мамандар мен
ұйымдардың күш-жігерін жұмылдыра білу қажет. Бұл жұмыс кеңінен ... ... ... ҚР ... ... облысы әкімияты Мәдениет
басқармасының үйлестіруінің ... ... және ... оқу ... ... жұмыстарының бастапқы нәтижесі болып табылады.
Пайдаланылған әдебиетттер
1. Исин А.И. Шыңғыстау, Берел, Шілікті, Абыралы. 1999-2003 ... ... ... Ә. ... тас ... // ... және еңбек. 1984. №4
3. Новоженов В.А. Петроглифы Сары-Арки. Алматы. 2002 г.
4. ШҚАЭ 2004 ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу петроглифтерінің зерттелуі50 бет
Жазудың шығу тарихы51 бет
Таскескен таңбаларындағы петроглифтік жәдігерлер 25 бет
Шыңғыстау обаларының құпиясы3 бет
Қазақстан бойынша саяхат10 бет
Қазақстанды моңғолдар жаулап алуы3 бет
1.Ресейдегі И.Грозный және Ұлы Петр: Саяси портреттері 2. М.Тэтчер-темір ханым5 бет
«Cүт сарысуы негізіндегі фитосироптың микробиологиялық көрсеткіштерін зерттеу»45 бет
«ОҚО Сайрам ауданы бойынша ауылшаруашылығы малдарының «бруцеллез (сарып)» ауруынан алдын алу және онымен күресу шаралары64 бет
І Петрдің мемлекеттік басқару реформалары20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь