Абылай хан туралы

Өмірбаяны
XVIII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстан.
Абылай ханның ішкі саясатты.
Абылай ханның сыртқы саясаты.
Абылай (Әбілмансұр) хан — (1533—1537) билік құрғаны.Абылай хан (1711-1781)
Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері, арғы тегі Жошы хан, бергі бабалары қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек, одан соң еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан. Абылай – Жәңгір ханның бесінші ұрпағы. Жәңгір ханның Уәлибақы, Тәуке деген екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның қолына барады. Уәлибақының баласы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр болып, қанішер Абылай атаныпты. Осы Абылайдан көркем Уәли туады. Оның баласы Әбілмансұр (кейін қазаққа хан болып Абылай атанған) «ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеген өңіне, өсіп кеткен шашына қарап Төле би оған «Сабалақ» деп ат қойып, түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да бағады. Бұл, Ш.Уәлихановтың айтуына сүйенсек, Абылайдың 13 жасар кезі болса керек.
Төле бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ даласының даналығын бойына жинаған баба ақылы мен парасатын, ел билеу қабілетін, анталаған жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс бере алатынын жас баланың санасына ұялата білген. Оған қоса бала кезінен көрген жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте араласуына себепші болды. Бұқар, Үмбетей жыраулардың, т.б. ауыз әдебиетінің ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай жиырма жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқардың Абылайға «Сен жиырма жасқа жеткен соң, Алтын тұғыр үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса да, 1730-33 жылдар аралығында болған бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат қойған Әбілмансұр жеңісті ұрыстан соң, Орта жүздің сұлтаны деп танылып, қазақ даласындағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі ұмытылып, Абылай атанады.
Абылайдың жиырма жасы қай жылға сәйкес келуіне байланысты, қай шайқасқа қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине, Абылай қатысқан алғашқы соғыс емес. Ел әңгімелері, тарихи жырлар Сабалақ әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай шайқасына қатыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730-33ж. Болған бір ірі шайқасқа қатысқаны дау тудырмайды. Тарихи деректерден Орта жүз жасақтары мен жоңғарлардың арасында 1730 жылы да, 1731 жылы да бірнеше үлкен ұрыстар болғаны белгілі. 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері Орта жүздің шығыс шетіндегі ауылдарына шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа тап болады. Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға сәйкес келсе, дәл сол жылы қазақ пен қалмақ арасында үлкен майдан болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген. Абылайдың әскери қайраткерлігі, қолбасылық қабілеті 30-40 жылдардағы шайқастарда ерекше көрінді. Осындай жан алысып жан беріскен соғыстардың бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп...» деп суреттейді. Ол соғысқа Абылайдың қанды көйлек жолдастары: Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай т.б. қазақтың белгілі батырлары тізе қоса қатысады. Бұл да Абылайдың жауға қарсы қазақ халқының басын біріктіре білгендігінің дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім Әз-Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет ханнан өтіп, Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі мен ақыл-парасатына бас ұрған Әбілмәмбет ақылшы аға болып қалып, кеңесші хан дәрежесімен шектеледі. XVIII ғасырдың 30-жылдарының аяғында Абылай есімі бізге белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ханмен қатар аталады. Орыс тарихшысы А.И.Левшин: «1739 ж. Орта жүзде Сәмеке ханның орнына хан сайлаудан бұрын Әбілмәмбет пен Абылай екеуі бірдей хандық билік жүргізген»,- деп жазды. Ш.Уәлиханов та осы пікірді қолдайды.
        
        Абылай хан.
Абылай (Әбілмансұр) хан — (1533—1537) билік құрғаны.Абылай хан (1711-1781)
Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекетінің тарихындағы аса көрнекті мемлекет
қайраткері, арғы тегі Жошы хан, ... ... ... ... ... ... одан соң еңсегей бойлы ер Есім хан, Салқам Жәңгір хан.
Абылай – Жәңгір ханның бесінші ... ... ... ... ... деген
екі ұлы болады. Жәңгір қайтыс болып, таққа Тәуке отырғанда Уәлибақы
хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханның ... ... ... ... ... шыққанда жауы шақ келмейтін
батыр болып, қанішер Абылай атаныпты. Осы ... ... Уәли ... ... ... ... ... хан болып Абылай атанған) «ақтабан
шұбырынды» жылдарында жетім қалып, үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-
жалаңаштықтан ... ... өсіп ... ... ... Төле би ... деп ат ... түйесін бақтырады. Әбілмәмбет төренің жылқысын да
бағады. Бұл, Ш.Уәлихановтың айтуына ... ... 13 ... кезі ... бидің тәлім-тәрбиесінде болуы Абылайға зор ықпал жасады. Қазақ
даласының даналығын бойына жинаған баба ... мен ... ел ... ... жауға қарсы қазақ халқы басы біріксе ғана тойтарыс
бере алатынын жас ... ... ... ... Оған қоса бала ... жұпыны тіршілік, өмірлік тәжірибе Абылайдың ел өміріне ерте
араласуына ... ... ... ... жыраулардың, т.б. ауыз әдебиетінің
ірі өкілдерінің мәліметтеріне қарағанда, Абылай жиырма жасында қан майданда
ерлігімен танылған. Бұқардың ... «Сен ... ... ... соң, ... үстінде Ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының дәлелі. Қай жылы туса
да, 1730-33 ... ... ... бір ... ... ... жас жігіт
Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы ... ... ... ... деректерде күйеу баласы) Шарышты өлтіреді.
Үлкен әкесінің аруағын шақырып, жауға Абылайлап ат ... ... ... соң, Орта ... ... деп ... қазақ даласындағы ең
беделді әміршілердің біріне айналады. Бұдан соңғы жерде Әбілмансұр есімі
ұмытылып, Абылай атанады.
Абылайдың жиырма жасы қай ... ... ... байланысты, қай шайқасқа
қатысқаны туралы болжам айтуға болады. Бұл, әрине, Абылай қатысқан алғашқы
соғыс емес. Ел ... ... ... ... ... ... құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын айғақтайды. Аңырақай
шайқасына қатыспады дегеннің өзінде де, Абылайдың 1730-33ж. Болған бір ірі
шайқасқа қатысқаны дау ... ... ... Орта жүз ... ... арасында 1730 жылы да, 1731 жылы да бірнеше үлкен ұрыстар
болғаны белгілі. 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері Орта ... ... ... ... ... ... тойтарысқа тап болады.
Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға сәйкес келсе, дәл сол жылы ... ... ... ... ... болғаны қытай деректерінде атап көрсетілген.
Абылайдың әскери қайраткерлігі, ... ... 30-40 ... ... ... ... жан алысып жан беріскен соғыстардың
бірін Бұқар жырау «Қалданменен ұрысып, Жеті күндей сүрісіп...» деп
суреттейді. Ол соғысқа Абылайдың қанды көйлек ... ... ... Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек,
Шапырашты Наурызбай т.б. қазақтың ... ... тізе қоса ... ... ... ... қарсы қазақ халқының басын біріктіре білгендігінің
дәлелі болып табылады. Бірте-бірте ұлыстағы бар өкім ... ... ... ... өтіп, Абылайдың қолына көшеді. Абылайдың ерлігі
мен ақыл-парасатына бас ұрған Әбілмәмбет ақылшы аға ... ... ... ... ... XVIII ... ... аяғында Абылай
есімі бізге белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ханмен қатар аталады. Орыс
тарихшысы А.И.Левшин: «1739 ж. Орта жүзде ... ... ... ... ... ... пен Абылай екеуі бірдей хандық билік жүргізген»,-
деп ... ... та осы ... ... ж. ... ... қазақ қолы жоңғар басқыншылырына бірнеше мәрте
соққы берді. 1742 ж. Абылай тұтқиылдан шабуыл ... ... ... ... Сол кездегі ойрат басқыншыларына қарсы күрестің ең
белсенді ұйымдастырушыларының біріне айналған Абылайдың жау ... ... ... ... ... ... босатып алу үлкен саяси
мәселеге айналады. Тарихи жырларда қазақ билеушілерінің атынан Төле би ... хан ... ... ... ... ... алуда ара
түсуге өтініш жасайды. Бұл деректің шындық екенін осы кезеңде Орынбор
губернаторы И.Ш.Неплюев пен Әбілқайырдың өзара жазысқан хаттары да дәлелдей
түседі. Қазақтың үш ... Толе би ... 90 адам елші ... ... 1743 ж. 5 ... ... ... шығарып алады. Бұл
жөнінде Неплюевтің сыртқы істер коллегиясына жазған хатында қазақтар мен
қалмақтар бітімге келіп, бірігіп кете ме ... ... те ... ... күшейге түсуінің жаңа кезеңі 1744ж. Әбілмәмбеттің
Түркістанға көшіп кетуі уақытына саяды. Абылай көреген саяси қайраткер бола
отырып, қалмақтармен аса ауыр ... ... ... есін ... дипломат жолдарды да тиімді пайдалаңды. 1740 ж. тамызда ол Орта жүз
ханы Әбілмәмбетпен, тағы да ... 120 ... ... келіп, орыс
өкіметінің «қамқорына» кіруге келісім білдіреді. Сонымен бір мезгілде қазақ
халқының тұтастығын сақтау мақсатында Шың империясымен де қарым қатынасын
суытпады. Петербург пен ... ... ... Ол ... мен Қытай
империяларының өзара қайшылықтарын қазақ хандығы мүддесіне ... ... 1745 ж. ... ... ... салғаннан кейін, Жоңғарияның
билеуші топтарының тақ таласынан әлсіреп, бұрынғы әскери қуатынан айырыла
бастауын және жоңғар-қытай соғысын Шығыс Түркістанмен іргелес өңірдегі
ойраттардың уақытша ... ... ... ... қайтаруға, елдің
дербестігін толық қалпына келтіруге пайдалану үшін барынша күш салды.
Абылай қазақ ... ... ... ... ... аянбай
күресіп, дербес сыртқы саясат ұстанып өтті. 1745ж. Орта жүздегі Әбілмәмбет,
Абылай және Барақ сұлтан қатар аталса, 3-4 жылдан кейін ... ... ... 1749ж. тамыз айында Неплюевпен кездесуінде Жәнібек тархан:
«бұрын Орта жүзде Әбілмәмбет хан ... ... ол ... бері ... ... ел ... қалған. Бірақ сұлтан зұлымдық ісі үшін қашып
жүр. Онда жалғыз Абылай сұлтан ғана ... ... ... деп ... ... Абылайдың шетел басқыншыларына қарсы табанды соғыс
жүргізгендігі айқын көрсетіледі. 1752ж. ол бастаған ... ... ... 15-
20 мың адамдай ойраттар қолының шабуылына тойтарыс берді. 1753ж.
желтоқсанда Абылай 5 мың жауынгерімен жоңғар әскерлерімен ... ... ... азат етті. 1754ж. сәуірде Абылай бастаған 1700 қазақ
әскері 10 мың қалмақпен соғысуға мәжбүр болса, (Қаратал өз бйынша), сол
жылдың шілде-тамыз айында 4 мың ... ... ... ... ... ... алып келген. 1756ж. Абылайдың бастауымен қазақтар
қытайлар мен қалмақтардың біріккен күшімен екі рет шайқасып, оның ... ... ... ... 1757ж. ... 6 мың ... Қытайдың
40 мың әскерімен шайқасынан соң, қытайлар Абылайдан бітім сұрады. 1753-1754
жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей Жәнібек, Өтеген
батырлар қысы – жазы ... ... ... ... ... ... келсе, бірде Дабашыны шауып, бірде оны және Әмірсананы өзіне
паналатты. Сөйтіп Ойрат ... ... ... көздеді. Тегеурінді
әскери қимылмен қатарластырыла жүргізілген дипломатиялық әрекеттері
Абылайды өз заманының ұлы қайраткерлері деңгейіне көтерді. Осының
нәтижесінде Абылай әскері 1771ж. Мойынты өзенінің ... ... ауыр ... жаңа ... ... ахуал тұрақталған шақта Абылай қазақ жерінің бүтіндігіне қол сұққан
басқалармен де ымырасыз күрес жүргізді. 1754-55 және 1764 ж. ... ... ... ... ... Көкжал Барақ пен Шынқожа батырлар
бастаған әскерлерді Ақсу, Көксу және Шу бойында талқандайды. Осы себепті
Абылай 1755, 1765 жылдары Қырғыз ... ... ... ... ... сол
жағасын, Шу бойын тазартады, қазақ пен қырғыздың Нарынқолдан Қордайға
тартылған, күні бүгінге дейін сақталып отырған шекарасын анықтайды.
Өмірінің соңғы 15 жылында Орта Азия ... ... ... ... 1765-67 ж. Абылай қолының қоқан билеушісі Еркенбекпен соғысының
нәтижесінде Түркістан, Сайрам, Шымкент ... ... ... ... ... алым ... тұратын болды. Екі жүз жылға созылған қазақ
халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы азаттық күресінің соңғы ... ... ... « ... жорық » деген атпен белгілі. Бұл 1771ж. Еділ
қалмақтарының жоңғарға қазақ жері арқылы үдере көшуі еді. Кіші ... ... ... әскер жиып, Жем бойында қалмақтарға алғашқы соққы береді.
Балқашқа жақындаған кезде Абылай бастаған қазақтың қалың қолы қалмақтарды
қоршауға алды. Осы кезде қалмақ ... ... мен ... ... ... ел жұртымен бодандыққа қабылдауды сұрап, елші жібереді. Кіріптар
ұсынысты талқылау үшін шақырылған әскери кеңесте Абылай тағы да көрегендік
танытып, жеңілген жауды қырып–жоюдың ... жоқ ... ... Еділден ауған қалмақпен келіссөзге келіп, тым құрыса олардың
Жоңғарға еркін өтіп кетуіне мүмкіндік беру ... ... ... ... ұлы көршімен болашақтағы қарым-қатынасты ойлау жатыр.
Жоңғардан азат етілген шығыстағы жерлерге қазақ ауылдарын апарып түпкілікті
қоныстандыру да Абылай саясатының ... ... ... Оның әрбір іс-әрекеті қазақ халқының бүтіндігін, елі мен жерінің
тұтастығын ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр
ханды өлтіргенде де Абылай ел билігін ойлап қынжылып, Төле бимен тізе қоса
қимылдап, бұзық ... ... ... жағында болады.Абылай соғыс
жағдайынасай қол астындағы елде, әсіресе, әскер ішінде қатаң тәртіп
орнатты. Сондықтан да хан бастаған жауынгерлердің ел-жұрты мен ата мекенін
қорғау рухы ... ұзақ ... ... шайқас даласында тегеуріні
қатты болған. Абылай сан жағынан әлдеқайда басым жаумен шайқасудан еш
тайынбаған және көбіне үстем шығып отырған. Абылай қазақ хандығының ... ... ... қуатты мемлекетке айналдырды.
1771 жылы жасы жеткен Әбілмәмбет хан ... ... ... ... Орта ... ханы ... не ... інілерінің бірі, не үлкен
ұлы Әбілпейіз сайлануға тиіс еді. Алайда басты сұлтандардың, старшындардың,
Әбілпейіздің өз қалауымен үш жүздің басшы өкілдері Түркістанда ... ... ... іс ... ... Орта жүздің ғана емес, бүкіл Қазақ
ордасының ұлы ханы болды.
Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасында орналасқан ... ... ... ... ... жүргізді. Қытай әскерлері жоңғарларды
жойып, Орта Азия мен Қазақстанға ене бастаған кезде мұсылман елдерінің
басын қосуға ... ... шаһы ... ... келіссөз жүргізді.
Түркияға елшілік жіберу ниеті де болды. Қытаймен қатынас жақсара бастаған
кезде орыс бодандығынан бойын ... ... ... ... хандық
белгілерді қабылдау үшін 1779 жылы қазан айында Петропавл ... бас ... ... ... ... 3 мың ... «Қасірет
белдеуі» бойындағы орыс бекіністерін шапты.
Абылай қаһарлы хан болуымен ... ... ... ... ... еркін
сусындаған дарынды күйші ретінде де белгілі. Ол «Ақ ... «Ала ... ... ... ... ... ... «Қайран елім», «Қара жорға»,
«Қоржынқақпай», «Майда жел», «Сары бура», «Шаңды жорық» т.б. күйлердің
авторы.
Абылай өмір ... ат ... ... ... Арыс ... ... болды. Сүйегі Түркістан қаласындағы Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің
ішінде Қабырхана мен Ақсарай арасындағы дәлізде жерленген. Абылайдың
артында 12 әйелінен 30 ұл, 40 қызы ... ... ... ... ... мемлекет қайраткері, батыл қолбасшы, дарынды дипломат ретінде
сақталып келді. Оның есімі тәуелсіздік символында жауынгерлік ұранға
айналды.
XVIII ғасырдың екінші ... ... ... ортасында Орталық Азияда маңызды өзгерістер болып ... ... ... ... ... 1745 жылы ... ... кейін Жоңғар хандығының өз ішінде орын ... ... ... ... ... ... оның қазақ жерлерін
жаулап алу қауіпі жойылды. 1748 жылы ... ... ... ... Россия өкіметін мазаламай қалмады. Әбілқайыр тұсында қалыптасқан
саясатты жалғастыруға ... ... ... ... ... ... феодалдық топтарға үміт артты. 1749 жылы Нуралы Кіші жүздің
ханы болып ... ... ... ... ... ... күшеюі жүздегі старшиндардың ханға бағынбауының әртүрлі
формасында көрінген ішкі саяси ... ... ... Бұл ... ашық ... ... түскен Орынбор әкімшілігіне және Россияның
саясатын қолдаған Нуралы ханға қарсы күрес еді.
1756 жылы қазақтардың қысқы уақыттарында ... ... оң ... ... ... ... ... Петровна) жарлығы шықты. Жайық
қазақтарының мүддесі үшін қабылданған үкімет шешімі оған ... ... ... Орыс ... ... ... қорғауға
бағыштап, патша үкіметі әсіресе Жаық өзені бойымен жылдамдата ... мен ... ... ... ... ... ... айналды.
Қазақ мемлекеттілігінің қалдықтарымен күресудің келесі кезеңі Кіші жүзде
хан билігінің жойылуына әкеп ... ... ... жаңа ... әрекеттері болды. Алайда, Орынбор губернаторы ... ... ... II Екатирина мақұлдаған бұл реформасының жобасы сәтсіздікке
ұшырап, іске аспай ... Көп ... ... ... ... ... және батыр Сырым Датұлы көтерілісінің қыспағында ұшыраған Нуралы
хан биліктен ... Цан ... ... ... сондықтан Россия империясы
билеуші топтарының ерекше қам жасауын тұғызған Орта ... ... ... ... ... Көбінесе Жоңғарияның циндер жаулап алған
иеліктерін құрайтын жерлерден Циньцзян имперлік уәлилігінің ... ... және ... ... ...... көптеген өзгерістер енгізді.
Сөйтіп, патша өкіметінің осы аймақта әскери - әкімшілік әрекеттер жүргізуін
едәуір дәрежеде тездете түсті.
Орта ... ... ... салу ... жерлерін күрделі саяси жағдайда
отарлаудың тірек ... ... ... желі үш ... тұрды:
Оңтүстік – батыс жағынан - Сібір далалық бекінісінен Омск бекінісіне дейін
ұзындығы 553 ... ... ... Омск ... ... ... Малонарымск дала бекінісіне дейін, жалпы ұзындығы 1684 шақырым
Өскемен бекінісінен Алтай тауларының батыс ... ... ... ... ... ... бекінісі бағытында (Колыванск желісі),
ұзындығы 723 шақырым.
Бекіністердің құрылымы қазақтардың дәстүрлі қоныстарын ... ... мен ... султандары арасында шиелініс тудырды. Аймақта патша
өкіметі әскери әрекеттерінің күшеюі, ... ... ... ... кіру ... ... ... ықпалды султандардың Россия бодандығын
сақтай отырып, Цин ... ... ... ... ... ... болды.
Абылай және оның билігінің нығаюы.
Орта жүз бен Ұлы жүздегі ... аз ... ... ... ... ... ... қарай тағыда шиелініске бастады. Қойтайшы
Калдан –Церен қайтыс болған соң Жоңғарғарияда орын ... ... ... ... ... әлсіресеуіне және бүкіл аумақтағы саяси жағдайдың
шиеленісуіне әкеп соқты. Қалыптасқан жағдайды пайдаланған ... ... де ... мен ... ... ... ... араласа
бастады. Орта жүз бен Ұлы жүздің ресми ханы Әбілмәмбет болып ... ... ... ... ықпалды султан Абылайдың қолына
жинақтала берді, ол қазақ – жоңғар ... ... ... мен билердің үлкен қолдауын сүйенетін.
Абылай хан 1711 жылы ... ... ... ... Уәли ... дүниеге келген. Оның азан шақырып ... аты ... ... ... алып, Уәли султанды өлтірген кезде, 13 жасар
бала мүлде панасыз қалады да, ... Ораз ... ... ... ... ... бекиді. Ұйпа – тұйпа болып жүргені үшін жұрт оны ... атап ... ... хан ... 1730 жылы ауыл ... ... ... шайқасқа қатынасып, өзінің асқан ерлігі, батылдығымен
көзге түседі. Сөйтіп, Абылай ... ... ... ... ... тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен ... ... Сол ... ... ... күш- қарайтын жоғарғы билікті
нығайтуға және қазақ хандығын ұзаққа созылған ... ... ... ... ... ... ... топтасуы оның Жоңғарияға қарсы
белсенді де нысаналы қимылдауына көп жағынан көмектесті.
Цин агрессиясына тойтарыс беру және ... ... ... Орта ... ғана ... Ұлы ... де Кіші жүзде Абылай султанның
билігін нығайтты. 1752 жылы Барақ ... ... ... кейін ол іс
жүзінде қазақ жерлеріндегі бірден - бір толық құқығы билеушіге айналды.
Әбілмамбеттің мәртөбесі 2 жақты болды. Бір ... ол ... хан ... ... және Ұлы жүз бен Орта жүз ... тексеру сапарына жиі
шығып тұрды. Екінші жағынан Әбілмамбет Абылайсыз бірде – бір ... ... ... 1763 жылы ... Азия ... ... ... қосылуға шақырып, өзіне жолданған хатты ол Абылайға жіберген .
Орта жүзде ... ... ... ... оңтүстік шекараларын нығайту
жөніндегі ... ... ... болды. 50-60 жылдардың ... ... ... ... ... кетті. Алатаудың
солтүстік жағындағы, Жоңғария құлағыннан кейін ... да, ... ... ... ... жайылымдары дау нысанасына айналды. 50 жылдардың аяғында
бұл жерлерге Ұлы жүздің қауымдары берік ... ... еді, ... ... басында жер дауы ашық соғысқа ұласты. 1760 жылы ... ... ... ... ... шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде
Абылай ... ... ... ... ... Талас қырғыздарын жеңіліске
ұшыратты. Алайда, қазақтардың жеңіске жеткеніне ... 60 ... ... жоқ. ... ... халықаралық аренадағы күрделі
жағдайын, қытайлардың басып кіру ... ... ... ... келе
жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себебі болған еді. ... ... ... ... ... онтүстігінде де өз жағдайын нығайтып
алды. Ұлы жүздің қазақтары әділетті ... оны өз ... ... ... ... ... ... аяғына қарай Абылай султан Қазақстанның
көпшілігі бөлігінде жоғарғы билікті нығайтып алды. Орта жүз бен Ұлы ... ... ... Кіші ... ... билеушілерімен ол әулеттік қыз
алысып, қыз ... ... ... ... ... болды. Батыр хан мен
Ералы султан оның одақтастары еді, тіпті Нуралы хан ... ... ... Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде ... ... ... сол ... өзінде-ақ Абылай ресми хат алысқанда хан деп атала
бастайды. Әбілмамбет қайтыс болғаннан кейін ғана ... 1771 жылы ... ханы ... ... Бұл бір ... ... ... хандығын сақтауға
жасалған соңғы әрекет еді.
Абылай ханның ішкі саясатты.
1771 жылы Абылайды ... ... ханы етіп ... үшін ... жасалды. 1771
жылдың күзінде ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін ... үш ... жаңа ... сайлау үшін хандықтың ежелгі астанасы Түркістан
қаласына ... ... ... жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және
Болат султандар, Нуралы ханды қоспағанда, Кіші жүз ... Орта жүз бен Ұлы ... ... ... ... ... ... жиналған кезде қазақ дәстүрі бойынша Абылай ақ киізге көтеріліп, үш
жүздің ханы болып жарияланды. ... ... ... ... ... ... мойындауға және үш жүздің ханы атағына қарамастан, Абылайдың
билігі ... ... ... жоқ. ... едәуір бөлігі әсіресе Барақ
султан мен ... ... ... ... ... ... ... деп
санады. Хан билігіне наразы болған кейбір ру ... оны ... ... ... да ... ... ... шектеулі Абылай,
Ш.Уәлихановтың айтуынша, ... мен ... ... кетуін
ауыздықтауға ұмтылды. Абылайдың орасан зор беделі қазақтарды ... ... ... ... ... саяси жағдайда аман келу үшін
қазақ хандығының саяси жүйесін ... ... ... ... ... екенін өте жақсы тусінді. Бұған жету үшін хан бірнеше бағытта ... ... ... ... ... ұмтылды. XVIII
ғасырдың бірінші ширегінде әрбір ру бірлестігі іс жүзінде ... ... ... ... ... ... ... Бұл жүйе жағдайында хан
көп жағынан билердің еркіне тәуелді болды және оның ... ... ... ... ... етуге үлкен мүмкіндіктері болмады. XVIII
ғасырдың 20-30 жылдарыңда бұл жүйе ... ... ... рөлі ... Абылай хан 3 жүзді өзінің туыстары, балалары арқылы билей бастады.
1774 жылы Әділ ... Ұлы ... бір ... билеушісі болып
тағайындайды, Солтүстік – шығыс Жетісуді оның басқа бір ... ... ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... барлық дерлік
жері ханның балалары арасында бөлінді. Тек, Кіші жүзде және Орта жүзден
батыс ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтары, ал Қытаймен шекара өңіріне таяу ... ... ... ... ... билік етті.
Орталық билікті күшейту үшін Абылай бір ... жаңа ... ... Есім ... ... жолы», Қасым ханның «Қасқа жолы », ... ... ... ... хан ... ... шектеулерді жойды.
Ірі ұлыстарды билеуде хан өзіне жақын султандарды тағайындауда, олардың
қызметі және оның ... ... ... ... ... құқықтың
дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай хан қылмыскерлерді өлім ... үкім ... ... өзі ... Бұл ... бұрын билер қазылығында
ғана болатын. ... сот ... ... ережелерін негізгі алып
жүргізетін билер сотына шек қойылды. Сонымен қатар ... ... мен ... ... ... ... шектелді. Сарай маңына топтасқан
батырларға сүйеніп, Абылай хан өзіне қарсы шыққандарды қатыгездікпен басып
тастап отырды.
Абылай хан ... ... де ... ... ... жұмсады. Көшпелілердің
Шыңғыс хан заманынан бері сүйекке сіңген соғыс ... ... ... мен ... жаңа жағдайға байланысты жаңа ... ... Жеке ... белсенділігін арттырумен қатар, бір-екі жылға
емес ұзаққа ... ... ... соғыстың стратегиялық жоспарын жасайды.
Абылай хан қазақ елінің шаруашылық құрылымына өзгерістер енгізуге тырысты.
Ертіс пен Еділ ... ... ... ... ... ... зор мән ... барынша қолдап отырды. 1761 жылы
императрица Елизавета Петровнаға жолдаған хатында ағаштан үй ... ... ... және 200-300 пұт ... ... ... 1772 жылы вице-
канцлер М.Л.Воронцовтың жарлығымен Абылай ханға арналған Есіл ... ... ... ... ... үй ... Абылай хан қазақ халқының
мәдениетін дамытуға ... ... ... Оның ... аса ... мен ... шешендер, қазақ даласына белгілі суырып салма
ақындар топтасты. Олар: Тәтіқара ақын, Үмбетай, ... ... ... әрі қазақ хандығы дербестігігің жыршысы Бұхар ... ішкі ... ... ... ... ... адам болды. Алайда дағдылы құқықтың
дәстүрлі болуы және басқарудың нақты тұтқалардағы кемшіліқ Абылай хандықтың
саяси ... ... ... ... ... ... ... Хан
билігін бұрынғысынша билер мен султандар едәуір дәрежеде шектеп отырды.
Мемлекеттіқ ... ... ... және ... ... ... оның ... саяси проблемаларды шешу кезінде ымыраластық таба
білуіне байланысты болды.
Абылай ханның сыртқы саясаты.
Абылайдың сыртқы саясаты да ... және ... ... ... мен ... ... күшті мемлекеттермен қатынастарының Орта Азия
мемлекеттерімен қатынастарынан едәуір ... ... ... ... өте ... ұғынған хан, бір жағынан Россия
протекторатын танудан бас тартпай, екінші ... өз ... ... да ... ... жол ... ... қатынастарда барынша
икемділіккөрсетуге тырысты. Бір жағынан, Абылай Қытайдың өкімет орындарын
өзінің адалдығына ... ... ... ... ... ол мәселені
«Россия сарайына әлдеқайда ынталықпен..., ал Қытай ... хат ... ... ... оған ... қырғыз-қайсақтарға Қытайлардың реніш көрсетіп,
қысым жасамауы үшін жалғастырып» ... ... етіп ... Хан ... ... ... ... қауіпсіздендіріп қана қоймай,
жекелеген пайда келтіруге де тырысты. Мәселен, 1772 жылы ол ... ... және ішкі ... ... күресу үшін тағы да әскер сұрады.
Шынына келгенде, Абылайдың адалдығына күмәнді Россия да, ... да ... ... бас ... өкімет орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды, ... да 1777 жылы хан ... ... ... ... ... ... тануға әзір екенін ресми түрде хабарлады. ... ... ... ... ... аренадағы беделін нығайта түсетіннің түсінген
Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған ... ... 1778 ... II Екатерина оны хан деп және Орта жүздің ханы деп бекіту ... қол ... оның Кіші жүз бен Ұлы ... биліг танығысы келмеді.
Бұған ызаланған ... ... ... тіпті Петронпавлда да ант
беруден бас тартты. Ол ... ... ... ... ... ... ... қатынастарының бәрін мүлде үзді.
Абылайдың оңтүстіктегі көршілерімен қатынастары басқаша болды. Оның ... ... ... ... ... ... Жетісуда қырғыздармен
қақтығыстары жалғаса берді және Абылай оларға қарсы ... ура ... ... 1774 және 1779 ... жорықтар қырғыз руларының бір бөлігінің
қазақ хандығына бағынуына жеткізді. Ташкентпен және ... ... ... ... ... ... ... Сонымен Абылай
ханныңXVIII ғасырдың 70 ... ... ... қызметі қазақ
мемлекетінің бірлігін уақытша қалпына келтіруге, оның ... ... ... ... ... ... де, одан кейін бірде-бір
қазақ ханының ... ... ... ... ... Бұл ең ... оның
билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. Көреген саясатшы
және шебер ... ... ... ... сүйіспеншілігіне және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке ... ... ... ... ... Абылай мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып,
жаза білді. Ол сирек кездесетін ... ... және ... ... де, ол ... ... де, ... өркениеттің бұрынғы күш –
қуатын қайтадан келтіре де алмады. Ол қайта ... ... ... ... өзі ... өмір сүрсе, сонша өмір сүрді. 1781 жылы шамамен 70 ... ... ... келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Иасауи
кесенесіне жерленді.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан өмірі7 бет
Абылай хан16 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан даңғылы» бойынша туристік-экскурсиялық маршрутты өңдеу33 бет
Абылай хан және оның хандығы3 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан өмірі мен қолбасшылық саясаты4 бет
Абылай хан өмірбаяны4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь