Араб тілінің қазақ тіліне әсері

Негізгі бөлім
І. Араб тілінің қазақ тіліне әсері туралы.
ІІ. Араб.парсы сөздерінің қазақ тіліне лексикалық тұрғыдан сіңісіп қалыптасуы.

Қорытынды.
Адам қоғамының ең негізгі қатына құралы болып табылатын тілдің талай-талай тарихи кезеңдерді басынан кешірген мәлім. Өйткені адамның санасы секілді тілдің өзі көне, әрі мейлінше көп саналы құбылыс халықтың белгілі бір тарихи дәуірдегі экономикалық, әлеуметтік, саяси, мәдени өмір тіршілігі, өзге елдерден қарым-қатынасы, әдет-ғұрпы ең алдымен оның тілінен, сөз мағынасынан айқынырақ сезіліп тұрады. Халықтың тарихындағы сан қилы факторлардың тілге тигізер әсері де әр түрлі болып келді.
Қоғам өміріндегі оқиғалартілдің морфологиялық синтаксистік, фонетикалық салаларында жанамалап барып ықпал етсе тілдің лексикалық саласына халықтардың тілдеріндегі секілді, өзге тілдердің қазақ тіліне тигізген ықпалы да аз болған емес. Халқымыздың сан ғасырлық өмір жолы, тар жол тайғақ кешулері әсіресе ана тіліміздің сөз қазынасы – лексика саласына айқын сезіліп тұрады. Өйткені басқа тілдер сияқты қазақ тілі де халқымыздың көне тарихымен бірге жасасып келді.
Қазақ тіліне басқа тілдердің тигізген әсерін ауызға сиғанда ең алдымен тарихи факторларға көбірек анзар аудару қажет.
Қазіргі қазақ тілнің сөдік қорында түбірлес (түркі) тілдердегі ортақ сөздер араб-парсы, монғол тілдерінен келіп қосылған сөздерде орыс-грек, латын тағы басқа тілдерден ауысқан элементтер де көптеп кездеседі. Осы тұрғыдан қарағанда орыс халқы тілінің қазақ тіліне игілікті әсері айрықша күшті болды. Орыс халқымен арадағы достық әсері Ұлы Октябрьден кейінгі туысқандық қарым-қатынастар біздің сөздік қорымызды, лексикамызды, соны сөздермен, атаулармен, фразалық тіркестермен, терминдермен толықтыра түсті, мазмұны бой, түрі мейлінше көркем орыс әдеби тілі арқылы тілімізге жаңадан енген сөздердің әлеуметтік мәні зор болып отыр. Қазіргі кезеңде қазақ тіліндегі қоғамдық қызметі мен қолдану өрісі барынша кеңейіп ұлғая түсті. Қазақ тілі осылайша кемелденіп оның қолдану өрісі барынша ұлғайып, сөздігі байып отырған шақта ана тіліміздің басқа тілдермен ежелден енген сөздердің қазақ тілінен алатын орнын мұндай элементтердің «мағыналық, фонетикалық өзгерістерге ұшырау жолдарын, сондай-ақ кірле сөздердің лексикалық, синтетикалық, грамматикалық және этинологиялық, мәселелерін ғылыми тұрғыдан зерттеп, анықтаудың маңызы айрықша зор болып отыр. Өйткені тілдік құбылыстардың бүгінгі жайын білу үшін, ең алдымен оның өткендігі күйін білу қажет; себебі мұндай көне мәліметтер жаңадан өмірге ене бастаған тілдік құбылыстарды элементтерді анықтауды қажет етеді. Бұл ретте әсіресе қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы сөзлерін бүгінгі тіл білімі тұрғысынан зерттеп шығу мәселесі айрықша назар аударады. Өйткені қазақ тілінің сөздік құрамында ерте кезден-ақ әбден сіңісіп кеткен араб-парсы сөздері көп. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөдерінің лексикалық, фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерін зерттеуге арналған келесі ғылыми еңбек бүгін-соңды жоралаған емес.
1. Рустенов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері.
2. Оңдасынов Н. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік.
3. Абай Құнанбаев Өлеңдермен аудармалар. Поэмалар қара сөздер 1-2 том.
        
        Араб тілінің   қазақ  тіліне  әсері
Кіріспе
Негізгі бөлім
І. Араб тілінің қазақ тіліне ... ... ... сөздерінің қазақ тіліне лексикалық тұрғыдан
сіңісіп қалыптасуы.
Қорытынды.
Жалпы ... ... ең ... ... құралы болып табылатын тілдің
талай-талай ... ... ... ... ... ... санасы секілді тілдің өзі көне, әрі мейлінше көп ... ... ... бір ... ... ... саяси, мәдени өмір тіршілігі, өзге ... ... ... ең алдымен оның тілінен, сөз ... ... ... Халықтың тарихындағы сан қилы
факторлардың ... ... ... де әр ... ... ... өміріндегі оқиғалартілдің ... ... ... ... барып ықпал етсе ... ... ... ... секілді, өзге тілдердің
қазақ тіліне тигізген ықпалы да аз ... ... ... ... өмір ... тар жол ... кешулері әсіресе ана ... ...... ... айқын сезіліп тұрады. Өйткені басқа
тілдер сияқты ... тілі де ... көне ... ... ... ... басқа тілдердің тигізген әсерін ауызға сиғанда ... ... ... көбірек анзар аудару ... ... ... сөдік қорында түбірлес (түркі) тілдердегі
ортақ сөздер араб-парсы, монғол ... ... ... ... ... тағы ... ... ауысқан элементтер де
көптеп ... Осы ... ... орыс халқы тілінің қазақ
тіліне игілікті әсері айрықша күшті ... Орыс ... ... әсері Ұлы Октябрьден ... ... ... ... ... ... соны ... атаулармен,
фразалық тіркестермен, терминдермен толықтыра ... ... ... ... ... орыс ... тілі арқылы тілімізге жаңадан
енген сөздердің әлеуметтік мәні зор ... ... ... ... ... ... қызметі мен қолдану өрісі барынша ... ... ... тілі ... ... оның қолдану өрісі
барынша ұлғайып, сөздігі ... ... ... ана ... ... ежелден енген сөздердің ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырау жолдарын, сондай-ақ кірле ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан
зерттеп, анықтаудың маңызы айрықша зор болып отыр. ... ... ... жайын білу үшін, ең ... оның ... білу ... ... ... көне ... ... өмірге ене
бастаған тілдік құбылыстарды элементтерді анықтауды ... ... ... ... қазіргі қазақ тіліндегі ... ... тіл ... ... ... шығу ... ... аударады. Өйткені қазақ тілінің сөздік ... ... ... ... ... араб-парсы сөздері көп. Қазақ
тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... арналған келесі ғылыми ... ... ... ... ... ... түркі
тілдерінің даму тарихында ... ... ... ... ... шығыстанушы ғалымдар ашып ... ... және Таяу ... ... тіл ... ... араб тілі едәуір роль ... ... ... ... ... ... ... байанысты бұл ... ... ... ... ... Европа халықтарыны үшін
латын тілі қандай роль атқарса, араб тілі де Орта және ... ... (тіл ... ... ... араб тлі ... атқарды) үшін ... ... етті ... болады. Бұл
халықтардың тіліне әсіресе лексика саласында араб тілі ... ... ... Тап осы ... ... ... ... ауған тағы басқа
кйбір тілдердің сөздік ... араб ... көп ... ... ... ... айтқан еді: «араб тілінің түркі
тілдермен ... бұл ... ... ... әдеттегі
өзара ықпал етуі ... ... ... ... біз ... байырғы сөздігіне сырттай ғана қат-қабат қосылып жатқан
араб лексикасын емес, ... одан да гөрі ... әрі ... ... көріп отырамыз. Араб элементтері тұтас ... ... үшін нәр ... ... бірі ... табылады.
Ұлы Абай туындыларында да араб ... ... жиі ... ... Бұл ... белгілі тіл маманы Қазақ ССР Ғылым
академиясының коррреспондент – ... ... ... деп жазады.
«Абай ... ақын өмір ... ... одан ... ... ... қазақ тіліне еніп, ... ... ... ... қарапайым сөздер мен ... ... ... ... қордан, орын тебе алмаған, тек ... ... ... ... ... ... ғана ұшырасатын араб ... ... ... Араб ... кезінде Шығыс халықтары
тіліне тигізген әсері мол болғаны рас. ... бұл ... ... ... ... ретінде түсінуге болмайды. Түркі тілдес
халықтардың тілі де өз ... араб және ... ... ... ... ... тарихи деректерден жақсы мәлім. Рас Орта Азия
мен Қазақстан ... ... орта ... ұлы ... Әбу ... Әбу Әли ибн Сино, Әбу Райхан әл-Беруни, сондай-ақ ... ... ... тағы ... ... ... байланысты өз еңбектерін негізінен араб тілінд ... араб ... мен ... ғана емес араб әдеби тілінің де
дами түсуіне, ... ... ... зор әсер ... де ... ... ... шыққан орта ғасыр ғалымдары ... ... ... ... ... ... элементтерін
де ұтымды түрде пайдаланып отырды. Сөйтіп ... ... ... ... ... де бірқатар лексикалық элементтері араб тіліне
бірте-бірте сіңісіп кетті. ... бір ғана ... ... ... ... ... ғалым «әл-Фараби музыка
теориясы мен ... ... ... ... ... ... деген аса ... ... ... ... белгілі міне
осы кітапта музыка терминдерінің ... ... ... ... келеді. Мысалы: асқи (скрипичный ключ) – кілт, ...... не ... жасалған тиек) ... ... яғни ... дыбыс сияқты. Көптеген ... де ... араб ... еніп бірте-бірте сіңісіп, араб ... ... ... ... ... ... ... салалары бойынша араб ... ... ... ... ... аз ... Мәселен Бирунидің ... ... он ... әл-һашг».
«Бұрынғылардан қалған іздер, Бізге ... ... ... араб
тілінде жазылған еңбегінде түркі ... ... ... Бұл
айтылғандардың бәрі түркі ... ... араб ... тіліне өз
ықпалын тигізгенін көрсетеді.
І. Араб-парсы сөздерінің қазақ ... ... ... ... келген тілдің сөздік құралы осы тілдің ... ... және шет ... ... ... сөздерден тұратын
күрделі құбылыс ... ... ... ... ... қазақ тілінің
лексикасы да ... ... ... төл ... және шет ... кірме сөздер болып екіге бөлінеді.
Біріншісі, негізгі – қазақтың төл ... ... - ... ... ... ... ... элементтер. Міне ... ... ...... ... сөздер тарихына шолу ... Оның ... ... ... өте-мөте қатал келді. Олар
жергілікті халықтарды, «ақ ... ... ақ ... ұшымен
бағындырды». Арабтар түркі тілдес ру-тайпалардың мәдениетін, ... ... ... Олар өз ...... ... өзінің
әкімшілік тәртібін холифатты орнатты. Жалпы VII-VIII ... ... ... ... деп ... ... ... Араб сөздері: адмирал, икс, ... ... ... ... ... ... ... кофе тағы басқалар.
«Басқа түркі тілдерінен өзінің бейнелігінен ... ... әрі ... ... ... ... тіліне шеттен енген
сөздердің ішінлде ең ... орын ... ... ... керек. Рас, бірқатар түркі тілдерімен салыстырғанда ... ... ... ... онша көп ... Қазақ
тілінде араб және парсы тілдерінен ауысқан сөздердің сан ... аса ... ... ... атап ... ... ... тілдерінің тілдік құрамын сипаттайтын бұл мәліметтерге қарап,
мынадай ... ... ... Біріншіден қазақ ... ... ... ... араб сөздері көбірек болып
келеді. Екіншіден, бұл екі тілдің де ... ... ... ... орыс ... ... әсері ерекше болды. Араб және ... де ... ... ... бойы алыс-жақын ... ... ... ... қарым-қатынас жасап ... бұл екі ... ... де ... араласып-құраласып кеткен
деуге болады. Мәселен парсы ... ... ... ... араб ... Араб ... сөздерінің қолданылатын саласары
Араб элементтері қазақ ... ... ... ... бір орын
алатынын жоғарыда әңгімелеп өттік. Араб тілінен ... ... ... ... қарым-қатынастың сан қырлы жақтарын
қамтиды. Тәрбие және ... беру ... мына ... ... кәмілет - өсіп жетілген кез, толыққан шақ,
(тәрбииә) тәрбие, ... ... ... (китәб) ... ... ... ... ... ... ... шілде,
тамыз, қыркүйек, қазан, ... ... ... ... ... ... қолданылады. әйтсе де фольклорлық ... ... ... ... ... мен ... ... Бұлардың бірқатары өзінің о ... ... ... ... ... арабша (хәрадж), біртін ... ... ... ... айы ... ... «Жақсылығына
алса құт, жамандығына алса жұт» деген мақал бар. ... ... бір ... ... ... ... ... араб тілінен
ауысқан ... ... ... ... ... дәуір, (әср) ... ... ... ... бар. Сондай-ақ мемлекет ... ... ... ... ... мемлекет,
(хәбәр) хабар, мәлімдеме, ... ... ... ... сияқты сөздердің де ... араб ... ... ... ... Мына ... сөздер де араб тілінен кірген кірме
сөздер ... ... ... ... ... кепіл, ... ... – ақы, ... ... ... ... ... сөзі қазақ тілінде негізінен екі мағынаны білдіреді: 1.
Ескіше ай санау ... ... (жыл басы март айы) ... ... ... ай (яғни июнь) аты. 2. ... ... ... ... келетін кезең, жыл мерзімі. Мысалы: 1. ... ... ... аты, ... – мамыр. Одан соң маусым ... ... ... ... сұрап, қайта-қайта қайырып жаттап алды (М.Әуезов).
2.Құлақтардың жұмысы егін ... шөп ... егін соғу ... ... ... (С.Мұқанов).
«Маусымның» түп-төркіні ... ... ... ... ... бұл сөз ... гөрі ... мән-мағына береді:
1) жыл мерзімі, кезең, орақ ... ... ... кезі т.б.; ... мерекелеу; 3) жәрмеңке.
Араб ... ... ... ... ... (хәлқә) – алқа, (әтр) - ... иіс ... ... (әсл) - ... (шәрәб) –
шарап, ...... ...... қазақ тілінде ең көп ... ... ... ... ... ... бар. Ол ...... ...... ... – адамзат, ...... ... ... ... - әзи, ... - ...... ...... ... – ғашық,
(надан) – надан, (думмән) – ... ...... – жамағап, ...... ... ... ...... ......... ...... ... – қасірет
деген сөздер.
ІІІ. Араб сөздерінің ... ... ... жолдары.
Қазіргі қазақ тіліндегі араб және ... ... ... ... ... ... ... Бірі – қазақ тіліне ерте кезден-ақ әбден
сіңісіп, ... ... әрі ... жиі ... Бұл топтағы сөздер өзінің фонетикалық ... ... ... ... ... Ең бастысы мұндай сөздер қазақтың
бұрынғы төл сөзіндей ... ... шет ... ... ... ... та ... деуге болады. Бұған мысалы:
адам, ажал, әлем, ... ... ... ... уақыт, халық
секілді сөздерді жеткілікті.
Араб сөздерінің ... бір тобы – ... ... ... ... ... ... кітаби лексикада қолданылатын ... мен ... ... ... ... Сирек
қолданылатын мұндай сөздер өздерінің алғашқы ... ... ... жіберген. Қазақ әдеби ... де ... ауыз ... ... де сіңісіп кете алады. Мұндай араб-парсы элементтері
оқшауланып ... ... ... ... ... ... бақ, есеп,
сияқтылар. Ал ... ... ... ғайбат, махрум тәрізді
сөздер қазақ ... ... ... кете қойған жоқ. Ислам діні
идеясының халық арасына азды-көпті ... ... осы ... Араб ... түркі халықтарының тіліне ерте заманнан-ақ
ене бастағанын мына ... ... ... ... ... ... болады. Араб тілінің ... ... ... ... ... ... тағы бір ... – бұл елдердің
арасындағы сауда экономикалық ... ... ... қазақ тіліне енуіне зор ықпал ... ... ... өзбек тілі. Қазақ және өзбек ... ... ... ... тамырлары бар. ... ... ... мен ... ... көршілестігі, бұл екі халықтың
сан ғасырлық саяси мәдени және экономикалық ... ... ... да ... ... әсер етті. Ең ...... ... ... ... ... ықпал жасаған тарихи,
әлеуметтік, саяси және экономикалық ... ... ... ... қоғамның даму тарихына тікелей байланысты ... ... ... және ... тілдерінде (әйд) сөзі, ... ... ... ... кең ... ... қазақ тіліндегі ... ... ... ... ғана ... Сөйтіп бұл сөз қазақ
топырағында ... ... кең ... ... ... ... ... «маманданған» мысал келтірейік.
«Арсыздық айты алты күн» (мақал). ... ... айт ... ... ... қорына араб және парсы ... ... ... ... кеткен ... ... ... ... ... қалған сөздер аз ... ... ... баб, дәрет, мойын. Қ.мақаш, майолық, лизом, молда,
мұғалім, обал, ... ... ... ... ... ... ... дүние бесін сияқты а раб және парсы тілдерінен енген ... ... ... етіп ... ... ... жалғыз ғана ұғымды ... ... ... қазақ
тілінің сөздік қорында ... ... ... ... ойланып кетеді.
Қазақстан территориясын мекендейтін түркілердің тіліне араб ... ... ... ... ... да ... әсер етті.
Арабтар жаулап ... ... ... өмірдегі аса маңызды
өзгерістердің бірі жаңа мемлекеттік діннің – ... араб ... ... ... ... Ежелгі түрік жазуы ығыстырылды, ал
түрік ... араб ... ... ... діні ... VIII ғасырда ене бастады десек те, оның ... ... кезі – Х ... екінші жартысы, яғни Қашқария мен
Жетісуда, мауараннахрда ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінде сөйлейтін халықтарының
арасында ислам діні тез ... ... жоқ. ... «арабтарға қарсы
және мұсылмандыққа қарсы ... ... ... ... көп болды.
Ислам діні идеясының халық арасына азды-көпті тарауымен бірге
осы ... ... ... ... де ... ... ... түркі халықтарының тіліне ерте ... ... ... ... ... (Махмуд, Ахмед, Қасым т.б.) мен
тарихи ескерткіштердің аттарынан аңғару қиын ... ... ... ... ... аударады: юсуф ... 1069 ... ... білігі» («Бақытты болу жөнінде ғылым») кітабында жиі
ұшырайтын қос ... бір ... ... ...... сөзі
болып келеді. Мәселен: бәлгә-алим – ғалым, давлет-құт – бақыт, вәқт-от
–уақыт т.б.
Араб және ... ... ... ... ... ... ... жасаған тағы бір нәрсе – бұл ... ... ... ... ... ... ... тіліне ... ... ... ... ... бірі ... тілі ... Қазақ және өзбек
тілдерінің ... ... ... ... ... бар. Қазақстанның
оңтүстік облыстарындағы ... мен ... ... бұл екі ... сан ... ... ... және
экономикалық қатынастары ... де, ... да ... ... ... тілінің лексикалық элементтерінің араб ... ... ене ... ... ... экономикалық, мәдени
деректер аз емес. Мәселен, кезінде ... ... ... ... ... тайпалары мен түркі тайпалары ... ... ... ... ... жақсы мәлім. Проф.А.Ю.Якубоский былай
деп ... ... ... ... ойпаттарында – Л.Р. халықытың
негізгі көпшілігі соғдылар болды, түркілердің ... ... ... соғдыша сөйлесетін-ді. Түркі ықпалының болуына ... ... ... та, ... ... әскери
жорықтары да әсер етпей ... ... ... VII ... ... VIIІ ғасырдың бас ... ... екі рет ... кіргені
мәлім. Бірінші жолы олар тіпті Термезге апаратын ... ... ... ... қақпа) тау шатқалына ... ... ... ... Түркістанның оңтүстігі мен Шу және ... ... ... «таза түркі тілінде және екі ... атап ... ... ... ... ... ... Аққаланың (Исфиджаб, Сайрам) тұрғындары секілді ... ... да ... және ... сөйлейтін болған. VI-
X ғасырларда қазіргі Оңтүстік Қазақстан қалаларының ... ... ... шаруалармен және қолөнершілермен толыға түсті.
Араб және ... ... ... лексикалық элементтердің қазақ
тіліне ену уақытын біз ... ... екі ... бөліп қараймыз:
бірінші кезең – XV ... ... ... ... екіншісі – XV
ғасырдан, Ұлы Октябрь социалистік революциясына дейінгі кезең.
Арабтың ... ... сөзі осы ... жат, ... ... адам ... ... бейшара деген мағына береді. Осыдан
қазақша: ...... - ... - ... ... ... Ғарып-
мүсәпір, бишара, сорлы, жарымжан деген мағыналарда ... ... ... ... ... ... фонетикалық
варианттары болып табылады. Мәселентөмендегідей сөйлемдерді ... ... ... ... және ... ... сөздеріне
назар аударып көрейік.
Өнері оның жұрт асқан,
Ғалымға көңілі зеректі
Аялаған ғаріптен
Қолдан келген ... ... ие болу ... ... ... ... ... сөздері. Кейбір ... ... ... тіліне
ауысқаннан кейінгі өзгеріске ... ... олар ... ... ... ... ... байланыстарын жойып
жіберген. Мұндай сөздерде шамалы ... ... ... қалады. Араб және парсы тілдерінен ауысқан бұл ... ... ... ... лингвистикалық сипаттағы
бірқатар себептерді зерттеу негізінде ... ... ... ... ... ... ... соң ал бірқатар сөздер қазақ
топырағына жетпей-ақ ... аз ... ... жіберген.
Сөздің пайдалану өрісінің ұлғаюы.
Сөздің пайдалану өрісінің ... ... ... ... ... сөздің лексикалықмағынасының бұрынғысынан кеңейе
түсті. Шеттен ауысқан ... ... жаңа ... құру ... сөздің мағынасы кеңейе түсті. ... ... ... ... ... ... де ... келтірілген. «Отан» сөзіне ұқсас, жағдайда ... ... ... сөзі ... ... көрсету, қызмет ету,
қызмет атқару, жұмыс лауазым. ... ... бұл сөз тек ... ... болу ... ... келді.
Дәм (қазақшадан) деген тәжік-парсы сөзі ... ... сөз ... ұлғайтуға жарқын мысал болады. Бұл сөз ... ... тек ... ... ... ғана береді.ал қазақ мағынасы
мейлінше кеңейе түскен ... ... ... ... ... сөзі ... ... дейтін сөзінен келіп шыққан. Ұстаз
... ... ... шәкірттің жетекшісі деген ұғымды білдіреді.
Араб тіліндегі ... ... өз ... ... ... ... ... сөзі пайда болды. Ұста ... ... ... ... ... ... ұстазымсыз бірісің
Сен атқардың ұлы дүниеге бір ... ... ... ... тіліне ауысқан соң, ... ... ... топырағына ... ... ... өзгертіп жіберген. Бұлардың әрқайсысы қай ... ... ... ... ... ... анықтап білу
оңай іс емес. Бұл өз ... жеке ... ... ... ... де, ... ... Сондықтан біз осы ... ... ... ... ... сипаттаумен ғана
шектелуге мәжбүрміз.
Мәселен, ... ... сөз ... ... ... ... қараңғы; көңілсіз» деген ... ... Ал ... ... соң бұл сөз ... осы мағыналарын мүлдем ауысытырып, ... ... яғни ... үшін ... ... зат» мағынасында
қолданылады. Мысалы:
1. Сия әзір, қағаз мынау, ... ... ... де ... саған
(С.Дөнентаев).
2. Ақ қағаз бен қара сияны ермек қылайын
(Абай)
Қазақ ... ... ... ... ... ... дұрыс түсіне білу үшін тағы да бір ... ... жөн. Бұл – ... ... ... ішкі ... ... Араб және парсы тілдерінен қазақ тіліне ... ... ... ... толық жоғалтып жіберген. Шеттен
ауысқан ... ... ... ... ... бөлшектерге
бөлінбей, сол тұтас күйінде алынады. ... ... ... о
баста нақтылы бір ұғымға, ... ... ... ... ... деген сөз парсы яки тәжік тілінде сөйлейтін
адам үшін екі ... ... «аб» ... ... «аб» - су, ... - бет яки жүз. Сонда ... ... ... сөзбе-сөз аударсақ «беттің суы» болып шығады.
Қазақтың ұғымында «дүрбі» - «алысты ... ... ... ... Ал ... немесе парсы үшін «дүрбі» біреу емес, екі
сөзден ... ... - ... ... ... ... ... ... ... ... араб тілінен енген сөздерден ... ... сөзі араб ... - «кедейлер, ... ал ... ... - ... ... жұртшылық, халық, ... араб ... ... ... ... тілінде «зайып» – ... ... ... араб ... - ... ... ... қазақ
тілінде кесепат – кесір, қырсық, ... ... қас, ... араб ... - ... ... ... адам, қазақ тілінде
«момын» - жуас, ... қой ... шөп ... ... ...... «жолаушы қонақ», қазақ тілінде - «мүсәпір» ... ... ... көсер. Арабтың «тәвәккал» сөзі ... ... діні ... ... үміт ... ... мағынада, қазақ
тіліне енген еді. ... ... ... ... кеңи түсті.
Тәуекел – жалтақтамай, бір іске ... ... бар ... ... - тау жығады (мақал).
Араб және парсы ... ... ... жаңа ... ... көмекші етістіктермен тіркесулері үлкен роль ... ... ... ...... уағда) қазақ
тілінде өз алдына дербес пайдаланумен қатар ... ... сан ... ... ... білдіреді. 1. уәде қылды,
уәде етті. Мысалы: Уәде ... - сөз ... ... – 1) ... 2) ... 3) ... 4) баға; 5)
ауыс аса таңқаларлық ғажайып, 6) ауыс, ... ... ... ... сыймайтын ауыртпалық, қатерлік. Әлемдегі ғаламат ... ... ... ... ... ғана ... ... ғаламат төнді күндер, Сондағы большевиктер ерлігін көр. О,
табиғат! ... ... ... ... ... ... ... – 1) елдің қалыңдығы, ... ... 3) үй. ... арзу ... - ... ... ... біз
көшесінде көп сынақтың. Енгендей ... ... ... ... ... ... ... Жүсіп). Сонымен дайын болып
бір ғимарат. Аспанмен ... тұр жеті ... ... өмір – 1) тұрмыс, өмір сүру; 2) жас ... ... аты ... ... ... ... Бала - өмір жалғасы
(мақал). ...Шын өмір, шын әділдік сол ... ... Мен ... ... ... ... ... делегаттар, сәлем ... ... ... бұл ... ... ұлы ... ... Бақытты
өмір берген сіз бен бізге (Қ.Аманжолов).
(«амалун») амал – 1) ... 2) ... ... 3) тәжірибе;
4) шығарма; 5) ауыс, шара, лаж; 6) ауыс, қызмет, ... 7) ... ... ... 8) ... жол, ... ... 9) кісі
аты (Амал, Амалбек). Қадырлы басым, Қайратты жасым, айғаймен өтті амал
жоқ ... ... ... ... амал. (С.Торайғыров).
Сауысқан ұрлығын қоймайды. Мансапқор амалға ... ... ... – 1) ... бұзық, кесірлі, жеңіл, мінез,
тұрақсыз; 2) діни, ұждансыз, ... 3) неке ... 4) ... ... Сиыр ... ... пасық надан күншіл келеді (мақал). ... мал ... ... қақпас Жанымды соған құрбан еткенім ... ... ... ... қаз ... ... ... саз болмайды. Пасықтың пиғылы лас – қараңғылық, ... ... туып жаз ... ... сері);
(«фатуа») пәтуа – 1) діни шариғатты қолданған ... ... ... 2) ... ... ... ... ұқсата алмай, іздендік іс істерлік қожа, молда. «Бос ... ... ... ... соң ... боп ... бас ... (Тұрмағамбет). Намысқа қызды солай, қызды керіс, Бір ауыз бас-
аяғы ... ... ... ... ... ... еліне Пәтуа, ... ... ... ... ... – 1) ... қимыл; 2) әсер ету, ықпал
жасау; 3) іс, қылық; 4) грамм ... ... шын ... ... ... ғана ... екен (С.Сейфуллин). Өз пиғылдарыңды
соған өз ... ... шарт қыл ... ... – 1) ой, ... 2) ұғым, түсінік; 3) қам,
қамқорлық. Және де ... ... ... ... ... ... өзге (С.Торайғыров). Ленин өлді, ... оның ... ... ... ... ... жеңген жоқ. Ленин – бүгін коммунистер
жүрегі, Жүрек оны өлді деп те ... жоқ ... ...... ... ... ең ... айтамын (М.Әуезов). Қабыл болғай ниетім, ... көр ... ... көр ... ... ... ... де (Айманқұл);
(«қадамун») қадам – 1) табан; 2) қадам, ... 3) адым ... ... ... ... Біз қайтып елге таман бастық ... ... ... ... ... ... сері). Түрегеп қадам басты,
қоңыр қаздай, Ұмытып ... ... ала ... ... Уа,
құрметті ұлы съезд, Баянды болсын қадамың! (Жамбыл);
(«касамун») қасам – ант, ... ант ішу, ант ... ... ... ... ... қойдан қорқып, жаны ... ... қой ... аман ... ... (І.Жансүгіров);
(«қафасун») қапас – 1) тор (құс үшін); 2) тор ыдыс; 3) көкірек
қуысы, төс ... 4) ... ... қапырық. Біз - ұзақ қапастағы
тұрған ... Сіз ... ... ... ... Жазылған
тағдырдағы іс болады, ... ... ... ... ... капаста, Отыр ем тордан сығалай... (І.Жансүгіров);
(«қиаматун») қиямет – 1) діни, ... о ... ... ... 3) опыр-топыр, абыржу, әбігер болу ... ... ... ... ... ... азып-тозып
әркімнің аузында кететін ... осы ... ... ... ... шын ақын үшін бұл ... ... жыр толғау да
қиямет, Инемен құдықты қазғандай» - деді ... ... ... ... жырлау, асырып жырлау – қиямет ... ... ... – 1) ... ... қадірлі зат; ... 3) ... ... ... арзан ақыл, ойға қымбат. ... ... ... ... ... ай батқандай қараңғы түн,
ақылдың қалса қиял ... ... ... ... ... ... бір ... әйел жылады ма? Сағынып әлде ... бір ... ... ... ... ... ма? ... кәміл – 1) толық, тұтас; 2) жетілген, ... ... ... Жасы ... ... таласа өсіп, Хұрмадай
кәміл піскен ... ... ... ... алты жүйе ... ... ... ақылы кәміл (Шораяқтың Омары);
[h] [hаи hәввәз]
дыбысының өзгеріске ... және оның ... ... ... [h] ... ... ... фонетикалық жүйесіне тән фонема
емес. «Бұл фонемамен келетін сөздер ... ... өте аз. ... ... одағайлар келеді (мысалы: аһ, уһ, еһе, ... ... ... тілдерінен ауысқан сөздерде ұшырап оытрады.
[h] - ... ... ... ... ... ... бұл фонема тікелей экспирация арқылы ... ... бұл ... ... ... өте жуық тұрады да, ... ... ... ... ауа ... ... сондықтан
бұл ызың ... ... ... ... ... мұның айырмасы, ауа ... ... ... [h] ... араб және ... ... лексикалық
элементтерімен бірге қазақ тіліне ... ... ... ... ... Бұл дыбыстың тура өзіне сай ... ... ... ... ... болады.
Араб-парсы сөздерінің құрамындағы [h] фрнемасы сөз ішінде кездесу
ыңғайына, яғни ... ... ... (сөз басында, сөз
ортасында немесе сөз соңында) ... ... әр ... өзгерістерге
ұшырап отырады.
Егер [h] дыбысы сөз ортасында дауыстыдан соң ... ... ... ... бұл ... ... дерлік сонор «й» дыбысымен
алмасады. ... араб ... фәһм – ... ...... ... – зайыр.
Һонәр сөзі қазақ тіліне ауысқанда «һ» ... да, ... ... ... ... бұл сөз «е» ... ... Сонда бұл
- өнер болып ... ... ... ... ха – и ... ... ха-и ... - ха ... ... ... ... ... ... ... естіледі. Бұл дауыссыз, ызың фонема сыбырлап
қана ... ... орны ... х ... ... ... дыбысына толық сәйкес келеді.
Х дыбысы қазақтың төл сөзінде ... ... ... тек араб ... ғана болады.
Егер араб ... сөз ха-и ... онда сөз ... ... ... ... бұл дыбыс түсіп
қалады да, сөз төмендегідей ... ... «а»: ... ... ... хәйван-айуан, хәққ – ақ, әділ, ... ... ...... ... «ә»: хәдд - ... ... - ... ... ... ... ... ... «ү»: ... ... ... қай ... тұрғанына қарамай-ақ кейде ... ... ... ... қатаң дауыссыз «қ» ... да ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... әхвал-ақуал, /әхмәқ-
ақымақ т.б. ха-и- ... ... ... «х» ... да айтылып, жазылуы мүмкін: ... ... ... ... һекайәт-
хикая, ... ... ... ... «х» фонемасы қазақ тілінің фонетикалық ... ... ... ... «х» ... бар ... бәрі ... орыс тілінен енген сөздер, яки ... ... ... ... орыс тілі ... енген лексикалық элементтер болып
келеді.
әйн ... ... және ... ... ...... ... мүлдем жат дыбыс. Қазақтар бұл ... ... да, сөз ... да, сөз ... да ... оны ... қазақ тіліндегі басқа фонемалармен алмастырып ... ... тек араб ... ғана ... себепті әйн ... ... ... ... ... ... «ғ» ... мәлум – мағлұм, ... ... ... ... ... ғарасат,
әср-ғасыр, ... ету, ... ...... орф – ... – ғұшыр, элм – ... ... ... ... ... ... әйн сөз басында, сөз ортасында ... ... ... яғни оның ... басқа е шқандай дыбыс
қолданылмайды. Сондықтан сөз - ... ... ... мынадай
дауысты дыбыстардан басталады немесе әйн сөз ... ... ... не одан кейінгі төмендегі ... ... ... «а» ... әза – аза, ... ... ... әмәл-амал, ... ... ... ... ... ... - жұма ... «ә» ... адәт - ... ... ... ... ... ... ... ... мағына, нә л-нәл.
- «і» және «й» ... ... ... шаэр-шайыр.
Ал егер ... ... араб ... ... сөз - әйн-е муһмәләға
бітсе, онда бұл дыбыс қазақшасында ... ... ... зайе – зая, зая ... ... өзгеріске ұшырауы
дж дыбысы - тіл алды фарикаты ... Бұл ... ... түріне қазақ әдеби тілінде кездеспейді. Мұны айту ... «д» және «ж» ... ... ... үзілмелі етпей айту
керек.
Тиісті лексикалық элементтермен бірге қазақ тіліне ... ... ... айтылған джим дыбысы ... ұяң ... ...... ... ... джәраһәт – жарақат, ... ... ... ... джәллад-жендет, ... ... ... ... ... ... нақ осындай бірнеше сөзді мысалға
келтірейік: ...... ......... ... ... араб ... ... ... ауысқан сөздер джим ... онда бұл ... ... ... «ш» ... ... ... парсының ...... сөзі ... ... ... ... шыққан. Арабтың хәрадж (салық)
сөзі де ... ... ... ... келеді. «Қараша» ай
аты – ноябрь. Бұрын қараша айында ... ... ... ... басқа фонемалар арқылы берілуі
Тіс пен ерін ... ... ... фа ... ... яғни бір ... бар фа) ... тілінде жоқ. Тек
«уф» деген ... ... ғана ... жуық ... дыбыс
естіледі. Бірақ бұл екі ... ... ... ... келмейді. Қазақ тілінде «ф» дыбысы тек ... ... ғана ... Бұл ... ... орыс тілінің
ықпалымен қазақ тілінде ... ... ... тіліне енген араб-парсы ... ... ... фа дыбысы ... ... ... «б» ... ... ... беріледі:
- «б» дыбысы арқылы: ... ... ... ... ... ... «п» дыбысы арқылы: алеф-әліп, ... ... ... ... ... ... ... ... ... феда-пида ... ... ... ... бәрі араб ... ... сөздер екені мәлім. Енді
парсы тілінен ... ... ... ... ... ... ету, ... ... ... фа ... ... «у» және «м» ... да ... ... бұл сирек кездеседі:
кафер –кәуір. Мысалы:
Аттанғаным кәуірге,
Атамның ежелден ескі кегі бар ... ... ... ... ... пікірлердің бәрін жинақтай
келіп, төмендегідей қорытынды ... ... ... да ... ... қазақ тілінің сөздік ... ... ... ... ол өзі қазақ тілінің байырғы ... және ... ... ... ... ... ... тарихының түрлі кезеңдерінде сан ... ... ... ... қытай, араб, парсы, орыс, т.б. ... ... Орыс тілі ... ... ... неміс, француз,
ағылшын, итальян, поляк, голланд ... ... ... ... ... ... ... ауысқан лексикалық элементтердің ішінде ең
көрнекті орын ... араб және ... ... болып табылады.
Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы сөздерін екі топқа ... ... а) ... ... ... ... ... сіңісіп, өзінің
фонетикалық ... ... ... сөздер; бұлар қазақтың
байырғы төл сөзіндей ... әрі ... ... келген
элементтер екені негізінен ұмытылып та кеткен ... ... ... ... онша ... ... ... қазақ оқушысына ... ... ... ... ... ... қазақ тілінің активті ... ... ... ... ал ... сөздігінде 7 процентке жуық болып келеді.
Әйтсе де ... ... ... сөздік құрамындағы араб-парсы
сөздері ... ... ... едәуір аз.
Қазақ тіліне сіңісіп кеткен ... ... ... өрісі
мейлінше екен, әрі ... ... ... ... қажет. Араб және
парсы тілдерінен қазақ ... ... ... ... атап айтқанда
төмендегідей салаларда іс ... ... ... және ... ... ... ... қоғамдық, саяси өмір салалары,
егіншілік пен мал ... ... ... ... және ... ... тағы ... салалар.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Рустенов Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы ... ... ... Н. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік.
3. Абай ... ... ... ... қара ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 18 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
HTML тілі6 бет
«Палестина-Израиль» қақатығыстарына әсер етуші факторлар негізінде қарастырып Араб шығысындағы мемлекеттердің шиеленістегі алған орны мен саяси ұстанымдардың халықаралық қатынастарға ықпалы63 бет
«Қалаларда қоршаған ортаны құқықтық қорғау»23 бет
Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы93 бет
Іріңді жара қоздырғыштары қатысында сорбенттің эфференттік белсенділігін зерттеу33 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет
Автоматтың (пулеметтің) бөліктері мен механизмдерінің жүмысы бөліктер мен механизмдердің оқтауға дейінгі жағдайы21 бет
Адамдар санасына жарнама әсерінің теориялық аспектісі37 бет
Алкилароматты көмірсутектерді оксигенирлеу реакциясының полимерметалды комплекспен катализденуі33 бет
Алуантүрлі жабайы өсімдіктер5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь