Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
I. КҮЗДІК БИДАЙ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ МОРФО.
АНАТОМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫНА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.1 Күздік бидайға жалпы сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Күздік бидайдың морфологиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
1.3 Күздік бидайдың анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.4 Күздік бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ..39
2.1 Зерттеу объектілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...39
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .40
III. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42
3.1 Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық.анатомиялық құрылысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 43
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық.анатомиялық
құрылысы ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 54
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...59
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ..60
Жұмыстың өзектілігі: Ғасырлар бойы дақылдардың ауыспалы егісін қолдану арқылы, көң немесе компост ендіру және жабындық дақылдар өсіру жолдарын қолдану арқылы топырақтың органикалық заттарының жоғары құрамы сақталып отырған. Кейіннен бұл практика жарамайтын болып, оның орнына тез әсер ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, бірақ ол топырақ гумусының бұзылуына әкеліп соқты. Топырақ құрылымы да бұзылып, өсімдіктер әлсізденіп және химиялық тыңайтқышқа толық тәуелді болды. Жаңа жүйе адам және ауылшаруашылығы жануарларының еңбек шығынын азайтуды компенсациялау үшін топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін химиялық әдісті ұзақ уақыт қолданудың қауіптілігін көпшіліктің қабылдауына орай, егіншіліктің альтернативті әдістеріне қайтадан қызығушылық тууда. Химиялық тыңайтқышты қолдану және жерді үнемі жырту салдарынан топырақтың құнарлығы жойылып барады. Химиялық тыңайтқыштар- өсімдік және жер үшін өте зиян. Олар өсімдікті ауруға шалдықтырады және топырақтағы барлық микроорганизмдерді жояды. Үздіксіз жыртылған жердің құнарлығының төмендеуінің бірінші себебі жоғарғы гумус қабатының ұсақ бөлшектері жыртылған уақытта шаң болып ауаға көтерілуінде, зерттеулер барысында жыртылған аудандардың үстінде жиналған қалың қара қабат бақыланған. Сондықтан, топырақты бастапқы қалпына келтіру үшін, қазіргі уақытта жыртылмаған жерге егін егудің тиімділігі қайтадан қарастырылуда. Бір жағынан жер жырту үшін кететін шығын үнемделсе, екіншіден, топырақ құнарлығын қалпына келтіруге ықпалын тигізеді және қоршаған ортаның ауасындағы шаң тозаңның азаюына мүмкіндік туады.
Жоғары өнім алу үшін егістікті жасыл тыңайтқышпен тыңайту керек. Жоңышқаны жинап алған соң, тамырын жерде қалдыру керек, ол топырақты азотпен байыта отырып, шіріген соң микроорганизмдер үшін өте жақсы азық болады. Келесі жылы жерді жыртпай күздік бидай егіледі. Бидайды еккенде арнайы агрегатпен грунтты 10см тереңдікке дейін дискілейді. Топырақтың жоғарғы қабатындағы аэробты бактерияларға оттегі қажет, төменгі қабаттағы анаэробты бактерияларды ауа өлтіреді, сондықтан жыртқан кезде грунт қабаты аударылып, барлық микроорганизмдер жойылады. Синтетикалық тыңайтқыштан бас тартып, орнына биопрепарат қолдану экологиялық таза продукт алуға мүмкіндік туғызады [1].
1. Селекционные достижения Казахстана-Алматы, «Бастау», 2001г.
2. Воробьев И.Факторы устойчивого развития сельскохозяйственного производства. «Эк.», №7, 2001г.
3. Уразалиев Р.А. и др. Комплексная программа селекции агроэкотипов озимой пшеницы-«ОПАКС» Алматы, Кайнар, 1980г.
4. Масанобу Фунуока «Революция одной соломинки» (Введение в натуральное земледелие) 2008г. http://www.ganeymoledet.org
5. А. Петровский « По мексиканской технологии» 19.07.2003г.
6. Е. Палогута «Михаил Юхима выращивает экологически чистые культуры», 13.06.2007. Краснодарский край.
7. Каталог районированных в Центральной Азии сортов пшеницы и ячменя, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной Азии, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003.-58с.
9. Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы.-Алматы: Қайнар,1984-203бет
10. Уразалиев Р.А. Производство пшеницы в странах ЦАР. Вестник региональной сети по внедрению сортов пшеницы и семеноводству. №3 (6). Алматы, 2003г.
11. ПолымбетоваФ.А., Мамонов Л.К., Әбиев С.Ә. Қазақстанның жаздық бидайы. –Алматы: Ғылым, 1991ж.
12. А. Токаева «Хлебные ценности», //ЭК//, 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный комплекс// 23-08-2003г.
14. Слямова Назира Дүсіпқанқызы. Жаздық жұмсақ бидай сорттары мен буын–дарының және колекциялық үлгілерінің негізгі ауруларға (қоңыр тат, сеп–ториз, қатты қаракүйеге) беріктігі. Алматы-2005 4-5бет.
15. К.Н.Жайлыбай. Жаздық бидай. Алматы – 2006. Бастау 5-27беттер
16. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 беттер.
17. Р.А.Оразалиев. Қазақстан бидайы. Алматы – 1984. Қайнар 3-17 беттер.
18. Н.Степанов, А.Н.Киселев. Аграномия негіздері. Мектеп баспасы. Алматы-1971.260-271беттер.
19. К.Иманғазиев. Егіншілікте тыңайтқыш қолдану жүйесі. Қайнар- 1970. 186-194 беттер.
20. Г.А.Аубекеров, Ж.Ж.Жұмағұлов. Өсімдік шаруашылығы және селекция. Алматы Қайнар 1988 46-66беттер.
21. Эзау К. Анатомия семенных растений.-Москва: Мир,1980-Т.1.2.-558бет.
22. Н.М.Мухидинов, Ә.Б.Бегемов, С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. Методики изучения морфологии и экологии подземной части отдельных растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва: Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. Зайцев Г.Н. Математика в экспериментальной ботанике - Моква: 1990-239бет.
25. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта Москва: Колос,1965,-423бет.
26. Кумаков В.А. Физиология яровой пшеницы.- Москва: Колос, 1980.-208с
27. Садомсков Е.И. Анатомическая диагностика вегетативных надземных
органов злаков и их остатков в судебной биологии.
Материалы к судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА УНИВЕРСИТЕТІ
Жаратылыстану-география факультеті
Экология кафедрасы
ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың ...... ... ... ... ... Сарқытбаева А.К.
050608-«Экология» мамандығын
бітіруші
Ғылыми жетекшісі: ________________ ... ... ... ... ... ... ... аға оқытушы Кіршібаев Е.А
Бітіру жұмысы кафедра мәжілісінде
талқыланып, қорғауға жіберілді:
Хаттама №10 «10» 06 2008 ... ... ... ... ... ...... жұмысы:
___62___ беттен, _______ кестеден, ____10___ ... ... ... ... ... ... егу, Мексика технологиясы, эпидерма,
склеренхима, паренхима, хлоренхима, ... және кіші ... ... ... ... Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті,
экология кафедрасы.
Зерттеу аймақтары: Зерттеуге Егіншілік және өсімдік шаруашылығы ... ... ... ... ... ... Егемен сорттары
алынды.
Әдістері: Зерттеу нысандарын фиксациялау спирт, су, глицерин ... ... ... құрылысы жалпыға бірдей қолданылатын
әдіс (Страсбургер әдісі) арқылы зерттелді, сабақтың және ... ... ... ... ... Фото ... ... түсірілді.
Жұмыстың мақсаты: Жаңа мексика технологиясы бойынша өсірілген күздік
бидайдың әртүрлі өсу ... ... ... ... байланыстырып зерттеу.
Жұмыстың міндеті: 1. Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік ... ... ... құрылысын
айқындау; 2. Мексика технологиясымен ... ... ... ... ... морфологиялық-анатомиялық құрылысы ерекшеліктерін анықтау;
3. Күздік бидайдың ... ... ... ... ... зерттеу. Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен ... ... ... ... ... Қазақстанда бірінші рет зерттеліп отыр.
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
4
НЕГІЗГІ ... ... ... ... және морфо-
анатомиялық құрылысына
экологиялық факторлардың әсері..................................6
1.1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.4 Күздік бидай өнімділігіне экологиялық
факторлардың
әсері.......................................................................
............ 15
II. ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ..39
2.1 ... ... ... ... Жалға себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық-анатомиялық
құрылысы................................................43
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың морфологиялық-анатомиялық
құрылысы
ерекшеліктері...............................................................
..........48
3.3 Күздік бидайдың ... ... ... ... ... ... ... ... ... бойы ... ... егісін қолдану
арқылы, көң немесе компост ендіру және ... ... ... ... арқылы топырақтың органикалық заттарының жоғары құрамы ... ... бұл ... ... ... оның ... тез әсер
ететін химиялық тыңайтқыш қолданыла бастады, бірақ ол топырақ гумусының
бұзылуына ... ... ... ... да бұзылып, өсімдіктер әлсізденіп
және химиялық тыңайтқышқа толық ... ... Жаңа жүйе адам ... ... ... шығынын азайтуды компенсациялау үшін
топырақтың құнарлық резервін аямай пайдалануда.
Бүгін химиялық әдісті ұзақ уақыт қолданудың қауіптілігін ... ... ... ... әдістеріне қайтадан
қызығушылық тууда. Химиялық тыңайтқышты қолдану және жерді ... ... ... ... ... ... Химиялық тыңайтқыштар-
өсімдік және жер үшін өте зиян. Олар өсімдікті ауруға шалдықтырады және
топырақтағы ... ... ... ... ... ... ... бірінші себебі жоғарғы ... ... ... ... ... шаң ... ... көтерілуінде, зерттеулер
барысында жыртылған аудандардың үстінде жиналған ... қара ... ... ... ... ... келтіру үшін, қазіргі
уақытта жыртылмаған жерге егін егудің тиімділігі ... ... ... жер ... үшін кететін шығын үнемделсе, екіншіден, топырақ
құнарлығын қалпына ... ... ... және ... ... шаң ... азаюына мүмкіндік туады.
Жоғары өнім алу үшін егістікті ... ... ... керек.
Жоңышқаны жинап алған соң, ... ... ... керек, ол топырақты
азотпен байыта отырып, шіріген соң микроорганизмдер үшін өте ... ... ... жылы ... ... ... бидай егіледі. Бидайды еккенде
арнайы агрегатпен грунтты 10см тереңдікке дейін дискілейді. ... ... ... бактерияларға оттегі қажет, төменгі қабаттағы
анаэробты бактерияларды ауа өлтіреді, сондықтан жыртқан кезде ... ... ... ... ... ... ... бас
тартып, орнына биопрепарат қолдану экологиялық таза ... ... ... ... жыл жерді жыртпай өңдеу нәтижесінде топырақтың жоғарғы бетінде
арамшөптер тұқымы мүлдем жойылған. Егінді ... ... ... ... ... ол ... ... және жерді дән егу
тереңдігінде қопсытады, мұнда топырақтың табиғи дренажы сақталады ... ... ... түскен аз мөлшердегі судың өзі ... ... ... ... ... ... қалдықтары
топырақты құрғап кетуден, жарылып кетуден сақтайды, ал шіріген масса
топырақ құнарлығын ... Он жыл ... ... ... 3,5 тен 4,9
бірлікке жеткен[2].
Жүгері және бидайды жақсартудың Халықаралық орталығының ... ... ... ... ... ғалым Кен Сайре жетекшілігімен
Қазақстанда 2000- жылдан бері ... ... ... ... әдісі
қолданылып келеді. Бүгінде көптеген аудандарда бидайды осы әдіспен ... ... Бұл ... ... ... ... ... Мексикада 25 жылдан бері бидай жалға себу ... ... ... арық және жал ... Себу тек жалға
жүргізіледі, суғару арық ... ... ... ... ... Мексиканың бидай плантациясының 95%-ы осы әдісті ... ... 120 ... ... Егіншілікте жоғары өнім басты
болса да, жоғары өнімділікпен ғана шектеліп қоймай, бұл технология тұқымды
және ... ... ... ... етпейді. Себебі культивация
көмегімен бидай өзі арамшөпті ... ... ... су ... ... 30 пайызға дейін үнемделеді.
Қоршаған ортаның экологиялық ... зиян ... ... ... суды үнемдеп, экологиялық таза, сапасы және өнімділігі
жоғары бидай өсіру егін шаруашылығының алдына қойған ... ... ... ... ... ... ... бидайдың әртүрлі өсу жағдайында морфо-анатомиялық
құрылысын өнімділік мүмкіншілігімен байланыстырып зерттеу.
Міндеттер: 1. ... себу ... ... ... ... ... бидайдың сортының морфологиялық-анатомиялық құрылысын айқындау;
2. Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған жерге егілген ... ... ... ... анықтау;
3. Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін ... ... ... зерттеу.
Ғылыми жаңалығы: Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың
морфологиялық-анатомиялық көрсеткіштері ... ... ... рет ... ... БӨЛІМ
І КҮЗДІК БИДАЙДЫҢ ӨНІМДІЛІГІНЕ ЖӘНЕ МОРФО-АНАТОМИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫНА
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ФАКТОРЛАРДЫҢ ӘСЕРІ
1. Күздік бидайға ... ... ...... тұқымдасына жататын аса маңызды дәнді дақыл
\1\.
Бидай - бүкіл әлемде 148 елдің негізгі азық-түлігі болып табылады және
көптеген елдердің ... ... орын ... ... дәнді дақылдардың
60% мөлшері бидайдан алынады \3\.
Жер ... ... 235 млн ... жерге себіледі. Бидай егісінің көлемі
жөнінін біздің еліміз әлемде бірінші орын алады, қазір біздің республикамыз
астық өндіруде еліміздің ірі орталығына айналып ... ... көп ... ... ... Қытай Халық Республикасы, АҚШ,
Үндістан, Канада, Франция, Аргентина жатады. Европа ... және ... ... көбірек себіледі. Аса бағалы бидайға, қатты және ... ... ... ... жылы ... ... ... жиналды. Экспорттық көрсеткіш
те жоғары. Әрине, оның ішінде Қостанай облысының үлесі қомақты \9\.
Қазір біздің ... ... ... ... ірі орталығына
айналып отыр. Соңғы жылдары жүзеге асырылған ірі-ірі шаралардың ... ... ... тиімділігі жылма-жыл артуда. Астық өндірісі
интенсивті жүргізіліп, астықтың жалпы түсімі әр ... ... ... ... ... ... азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... Бұл ... азық-түлік
рыногында қалыптасқан жағдайдан туындап отыр. Соңғы уақытта ... ... ... өте ушығып, азық-түлік тапшылығы қатты сезілуде. Өткен жылы
әлемдік ірі астық ... ... ... қуаңшылық пен табиғи
апаттардың салдары күрделі ... ... түрі бар. ... күн ... ... ... Халықаралық негізгі астық биржасында бір
тонна бидайдың бағасы 400 ... ... ... ... жаздық, 12 ... ... ... Олар ... жер және ауа райының ... ... ... ... ... ... белоктар мен көмірсулар (углеводтар),
витаминдер А, В, В2, В6, РР, С, Д, Е, ... ... және ... да ... дәні құрамында бар. Бидай белогындағы аимнқышқылдары құрамы үйлесімді
және организмге сіңімді 2.
Бидайдың жиырмадан астам түрі бар. ... ... ең көп ...
жұмсақ бидай (Triticum aestivum). Бұл дақылдың алуан түрлі сорттары бар
және олар жер ... ... ... ... \3\.
Бидайдың Қазақстанда 6 түрі (Еділ бидайы, Польша бидайы, көже ... ... ... ... ... ... өседі, жабайы түрлері сирек
кездеседі\1\.
Бидай дәнді дақылдар (Jramineal) тұқымдасына Triticum ... ... ... ... ... деп те атайды.
Дәнді дақылдар тұқымдастығы 500-ге жақын тектерді біріктіреді. ... кіші ... ... ... (Bambusoi) тұқымдастар, қоңырбас
(Pooicleae) тұқымдастар-бидай, ... қара ... ... арпа және басқалар,
тары тұқымдастар (Papicoideae)- тары, қонақ жүгері, жүгері тағы басқалар.
Бидай қоңырбас тұқымдастардың ... арпа ... ... ... бидай
трибасы деп те атайды. (Tribus triticeae) деп халықаралық ботаникалық
номенклатурада аталған. Бұл ... екі кіші ... ... ... ... туысқа жатады.
Бидай туысына 27 түр кіреді. Оның ішінде ең көп тараған ... ... ... екі ... бөлінеді: жаздық және күздік бидай. Жаздық
бидайды көктемде, күздік ... ... ... ... ... қысы жылы
оңтүстік аймақтарға ғана егіледі. Ол аймақтарға Украина, Молдова, солтүстік
Кавказ, орталық қаратопырақты аудандар, ал ... - ... ... ... және ... облыстары жатады. Кейінгі кезде
солтүстік облыстар үшін қысқа төзімді сорттар ... ... ... ... ... ... егісі көлемінің 20-25 процентін ғана алады.
Күздік бидай жаздық ... гөрі ... ... ... және ерте ... ... ауылшаруашылық қызеткерлеріне бірқатар жеңілдік жасайды.
Күздік бидай өзінің өсіп-өну кезеңінің ұзақтығы арқылы ... ... ... ... ... кезеңдері де әртүрлі. Күздік бидай
өзінің яровизациялық сатысының өтуіне төмен темпетатура (0-(-) 200 С) керек
етеді және ол саты көп ... ( 60-90 күн) ... ... Егер ... ... себіле қалса, ол дән байламайды, қысқа дейін өсіп қыстап шығады
да, екінші жылы ғана өнім ... ... ... ... ... ... жаздық бидай мен арпадан кейін
үшінші орын алады. Ол ТМД ... 19 ... ... ... ... Бұл ... ... жері (70%) Солтүстік Кавказ аймағы мен Украина ... егіс ... ... Малдавия, Өзбекстан, Қырғызстан және
Қазақстанның оңтүстік аудандарында (94,9 мың гектар) ... ...... құнарлылығын ұнататын, бірақ минералды
тыңайтқыштар бергенде өнімін мол және тез ... ... ... ... ... және Шымкент облыстарында
егіледі, суармалы жерлерді дұрыс баптаса тұрақты және мол өнім ... ... ... 3-40С ... өне бастайды, ал 12-150С жылылықта
жаппай өнім шығарады. Күздік вегетациялық кезеңі 45-50 күнге, ал көктемгі,
жазғы кезеңі 75-85 ... ... ... ... ... ... және мол өнім алуда топырақ
ылғалдылығы мен қоректік заттарын жақсы ... мол ... ... алғы ... ... жөн. Алғы дақыл ерте жиналып, топырақ ... ... ерте ... ... жоғарыдағы алғы дақылға қойылған
талаптар орындалады.
Күздік ... ... ... ... алғы ... дақылдар, сүрлемдік жүгері, қант қызылшасы жатады. ... ... ... ... ... ... ... көп жиналуына байланысты, күздік бидайдан мол өнім ... ... ... ерте әзірлеп, мезгілінде себуге дайын болуына байланысты
сүрлемге шабылып алынған жүгері күздік бидай үшін ... ... ... ... ... жатады.
Ауа райының аса құрғақшылығына байланысты суарылмайтын егістіктегі
күздік бидай өз өнімін 2-3 есе азайтады, сондықтан алғы дақыл ... ... ерте ... ... ... көп ... ... пайдаланылады.
Топырақты өңдеу. Уақытында және сапалы өңделген топырақта ғана ... мол өнім ... ... ... ... ... алғы ... тығыздығына және арамшөптердің аз-көп болуына байланысты.
Көп жылдық шөптерді ... ... соң, ... мақсат олардың
қалдықтарын топыраққа 8-10 см тереңдікте ... ... ... ... ... ... ... 27-30 см тереңдікке жыртады.
Отамалы дақылдардан кейінгі күздік бидай үшін әзірленген топырақ ... ... ... дискілі сыдырғышпен өңделіп, тырмасы бар плугпен
20-25 см жыртылып, артынан нығыздалады.
Күздік бидайдың алғы дақылы ретінде суарылмайтын егістікте таза немесе
ерте ... пар ... олар жаз ... 3-5 рет 10-12 см ... ... ... алдында ғана 5-6 см тереңдікке қопсытылуы қажет.
Жыртуды күздік бидайды себуден 1 ай ... ... ... жағдайда,
топырақты сыдыра жыртқышы бар бір агрегатпен тырмалау мен ... ... ... ... жөн.
Тыңайтқышты қолдану. Дәнді дақылдар ішінде топырақтың құнарлығын аса
қажет ететін дақылдардың бірі – күздік бидай. Мәселен, әр ... ... өнім ... ... дәнмен және сабанмен бірге 80,9 кг ... 23,5 ... ... ... ... ... өнімнің сапасы жақсарып,
дәнегі белок мөлшерін 30-70% көтереді. Сондықтан күздік бидай бір ... ... ... ... сұр және ашық ... топырақты жерлерде ( қант
қызылшасынан немесе жүгеріден кейін) N150P60K40 ... ... ... ... ... үшке тең ... ... себер
алдында, ерте көктемде, масақтану немесе дәннің толысуы кезеңдерінде берген
жөн. Ал фосфор және ... ... ... ... ... ... Күздік бидайды көп жылдық бұршақты дақылдардан ... ... ... ... 30-40% кемітіледі.
Тұқым себу. Егілетін дәннің өсу қабілетін, өнімділігін көтеру
мақсатында оны жылы ... ... қара және ... ... ... күресу
әдістерін қолданады. Қара күйеге қарсы 1 ц дәнге 100гр ... ... 200гр ... меркурбензол қосылса, шаңды күйеге қарсы ыссы ауа
пайдаланылады.
Болашақ егіннің, әсіресе суармалы егістіктегі күздік бидайдың жатып
қалмауы үшін ... ... ... ... тур ... ... құрғақ түрін пайдаланады 1
тонна дәнге 5 л тур дәрісін 20 л су қосып, 10% ... ... ... ... ... қолданады. Кей жағдайда тур дәрісін өсімдіктің түптену-
сабақтану кезенінде де ... ... ... ... да тур ... ... күздік бидай сорттарының, әсіресе суармалы
жерлердегі өнімді көтеру жолдарының бірі ... ... ... ... ... ... ... ауруларға шалдығып, топырақ
ылғалдылығын дұрыс пайдалана алмайды, көктемдегі және жаздағы аңызаққа
шыдамсыз келеді.
Кеш ... ... ... ... жай ... ... ... де, сабақ сандары кеміп, негізгі тамырларын өсіріп
үлгере алмайды. Қыстың қолайсыз жағдайларында шыдай алмай, ... ... ... ... ... ... ... (тәуліктік температура 50С болғанда)
2-4 сабағы бар күздік бидайдың мол өнім береді. ... ... ... ... ... 50-580 кем немесе аспағаны дұрыс. Сондықтан
күздік бидайдың себілуінен бастап ... ... ... 45-60 күн ... ... ... мол өнім, көптеген аудандарда (Ақсу,
Сарқант, ... ... ... ... ... ... ... жүр.
Себілетін күздік бидай тұқымының мөлшері топырақтың құнарлылығына,
алғы дақылға, ауа райына, себу уақытына тікелей байланысты.
Тұқымның ... ... жас ... жер ... шығу жылдамдығы
мен түптену тереңдігі тікелей байланысты. Орташа сазды топырақта тұқым 5-6
см, жеңіл құмайтты ... 6-7 см, ... ... 6-7 см, ал ... тез кебетін топырақта себу мерзімі ... ... 7-9 ... ... ... ... әрбір см төмендеген сайын температура 30С
жылы болады. Сондықтан күздік бидайдың қарсыз қыста 250С ... ... ... ... 3,5-4 см ... ... қажет. Дәнді тереңірек
сіңірген сайын сиреуі азайып, апаттан аман қалуына ... ... ... себу ... ... ең көп ... ... тоғыспалы
және диагональды тоғыспалы себу әдісі. Себудің қай ... ... ... ... ... тең ... ... сабағының
өсуіне, қысқа төзімділігіне жағдай жасай отырып, мол өнім алуды қамтамасыз
ету. Тар ... ... ... пен қаржы аз жұмсалады, әрі бидай
сабағының жақсы ... әсер ... ... мол түседі.
Себу әдістерінің түрлері алғы дақылдарға тікелей байланысты, тамыр
қалдықтары көп болған жағдайда тар қатарлап себуді пайдаланады.
Оңтүстік ... бір ... жер ... ... ... өндіретін, топырақты нығыздайтын-төрт операцияны бірден атқаратын
СЭС-2,1 тұқым себу машинасын пайдалану қолайлы.
Көп ... ... ... Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс
облыстарында күздік себілгеннен кейін, көктеп шығу кезінде, жауын-шашын
тапшы болады, сондықтан топыраққа жер ... ... ... жерді жыртқан
соң, механикалық құрамы орташа және ауыр топырақты жерлерде әр гектарына
1600-1800 текше мерт, ыза суы ... ... ... топырақты жерлерде 600-700
текше мерт мөлшерінде су беруге тиіс.
Республиканың оңтүстік облыстарының тау ... ... ... мм ... түсетін болса, бұл жерге егілген күздік бидайдан
суарусыз-ақ жақсы өнім жинауға ... ... ... ... ... ... ... нығыздау,
минералды тыңайтқыштармен қоректендіру, қар мол түсетін ... ... және ... ... ... баптау жұмыстарын жүргізеді.
Топырақты нығыздау ауыр шығыршықты катокпен тұқымды себер алдында
немесе ... ... ... жүргізіледі. Нығыздау жүргізілген егістік
жерлерде топырақтың жақсы жанасуы ... ... де, ... ... ... тез ... тұқым уақытында бөртіп, шапшаң өнеді.
Басқа да дәнді дақылдар сияқты күздік бидайды да ... ... орып ... ... ... арамшөптері көп, сабағы биік, жатып қалған,
бір шаршы мертде 260-300 түп сабағы бар ... 15-20 см ... ... себу бағытына көлденең жүргізіледі.
Тікелей ору- дән ылғалдылығы 14-16% төмендеген кезінде құбылмалы ауа
райы жағдайында, сирек, қысқа ... ... пісу ... өтіп ... 10-20 см ... ... ... жүзінде бидайдың 27 мәдени және жабайы түрлері тараған. Оның
ішінде Қазақстанда жұмсақ ... және ... ... ... ... ... ... да олардың дәндерінің құрылысына сай берілген.
Жұмсақ бидай (T.aestivum) жалаңаш дәнді, 7Х2Х3=42 ... ... ... яғни ... үш жұп ... ... бір ерекшеліктері олар табиғат жағдайларына байланысты
тез өзгеріп, салыстырмалы түрде өнімді көбірек береді. Оның мысалы ... ... және ... ... ... ... ... Біздің
елімізде жұмсақ бидай барлық бидай егісінің 80-90 процентін құрайды. ... ... ... ... ... ... ... бар.
Жұмсақ бидайдың масағы екі қатар масақшалардан тұрады. Әр масақша үш
гүл, яғни үш дән ... ... ... ... ... екі дән ... мүмкін. Масақтары қылтықты да, қылтықсыз да болуы мүмкін. Қылтықты
масақтардың ... ... ... ... ... қысқалау келеді.
Масағы борпастау болады. Сондықтан әбден піскен кезде төгіліп кетуі мүмкін.
Масақтары қылтықты да, қылтықсыз да ... ... ... ... ... шашырап жайылған, масақтан қысқалау ... ... ... ... әбден піскен кезде төгіліп кетуі мүмкін.
Әр гүлдің ішкі және сыртқы қауызы бар. Осы ... ... ... Дән ... соң сол ... ... бос жатады.
Қатты бидай (T. durum) жалаңаш дәнді, тетраплоидты (7Х2Х2=28) немесе
екі жұпты геномды бидай. Тек жаздық ... ... ... ... ... ... ... сорттар шығарылып, тарап келе жатыр. Қатты
бидай барлық өндірілетін бидайлар өнімдерінің 10 процентін ... ... ... ... ... ауа райына және жер қыртысының құнарына
тәуелділеу.
Қатты бидайдың масағы тығыз, қауызы қылтықты, ... ұзын ... ... ... ... ... жоқ ... кездеспейді.
Қатты бидайдың дәні қауыздың ішінде мықты орналасқан. Сондықтан орып-
бастырған кезде көбінесе қауызыдң ішінде қалып қояды.
Осы екі ... ... ... ... ... қос ... ... (T. dicoccum) – екі дәнді, ... екі ... ғана ... Дәні ... ... ... ауырмайды, зиянды жәндіктерге
төзімді. Көбінесе мал азығына пайдаланады. Қауызынан айырып алу өте ... ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке
белокты қояды. Сондықтан астықтың сапасы мен ондағы ... ... ... ... ... ... ... қосылып клейковинаға айналады.
Бүкіл одақтық егін шаруашылығы институтының зерттеулеріне ... ... ... ... белок болады, оның ішінде ... -14,4 - 24,1 ... Егер ... және ... жұмсақ бидайды
салыстырсақ, онда жаздық бидайдың белогі көптеу. Оған ауа ... ... ... агротехникалық шаралардың да тигізетін әсері көп.
Мысалы, Бүкілодақтық ұн тарту және нан ... ... ... ... ... ... 16,6 процент белок, 70 проценттік ұнда
37,9 процент клейковина болады екен \7\.
Күздік бидай өте бағалы азық-түлікті дақыл ... ... Ол ... және нан ... үшін өте ... ... Жаңа егіннен алынатын азық-
түлікті басқа дақылдардан гөрі ол ... ... ... ... ... да маңызы зор. Күздік бидайдың ... ... ... және ... сапасы жоғары болады. Күздік бидайдың сабаны, мекені
және кебегі мал азығына пайдаланылады\13\.
Дәнді дақылдардың биологиялық бұл тобына күзде себіліп, өнімін ... ... ... ... ... ... қара ... тритикале және
күздік арпа жатады. Көктемде ... ... бұл ... түптену
фазасынан өткенмен, сабақтанбайды, себебі түптенуден толық өту ... ... ... 35-60 ... ... уақыт, температураның басында 10-
120С, соңында 0-30С төмен болуы қажет.
Қыстың қолайсыз өзгермелі жағдайларына ... болу ... ... ... ... өтуі ... бірінші кезеңі күздің ашық күндерінде, 10-120 ... ... әлі ... фотосинтез құбылысы жай жүретін
кездерінде өтеді. Осы кезде өсімдіктің бойында ... ... ... ... ... ... ... жағдай туады.
Екінші шынығу кезеңі өсімдік клеткаларында бос сулардың азайып, жай
қанттардың күрделенуіне, тканьдардың сусыздануына ... ... бұл ... ... жылуы-2-50С төмендеген кезінде, түнде де жүруі
мүмкін.
Күздік дақылдардың жақсылап шынығуы күздің ашық ... ... ... ... жүреді, қолайлы жағдайда бірінші шынығу кезеңінің
өтуіне 21-14 күн, екіншісіне-21-24 күн қажет болады.
Шынығу ... ... ... ... күздік дақылдар қыстың суығына
және қыс кезіндегі ауа райының басқада қолайсыз жағдайларына төзе ... ... ... ... ... ... және қыста түскен
топырақ ылғалын, қоректік ... ... ... ... ... ... ауа ... көп ұрынбайды, ерте масақтанып,
бұрын піседі, ... өнім ... ... ... ... ... ... өнім жинау жұмысы жаздық дақылдардан бұрын жүргізіліп, жерді
ерте жыртуға мүмкіндік ... және ... тез ... екі ... ... ... ... ретінде бидайдың көптеген аса бағалы қасиеттері бар.
Бидай дәні-аса құнарлы да ... ... оны ... қиын емес, бір жерден
екінші жерге тасып ... да оңай және оны ... ... түрлі өнім алуға
болады.
Европадағы елдерде және ТМД-да адамға қажетті барлық калорияның 35%
бидайдан ... Адам ... үшін ... ... мен ... ... В1 витаминінің 70-80%, РР және Е ... ... ... ... және ... ... ... бидай өнімі
береді. Бидай наны азық-түлік көзі ғана ... ... ... ... болып табылады. Оны пайдалану нәтижесінде ас қорыту жақсарады
және басқа қоректерде ... ... ... белогының да ерекше бағалы
қасиеттері бар, оның аминқышқылдық құрамы үйелесімді келеді.
Бидай өнімдері өнеркәсіпте де кең ... ... ... ... ... ... май және ... алынады. Бидай сабанынан қағаз,
картон, өнер бұйымдары және басқа да ... ... ... ... ... ... санитарлық дақыл болып табылады.
Қазіргі жоғары механикаландырылған және мамандандырылған ... ... ... ... ... ... ... және мол өнім
алудың негізгі факторлары- дақыл үшін ылғал, ... және ... ең ... жасаумен қатар, оның аса бағалы сорттарын өсіріп шығару болып
табылады.
Адамға қажетті азық-түдік пен мал ... және ... үшін ... ... ... ... ... селекциясының маңызы зор\3\.
Дәнді дақылдардың бәрінің де көктемде егілетін жаздық түрлері болады.
Бидай, қара бидай және арпаның ... ... ... күзде сепкенде дұрыс
дамитын күздік түрлері де болады. Бұлардың дамуының ... ... ... ... 100-қа ... төмен температура қажет болады.
Күздік дақылдар қыстан жақсы шықса, ... ... ... ол ... егіскке қарағанда едәуір өнімді келеді.
Күздік астық дақылының агротехникалық маңызы да ... зор. ... ... ... қара ... мен ... арпа ... арам шөптен де
тез өсіп, жаңа ... келе ... оның ... ... кедергі
жасайды. Бұл күздіктің ауыспалы егістікте басқа дақылдарға алғы ... де аса ... ... ... ... дақылдарға қарағанда анағұрлым тез өсіп жетіліп, одан
7-10 күн ерте піседі. Ең алдымен күздік арпа, одан ... ... қара ... ... ... басқа дақылдарға қарағанда ерте өсіп-жетіліп, ерте піседі,
сондықтан да бұл дақылдарды жинауға ... ... 7-10 күн ... ... ерте ... ... ... ол егін жинау
жұмыстарының ... ... ... келуін азайтады, әр дақылды қысқа
қолайлы кезеңде жинап ... ... ... ... үстіне ол екі өнім алу
үшін және күзде топырақ өңдеуді неғұрлым уақытылы жүргізу үшін ... ... ... ... ... береді.
Күздік дақылдың осындай артықшылықтары, сондай-ақ одан алынатын
өнімнің аса ... ... оның ... ... ... ... ... кезеңде күздіктің егіс көлемі дәнді дақылдардың жалпы көлемінің 30%
жуық болып отыр.
Күздік бидай ... ... өнім ... және ... ... болып табылады. Оның дәнінде белок көп (14-17% астам) және ол ... үшін ... ... болып есептеледі.
Сондықтан біздің елімізде күздік бидайдың егісі 20 млн гектарға жуық
көлемді алып ... ... ... - ... Кавказда, Украинада, Молдавияда және
Орталық қара топырақты аймақтың ... ... ... ... мен Орта Азия республикаларында және Закавказьеде де
оның егісі едәуір жерді алып жатыр.
Соңғы жылдары күздік бидай солтүстікке қарай ... ... ... емес аймағында, әсіресе оның орталық аудандарында, Белоруссияда
және Прибалтика республикаларында кең ... ... ... ... ... ... Батыс Сибирьдің орманды-
дала және далалық аудандарында, бұрынғы Тың ... бұл ... ... ал Шығыс Сибирь мен Қиыр Шығыста қаты қысқа төзімді сорттары
болмағандықтан ол ... ... ... ... мол ... мен бүкіл астық дақылдарының ішінде
бірінші орын алады. Әсіресе ол өзі ... ... ... ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс облыстарының қысы жылы,
көктемі ылғалды және жазы құрғақ болып келеді, әсіресе құрғақшылық ... - июнь және ... ... ... ... қысқы суықтар түскенше
біркелкі көктепшығып жақсы дамыса және тамыр жүйесі ... ... ... ... ғана ... бидайдан мол өнім алу ... ... ... ... ерте өсе ... да, ... ... мол қорын
толық пайдаланады. Мұнда жылылық пен ... ... ... ... ... ... ... құрғақшылық болғанша, әдетте, дамып
жетілуін аяқтап, толық бағалы дән салып үлгіреді. Кеш ... ... ... ... ... ... егістіктерінің жағдайы басқаша. Күздік
бидайдың ... ... ... біркелкі көктеп шықпайды, сирек шығады
да, жапырақ және тамыр жүйелері нашар ... ал ... ... ... өсуі жағынан артта қалып қояды, соның салдарынан беретін ... де ... ... ... ... 20 ... өне ... Ал, 18-200жылылықта
күздік бидайдың тұқымы онан да жақсы өнеді, әрине бұл жағдайда топырақта
ылғал жеткілікті болуы ... ... ... пар ... ... жағдай
әруақытта да болып тұрады. Температура онан жоғары болса күздік бидайдың
тұқымы өнуін бәсеңдете түседі, ал 32-330 ... ол ... ... ... Топырақтың құрғақ қабатында күздік бидайдың тұқымы нашар өнеді
немесе тіпті өнбей қалады, ал ... ... ... көгі ... ... ... бұл ... мол өнім алу үшін топырақта ... ... ... ... ... ... ... дайындаудың және тұқымды
мезгілінде себудің шешуші маңызы бар.
Күздік ... ... және ... ... ... ... өзін ... қоректік заттармен қамтамасыз етуді талап етеді\22\.
Күздік бидайдың ... ... ... ... ... ... Жаздық бидайдың вегетациялық кезеңі сорттық ерекшеліктеріне және
экологиялық жағдайларға байланысты 70-80 күннен 120-130 ... ... ал ... ... ... тыныштық кезеңді қоса есептегенде 180-200
күнге жетеді, ал солтүстік аудандарда 300-360 күнге созылуы мүмкін. ... ... ... ... күздік бидайдың вегетациялық кезеңінің
ұзақтығы температура режиміне және ... ... ... байланысты
145-190 күн, жаздықбидайға ... 1,5-2 есе ... Бұл, ... ... ... ... ... жеке кезең аралығының ұзақтығымен
түсіндіріледі. Егер жаздық ... ... себу ... ... ... ... 35-45 күн болса, күздік ... 90-120 ... ... себебі, бір жағынан жаздық және күздік формалардың
биологилық ерекшеліктерінен, екіншіден - ... ... ... ең ... ... ... байланысты /12-13,23/.
Күздік бидайдың бүкіл вегетациялық мерзімін өсімдіктің өсуі мен жеке
мүшелерінің қалыптасуын ескріп, А.Н.Носатовский ... ... ... ... ... ... ... және өнуі, өскін, түптену,
түтіктену, масақтану, гүлдеу және ... ... ... ... ... және ... ... жетілу кезеңдері /14/.
Кейбір авторлар бидайдың дамуы мен өсуінде тағы да үшінші ... ... және ... ... ... қосады /24/.
Бидайдың вегетациялық кезеңдерге бөлу, өсімдіктің өсу және даму
ерекшеліетерін және оларға сыртқы ... ... ... ... ... ... және өнуі. Егістік жағдайында ... ... ... ... ... соң ... басталады. Топыраққа түскен
тұқымды ылғал сіңірген соң күрделі физиологиялық және биохимиялық ... ... ... тез ... ... мен тамыршалардың өсуіне
әкеледі. Дәнде болып жатқан өзгерістерге және жеке ... ... ... және өну кезеңі 5-ке бөлінеді: суды ... ... ... ұрық ... ... өркеннің өнуі, өскіннің өсіп шығуы.
Тұқымның қарқынды бөртуі ең алдымен температуралық режимге және топырақтағы
ылғалдың ... ... /25-26/. Егер ... ... ... ... солып қалуы ықтимал /27/. Тұқымның бөртуі мен өнуі үшін
дәннің құрғақ ... ... су ... ... ... жағдайда, ылғал жеткілікті, температура қолайлы болғанда дәнде
биохимиялық және физиологиялық процестер жүре бастайды. Ферменттер әсерінен
суда ерімейтін күрделі органикалық ... ... ... ... ... жәй заттарға ыдырайды да қалқанша арқылы ... ... ... ... келіп түскен қоректік заттардың арқасында ұрықтағы
тамыршаның ұшы және ... ... ... және ... ... ... тұратын) көлемі ұлғайып, алдымен тамырша, одпн кейін өркен
дәннің төменгі жақ қабығын жарып шығады. Бұл ... ... ... ... Ұрық тамыр тұқым қабығын жарып топыраққа тереңдейді, ал өркен
қарама-қарсы жаққа, демек жоғары жаққа қарай ... ... ... өткен соң
алғашқы жұп ұрық тамыр, одан кейін келесі жұп ұрық ... ... ... ... 5 ұрық тамыр дамыса, кей жағдайларда 3 иен 7-ге дейін
жетеді. Ұрық тамырлар өсуі мен ... ... өсе ... ... тамырға
қарағанда баяу өседі. Олардың ... ... ... ... ... ... затар қоры және басқа да факторлар әсер
етеді. Бөрту және өну кезеңінің аяқталғанын ... біз ... ... ... ... ... болады. Бұл уақытта ұрықтық тамыр 10-15 см
тереңдікке енеді /10-15, 16, 28-29/.
Топырақ бетіне колеоптиль және ... ... ... соң ... ... Колеоптиль жапырақты топырақ бетіне шыққанша, мехеникалық
зақымданудан сақтайды. Топырақ бетіне шыққан соң колеоптиль ... ... ... біз ... ширатылған жарық көрінеді. Колеоптильден
айырмашылығы алғашқы жапырақ хлорофилл әсерінен жасыл түке ... ... ... ... ... пайда болғаннан бастап 7-15 күнде
өзінің өсуін тоқтатады. Алғашқы жапырақ ... ... соң 3-7 ... оның ... екінші жапырақ, содан кейін 3-6 күн өткен соң үшінші
жапырақ пайда ... ... ... ... ... ... бұрын пайда
болған жапыраққа қарағанда көлемі ұлғая береді /28-32/.
Жапырақ өсуі мен қатар тамыр жүйесі де дами түседі: ... ... ... Осы ... ... ... қалыптасады. Алғашқы жапырақ
топырақа бетіне шыққаннан бастап ұрықтың бүршігі тамырлық буынаралық
арқасында ... ... және ... жоғары көтеріле бастайды.
Бұл процес екінші және үшінші жапырақ өсу ... ... ... ... пайда болғанда тамырлық буынаралық өсуін тоқтатып, ... ... ... ... ... ... береді, бұл үлейген түйін-
түптену түйіні. Түптену түйіні пайда болғанда, колеоптиль түгелімен құрайды
/33/.
Үшінші жапырақтың өсуі ... және ... ... ... бүйірлік өркендердің өсу нүктелері дамуын бастайды. Кейбір
зерттеушілер бұл кезді өз ... бір ... ... ... ... ... деп ... Жалпы өскін кезеңінің ұзақтығы 15-25 күнге созылады
/13, 19,15, 33/.
Түптену кезеңінің басталғанын төменгі ... ... ... ... ... байқауға болады. Ол негізгі сабақтың алғашқы
жапырағының қынапшасында жатқан бүршіктен пайда болады. ... ... ... ... ширатылған жапырақ түрінде көрінеді, оның ішінде
бүйірлік өркеннің жапырағы ... ... ... өркеннің екінші
жапырағының қойнауында жатқан бүршіктен екінші бүйірлік ... ... ... ... бидай негізгі өркеннің жапырақтарындағы
бүршіктерден ғана емес бүйірлік өркендердегі бүршіктерден бүйірлік ... ... Бұл ... ... ... бүйірлік өркендер дамиды. Ал,
осы екінші реттегі бүйірлік өркендердегі ... ... ... бүйірлік
өркендер, кейін төртінші реттік өрокендер шығуына мүмкіншілік бар. Жасанды
жағдайда 300 сабаққа ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады, ал геркеш егілсе үшеу, кейін біреу ғана болуы мүмкін /32-
34/.
Бүйірлік өркендер өздерінің түптену түйіндерінің ... ... ... ... ... ... оларды ажырату қиын. Бір өсімдікте
қалыптасқан сабақтар саны түптену коэффициенті деп атайды. Түптену кезінде
бүйірлік өркендер қалыптасуымен қатар ... ... даму ... ... дейін ұрықтық тамырлар 100 см-ге тереңдеп, 30-40 ... ... ... ... ... тамыр жүйесі қалыптасады. Алғашқы тамырдан
өзгешелігі ... ... ... түптену түйінінен дамиды. Олар алғашқы тамыр
жүйесімен ... ... ... және ... ... ... Соңғы, қосалқы тамыр жүйесі кейінірек дамыса да қолайлы ... ... ... ұрық ... жүйесімен бірге шашақ тамыр жүйесін
құрайды /10-15, 29-35/.
Түптену немесе сабақтану кезеңі. Түптену кезеңінде бүйірлік ... ... және ... тамыр жүйесі және жапырақтардың дамуымен
қатар негізгі өркен және ... ... ... Түптену кезеңінің
соңына қарай болашақ өркеннің барлық мүшесі ... ... ... ... ... ... өсе алады. Өркннің өсуі
төменгі буынаралықтың ... ... Ол ... ... ... негізгі сабақ, кейінірекбүйірлік өркен ... ... ... және ... ... меристемалық
клеткалары бөлінуі және олардың созылуы нәтижесінде бірінші буынаралық
қалыптасады. Оның ұзындығы, ... 3-4 см, ... 7-10 ... жетеді,
қарқындыөсуі 5-6 күн, 10-15-ші күндері өсуі тоқтайды ... күн ... соң, ... буынаралық қалыптасқаннан кейін, екінші
буынаралық өсе бастайды. Бірақ, оның қарқындыөсуі, тек ... өсуі ... ... 4-6 ... ... Осыдан кейін
келесі буынаралықтар қалыптасады. Өркен 5-6 буынаралық құрайды. Бүйірлік
өркенде көбіне 3-4 ... ... ... ... 5-7 буынаралық
түзіледі. Аса қолайлы ... ... ... 10 ... ... ... ... аяқталуын соңғы, яғни ең ... ... ... ... білуге болады. Бірақ, өркен қарқынды түрде
өсе отырып, гүлдеу кезеңінде ғана максималды шегіне ... Бұл ... өсу ... әр түрлі, бірінші буынаралықтың тәуліктік өсуі
0,5-1,5 см ... ... ... ... 5-6 ... ... өсе ... ұзындығы төменнен жоғарға қарай арта береді. Соңғы буынаралық
ең ұзын және көбінесе ... ... ... ... оның ... ... Сабақ ұзындығы өсу жағдайына және ... ... ... ... ... ... ... өркендер сабағының
ұзындығы негізгі өркендер сабағынан қысқа /15-16/.
Сабақтың ұзаруымен, масақтың ... ... ... де, түптену кезеңі
аяқтала масақтағы масақшалардың бүкіл мүшелері толық түзіледі. Түтіктену
кезеңінде ... ... өсуі ... ... ... артады. Жапырақтың үлкен қынапшалары сабақты, буынды тығыз қоршап,
механикалық зақымдардан және ... ... ... ... ... ... үлкейіп, гүлдер кезеңінде тоқтайды. Түтіктену кезеңі
алғашқы және соңғы тамыр жүйесінің қарқынды өсуімен сипатталады. Тәуліктік
өсу бұл ... 2-3 см, ... ... алғашқы тамырлар 1,5-2,5 см, ал қосалқы
тамырлар 7-100 см-ге ... ... ... ... ... ... ... өсу жағдайына байланысты 20-25 күннен 30-35 күнге
дейін созылады. Күздік бидайдың түтіктену кезеңінде қарқынды өсуі ... ... ... режимге тәуелді /37/.
Масақтану кезеңі соңғы жапырақ қолтығынан масақтың ... ... ... ... ... ... болып 1-3 күннен соң
жанама (бүйірлік) өркенде байқалады. Бір ... ... ... 3-4
күнге созылса, егісте 5-6 күнде өтеді. Егер егіс сирек және ... ... ... ... ... 7-8 күнге созылуы мүмкін /27-37/.
Гүлдеу және ұрықтану кезеңі күздік бидайда гүлдеу масақтанғаннан кейін
2-3 ... соң ... ... ... ... ... басталып,
жоғарға қарай масақ бойынша таралады. Бір масақтың ... ... ... ... 6-7 ... ... ... гүл гүлдеу басталғаннан соң 2-3
күн өткен соң ... ... ... ... күні бойы ... ... ... гүлдеуі таңертеңгі 7-ден 11-ге дейін, кешке ... ... ... өздігінен тозаңданатын өсімдікке жатады, бірақ, кейде айқас
тозаңдануы да ... ... ... ашық ... қауашақта гүлдейді.
Бидайдың тозаңы аналық аузына түспеген кезде өмір сүру ... тез ... ... аузы ... ... ... 6-8 күн ... Ауа-райына
байланысты қауашақтың айрылатын бұрышы 25-40º болады, одан кейін ... өсе ... ... ... гүл ... жоғарғы шегі деңгейіне
жеткенде, олар жарылады. Аталық тозаңдардың үштен бір бөлігі гүлдің ... ... ... ... ... ішінде қалған тозаңдар аналық
аузына түсіп, ол желім тәрізді сұйықтықта өсе бастайды /37/.
Н.Н.Кулешов гүлдеу және ... ... ... бере ... ... тіршілік циклы екі периодқа вегетативті және репродуктивті бөлінеді
деп санайды /19/. Бидай өсімдігінде ... ... ... ... ... ... ұрықтың қалыптасуы, дәннің толысуы және
пісуі. Вегетативті массаның өсуі тоқтайды, тамырлық және төменгі сабақтық
жапырақтардың ... ... ... салмақтың жалпы мөлшері
төмендейді және де нашар дамыған бүйірлік өркендер қурайды. ... ... ... ... ... дегенмен ұрықтанғаннан кейін
олардың өсуі, алғашқы кезеңдермен салыстырғанда, күрт төмендейді /14-15/.
Масақтану, гүлдеу және ұрықтану ... ... ... 5-12 ... Ауа-райының салқын, бұлтты және жауынды болуы кезеңді ұзартса, ... және ... ... ... ... ... кейін бірден басталып, алдымен дәннің
қабығы мен эндосперм түзіледі. Жапырақтар мен сабақтан келген пластикалық
заттардың ... ... оның ... ... ... ... кейін 10-12 күн өткенде қабықтардың және эндоспермнің
қалыптасуы аяқталады, дән ... ... ... дән сияқты, бірақ ені
үлкенірек болады. Кезеңнің басында қалыптасып ... дән – оған ... ... ... дәндері арқасында, жасыл түске ие.
Кезеңнің соңына ... ол ... ... ... сүт ... ақ ... ... Әдетте, осы көрсеткішке байланысты дәннің қалыптасу кезеңінің
аяқталғанын анықтауға болады /13/.
Сүттеніп пісу ... ... ... ... ... ... ... қалпына келеді. Пластикалық заттар түсеее келе ол ... ... ... ... пісу ... дәнде пластикалық заттардың
қарқынды жиналуымен сипатталады. Дәнде құрғақ заттар ... ... ... мөлшері азаяды. Судың азаюы, толысқан дәнде коллоидтар тез қоюланып
және ферменттер әсерінен еритін қосылыстар ерімейтін қосылыстарға ... ... ... етеді. Сүттеніп пісуі кезеңінде
вегетативті ... тез ... ... ... қарай тек ең жоғарғы жалауша
жапырақ қана жасыл түсін ... ... ... ... пісуінің ұзақтығы
ауа-райы жағдайына байланысты 10-12, ... 18 ... ... ... ... тәрізді қалыпқа келген кезін, жеке
қамырланып пісу кезеңі деп қарастырады. Бұл кезде пластикалық ... ... ... ... дәннің ылғалдық салмағы судың азаюынан 40%-
ке дейін төмендейді. Бұл кезең ұзақтығы 5-8 күн /14/.
Балауызданып пісу кезеңі. Дәннің ішіндегісі ... ... ... ... ... Кезеңнің басында дән сарғыш ... ... ... сары ... ие ... Бұл ... күлді заттардың дәнге
келіп түсуі толығымен тоқталып, көмірсулар мен азотты заттар жиналуы күрт
төмендейді. ... ... ... ... 20% ... ... сорт ... байланысты 5-6 күннен 8-10 ... ... ... ... ... – бұл ... дән ... піседі. Дәннің ылғалдылығы
төмендеп 20%-ке жетеді және одан төмендегенде жеміс сабақ құрайды, ... ... ... ... ... даму кезеңдері барысында, өсу процесінің өзгерістері
негізінен жаңа қасиеттер, жаңа сапа қалыптасып, ... ... ... ... өз кезеңінде, өсімдіктің өсуі мен дамуының келесі
кезеңдерінің өтуіне қажетті ... ... ... ... өсімдігі басқа мәдени өсімдіктер тәрізді органогенездің
12 этапынан өтеді, олардың әрқайсысы белгілі ... ... мен ... ... көп ... ... бойынша органогенез
кезеңдерінің шекаралары анықталған, өсімдіктің стадиялық ... мен ... олар ... байланысы орнатылып, органогенез кезеңдерінің
өтуіне сыртқы ортаның жеке факторларының ролі айқындалған ... ... ... ... ... тұқымдасы (Poaceae) ішінде басқа туыстарға қарағанда бидай
(Triticum L.) ерекше айрықшаланады. Ол ... ... ... ... мен формалардан құралған. Бидайдың барлық түрлері
біржылдық шөптесін өсімдіктер. ... ... ... ... ... ... ... алғашқы тамырлар және түптену түйінінен дамыған
қосалқы тамырлар шашақ тамыр жүйесін ... ... ... ... ... ... 1,5-2м-ден аса тереңдікте дамуы
мүмкін[10-15,52].
Бидайдың ... ... ... ... иілімді, жұмыр пішінді, ортасы
қуыс. Бидайдың сабағы 5-7 буынаралықтан тұрады. Сабағының ұзындығы түрге,
сортқа, өсу жағдайына байланысты әртүрлі, ... 200 см. ... ... сабақ түзуге қабілетті: түптену ... ... ... ... дамиды[14-12,53].
Бидай жапырағы қынаптан және жапырақ тақтасынан тұрады. Қынаптан
тақтаға өтетін ... жұқа ... ... деп ... Тілше сабаққа
тығыз қабысады да, қынапшаға судың өтуіне ... ... ... негізінде түтікті құлақша орналасқан, ол сабақты орай орналасады.
Бидай жапырағының тілшесі ... ... онша ... ... ... ... ... түп жапырақтарын және сабақтық жапырақтар түзеді. Түптенген
өсімдік вегетация кезеңінде 7-ден 12-ге дейін жапырақ түзеді. ... ... ... вегетация кезеңінде 100 жапыраққа дейін түзуі мүмкін[15-
16,54].
Гүл шоғыры – масақ, ол өзектен және ... ... ... өзегі
буынды, әрбір буынында бір-бірден масақша орналасқан. ... ... ... бір немесе бірнеше гүлден тұрады. Әр гүлде екі
гүлдік қабыршақ ...... ... және ... ... ... ... қылтанағы бар сорттарда қылтанақ шығады. Гүл
қабыршағында ... екі ... ... және үш ... ... екі ... ... орналасады[3-8,55].
Бидай жемісі – дәнек, әдетте дән деп аталады Дәннің мөлшері түрге,
сортқа және өсіп ... ... ... 4-8 ... ... ені ... қалыңдығы 1,5-3,5 мм-ге дейін ауытқиды. Бір ... ... ... және ... ... ... 15-тен 88 мг-ға дейін болуы
мүмкін. Жетілген ... ... дәні ... ... және ... ... ... эндосперм, 2-4%-н ұрық, 14-20%-н алейронды қабық
қабаты құрайды/5-10/. Бидайдың дәні екі қабықпен (жемістік және ... ... ... ... ... дамыған үш қабықттан
тұрады – ұзын, ... және ... Ұзын ... ... яғни ... ұшынан кішкене айдарша дамиды.
Тұқымдық қабық тұқым ... ... ... жемістік қабықтың
астында орналасады. Ол да үш қабықтан тұрады: сыртқы (су ... ... және ... ... ... және ... ... ішіндегі заттарды сыртқы экологиялық факторлар әсерінен,
зақымданудан ... ... ... ... бөлігінде ұрық орналасқан. ... ... ұрық ... ол ... тұқымдастарға тән қосарлы
ұрықтанудың бұзылуы нәтижесінен[12,57].
Ұрық-алғашқы ұрық тамырлардан, ... ... ... және эндоспермді ұрықтан бөліп тұратын ... ... ... ... жалғыз тұқымжарнақ. Бидай дәнінің ... ... ... жиналған. Эндосперм құрылысы жағынан біркелкі
емес, сыртқы қабаты қабыққа қабыса орналасқан – алейронды, ішкі бөлігі ... ... ... бір қатар ірі клеткадан тұрады, қалыңдығы 20-70
мкм-ге дейін ... ... ... ... ... ұнтақты бөлігі
орналасқан, оның клеткалары ірі, өте жұқа ... ... ... және ... ... ... Екі ... де
жаздық, жартылай күздік және күздік формалары бар. Бір туыстықта болғанымен
қатты және жұмсақ бидайлар арасында бірнеше морфологиялық ... ... бар. ... ... ... ... ... қасиеті
басым түрге жатады. Ол әртүрлі климаттық жағдайларға бейімделгендіктен
бүкіл жер шарының барлық ... ... ... ... ... ... ие[13,59]. Қатты бидай еліміздің тек солтүстік
аудандарында ... ... ал ... бидай барлық аудандарда кең
таралған. ... ... қар ... ... болатын, қысы жылы оңтүстік
аудандарға тән ... ... ... континентальды климатты барлық жерлерде
өндіріледі. Көбінесе егіске жұмсақ бидайдың күздік сорттары ... ... ... ... екі ... ... ... өніп
шыққанда жас өсімдікте ұрық тамырлары түзіледі. Қосымша тамырлар ... ... ... бесеу, колеоптильдік тамырлар біреу-екеу болады, буын
тамырларының саны ауа райына, топырақ ... ... өте ... Ұрық ... ... да жіңішке, диаметрлері бірдей, бүйір
тармақтары бар және олар бүкіл ... ... бойы ... атқарады.
Ұрық тамырының негізі дәнде астық тұқымдастар сүттеніп пісуінің
бастапқы ... ... жұбы - ... пісудің басы мен ... ... ... ... ... соңы мен ... ... кезеңінде түзіледі. Балауызданып пісудің ортасы мен ... ... ... ... оқшалауланады. Буын тамырлары
негізгі өркенде жаздық бидайдың 1-4 жапырақтары, ... ... ... ... ... жоғарырақта түзіледі. Тамыр жүйесі жалпы
алғанда жаздық бидайда тұқым көктеп шыққаннан кейін 30-40 күн ... ... ... 50-60 күн ... соң ... ... тармақталған шашақ тамыр системасы жан-жағына 15-25 см
қашықтыққа дейін жайылып, жаздық ... ... 60-90 см ... ... ... 200 см ... ... өсе алады. Тамырдың тармақталу және
өсу тереңдігі негізінен алғанда топырақ асты жағдайларына, ылғалдылық ... ... ... ... ... ... Едәуір терең
бойлап өсетін алғашқы тамырға қарағанда кейінгі тамырлар өсімдікті ылғал
және қоректік ... ... ... ... белгілі дәрежеде оған
тірек болады да, айтарлықтай орнықтылық ... ... ... үш ... ... Тамырдың ұшындағы
неғұрлым жас бөлігінде тамыры ... ... Одан ... жас, бірақ
клеткаларының өсуі тоқталған аймақ келеді: оны қалың ... ... ... Үшінші - ерте тозданған клеткалар аймағында да түктер болмайды.
Түктер тамырдың су ... ... ... ... ... аймақ
физиологиялық тұрғыдан алып қарағанда ең активті аймақ болып ... ... ... және ... ... ... ... ролі климаттық жағдайларға байланысты және ол өте
ауытқымалы келеді. ... ... ... түсімі тұтасымен алғанда
ұрық тамырларының арқасында ... ал ... ... ... ... ... ролі арта түседі. ... ... ... ... түсімін қалыптастырудағы ролін арттырады.
Мол түсімді бидайдың сорттарында бір яруста көптеген буын тамырлары
болады, ярустар саны аз ... ... буын ... көп ... өсу ... ... ... (сабаны). Сабақ дегеніміз - бидайдың өнім түзуге қатысатын
мүшелерін көтеріп тұратын орталық осі. Сабақ ... ... ... ... ... тамырдың қалыптасуына тікелей қатысады.
Сабақта мүшелерді бірыңғай жүйеге ... ... ... ... ... тканьдер орналасады. Дән байлау кезінде пайдаланатын ... да ... ... Ол ... ... ... ... заттардың түзілуіне қатысады.
Бидайдың сабағы тік өседі, цилиндр пішінді ... ол ... ... ... ... ... беті тегіс, қалыпты өскен сабақ буындар мен
буын аралықтарынан тұрады. Бидай сабағының әдетте жер ... 5-6 ... буын ... ... ... жағында қысқа болады. ... ... ... буын ... өсе ... да, ... ... мұндай екінші буын аралығы өсу ... ... буын ... - ... ... озады және т.с.с. Сонымен, барлық астық
тұқымдастар ... ... ... тән ... - онда бірнеше өсу
нүктелерінің болуы. Олар ... буын ... ... буын ... ... буын ... ... буын аралығынан 6-12 есе ұзын
болады.
Бидайдың көптеген сорттарының буын аралықтары қуыс ... ... ... іші толы болады. Алайда кейбір сорттарда буын аралықтарының
да іші бітеу келеді.
Өсімдіктің биіктігі (сабағының ... ... ... ... көп ... сыртқы орта жағдайына да тәуелді болады.
Өсімдік биіктігінің бидай өндірісінде өте зор ... бар, ... ... ... ... мен оның ауыр-жеңілдігі соған да ... ... ... оның ... құлап жатып қалуына да қатысы бар. ... ... ... көптеген сорттардың аласа әрі мықты сабағы болады.
Түптену фазасында негізгі сабақпен бірге жанама өркендер де ... ... ... екі тобы ... жер асты (негізгі) және ... ... ... ... ... 8 ... буын ... Төменгі буында
колеоптиль, қалған 3-4 буында негізгі ... ... ... мен ... ... ... ... арасында буынаралығы
бұрын қалыптасады, ол буын аралығы біраз ұзарып, негізгі буынды жер бетіне
жақындата ... ... ... ... ... өсіп ... ... морфологиялық құрылысы негізгі сабақтың құрылысына
ұқсас, яғни олардың да колеоптилі, негізгі және ... ... ... ... ... өркендерде негізгі сабаққа қарағанда жапырақ аз
болады. Олар негізгі жапырақтардың есесінен кемиді: бірінші ... ... - ... кем ... және ... ... қатардың өркендері де
осындай тәртіппен үшінші қатардың өркендереін, ал ... ... ... түзе ... және ... ... ... тамыр
системасы мен ассимиляциялық аппарат-жапырақтар жедел өсе бастайды. ... ғана ... ... фаза - сабақ шығару ... ... ... буынаралық қалыптасқан сабақ бастамасы өсімдіктің өсуін
күшейтіп, буын ... ... ... ... ... ... ... жетіледі. Жоғарғы жапырақтан масақ шыға бастау сәтінде
өсімдік үшінші фаза - масақтану фазасына өтеді, ... пен ... өсу ... ... және бұл ... олардың өсуі толық дерлік
тоқталады.
Жапырағы. Жапырақ ... ... ... ... ... ... және сағақты қамтитын қынаптан тұрады. Негізгі ... екі ... ... ... Әр ... ... жоғары және төмен
орналасқан ... 1800 ... ... ... ... сабақтың төменгі 2\3 бөлігін жауып тұрады, ал қолайсыз
жағдайларда масақ қынаптан толық ұзарып шықпайды. ... ... ... дейін
бойлап бөлінген.
Жапырақ тақтасына сызықты және параллель жүйкелену тән, бұл жағдай
бүкіл grammineal тұқымдасына ... ... ... бетінде бірқатар
бойлық қырлар пайда болады, олар өткізгіш ... ... ... ... түзілген. Ортаңғы жүйке тақтаның астыңғы бетінен
көрініп тұрады. ... екі ... де ... болады, устьицелер
астыңғы бетіне қарағанда үстіңгі бетінде көбірек болады. Жапырақ тақтасының
төменгі бетінде қыр ... және ол ... ... ... ... ... келеді.
Жапырақ тақтасы мен қынаптың түйісетін найза тәрізді түзіліп, қынап
пен сабақты ... екі ... да ... қамтиды.
Жарғақты өскін (тілше) де жапырақ тақтасы мен қынаптың ... ... жұқа ... болып табылады.
Жаздық бидайдың негізгі өркенінен 7-8 жапырақ шығады. Күздік бидайдың
негізгі өркенінен 13-14 ... ... ... ... ... ... болған соң қалыптасады.
Жаздық бидайда жапырақ тіршілігінің жалпы ұзақтығы 49-78 ... ... ... ... ... ... редукциялық бөліну
нәтижесінде пайда болатын төрт клетканың – тетраданың ... ... ...... ... сегментациясынан басталады.
Күздік дақылдар жапырақтарының ерекшелігі. Күздік бидайдың қалыптасу
процесі ... ... ... ... күрделі болады:
- Тұқым өніп шыққан соң өркенде жаздық бидайдағыға (3-4) қарағанда
жапырақ негіздері көбірек (8-10) ... ... ... ... 30 күнге дейін созылады. Әдеттегі себу мерзімінде
барлық жапырақ көбесі ... ... ... жапырақтардың дамуы қыста уақытша тоқталады. Көктемде ... ... ... ... ... ... вегетация кезеңіеде негізгі сабақтың 1-7 жапырақтарының өсуі
аяқталады. Олардың бәрі де ... ... ... ... жапырақтар өсуін тоқтатып көктемгі өсу кезінде
қоректендіруге қатысады;
- өскін ... ... ... ... ... эмбриондық
меристемалары неғұрлым ұзақ мерзім қызмет атқарады. Төртінші
жапырақтан ... ... ... ... ... ... ... арта береді, ал жаздық бидайда мұндай ... әр ... ... ... эмбриондық кезеңі 12 күннен 50
күнге дейін созылады. Жоғарғы ярус ... ... өте ұзақ ... ... қыстап шығуымен байланысты;
- жапырақтар өсуінің жалпы ұзындығы жаздық ... ... ... ... ... ... өсуі 60-70 күнге дейін
созылады;
- әр түрлі ярустар жапырақтарының ... ... ... айырмашылық шамалы болады. Олардың
қызметінің барынша ұзақ болуы ортаңғы ... ... ... ... ... ... гүлдеу - толыса бастау -
кезеңінде өзінің ең жоғарғы шегіне жетеді де, одан соң ... ... күрт ... ... беті ... ... жетілу кезінде
суармалы жағдайда өсетін сорттарда 45-50 процентке, ал тыңайтқыш мол
енгізілетін ... ... ... сорттарда екі есе дерлік артады.
Әсіресе ... ... пісу ... күрт ... байқалады.Бұл кезде
интенсивті сорттар жапырақтарының активті беті жартылай интенсивті және
экстенсивті сорттардан 6-8 есе артық ... ... ... ... ... ... дее ... (А.Н. Васина).
Біртұтас фотосинтездеуші система ретінде егістіктің күн энергиясын
және оны фотосинтез үшін ... ... мен ... ... ... атап ... оның оптикалық тығыздығы секілді аса
маңызды белгілермен байланысты. ... ... ... ... ... ... және ... тақталарының сабаққа орналасу
көлбеулігі бұрышына, фитомасса элементтері – жапырақ тақталарының, ... ... ... және егістің вертикаль қабаттарына,
оның биіктігі мен ... ... ... ... 1975).
Масағы мен дәнегі. Дақыл түптене бастаған кезде масақ ... ...... ... ішіндегі қынап сабағының өсуіне қарай
масақ қалыптасады да, осыдан сыртқа шығады ... Оның ... ...... тіс тәрізді ол бірқатар қысқарған буындар
мен буын аралықтарынан тұрады.
Өзектің әрбір буын аралығы түбіне қарай тарылып, ұш ... ... ... түрі ... өркенге айналған масақшалардан тұрады
(Barre, H.T., 1945). Бидайдың ...... ... Масақшада үштен
беске дейін гүл болады. Жоғары гүл ... ... ... Әр ... ... ... қауызымен оранған, ал әрбір гүлдің сыртқы және ... ... бар. ... ... үш аталық және екі ауызды ... ... ең ... ... екі ... – лодикул орналасқан. Гүлдеу кезінде
олар ... гүл ... ... ... соң ... ... ... пішіні
жебеге ұқсайды: оның әрқайсысы гүлге жіңішке аталық жіпшесімен бекінген.
Масақтың және гүл қауызының хлорофильді ... ... шоғы ... ... Сондықтан олар ассимиляция және булану процестеріне
қатысты.
Масақтанудың соңын ала гүлдеу процесі ... Ең ... ... ... ... одан соң ... және жоғарғы бөліктерінің
гүлдері гүлдей бастайды. Тозаңқабы ең жоғарғы шегіне жетіп, сарғаяды, ... ... ... та ... ... ... ... пішіні, ұзындығы, ені және тығыздық дәрежесі
жағынан әр түрлі. Олардың ұршық, түйреуіш, призма, ... ... ... да ... ... ... өзін-өзі тозаңдайды, алайда олардың айқас
тозаңдануы да мүмкін, ... ... ... 4 ... ... және
одан да асады (Марко, 1978).
Бидайдың дәнегі ұсақ, құрғақ келеді, оның жылтыр дажұқа және жеміс
табы ... бар өзі бір ... ... ... ... Ол ... және ... тұрады.
Дәнек қабықшасы бірігіп өскен жеміс қабы және ... ... ... ... қабы төрт қабаттан тұрады.
Жеміс қабықшасының қалыңдығы бидай сорты мен өсу жағдайына ... ... ... ... ... ... ... болады. Ірі дәндердің қабықшасы едәуір қалың болады.
Тұқым қауызы ... және ... ... ... ... қабатта
айқасып келетін клеткалардың екі қатары болады. Үстіңгі ... ... ... түссіз немесе сарғыштау клеткалардан, ал ... ... ... ... клеткалардан тұрады. Қызыл дәнді бидайларды астыңғы
қабат ... ... түс ... ... қоңыр немесе қызыл-қоңыр
пигменті болады, ал дәнді бидайда бұл қатар сары түске боялған.
Эндосперм алейрон қабатын ... ... және ... ... екі ... тұрады. Алейрон қабаты тікелей дән қабатының астыңғы
жағында ... да, ... ... ... ... клеткалардың бір
қатарынан тұрады. Оларда ... ... ... ... зат-алейрон дәндері,
кейде майда тамшылары болады, крахмал мүлде болмайды.
Ұрық дәнек бөлігінің кемінде 1 ∕6 ... 1 ∕ 4 ... ... және одан
да көп көлемін қамтиды. Ол эндоспермнен ерте ... және ... ... ... семген күйіндее де қалыпты шамасына жетеді. Ұрық дәнектің
сырт жағына бұрыш жасай орналасады. Тамыршаның ұшы орналасқан ... ... гүл ... ... ... ... жағынан сәл шығып
тұрады. Ұрықта бүршік, ... ... және ... ... ... (эпикотиль) өте қысқа бөлігінен және 2-4 жапырақшадан
тұрады. Бірінші жапырақ (колеоптиль) қалған жапырақтарды қоршаған. Ол өскен
кезде ұшы үшкір де ... ... ... ... да, ... жәрдемімен
жас өскін топырақатң механикалық кедергісін жеңіп шығады[3,60].
1.3 Күздік бидайдың анатомиялық ... ... ... ... ... ... жұмыр пішінді, ортасы
қуыс немесе паренхимамен толтырылған, ... беті ... ... ... Сабақ
буындардан және буынаралықтардан тұрады. К.Эзау астық ... үш ... ... ... ... және ... ... өсімдіктер сабағында да, эпидерма, алғашқы қабық ... ... ... ...... осы ұлпаға тән құрылысқа ие,
бірақ олардың клетка қабықшалары сүректелген, ал кейбір даражарнақтыларда
эпидерма ... ... өте ... ... құрамында негізінен паренхима болуына байланысты, ... ұлпа ... ... ... ... кездеседі, көп
жағдайда алғашқы қабықта склеренхима дамиды. Алғашқы қабықтың ең ... ... ол ... жақсы байқалады. Перицикл барлығында
кездесе бермейді, ... ол ... ... ... көп қатарлы,
сүректелген склеренхимадан ... ... ... ... жоқ.
Даражарнақтылар сабағында талшықты өткізгіш шоқтары коллатеральді,
жабық. Бұлардағы ... ... ... шығу тегі – ... ... ... біршама меристемалық қасиеті бар ... ... да, ... бөлініп, ішке, негізгі паренхиманы
қалыптастырады. Ал енді бір ... тобы – ... ... бөлініп,
өткізгіш шоқтардың жабық түріне бастама береді. Шоқтардың ксилема бөлігі
тек трахеидтерден ғана ... ... ... ... ... бірыңғай, клеткалары куб немесе әрқилы пішінді, домалақ
болып келеді. Жапырақ ... ... ... ... ... оның ... ... және астыңғы жағынан склеренхималық қынапшамен,
ал ұсақтары арнайы ішкі және сыртқы ... ... ... клеткаларының кейбір талшықты өткізгіш шоқтары тұсында, ірі будақ
клеткалар тобы орналасады, бұл әсіресе табиғи астық ... ... тән. ... кейбір өсімдіктердің шөл және шөлейтті аймақтарда
ылғалдың тапшылығынан ... ... ... ... Ал ... соң ... ылғал жеткілікті болған жағдайда, ширатылған
жапырақ қайта қалпына ... ... ... тақтасының бұл сияқты
ширатылуы мен жазылуы будақ клеткаларының тургорының өзгеруіне ... ... ... ... орналасуы да өзгеше, олар
жоғары бетінде көп болады. Өйткені жапырақ ширатылған жағдайда, ... ... яғни ... ... ... да, ... булануы азайып,
өсімдік бойындағы су үнемделеді [9,12].
Өткізгіш шоқтар кіші және ... ... шоқ ... бөлінеді. Кіші
өткізгіш шоқтар арқаулық ұлпада орналасқан. Негізгі ұлпада үлкен өткізгіш
шоқтар шеңбер түзеді. Барлық өткізгіш шоқтар ... ... ... 3-тен 5-ке ... ... ... ... шоқтың дамуына
протоксилеманың кейбір элементтері бұзылып, олардың орнына қуыс ... ... ... склеренхималық клеткалармен қоршалған, арқаулық
қоршаудың ... ... ... және оның ... орналасуына және
буынаралыққа байланысты. Жоғары буынаралықпен салыстырғанда төменгі
буынаралықтарда өткізгіш шоқтардың саны ... ... үшін ... рольді түтікті – талшықты шоқтар және
олардың склеренхмалық сақина атқарады [10,13].
Бидай сабағының буынаралықтарының ... ... ... ... J.1921), ... ... ... және жапырақ қынапшасынан
параллель өтетінін тапты [11,14]. Бидай сабағының буынаралықтарының ортасы
қуыс, ал буындарының ... ... ... ... ... ... шоқтар саны аз [12,15].
3. Күздік бидайдың өнімділігіне экологиялық факторлардың әсері
Себу мерзімі мен оның ...... ... ... ... факторлар
болып табылады. Ауыл шаруашылығында себу мөлшерінің қолайлысын таңдап ... ... ... ... білу ... міндеттердің бірі. Егісте
өсімдіктер санына негізінен себу ... ... ... ал ... ... анықтауда басты рольді себу мерзімі атқарады. Бұл факторлар
жалпы түсімнің 82%-н қамтамасыз етеді [37-38,62].
Күздік бидайдың егілгеннен ... даму ... ... ... егу
тереңдігі оның өсуіне әсер ететіндігі ... Егер ... ... ... ... болса, онда егу тереңдігі 3-4 см болуы өте қолайлы.
Ол өз уақытында жер ... ... ... қалыпты шығуына және белсенді
түптенуге, түптену түйінінің дұрыс тереңдікте болуына және өсімдіктің ... ... ... тигізеді. Ал, топырақ беті өте құрғақ жағдайда, егу
тереңдігі 5-8 см болуы керек [39-40]. Күздік ... ... ... ... ... себу ... мен азоттың әсерін қарастырғанда, себу
жиілігі өте тығыз ... бір ... ... (1м²) ... саны ... ... жапырақ тақтасының ауданы аз болатындығы, ал, азоттың
мөлшері жоғары болғанда, себу жиілігі сирек жағдайда, құрғақ затардың ... ... ... ... [41-42,63].
Бидайдың өнімділігіне әсіресе әсер ететін фактордың бірі – алғы егіс.
Алғы егістің күздік бидайға ең қолайлысы қара пар ... ең ... ... ... аңыз ... ... [43]. Күздік бидайдың түсімділігі жағынан
қарама-қарсы ... ... ... ... ... нәтижесінде дәннің түсімділігін ұлғайтумен ... ... ... ... және өнімділікті арттыру барысында
олар селекцияда ... ... ... ... бидайдың орташа және кеш пісетін сорттарымен салыстырғанда ерте
пісетін, орта бойлы бидайлар көктемдік-жаздық ... ... ... таза түсімділіктің жоғарғы деңгейімен сипатталады.
Кезең ұзақтығының ... ...... ... ... ... ... жоғарылатады және ол дәннің өнімділігін арттырады
[45,65]. Даму барысында бидайдың ... ... ... байланысады, 1000 дәңнің салмағының ... ... оң ... ... және ... белок құрамымен
теріс корреляцияда болатындығы байқалды [46,66].
Суыққа шыдамдылығын, жапырылуғы төзімділігін және ... ... ... ауыл ... ... ... жұмыстар
нәтижесінде селекцияда қолдануға болатын түсімділікке және жапырылуға әсер
ететін модельдер белгіленіп алынды [47].
Тыңайтқышты қосу мерзімі мен оны қосу ... ... ... ... ... әсер ... ... кезеңде азоттық қорек өнімділікті
арттырса, ал түтіктену және масақиану кезеңдерінде азот тыңайтқыштарын ... ... ... ... онтогенез ерекшеліктері агротехникалық шаралар жүргізу
процесінде шешім қабылдау үшін қолданылуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... онтогенез модельдерін
салыстырғанда, дәлелдік және егістік мәліметтер арасында, ... ... ғана ең көп ... ... ... В.Ф. ... ... бойынша күздік бидайдың қылқанақты
Мироновя сорты аз гумусты қара ... ... себу ... ... ... және жүгеріден кейін егілді. Ең жоғары өнім –
асбұршақтан кейін, себу жиілігі гектарына 6 млн. Дән ... және ... ... ... Себу ... ... 5 млн дән ... мерзімінің қолайлысы қыркүйектің бірінші жартысы, ал қыркүйектің
екінші жартысында ... себу ... ... 6 млн ... ... ... ... анықталды [50].
Әртүрлі өсу кезеңдерінде, күздік бидайдың ... ... ... ... ... Кеш егілген жағдайда
өскінге үлкен динамизм және физиологиялық процестердің қарқындылығы ... ... ... алу белсенділігі және фотосинтездік көмірсу алмасуда
ферменттер активті ... ... ... ... ... себу ... және ... мөлшерінде өсірілген күздік бидай қарастырылды. Себу ... 4,0 – 4,5 млн дән ... ... ... ... өнімді
өркендер санының көбеюіне әкеледі. Сондықтан тыңайтқыш мөлшеері N P K ... ... ... 4,0 – 4,5 млн дән болғанда жоғарғы өнім алуға
мүмкіншілік бар [52].
Сонымен ... ... ... ... ... ең ... себу ... гектарына 4,0 -4,5-5 млн дән ... ... ... ... себу мерзімі қыркүйектің бірінші жартысында
егілгенде және алғы егіс қара пар ... ... ... тыңайтқышты қосу мерзімі дән түсімділігіне және өнімділіктің
құрам бөліктеріне әсерін тигізеді. Ерте ... N ... ... ... өсу ... өте тығы ... Мезгілінде тыңайтқыш қосу
сабақтың ұзын болуын қамтамасыз етеді. Сондықтан, N ... ... жеке ... ... ... ... туғызатындығы
ескерілуі қажет [54].
Жиі егістегі күздік бидайдың морфологиялық жағынан әртүрлі өсімдіктер
арасындағы конкуренция ... ... ... масақтағы дән саны,
олардың салмағы және 1000 ... ... ... Көлеңкеде өскен
өсімдіктердің бір шаршы метрде масақтар саны мен масақтағы дәндер саны ... ... ... ... қабілеттілігі – өсімдіктің негізгі факторы және
күздік бидай өнімділігінің структуралық элементі болып табылады ... ... ... ... ... қалыптасуына,
масақшалардың, гүлдердің, дәндердің және кейбір сорттардың ... ... әсер ... ... ... ... ... түптену экоклиматтық, топырақтық және агротехникалық
факторларға ... ... ... егу ... және азот ... ... [57]. Москвада әртүрлі бидай түрлеріне ... ... ... сабағының құрылымдық ерекшеліктері бидай
масағының ... ... ... ... ... ... және ... дәндер санымен оң корреляцияда болатындығы
байқалды [58].
Өсімдік биіктігі мен суыққа төзімділігі және қоршаған генотип-орта
әректтестігінің күздік ... ... ... ... ... шығу
мен өнімділік арасында тығыз байланыс болатындығы бақылау нәтижесінде
анықталды. Қыстап шығу ... ... ... ... ... сабақты
сорттар ең көп өнім береді, олар суыққа төзімділігі жоғары болатын ұзын
сабақты сорттардан асып түсті ... орта ... ... ... ... ... ... және өнімділігі зерттелді. Топырақтағы N мөлшері,
жалпы және өнімді түптену, дәннің саны және ... ... ... мөлшері бидай өнімділігінде өркен санының артуына, яғни
түптенудің белсенділігіне әсерін тигізетіндігі анықталды [60].
Тыңайтқышты шамадан тыс көп мөлшерде қосу кері ... ... ... нәтижелері минералды тыңайтқышты тиімді ... ... ... ... ... ... және сабақ биіктігі жағынан
әртүрлі сорттар зерттелді. ... ... дән саны және ... ... ... ... буын ... түтікті ұлпаның ауданы және флоэманың
кесінді ... ... ... 2 см) мен масақтағы дән саны арасында
корреляция байқалды. Масақтағы дән ... мен ... ... ... ... мен ... арасында корреляция r-0,51 және r-0,58
құрайды [62]. Жаздық бидайдың түптену өнімділігін зерттеу ... ... ... ... ... санының аз болуынан өнімділік ... ... ... тыңайтқышының жоғары мөлшері бидай сабағының ұзындығының артуына,
өнімділктің жоғарылауына әсер ететіндігі байқалды [64].
Көктемде N ... ... ... бидай дәнінің
өнімділігіне, фотосинтез қарқындылығына, устьица өткізгіштігіне, жапырақтың
су потенциалына әсер ... ... және ... Тұрақты және жоғарғы сапалы өнім алу, ... ... ... ... ... ... жатып қалмайтын, күтіп-
бапталуына қарай өнімін молайта түсетін, аудандастырылған ... ... ... т.б. ... ... жөн.
Жер көлемі үлкен шаруашылықтарда интенсивті әдіспен өсірілетін сорттар
саны екіден кем болмағаны жөн. Сонымен бірге себілетін ... ... ... себу ... ... 1000 ... салмағы 40-50 г,
ал өсу күші -80%-тен кем болмауға тиіс.
Себу алдында топырақтағы зиянкестер мен ... ... ... әдіспен (әр 1 т тұқымға 10 л су ... ... ... тур ... (2 кг тур-5 кг ... 75% ... (2,5-3
кг) қосу арқылы улайды.
Алғы дақыл. Интенсивті технология арқылы өсірілетін күздік дақылдар,
ылғалды көп ... ... ... ... ... ... не ... шөптерден кейін, ал ылғалдылығы тапшы ... таза ... ... ... ... ... дақылдарға арналған жерді өңдеудегі басты
мақсат - себілген тұқымның уақытында жәнее бірқалыпты өніп ... ... ... ... үшін ылғалы жеткілікті топырақ әзірлеу, ... ауру мен ... және ... ... аз ... ... ... дақылға әзірлеудегі агротехникалық жұмыстар сол ... ауа ... және алғы ... ... жүргізіледі. Осыған орай
топырақ қажетті тереңдікте ПВР-3,5 қосымшасын пайдаланып, жартылай аспалы 7-
9 корпусты ... ... ... ... бар ПЛН-6-35 плугымен
жыртылады.
Әзірленген танаптың ... ... ... 1-ден 5 см ... 80 % кем ... ал ... 10 см жоғарғы түйіршіктері аз
болғаны дұрыс.
Тұқым себу. Күздік дақылдар тұқымын әрбір жеке аймақтың топырақ, ... ... ... қолайлы мерзімде себеді. Ал себу мөлшері осы
дақылдың өнімді мол ... ... ... ... ... ... себу ... бірнеше тұқым сепкіштерін жабу
арқылы, жал ... ... із (жол) ... ... 5-7% жері тұқым себілместен ашық қалады.
Көптеген ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... ... қолданылмауға тиіс. Бірақ ылғалдылығы
жеткілікті кейбір тау бөктері танаптарында жақсы нәтиже беруі де ... ... ... Дақылдан алынатын өнім көлеміне,
топырақтағы ... ... ... ... және ... ос тыңайтқыштарды
қанша қажет ететіндігімеен анықталады.
Азот тыңайтқыштарын тек қоректендіру ... ... ... ... кезінде анықталған азот мөлшерінің жеткіліксіздігіне ... ... ... 20% ... ... ... сіңірген жөн. Алғашқы
қоректендіруді көктемде түптнеу, екіншісін-түтікті шығарар ... ... ... ... ... ... ендіреді, бірақ гектарына 80 кг аспайтындай етіп береді.
Егер тұқым себер ... азот ... ... оның ... мөлшерінің 1/3, ал екіншісінде 2/3 береді.
Топырақтағы тез кебетін құрғақ жерлерде азот тыңайтқышының 50% алғашқы
қоректендіргенде ... ... ... ... ... арқылы сіңіреді.
Ал масақтану кезеңінде дәннің сапасы арттыру үшін әр ... 40 ... ... ... ... және арамшөптерімен күрес.
Егістікті гербицидтермен және басқа да өсімдікті қорғайтын химиялық
қосылыстармен өңдеу ОПШ-15, ПОМ-630 бүріккіштерімен атқарылады.
Арамшөптерге қарсы гектарына 1 кг 40% 2,4 Д амин ... 0,2кг ... 1,2 кг 40% ... ... ... дақылдардың түптенуі кезінде,
әр гектарға 150-200 л дәрі ерітіндісі жұмасалады.
Ауруларға қарсы гектарына 0,25 кг 25 % беайлетон, 0,3 кг 50% ... ... мен ... ... ... ... ... егістік гектарына 0,2-0,4 кг 30% метафос,
0,28-0,6 кг 40% рогор инсектицидтерімен өңделген.
Жатып қалмауы үшін күздік бидай ... ... 4 кг 60% тур, ... егістігінде 2 кг кампозан М реторданттар ... ... ... ұзаруына жол бермей өсуін тежейтін, сабақтардың жатып
қалуға икемділігін ... ... ... ... ... мен
сабақтану аралықтарында қолданылады.
Егінді ору. Піскен егінді жинау ... ... алу, оның ... және ауа ... ерекшеліктеріне тікелей байланысты. Өсірілген
өнімді жинау ... ... ... ... ... ... ... сүттене
пісуі кезінде, ылғалдылығы 30-35% болғанда, бөлектеп ору ... ... дән ... ... үшін ... ... ... кем-
кетіктерін реттеген жөн. Дәнді тазалау, кептіру және сорттау егінді орумен
қатар жүргізіледі[66].
ІІ. Зерттеу объектілері мен әдістері
2.1 ... ... ... және ... ... ... өндірістік
орталығында өсірілген күздік бидайдың 2 ... ... ... және ... ... ... күздік жұмсақ бидай сорты Қазақ НИИ
шаруашылығында ... ішкі ... ... арқылы шығарылды және
кезекті гибридті популяциядан индивидуальды сұрыптау арқылы Болгарлық үлгі
6268/50431 мен Безостая бір ... ... ... ... Р.А. ... А.С.Жангазиев, Б.С. Калибаев, К.Габдуллин,
пайдалануға 2002 жылдан бастап жіберілді.
Ботаникалық сипаттамасы. ... ... ... бір ... ... ұзынша келген (11-12 см), тік тұратын
орташа ұзындығы (18-20 масақтары сабақтарының 10 см ... ... ... ... тең ... олардың кейбіреулері
табанына қарай қысқарақ болады сонымен бірге төменгі ... ... ... ... ең ... ... бірі қылқандарының қара
түсті болуы, ол әрқашан анық байқалмайды (сұр түсті) және ... түрі ... ... ... қара бояуы және олардың интенсивті
байқалуы топырақ климат жағдайлары мен ... ... ... Бұл генетикалық ерекшелік фенотиптік байқалуда гендердің
экспрессивтілігі болатынына байланысты.
Масақты қабыршықтары жұмыртқа тәрізді, әлсіз ... ... ... иығы ... иректелген жоғарырағы тік, масақтың
жоғарғы бөлігі 0,5-1,5 см, масақтың басында 2-3 см ... Дәні ... ... дәннің негізі әлсіз түктенген, 1000 дәннің салмағы 47-54 ... ... ... Бұл сорт ... ... вегетациялық кезеңі
278-290 күнге дейін немесе Прогресс сортынан 34 күннен кейін піседі.
Алмалы сорты ... ... ... және ... ... 1999 және 2000 ... сорт байқауының
мемлекеттік мәліметтері бойынша Алмалы сорты 14 сорт ... ... орын ... екі сорт ... ... ... ал қалғандарынан
үшінші және төртінші орын алған.
Алмалы сорты сары тат (стандартқа қарсы зақымдау 1-5 ... ... ... ... ... ... сонымен қатар
сары даққа және септориозға 5-10 %, 10-25% қарсы
Ұн және нан пісіру сапасы: құрамындағы шикі ... ... ... ұнның энергиясы 288 дж, нанның көлемі 8503 мм. Нан ... ... ... ... ... ... ... суғарылмайтын
жерлерге, сонымен қатар богарларға егу үшін пайдалануға жіберілген.
Егемен сорты. T.aestivum, graecum. селекционды №2902. Шығу ... BHR ... ... ... ... И.А, ... ... жылдары СИММИТ, туыс аралық питомнигінен сұрыптау жолы
арқылы шығарылған. 1999-2001жж. Өндірістік сорт байқаудан ... ... ... ... ... ″Панфилов″,″Қонаевтар″.
Өнімді – КСИ-де 3 жылда 70,7ц/га. КСИ-да Прогресс стандарттынан ... ц/га 22%. ... сорт ... ... ... ... ц/га, 4,0 млн /гп ... және N180P90 фонында алынған, Жетісудан
9,1ц/га-ға асырды.
St(тат) көктеріне және қатты қара күйе ... ... ... ... (тат) көктерге (3-4/10), қатты қара күйе (4/40-60)
тұрақты емес. Дәннің ... ...... ... ... ... себу ... яғни жаңа Мексика технологиясы Қазақстанда
2000 жылдан бері оңтүстік облыстарында, сондай-ақ Алматы ... ... ... ... ... ... ... сынақтан өтіп,
қазіргі уақытта шаруашылыққа ендірілді. Жаңа технология бойынша егіншілік
және өсімдік шаруашылығы ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Жалдап себуде, 20 см жал, арықтың ені ... себу ... 110 кг ... алғы егіс соя, ... ... жаңа жалдап себу әдісі ... ... ... ... себу ... 110 кг гектарына, алғы егіс соя, ... ... жаңа ... себу ... бойынша жыртылған жерде
өсірілген.
3-вариант: бақылау варианты, себу жиілігі 110 кг гектарына, алғы ... ... ... ... дәстүрлі әдіс бойынша қатарлап
себілген, жыртылған жерде өсірілген.
Түтіктену немесе ... ... ... әр ... ... ... ... өсуін анықтау үшін ұзындықтары
өлшеніп, сонымен қатар масақтың ... мен ... ... ... ... мен ені өлшеніп, ауданы есептелді. Зерттелген
күздік бидайдың әр варианттары бойынша 3 ... ... 1м2 ... саны ... ... ... ... саны анықталып, 1000
дәннің салмағы өлшеніп формула ... ... ... ... не ... кезеңінен бастап, 18 өсімдіктен, әр вариант
бойынша белгіленіп буынаралықтың өсуін анықтау үшін ... ... ... ... ... мен ... биіктігі өлшенді. Толық
пісіп- жетілу кезеңінде белгіленген өсімдіктер жиналып алынып, олардың
әрбір буынаралықтары ... ... ... ... ... ... ... фиксацияланған. Фиксация су, глицерин, спирт 1:1:1
қатынасында. Көлденең ... ... яғни ... жасалды. Кесінділер
глицеринде бекітіліп, уақытша препараттар дайындалды.
Жаңа технологиямен зерттелген жаздық бидайдың әр варианттары бойынша
бір шаршы метрден (1м) ... ... саны ... ... орташа саны анықталып, 1000 дәннің салмағы өлшеніп ... ... ... ... ... Фотосуретер сандық
фотоапараттың көмегімен түсірілді.
Тамырдың өсуі мен ... ... ... ... ... өсіріліп қарастырылды. Тұқымның өне бастағанынан ұрықтық
тамырлардың саны мен ... ... ... өсу ... ... құрылысын жан-жақты зерттеу үшін: оның ену тереңдігін, таралуын
қарастыру үшін егістік жағдайда ... М.С. ... [14] ... ... бастап, түптену, түтіктену, масақтану, гүлдену және толық пісіп
жетілгенге дейін тамырдың өсуі мен даму ... ... ... ... әр тәулікте 70% спиртке фиксациялап, ... ... ... ... ... ... ... бақыланды.
Әртүрлі агроэкологиялық жағдайда зерттелген ... ... ... ... бір шаршы метрден (1м) өнімді өркендер саны
есептеліп, масақтағы дәндердің орташа саны анықталып, 1000 ... ... ... ... ... ... ... шығарылды.
Математикалық өңдеу үшін Зайцев Г.Н. әдісі [15-16] ... ... ... ... себу әдісімен өсірілген, жыртылмаған жерге
егілген күздік бидай сорттарының
морфологиялық-анатомиялық құрылысы
Күздік бидай өсімдігінің тіршілік әрекеттерін терең түсіну үшін ең алдымен
оның ... ... ... ... білу ... Ол ... ... ортамен күрделі қарым-қатынасын, ортаның ... ... ... ... терең зерттеу керек.
Алмалы сортының морфологиялық ... ... ... ... өсу жағдайында сабақ 5 ... ... ... ... ... өсу арқылы, 1-вариантта:
бірінші буынаралықтың ұзындығы 2,7±1,08см, 2-ші ... ... ... 0,8см, 3-ші ... ... 9,6 ± ... 4-ші ... 20 ± 2,6, 5-ші буынаралықтың ұзындығы ... тең ... ... ... яғни төменнен жоғарылаған сайын ... ... ... ... ... яғни ... ... жалдап себілген жағдайда бидай өсімдігінің биіктігі-75,84±1,3
см, 2-вариантта, яғни жыртылған жалдап себілген жағдайда биіктігі -65,6±2,7
см, 3- бақылау вариантында, яғни ... ... ... ... ... см ... анықталды. 3-вариантта бидай өсімдігінің ұзындығы
басқа варианттармен салыстырғанда биік екені айқындалды. ... ... ... ... ... ... бәсекелесіп өсу
нәтижесінде ұзындығы артқандығы байқалды. ... өсу ... ... ... 1-суретте келтірілген.
1-сурет
Ескерту: 1-вариант: жыртылмаған, жалдап себілген. 2- вариант: жыртылған,
жалдап себілген. 3-вариант: бақылау варианты, қатарлап себілген.
Алмалы сортының ... ... ... жаңа ... ... ... әр варианттары бойынша 3 реттік ... ... ... ... саны ... ... дәндердің орташа саны
анықталып, 1000 дәннің ... ... ... ... ... ... Әртүрлі жағдайда өсірілген Алмалы сортының
морфологиялық көрсеткіштері 1 ... ... ... ... ... ... ... саны 20±0,5, масақтағы дәндер саны-41,1±0,1,
1000 дәннің салмағы-47,82±0,07 г болды, 2 вариантта ... ... см , ... масақшалар саны 17,8±0,3, масақтағы дәндер саны-
32,1±0,5, 1000 дәннің ... г-ға ... ... 3 ... ... ұзындығы 9,3±0,7 см , масақтағы масақшалар саны 16±0,7,
масақтағы дәндер саны-28,2±0,8, 1000 дәннің салмағы-40,4±0,05 г-ға ... ... 1 ... яғни ... ... ... ... түптену коэффициенті 4,67±0,1 жоғары болуына орай өнімді өркендер
саны 298±6,0 артқан, сәйкесінше ... ... 56,8 ц/га ... 2 ... ... ... ... өнімділігі 36,6
ц/га, ал бақылау вариантында түптену коэффициенті неғұрлым ... ... ... ... саны 225,8±5 ... ... ... 25,7 ц/га анықталды (1-кесте). Әртүрлі өсу жағдайында Алмалы
күздік бидай сорты жапырағының морфологиялық құрылысын зерттеу ... ... ... ... ... мен енін ... формула бойынша
ауданын есептегенде, 1-вариант бойынша жалау жапырақтың ауданы 15,5±1,4
см2, ... ... см2, ... ... см2 ... ... өнімділігі жоғары болған 1- варианттың жалау жапырағының
ауданы басқа өнімділігі төмен варианттардан ... ... ... ... ... ... ауданы өнімділікпен оң корреляцияда
болатындығы белгілі, неғұрлым ... ... ... болса, фотосинтез
жүретін аудан үлкейеді, фотосинтез қарқынды жүретін ... ... ... ... ... ... ... жапырағының өнімділікке әсері
жоғары болатындығы ... ... ... нәтижесі оны нақтылай
түседі.
Жаңа жалдап себу технологиясы бойынша ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде төмендегідей қорытынды
жасалынды:
1-вариантта жыртпай жалдап себу ... ... ... ... (56,8 ц/га) ... ... ... бойынша жыртылған жерге
жалдап егілген Алмалы сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал бақылау вариантында
Алмалы ... ... өте ... ... ... Жаңа ... ... бидай өнімділігі жоғары болу себебі, жалға себілген
өсімдіктерге күн жан-жағынан жақсы түседі, арықпен ... ... ... және ... ... ... ... соның нәтижесінде
түптену өнімділігі 4,67±0,1-ге жоғарылап, сәйкесінше ... ... ... артқан.
Cалыстырып қарастырғанда, өнімділігі жоғары болған 1-варианттың жалау
жапырағының ауданы 15,5±1,4 см2 ... ... ... ... 3-вариантта
жалау жапырақ ауданы 11,7±1,2 см2 кішірейгені айқындалды.
Жыртылмаған жерде өнімділік жоғары болуының келесі себебі, топырақта
алғы ... ... ... ... ... ... ... байытып,
топырақтың құнарлығын арттыруға әсерін тигізеді. Біздің ... ... осы өсу ... тиімділігін анықтау болып
табылғандықтан, өндіріске жыртпай, жалдап себу тәсілі ұсынылады.
Қазіргі уақытта топырақ құнарлығын ... суды ... ... ... ... ... ... ортаның экологиялық жағдайын
жақсартуға бірден-бір ықпалын ... ... ... ... жаңа ... ендіргенде осы жағдайларды ескеруге
міндеттіміз.
3.2 Мексика технологиясымен өсірілген, жыртылған
жерге егілген күздік бидайдың ... ... ... ... ... ... ... толық пісіп жетілу кезеңінде барлық 5 буынаралықтың ортаңғы
бөлігінің анатомиялық ... ... ... жаңа жалдап себу
әдісі бойынша жыртылмаған жерде өсірілген жағдайда: бірінші ... ... ... ... қатар саны 8 ±0,3,
өткізгіш ... ... саны 56 ±2,6, ... ... ... саны 13
±1,1; 2-буынаралықта склеренхима клеткалары 7 ± 0,8 ... ... ... 53±2,1, паренхима клеткалары 13±1,2 қатар; 3-буынаралықта
склеренхима клеткаларының ... саны 6±0,5, ... ... ... саны
50±1,7, паренхима клеткалары 10±2,3 қатар; 4-ші буынаралықта склеренхима
клеткаларының қатар саны 5±0,7, ... ... ... саны 49 ... клеткаларының қатар саны 6±1,5; ... ... ... ... 4±0,3 қатар, өткізгіш шоқтың жалпы
саны 52±1,3, ... ... ... саны ... ... 1-буынаралықтан жоғары қарай склеренхима клеткаларының қатар
саны және ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында кіші өткізгіш ... саны ... ... саны артатындығы, ал, ірі өткізгіш ... ... ... ... ... шоқтардың жалпы саны төменннен
жоғары қарай азаяды, бірақ біркелкі емес, мәселен 1-буынаралықта 56 болса,
4-буынаралықта 49-ға тең, ал, ... ... ... яғни 52-
ге тең болғаны байқалды (1 ... яғни ... ... себілген жағдайда, толық пісіп
жетілу кезеңінде барлық буынаралықтарының ішкі құрылысының ... ... ... ... склеренхима клеткалары қатарының саны 7
±1,1 болса, 5-ші буынаралықта 5 ... ... ... ... ... саны ... 64 ±2,3 ... 5-буынаралықта 48±1,4-ке дейін
азайған, ал паренхима клеткалары 1-буынаралықта 9 ±2,1 қатар ... ... 6 ± 1,8 ... ... вариантында, яғни қатарлап себілген жағдайда, толық
пісіп жетілу кезеңінде барлық 5 ... ... ... ... анықталды, сандық мәліметтері (3-кестеде) көрсетілген. ... ... ... ... ... 5±1,1 ... ... склеренхима қатар саны 4 ±1,4-ке азайғаны ... ... ... саны 1-буынаралықта 46 ±2,3 болса, 5-буынаралықта
34±1,4-ке дейін кемігендігі айқындалды. Паренхималық қатар ... ... 8 ... сәйкес келсе, 5-буынаралықта 6 ± ... ... және ... ... ... саны 1-
буынаралықтан 5-буынаралыққа қарай кемитіндігі, ал, өткізгіш ... ... ... ... ... артатындығы бақыланды.
Үш вариант бойынша ... ... ... ... кіші өткізгіш шоқтың ауданы, ірі өткізгіш шоқтағы ксилема
түтігінің ауданы, ірі ... ... ... ірі ... шоқ ауданы
есептелініп, 1 суретте келтірілді. Суреттен ... ... ... ... белгілердің ауданы 1-вариантта жоғары мәнді
көрсетеді. Жаңа Мексика технологиясымен өсірілген 1-2 варианттарда бақылау
вариантымен салыстырғанда айтарлықтай өзгерістерді байқауға ... ... ... ... ... анатомиялық көрсеткіштер жоғары
екендігі анықталды.
Күздік бидай Алмалы сортының сабағының анатомиялық құрылысын терең
зерттеу барысында, 3-вариант ... ... ... ... ... ... түрде зерттелді (4-кесте). 3-буынаралықтың
анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру ... ... ... ... ... ... ... айқындалды.
Зерттеу жүргізу нәтижесінде, 1-вариантта жыртпай жалдап ... ... ... ... жоғары (56,8 ц/га) болғандығы
анықталған, ... ... ... ... ... егілген Алмалы
сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал ... ... ... сортында
өнімділік өте төмен (25,7ц/га) болған.
Қорытындылай келгенде, өнімділігі жоғары 1-варианттағы (56,8 ц/га)
сабақтың ортаңғы ... ... ... ... ... ... қатар саны-6± 0,5, өткізгіш шоқтар саны-50± 1,7,
паренхима клеткаларының қатар саны-10± 2,3 ... ... атап ... ... өнімділігі төмен 3-вариантта (25,7ц/га) ... ... ... ... ... клеткаларының қатар
саны-4± 1,8, өткізгіш шоқтар саны-40± 0,5, паренхима ... ... да 7± 2,3 ... ... ... ... ... Мексика технологиясы бойынша өсіру
тиімді екендігі бақыланды. Мексика технологиясымен өсірілген ... оң ... ... ... ... ... ... айқындалды. Әсіресе, 1-2 варианттарда жаңа технологияны
қолданғанда, сабақтың ... ... ... ... ... те ... ... деп қорытындылауға болады.
3.3 Күздік бидайдың өнімділік мүмкіншілігін
бақылау вариантымен салыстырмалы
түрде зерттеу нәтижесі
Қорытынды
Жаңа жалдап себу технологиясы бойынша ... ... ... ... қарастырылып, зерттеу нәтижесінде төмендегідей қорытынды
жасалынды:
1-вариантта жыртпай жалдап себу нәтижесінде ... ... ... (56,8 ц/га) ... ... ... бойынша жыртылған жерге
жалдап егілген Алмалы сортының өнімділігі 36,6 ц/га, ал бақылау ... ... ... өте ... ... ... Жаңа ... күздік бидай өнімділігі ... болу ... ... ... күн ... жақсы түседі, арықпен суарылатын болғандықтан
суды үнемді және толық пайдалануға мүмкіншілік туады, соның ... ... ... жоғарылап, сәйкесінше өнімді өркендер саны
289,2±6-ге артқан.
Cалыстырып ... ... ... ... ... ... ... 15,5±1,4 см2 үлкен болса, өнімділігі төмен 3-вариантта
жалау жапырақ ауданы 11,7±1,2 см2 ... ... ... ... ... ... ... себебі, топырақта
алғы егістен қалған өсімдк қалдықтары топырақты қоректік заттармен байытып,
топырақтың құнарлығын ... ... ... ... ... ... осы өсу жағдайларының тиімділігін анықтау болып
табылғандықтан, өндіріске жыртпай, жалдап себу ... ... ... топырақ құнарлығын арттыру, суды үнемдеу, табиғат
ресурстарын неғұрлым тиімді пайдалану қоршаған ортаның экологиялық жағдайын
жақсартуға ... ... ... сөзсіз. Сондықтан егін
шаруашылығында жаңа технологияны ендіргенде осы ... ... ... ... ... сабағының анатомиялық құрылысын терең
зерттеу барысында, 3-вариант бойынша, ортаңғы буынаралық ... ... ... түрде зерттелді (4-кесте). 3-буынаралықтың
анатомиялық ерекшеліктерін салыстыру нәтижесінде, 1-вариантта ... ... ... ... екендігі айқындалды.
Зерттеу жүргізу нәтижесінде, 1-вариантта жыртпай жалдап себу
жағдайында, ... ... ... жоғары (56,8 ц/га) болғандығы
анықталған, 2-вариант бойынша жыртылған жерге жалдап ... ... ... 36,6 ц/га, ал ... ... Алмалы сортында
өнімділік өте төмен (25,7ц/га) болған.
Қорытындылай келгенде, өнімділігі жоғары 1-варианттағы (56,8 ... ... ... ... белгілерінің сандық көрсеткіштері
склеренхима клеткаларының қатар саны-6± 0,5, өткізгіш шоқтар саны-50± 1,7,
паренхима клеткаларының қатар саны-10± 2,3 ... ... атап ... Сондай-ақ өнімділігі төмен 3-вариантта (25,7ц/га) сабақтың 3-
буынаралығының анатомиялық құрылысындағы ... ... ... 1,8, өткізгіш шоқтар саны-40± 0,5, паренхима клеткаларының ... да 7± 2,3 ... ... ... ... ... Мексика технологиясы бойынша өсіру
тиімді екендігі бақыланды. Мексика технологиясымен өсірілген ... оң ... ... ... ... ... жоғары
болғандығы айқындалды. Әсіресе, 1-2 варианттарда жаңа ... ... ... көрсеткіштері неғұрлым жоғары болса,
өнімділік те айтарлықтай артқан деп ... ... ... ... ... ... Казахстана-Алматы, «Бастау», 2001г.
2. Воробьев И.Факторы ... ... ... ... №7, ... ... Р.А. и др. Комплексная программа селекции агроэкотипов озимой
пшеницы-«ОПАКС» ... ... ... ... ... ... ... соломинки» (Введение в натуральное
земледелие) 2008г. http://www.ganeymoledet.org
5. А. Петровский « По мексиканской технологии» ... Е. ... ... Юхима выращивает экологически чистые культуры»,
13.06.2007. Краснодарский край.
7. Каталог ... в ... Азии ... ... и ... GTZ-
СИММИТ, Алматы-2003
8. Качество зерна пшеницы в Центральной Азии, GTZ-СИММИТ, Алматы-2003.-58с.
9. Оразалиев Р.А. Қазақстан бидайы.-Алматы: Қайнар,1984-203бет
10. Уразалиев Р.А. ... ... в ... ЦАР. ... сети по ... ... ... и семеноводству. №3 (6).
Алматы, 2003г.
11. ПолымбетоваФ.А., Мамонов Л.К., Әбиев С.Ә. Қазақстанның жаздық бидайы.
–Алматы: ... ... А. ... «Хлебные ценности», //ЭК//, 27.06. 2003г.
13. Н.Ягур. На гребне урожая//Село и агропромышленный ... ... ... ... Дүсіпқанқызы. Жаздық жұмсақ бидай сорттары мен
буын–дарының және колекциялық ... ... ... ... ... ... қаракүйеге) беріктігі. Алматы-2005 4-5бет.
15. К.Н.Жайлыбай. Жаздық бидай. Алматы – 2006. Бастау 5-27беттер
16. Қазақстан ұлттық энциклопедиясы. Алматы – 1999. 2 том 321-322 ... ... ... бидайы. Алматы – 1984. Қайнар 3-17 беттер.
18. Н.Степанов, А.Н.Киселев. Аграномия негіздері. Мектеп баспасы. ... ... ... ... ... ... Қайнар- 1970. 186-
194 беттер.
20. Г.А.Аубекеров, Ж.Ж.Жұмағұлов. Өсімдік шаруашылығы және селекция. Алматы
Қайнар 1988 46-66беттер.
21. Эзау К. Анатомия ... ... ... ... ... С.С.Айдосова. Өсімдіктер морфологиясы және
анатомиясы. 2003ж
23. Шалыт М.С. Методики ... ... и ... ... ... растений и растительных сообществ// Полевая геобатаника-Москва:
Наука,-1972.-Т.2. 169-489бет
24. ... Г.Н. ... в ... ... - Моква:
1990-239бет.
25. Доспехов Б.А. Методика полевого опыта Москва: ... ... В.А. ... ... ... Москва: Колос, 1980.-208с
27. Садомсков Е.И. Анатомическая ... ... ... ... и их остатков в судебной биологии.
Материалы к судебной ботанике.- Алма-Ата: 1967.-271с.
ТҮЙІН
Диплом жұмысында жаңа ... ... ... ... ... ... ... экологиялық факторлардың әсері анықталды.
РЕЗЮМЕ
В дипломной работы было ... ... ... ... ... строение, сорта Алмалы, ... по ... ... ... factors was ... in the of Diploma ... morph-anatomical structure, such sort as Almaly fielded on new
technology.
-----------------------

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері39 бет
Жаңа технологиямен өсірілген күздік бидайдың морфо – анатомиялық құрылымына экологиялық факторлардың әсері туралы ақпарат38 бет
"Анатомиялық терминдердің латын тілінде дәріптелуі"4 бет
"Дәннің құрылымы мен оның анатомиялық бөліктерінің микроқұрылымының технологиялық маңызы"9 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
In vitro жағдайында стевиядан оқшауланып алынған жапырақ экспланттарының каллусогенез және морфогенез ерекшеліктері35 бет
Invitro жағдайында өсірілген өсімдік жасушыларының биологиясы12 бет
«Тан» сериясы сусындарының микрофлорасына морфо-биохимиялық сипаттама беру36 бет
Абиотикалық факторлардың ағзаларға әсері.4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь