ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
I. ХХ Ғ. БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН АЛФАВИТІНЕ КӨШУ ИДЕЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. 1 «Күншығыстағы мәдени революция» немесе алфавитті өзгерту саясатының мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6
1. 2 «Жаңа әліппешілер қоғамы» мен Жаңа қазақ әліпбиі комитетінің құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1. 3 Латыншылардың әліпби жобалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
II. А. БАЙТҰРСЫНОВ БАСТАҒАН АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИДІ ӨЗГЕРТУГЕ ҚАРСЫ КҮРЕСІ
2.1 А. Байтұрсыновтың қазақ емлесін дамытуға қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .142.2 Арабшылардың араб графикасының артықшылықтары туралы пікірлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.3 Баку съезі және латын әліпбиінің ендірілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .23
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...27
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .29
Диплом жұмысының өзектілігі. Кез-келген халықтың ұлттық рухани мәдениеті мен тарихында жазу мен емленің айрықша орын алатыны белгілі. Ұзақ мерзімді тарихи үрдістер нәтижесінде қалыптасып, материалдық және рухани құндылықтарды бейнелеуші және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші ата мұрасы ретіндегі жазу таңбаларының өзгеру тарихы назар аударатын өзекті тақырыптардың бірі болып отыр. ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өзгерістерден рухани сала да шет қалмады. Руханияттың көзі – ағарту ісі үлкен маңызға ие болғандықтан кеңес өкіметі халықты жаппай сауаттандыру және білім беру жүйесіне реформалар жасады. Қазақ алфавитін ауыстыру мәселесі күн тәртібіне қойылып, Қазақстанда Ұлы Отан соғысына дейінгі он екі жыл ішінде алфавит екі рет өзгертілді. 1928-30 жж. Латын алфавиті араб графикасының негізінде жасалған дәстүрлі қазақ алфавитін ауыстырса, 1940 ж. жазу кириллицаға көшірілді.
ХХ ғасырдың 20-30 жж. қызу айтысқа айналып, аз ғана уақыт ішінде өзгертуге ықпал еткен кеңес үкіметінің өктемдік саяясатының мақсаты мен себептері, және осы саясатқа қарсы күрескен А. Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялыларының пікірлері мен дәлелдерін, төл әліпбиді сақтап қалу барысында жүзеге асырған іс-шаралары туралы әлі күнге дейін ғылыми зерттеулер жүргізілген жоқ. Тақырып аясындағы ХХғ. 20-30 жж. қазақ зиялыларының екі түрлі позиция ұстануы, латын әрпін ендіру саясатының бастау алуы, алаш зиялыларының араб әліпбиінің артықшылықтарын дәлелдеу себептері, А. Байтұрсыновтың әліпби реформасы мен латын алфавитінің қажеттілігі дәрежесін айқындау т.б. мәселелер толық зерттелмеген және объективті баға берілмеген ақтаңдақтар қатарында қалып отыр. Осы мәселенің көлеңке тұстарын анықтау және сол арқылы ХХ ғ. бірінші жартысындағы қазақ қоғамының саяси-мәдени ахуалы мен Алаш зиялыларының ұлттық көзқарасы, идеологиялық ұстанымдарын жан-жақты зерттеу, тану қажеттілігі туып отыр. ХХІ ғасырдағы тәуелсіз қазақ халқының ұлттық құндылықтары мен рухани, елдік идеясын дәріптеуде Алаш қайраткерлерінің өнегесі мен мұрасының маңызы зор болып табылады.
Диплом жұмысының деректік қоры. Зерттеу жұмысында ҚР Орталық мемлекеттік мұрағатындағы 81, 83, 141, 740, 929, 1692 қорларындағы 1, 2, 231, 244, 307, 309 істер/1/ қаралды. Және осы мәселеге қатысты ҚР Президенті мұрағатының 141 қорындағы 336, 915, 1560,/2/ негізгі дерек көздері болып табылады. Бұл құжаттарда 1924ж. Орынбор съезіндегі А. Байтұрсыновтың, Н. Төреқұловтың баяндамалары, 1926ж. Баку съезінің құжаттары, латыншылар мен арабшылардың пікірталасы, Жаңа Алфавит Қоғамының Қаулысы т.б. маңызды деректер мен мақалалар бар. Және тақырыпты зерттеуде А. Байтұрсынов еңбектері /3/ де қарастырылды.
1. ҚР МОМ құжаттары, 81-қор, № 1,2-істер.
2. ҚР Президенті мұрағаты, 141-қор,№1 тізімдеме, № 336- іс.
3. Байтұрсынов А. Жазу мәселесі: Қазақ тілінің мәселелері //Қазақ. – 1913. 16 октяб. ( № 4)
4. Байтұрсынов А. Ең жақсы әліпби біздікі //Алдаспан. – 2007. № 1-2, 6-8 бб.
5. Мырзахметұлы М. Қазақ қалай орыстандырылды? Алматы – 1994.
6. Ижанов З. Әліпби туралы архив не дейді? //Қазақ әдебиеті. № 7, 7.7.2000. 2-3 бб.
7. Қамзабекұлы Д. Қазақ зиялыларының әліпби айтысы //Қазақ әдебиеті. 12. 2001. 11-б.
8. Салқынбай А. Б. А. Байтұрсынов тағлымы
9. Нұрманова Ш. Б. Қазақ әліпбиінің өзгертілу тархы туралы //А. Ясауи университетінің хабаршысы, № 2, 2007, 323-326 бб.
10. Арықбаева Ж. А. Байтұрсынұлы әліпбиінің танымдық тағлымы// Қостанай мемлекеттік университетінің ғылыми хабаршысы. Қоғамдық гуманитарлық ғылымдар сериясы .– 2000. № 1. - 54-57 б.
11. Әбілқасымов Б. Алфавитті өзгертудің тарихын зерделесек... //«Қайнар» университетінің хабаршысы. - 2001. № 1. 15-21-бб.
12. Мусаев К. М. Языки и письменности народов Евразии. Алма-Ата, 1993.
13. Әсембай Е. Қазақ хаткерлігінің рухани-мәдени негіздері //Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі, А., 2004 І.
14. Гарипова З. Языковая политика в Республике Татарстан: Документы и материалы 80-90-е гаф Казань, 1992.
15. Новый Восток 1924, № 25.
16. Байтұрсынұлы А. Араб әліппесін жақтаған баяндамасы //Ақжол А., 1991.
17. Мырза Фатима Ахундов и новый тюркский алфавит //Культура и письменность Востока кн. 2, Баку. 1928.
18. Байдильдин А. О новом алфавите. Кзыл-Орда, 1928.
19. Бакинский рабочий 1923 31-октябрь.
20. Тойшыбекова Ж. Қ. ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясының қалыптасуы //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 1 (136). 2005
21. Голощекин Ф. И. Отчет Краевого комитета VI Всеказахской партконференции. Кзыл-Орда, 1928.
22. Байдильдин А. Введение нового алфавита в Казахстане //За партию. 1929 №1-2
23. ҚР ОММ құжаттары, 81-қор, № 3-іс.
24. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақстан энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1 т. 1998. -720 бет
25. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақстан энциклопедиясы» Бас редакциясы, 2 т. 1993. -720 бет
26. Поливанов Е. Д. Основные формы графической революции в турецких письменностях СССР //Новый Восток, КН 23-24
27. Систематическое собрание законов КАССР действующих на основе 1-ое января 1930 г. А. 1930.
28. Нұрымбетова Г. Р. Әріп пен тіл мәселесі жөніндегі саясат// ҚазМУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 8.
29. Нұртазина Н. Д. Исламға қарсы шабуыл. Кеңес өкіметінің Қазақстанда жүргізген дінге қарсы саясаты (ХХ ғасырдың 20-40-шы жылдары). – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 36 бет.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
.................................... 3
I. ХХ Ғ. БАСЫНДА ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН АЛФАВИТІНЕ КӨШУ ИДЕЯСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1. 1 «Күншығыстағы мәдени революция» ... ... ... саясатының
мақсаттары
............................................................................
.............6
1. 2 «Жаңа әліппешілер қоғамы» мен Жаңа қазақ ... ... 3 ... ... ... А. ... ... АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИДІ ӨЗГЕРТУГЕ ҚАРСЫ
КҮРЕСІ
2.1 А. ... ... ... ... ... ... Арабшылардың
араб графикасының ... ... ... Баку ... және ... ... ... ... ... ... ... ... халықтың ұлттық рухани
мәдениеті мен тарихында жазу мен емленің айрықша орын алатыны белгілі. Ұзақ
мерзімді ... ... ... ... ... және ... бейнелеуші және ұрпақтан ұрпаққа жеткізуші ата ... жазу ... ... ... ... ... ... бірі болып отыр. ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-
саяси өзгерістерден ... сала да шет ... ... көзі – ... үлкен маңызға ие болғандықтан кеңес өкіметі халықты жаппай сауаттандыру
және білім беру жүйесіне ... ... ... ... ауыстыру
мәселесі күн тәртібіне қойылып, Қазақстанда Ұлы Отан соғысына дейінгі он
екі жыл ішінде алфавит екі рет ... 1928-30 жж. ... ... ... ... ... ... қазақ алфавитін ауыстырса, 1940 ж.
жазу кириллицаға көшірілді.
ХХ ғасырдың 20-30 жж. қызу айтысқа айналып, аз ғана ... ... ... ... ... ... өктемдік саяясатының мақсаты ... және осы ... ... ... А. ... ... бір топ
қазақ зиялыларының пікірлері мен ... төл ... ... ... жүзеге асырған іс-шаралары туралы әлі ... ... ... ... жоқ. ... аясындағы ХХғ. 20-30 жж. қазақ
зиялыларының екі түрлі позиция ұстануы, ... ... ... ... ... алаш ... араб әліпбиінің артықшылықтарын дәлелдеу
себептері, А. Байтұрсыновтың ... ... мен ... алфавитінің
қажеттілігі дәрежесін айқындау т.б. мәселелер толық ... ... баға ... ... ... қалып отыр. Осы мәселенің
көлеңке тұстарын анықтау және сол арқылы ХХ ғ. бірінші жартысындағы қазақ
қоғамының ... ... мен Алаш ... ұлттық көзқарасы,
идеологиялық ұстанымдарын жан-жақты зерттеу, тану қажеттілігі туып отыр.
ХХІ ғасырдағы тәуелсіз қазақ ... ... ... мен рухани,
елдік идеясын дәріптеуде Алаш қайраткерлерінің өнегесі мен мұрасының маңызы
зор болып табылады.
Диплом жұмысының ... ... ... ... ҚР ... ... 81, 83, 141, 740, 929, 1692 ... 1, 2,
231, 244, 307, 309 істер/1/ қаралды. Және осы ... ... ... ... 141 қорындағы 336, 915, 1560,/2/ ... ... ... ... Бұл ... 1924ж. Орынбор съезіндегі А.
Байтұрсыновтың, Н. Төреқұловтың ... 1926ж. Баку ... ... мен ... ... Жаңа ... ... т.б. маңызды деректер мен мақалалар бар. Және ... ... ... ... /3/ де ... жұмысының зерттелу деңгейі. Бұл мәселеге қатысты ... ... ... ... ... А. ... ... емлесі
мен тіл ғылымына қосқан үлесі туралы бірқатар филологиялық зерттеулер мен
мақалалар жарық көрді/4/. ... ... ... М. ... қалай орыстандырылды»/5/ еңбегінде отаршылдық саясаттың кейбір
тұстары анық көрсетілді. ... ... ... ... ... түрінде кездеседі. Әсіресе, 2000ж. латын алфавитіне көшу идеясының
көтерілуімен байланысты ғылыми жариялымдар мен ... ... ... ... ... Атап ... З. ... Д. Қамзабекұлының/7/
мақалаларында ХХ ғ. 20-30 жж. әліпби айтысы ... ... ... ... А. ... пен алаш зиялыларының күресі туралы А.
Б. ... Ш. Б. ... Ж. А. ... ... т.б. ... мақалалары жарық көрді. Дегенмен ... және оның ... араб ... сақтап қалуға тырысқан
іс-шаралары тарихи тұрғыдан толық түбегейлі зерттелген ... ... ... ... жұмысының негізгі мақсаты
– ХХ ғ. басындағы зиялылардың әліпби айтысы мен А. Байтұрсынов ... ... ... ... ... іс-шараларын зерттеу. Ол үшін
төмендегідей міндеттер қойылды:
- латын әліпбиіне көшу идеясының көтерілу себептері мен барысын айқындау;
- А. ... араб ... ... реформасы мен араб әліпбиінің
ерекшеліктерін қарастыру;
- А. Байтұрсыновтың қазақ емлесін дамытуға қосқан ... ... ... ... араб емлесінің қабылдануы мен оған алаштықтардың қосқан
үлесін ашып көрсету;
- Баку съезінде алаш ... араб ... ... ... ... ... 1924-28 жж. ... мен латыншылардың баспасөз бетіндегі ... ... ... ... ЖАҚ ... мен ... ... жаңа әліпбиінің Орталық
комитетінің қызметін қарастыру т.б.
Диплом жұмысының теориялық-методологиялық негіздері. Тақырыпқа қатысты
барлық мақалалар мен ... ... ... сыни тұрғыдан талдау
жасау. Қазақ интеллигенциясының әкімшіл-әміршіл жүйеге ғылым мен ... ... ... Қазақстан тарих ғылымы мен ұлттық көзқарас
тұрғысынан, ретроспективті әдіс пен ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты талдау жасау.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы мен ... А. ... ... ... алфавитті өзгертуге қарсы іс-шараларын
қарастыра отырып, тақырыпқа қатысты мұрағат құжаттарын ... ... ... өзгерту – әкімшіл-әміршіл жүйенің отарлық сипаттағы
науқандарының бірі екенін дәлелдеу. Алаш ... ... ... жұмысының хронологиялық-территориялық ... ... ХІХ ғ. соңы - ХХғ. ... және 20-30 жж. ... мәдени жағдай
қарастырылады. Түркі халықтарының латын әрпін қабылдауы мен ... Алаш ... мен ... ... ... ... ... құрылымы. Курстық жұмыс кіріспе, екі тараудан
тұратын негізгі, қорытынды бөлімдер мен ... ... ... ХХ Ғ. ... ҚАЗАҚСТАНДА ЛАТЫН ... ... ... ... ... революция» немесе алфавитті өзгерту саясатының
мақсаттары
ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси өзгерістерден рухани
сала да шет қалмады. ... көзі – ... ісі ... ... ... кеңес өкіметі халықты жаппай сауаттандыру және білім ... ... ... Қазақ алфавитін ауыстыру мәселесі күн тәртібіне
қойылып, Қазақстанда Ұлы Отан соғысына дейінгі он екі жыл ... ... рет ... 1928-30 жж. ... ... араб графикасының негізінде
жасалған дәстүрлі қазақ алфавитін ... 1940 ж. жазу ... ... ... ... лениндік жоспарында белгіленген
мәдени революцияны іске асыру үшін бірнеше ... ... ... ... ішінде, ең алдымен қоғам дамуына бөгет болып тұрған
сауатсыздықты жою мәселесі көтерілгенде ... ... ... ... екі ... ... ... дәстүрлі араб алфавитін
реформалау; екіншіден, бірден жаңа түрік алфавитіне ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Латын
грамматикасының негізгі алынуы оның араб алфавитімен бір кезеңде ... және ... ... ... ... ... 12/. Яғни араб ... түркі тілдес халықтарға ислам діні
және мәдениетімен бірге кіріп, көп уақыт бойы ... ... ... ... ... ... жазуы Батыста римдік-католиктік шіркеудің ықпалымен
таралды. Орта ғасырларда ... ... ... ... ... ... салаларында ортақ жазба тіл ретінде қолданылғандықтан, латын тілі
қоғамдық және ... ... ... тілі ... ... 338/.
Аталмыш идея алғашқы кезде түркі зиялылары арасында уақыт талабына сай
жаңарған қоғамдық қатынастар туралы мәселелерді ... оқу ... ... және ... Европа елдерімен мәдени байланыс
орнатуды қолдаған жәдидшілдіктің бір бағыты ретінде ... ... ... ғ. ІІ ... ... ... алфавитіне көшу туралы идея ХХғ. 20-
30 жж. аса кең ауқымда көтерілді. Ол тек ... ... ... ... ... ғана емес, Одақ сыртындағы түріктер мен ... ... да ... ... ХІХ ғ. ... Түркия журналисі
Сүлеймен Тевфикбей латын негізіндегі албан ұлттық алфавитінің авторы –
Шамседдин Сами ... ... ... ... ... ... ... грамматикасын қалыптастырды/15. 249/.
Латын негізіндегі жаңа алфавитке көшу туралы мәселені алғаш көтерген
Әзірбайжан Республикасы болды. Ол ... А. ... ... ... ... әрпін алу керек. Араб әрпі – қолайсыз, әлдеқашан аты шыққан,
онымен жақсылап емле түзеуге ... деп әріп ... ... ... ... ... 326/ ... ХІХ ғ. 50 жылдары
бұл елде мұсылман халықтарының дәстүрлі жазуына өзгеріс ... ... ... ... ... ... бірі ... Ф. Ахундов жаңа түрік
алфавитінің жобасын 1857 жылы және 1863 жылы екі рет ... ... ... ... араб алфавитінің кемшіліктерін көрсетіп,
оның түркі елдерінің жазуына ... ... ... үшін ... ... Ф. ... «жаңа түрік алфавитінің атасы, негізін салушы»
деп ... 58-59/. ... ... ... ... ... ... ислам дінінің ықпалына байланысты араб ... ... ... ... Академик Бартольд араб алфавиті түркі
тілінің дыбыстарын ... бере ... орыс ... ... айтакеле, «Араб әліппесін дін ғана сақтап келеді. Дін ... әріп ... ... еді» деп ... 42/. Латын алфавитін
жақтаушылардың түсінігі бойынша Ресей, ... Иран ... ... мен ... халықтың білімді, өнерлі болуын
қаламады. Бұндай деңгейге жеткен жағдайда ... ... ... ... айрылып қалады» деген қауіп төніп тұрды/18. 42/. Осылайша ХІХ ғ.
ІІ-жартысында жаңа ... ... ... ... ... да, ... мүлде тыс қалып қоймады. 1905 ж. ... орыс ... ... бұл ... тағы да ... ... мен ... латын әрпі туралы баспасөз бетінде, жиылыстарда сөз қылғанымен,
мәселе біржақты шешілмеді. 1908-1913 жж. ... ... ұзақ ... ... ... түрлі мәдени орталарда, Стамбулда шығатын баспасөз
беттерінде осыған орай ... ... ... ... графикаына көшу
туралы қозғалыстың татарлар арасында белең алғандығын ақын Сағит ... жж. ... ... ... жарияланған мақалаларына байқауға
болады. Қазан төңкерісінен кейін ... ... ... ... ... конференциялар мен съездерде қарастырылды. 1918-1919 ... ... ... және өз ... ... ... ... мәселенің
шешілуінде уақытша қиындық туғызғанымен, елде ... ... ... жайлы пікір-талас 1921 жылдардың соңғы айларында қайтадан жалғасты.
1922 жылы ... ... ... өткен түркі зиялыларының жиылысы жаңа
алфавитке көшу жөніндегі істің басы саналды. Себебі ... ... ... тек ... ... талқыланып, аяқсыз қалып ... ... істі ... ... жаңа ... алфавитінің комитеті құрылды.
Ағамалы Оғлы басшылығымен бұл комитет ... жж. ... ... латын графикасының шеңберінде жаңа ... ... ... шақырды/12. 11/.
1922 жылы 11-тамызда Әзірбайжан Орталық ... ... ... ... ... ... ... С. А. Ағамалы Оғлы В. И.
Лениннің қабылдауында болады. Төраға сөзін ... ... ... ... өтуге бұқара қалай қарайды?»,- дейді. Ағамалы Оғлы: ... деп ... ... ... ... «Бұл – ... мәдени
революция», - депті. (Бакуде өткен түрік Білімпаздары съезіндегі Ғ. Шараф
сөзінен)/7. 11/.
1922 жылдан ... ... ... ... жол» атты ... ... тұрды. 1923 жылы қазан айының 20-да ... ... ... мен ... ... ... ... түрік алфавитінің мемлекеттігі
туралы» декрет қабылдап, латын алфавиті араб алфавитімен қатар барлық
мекемелер мен ... тең ... ... тиіс ... 3/. ... ... ... жүргізілген шараларға байланысты жаңа алфавитті
қабылдауға әрекет жасай бастады. Өзбек, түрікмен, қырғыз, башқұрт халықтары
арасында қаулы шығару ... ... ... ингуш, қарашай,
кабардин, шешендерде жаңа ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанда да осы мәселенің
көтерілуіне түрткі болды. ... ... ... ... ... ... ... қазан төңкерісінің нәтижесінде еркіндікке қолы жетіп,
өнер-білімге талпынысын, мәдениеттік тілектерін орындау жолындағы ... бірі ... ... ... ... кемшілік болғандықтан
алфавит мәселесі көтерілгендігі және алфавит ... ... ... бір жолы екендігі айтылып, бұл жолда ұшырасқан қиындықтар қатарына
еңбекшілердің саяси жағынан ... ... ... ... ... Дамушы қоғам талаптарына ... ... ... ... ... болуына негіз болды деген пікір қалыптастырып, ... ... ... яғни ... ... ... халықтар мен олардың тілдерінің жақындасуына көмектеседі
және ... ... шет ... ... ... ... ... Шын мәнінде, Кеңес өкіметі дәстүрлі араб алфавитін ауыстыру
арқылы ұлттың этно-мәдени ерекшелігін жоюды көздеді, ... ... ... қазақ халқының рухани құндылықтарының тамырына балта шауып,
орыстандыру ... ... ... себепті И. Сталин түркі тілді халықтардың араб алфавитін жедел
өзгерту ... ... ... ... ... ... көшуді, ал бұл
саладағы көздеген мақсат орындалған соң, латыншадан орыс жазуының таңбасына
көшуді мақұл көрген? Мұның астарлы сыры неде ... Бұл ... ... ... көрнекті ғалым М. Мырзахметұлы ... ... ... ... байланыстырады.
Ұлт саясатында шебер бүркемеленіп интернационалистік идеяның шапанымен
тасаланған қатерлі саясаттың жүзеге асырылуында сұмдық зымияндық мақсаттар
жатқаны анық. ... Қ. ... ... аса ... де ... ... ... жүзеге асыруда: «... ескі замандағы тағыларынан ... ... ... ... өзге болған емес,бүгінгілер
бүркеншікті сүйеді», - деуінде көп нәрсенің сырын ... ... ... ... ... ... ишарамен ескерткен көрегендік жатыр.
Шындығында, орыстандыру, араб ... орыс ... ... ... патша
үкіметі басында өте құпия ұстап, келе-келе шет аймақты түгел отарлап,
жергілікті жердегі ... ... ... алған соң, құпия саясатының сырын
ашып, бүркемесін алғанда да, тым ашық ... ... ... ... Ал И. ... болса, патшалы Ресейдің армандап жүзеге асыра ... ... ... 1. Орыстандыру, 2. Араб жазуын орыс жазуына
алмастыру, 3. Келімсектерді басқа ұлт жеріне мейлінше мол ... ... ... ... татарларынан тазарту, 5. Кавказ өлкесін ... 6. Орта Азия мен ... ... ... ... 7. ... көбейту, 8. Орыс тілін ресми түрде айтылмаса да, мемлекеттік
тілге айналдыру, 9.Ұсақ ұлттарды ассимиляциялап жұтып ... 10. ... бір ... яғни ... ... ... айналдыру т.б. осы
сияқты өте нәзік те күрделі ... ... ... достығы ұранымен
бүркемелеп жүзеге асырып кетуінің тікелей куәгері болып отырмыз/5. 107/ деп
жазады.
И. Сталиннің, алдымен араб ... ... жазу ... ... ... сыры әлі де ... ... бар саясат екендігін
сезінеміз. Алдымен, латын жазуына жармасудың сыры шет аймақтағы қолданылып
келе жатқан араб ... ... ... ... ... ... саясатының тарихымен хабардар ұлт республикалардағы зиялылар
тобының мол болуынан сескеніп, алдын-ала дайындықсыз ... орыс ... ... ... ... қатты қарсылық тудыратыны сезініп,
белгілі бір қолайлы жағдай туғанша қоғамдық пікірді ... ... ... ... ... Бұл ... ... із-түзін білдірмей жіберу
үшін, әлдеқашан шоқынып, орыстанып кириллицаға түсіп кеткен Сібірдің ... ... ... ... отырып латынша жазуды қабылдауға алып келді.
Әрине, бұл басқа ұлттарды алаңдатпау үшін ... ... ... ... бірі ғана ... ... бүкіл дүниежүзіндегі
түркі тілді халықтарды бір ғана жазу ... ... ... ... де,
кеңес үкіметі де ешқашан ойлаған емес, оған бару олар үшін аса ... ... ... кеңес еліндегі түркі тілді туысқан халықтары мен
Түркияны бір жазу ... ... ... ... оқып ... ... аса қатерлі жол болып саналатын-ды. Өйткені И. ... ... ... түркі тілді халықтардың бір емле негізінде оқып түсінісуінен ... ... ... ... ... ажыратпаса, бір тұтастыққа ешқашан
жібермейтін/5. 108/.
Д. Қамзабекұлы да өз мақаласында осы пікірді ... 20- ... араб ... (төте жазуды) неге қызғыштай қорғады деген ... беру үшін сол ... ... білу керек. Жаппай таралатын мерзімді
басылымдардың, оқулықтардың шыққанына он-ақ жылдай уақыт болғанда ... ... көшу – елді ... ... ... ... ... газеті ары барғанда 8 мың, «Еңбекші қазақ» одан сәл-ақ көп ... ... ... латынға ауысу қауіпті еді. Сондай-ақ
Мұрат ақынның «Мен ... ... ... дегеніндей, Ахметтер латынның –
кирилге бара жолдағы аялдама екенін сезген тәрізді.
Ал, сол кезде бірден кирилл ... ... десе не ... еді? ... ... миссионерлік саясатты ашық жалғастырушы болып көрінер
еді де, ... тап ... ... 11/ деп ... ... және ... ісі ... ғылыми-техникалық ақпарат
орталығының қызметкері З. Ижанов әліпбиді өзгерту саясатының мақсатын
төмендегідей баяндайды. «Араб ... ... ... ... ... ... көшірудің астарында құйтырқы саяси ... ... ... ... ең ... мұсылман өркениетінен халықты бөлу
үшін керек ... Ол ... ... Халық Қазан төңкерісіне дейінгі
дінінен, мәдениетінен ... ... ... бойы ... ... ... ... жолы кесілді. Бұл мақсатқа жету үшін ... ... ... ... халықты алдады»/6. 3/.
Қорыта айтқанда, латын алфавитін ендіру кеңес өкіметінің орыстандыру
мақсатында күштеп жүргізілген науқандарының бірі ... Ол үшін ... ... ... осы идея пайдаланылып, «Күншығыстағы ... ... ... Қазақ зиялыларын екіге бөлген саясаттың
жүргізілу барысы мен латын ... ... ... мен ... ... ... 2 ... әліппешілер қоғамы» мен Жаңа қазақ әліпбиі комитетінің құрылуы
Патша заманында бастау алған ұсақ ұлттарды тілінен айыру, ... ... ... ... ... жылдарында саябырсып, өзгеше бір
арнаға түскендей сыңай таныта қалады. Сібір халықтарының кебін ... ... шарқ ... ұсақ ... ... шегініске» сеніп, жайбарақат
күйге түседі. Әрі осы тұста үкімет тарапынан ... ... ... «ұлт ... ана тілінде оқыту» туралы қаулықарарлар өзге
ұлттардың сеніміне ие болуына негіз ... ... ... ... билікке мығым орныққан большевиктер
өкіметі алғашқы мәселелердің бірі ретінде әліпби ауыстыруды ... ... ... ... ... ... ... үкіметі патша өкіметіндей тізесін
батырмай, алдымен тілші ғалымдардың пікірімен есептесе отырып, ... 1920 ж. ... ... ... ... ұсақ ... ... көшіру мәселесі ғалымдар тарапынан қолдау ... ... ... Е. Д. Поливанов сияқты ғалымдардың «Орыс отаршылдығы
түрік халықтарының сағын сындырып, жүрегін жаралады. ... ... ... оның ...... ... өштікпен қарап отырған тұсында орыс қарпі жайында сөз
қозғаудың өзі ауыр» - ... ... ... ... ... ... ... қайтуына әсер еткені сөзсіз.
Кеңес үкіметі әр уақытта қолданған «уақытша шегініс» тактикасын әліпби
ісінде де пайдаланып, әліпбиді латынға ауыстыру ... ... ... қабылдайды. Бұл тұста белгілі ғалым Мекемтас Мырзахметовтың: «И.
Сталиннің алдымен араб ... ... жазу ... ... нұсқау
беруінің сыры әлі де ашылмаған кінәраты бар саясат екендігін ... ... ... ... ... ... араб ... алмастыруды
көздеген патша үкіметінің миссионерлік ... ... ... ұлт зиялылыраы тобының мол болуынан сескеніп, алдымен,
латыншаны алуы саяси мәнері болса керек. ... бұл топ ... ... ... ... ... ... пиғылға қатты қарсылық тудыратынын
сезініп, белгілі бір қолайлы жағдай ... ... ... ... үшін ... айла ғана» - деген көңілге қонымды пікірі шындықтың
бет пердесін ашып беруге көмектесетіні рас.
Сонымен, 1920 ж. басында ... ... ... ... ... ... дайындық жасалына бастайды. Егер төңкеріске дейін латын қарпінің
негізінде якут әліпбиін жасаған С. А. ... ... ... алмасақ,
бұл жолға түсуді Әзірбайжан республикасы бастағанын жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... С. А.
Ағамалы-оғлы сияқты ғалымдар жаңа әліпбиге өту жөніндегі комитет құрып, әрі
ЖАК жұмысынан хабардар ету үшін ... ... ... ... алады.
Сонымен, Баку жаңа әліпбидің орталығына айналады.
Латыншылар Кеңестер одағындағы латын әліпбиіне өту ісі ... ... ... ... ... ... дүниеге келген деген
пікірді ұстанған. Латыншылар бұл ... ... ... ... айтып, Ахундов Мырза Фатали латынғы өту идеясын төңкеріске дейін
көтергенімен, патша ... ... ... тек Ұлы ... ... ғана ... әліпбиіне өту жүзеге асқан деген пікірде болған.
Яғни, латын қарпі – ... ... ... төте жолы, латын қарпі –
Күншығыстағы мәдени революция, латын қарпі негізіндегі әліпби – социализм
әліпбиі деген ұғым ... ... өз ... ... қояды ма? Орыс қарпін алуға қарсы шыққан
демократияшыл бағыттағы Е. Д. Поливановтың өзі ... ... ... ... ... ісін ... ... «Латын әліпбиі Одақ көлеміндегі
ұлттар мәдениетінің өзара жақындасуын көздейді, сонымен қатар, халықаралық
ауқымдағы жазумен жақындасуға мүмкіндік әкеледі» - деп ... ... ... ... ... ... ... бастау алған латын әліпбиіне өту ... да ... ... ... өту ... Қазақстанда үлкен
тартыс туып, зиялы қауым арасындағы әліпбиі айтысы бірнеше жылға ұласты.
Әліпби ... ... рет 1924 ж. 12-18 ... ... ... ... білімпаздарының бірінші съезінде көтеріледі. Бұл съезде әліпби
жөніндегі баяндаманы А. Байтұрсынұлы жасап, өзі ... ... ... ... ... ... арналған әліпби жобалары 1924 жылдан бастап Ресейдің
антропология және этнография музейі жанындағы Радлов ... ... ... ... ... лингвистикалық секцияда
талқыға түседі. Латын әліпбиіне байланысты ... ... бір ... ... Л. В. Щербаның басқаруындағы арнайы комитет ... жылы ... ... тау халықтары арасындағы ... ... ... ... ... ... ... қарашай, адыгей,
шешендер жазуын латынға ауыстыру жөнінде ... ... Ал 1926 ... ... ... съезі өтпекші болып, онда түркітатар
халықтарының жазуын латынға ауыстыру мәселесін көтеру мақсат етіліп, ... ... ... ... ... ж. ... Бүкілодақтық түркітаншылардың бірінші съезі өтті. Бұл
съезде Жаңа Түрік Әліпбиінің Орталық Комитеті құрылып, оның ... С. ... ... В. А. ... Б. М. ... Л. И. ... В. И.
Лыткин, Н. Марр, Е. Д. Поливанов, А. А. ... А. Н. ... М. ... Б. В ... Г. Шараф, Р. О. Шор, К. К. Юдахин, Н. ... ... ... бұл ... Бүкілодақтық Жаңа Әліпби Орталық
комитеті (БЖӘОК) болып өзгертіледі. Бұл комитеттің мақсаты – ... ... ... өтуін қамтамасыз ету, ... ... осы ... енгізу еді. Бүкілодақтық Жаңа Әліпби Орталық
комитетінің «еңбегінің арқасында» КСРО-дағы 20 ұлт «жаңа ... ... ... ... 50 ұлт ... әліпбиімен табысты.
Бүкілодақтық түркітанушылардың бірінші съезіне Қазақстаннан Ахмет
Байтұрсынұлы, Елдес ... ... ... ... Төреқұлұлы қатысады.
Кейбір деректерде Байсейітұлы Әзиз бен Сүлейқлы Біләлдың ... Бұл ... ... көп ұзамай, Қазақстанның сол ... ... ... ... ... ... Жаңа ... таратуға бағытталған еріктілерден тұратын «Жаңа әліппешілер
қоғамының» (ЖӘҚ) орталық, аймақтық, аудандық ... ... ... ... ... ... ... қоғамының» бастауыш ұйымдары мен мүшелер саны
|Округтер |ЖӘҚ ... ... ... ... |29 |1482 ... |29 |1577 ... |25 |3670 ... |50 |5240 ... |20 |2120 ... |8 |1240 ... |23 |5670 ... |13 |874 ... |30 |2635 ... |77 |6290 ... |334 |32548 ... ... ... округтерінде құрылған «Жаңа әліппешілер
қоғамының» жергілікті ұйымдары мен мүшелер саны туралы мәлімет беріледі. ... ... № 141 қор, № 1 ... № 1560 істе ... қоғамының» («Жаңа латын алфавитінің» Қазақ Қоғамы) 1927 ... ... ... ... ЖӘҚ-ның төмендегідей мақсаттары
көрсетіледі:
а) жаңа латын алфавитін ... ... ... және ... ... біріктіру мен жұмыстарды реттеу, сонымен қатар, жаңа түрік
алфавиті ... ... ... мен жекеленген ұлттық республикалардың
комитеттерімен алфавит, фонетика ... ... ... ... ... ... өндірістің еңбек өнімділігін арттыру, сауаттылық пен ана
тілін меңгеру ісін қамтамасыз ету, қазақ ... ... ... ... жаңа ... ... ... дайындық және насихат
жұмыстарын жүзеге асыру;
б) жаңа ... ... ... қоғамына ендірудің алғышарттарын
қалыптастыру.
Қоғамның құқықтары мен міндеттері ... ... ... мақсаттарға жету үшін қоғам:
а) араб әліпбиінің ... ... ... ... ... ... және жазбаша дәлелдеді;
ә) қазақ халқының араб әліпбиінен жаңа латын әліпбиіне өтудің ... ... ... барлық әдістерін қолданады;
б) қазақ еңбеккерлеріне жаңа латын алфавитін ендірудің мақсат-міндеттері
мен мәнін түсіндіру;
в) Бірінші ... ... ... жаңа ... ... ... асыруға ұмтылады;
г) жаңа латын алфавитін ендіру туралы қоғамдық пікірталастар мен ... ... ... пен ... мәселесі жөнінде мемлекеттік мекемелер, партиялық,
қоғамдық ұйымдармен және жекеленген тұлғалармен байланыс орнатады;
д) ... ... ... ... ... конференциялар мен
съездерге қатысады;
е) сәйкесінше ... ... ... ... мен ... басып шығарады;
ж) латын әліпбиін тиімді ендірудің әдістерін жасайды;
з) жаңа ... ... ... кітапханалар мен қызмет көрсету
бұрыштарын және де фонетика, ... ... ... ... т. б. ... латын алфавитін үйрететін уақытша курстар мен үйірмелерді ұйымдастырады;
й) латын қарпін ендіруде ... және ... емес ... ... ... ... мүше жарналарын жинайды;
қ) мөр, штамп, мүшелік кітапша, белгісі бар.
Мұрағат материалдарында сонымен қатар, «Жаңа әліпби қоғамының» құрамы,
мүшелерінің құқықтары мен міндеттері ... ... ... барлық
мемлекеттік, қоғамдық, және кәсіби ұйымдар мен мекемелердің өкілдері
қабылдана алады. Және де, заң ... ... ... айырылмаған,
жынысы мен ұлтына тәуелсіз, жеті жастан жоғары оқушылар мен азаматтар мүше
болуға құқы бар. ... он алты ... ... ... ... ... мүше бола ... Қоғамның әр мүшесі жалпы жиналыстарда дауыс
беру құқына ие ... ... ... ... ... ... қолданады. Кітапханана қызметін тегін қолдана алады. Қоғам
мүшелері үгіт-насихат жұмыстарына белсенді араласуға міндетті. «Жаңа әліппе
қоғамына» мүше ... 20 тиын ... ... – 1 сом, ... мен оқушылар – 50 тиын мөлшерінде жарна төлейді.
Әліппешілер қоғамына мүшелерді қабылдауды ... және ... ... ... ... ... ... арқылы жүзеге
асыра алады. Қоғам ұйымының ... ... ... ... ауданға қоныс
аударса, сол аудандық ұйымның қатарына қосылады. ... ... ... ... және ... комитеттер, үйірмелер жалпы ... ... ғана ... ... «ЖӘҚ ... ... белгіленген мүшелік жарнаны төлемеу;
в) заң бойынша өзінің азаматтық ... ... өз ... арыз ... әліппе қоғамының» орталық органдары:
а) «ЖӘҚ-ның» Жалпықазақтық сьезі;
ә) Орталық комитет;
б) Орталық комитет Президиумы;
в) Ревизиялық ... ... ... ... ... жылына бір рет шаырады.
Кей жағдайда Төтенше сьезд шақырылуы ... ... ... ... ... ... ... мен құжаттарын қарастырады және бекітеді,
жарғыға өзгертулер мен қосымшалар енгізеді, орталық ... пен ... ... ... ... бірінші сьезд шақырылғаннан
кейін он бір мүше мен төрт кандидаттан тұратын уақытша орталық ... ... ... басшылық орган болып саналатын Орталық комитет
сьездердің шақырылуы аралығында ... ... ... қоғамның
жергілікті органдарының қызметін бақылайды, сьезд алдында есеп ... мен ... ... жұмыс жоспарларын, баяндамаларын
бекітеді. Орталық комитет отырысы айына бір рет ... ... ... беру ... шешім қабылданады. Орталық комитет пленумы өз
ортасынан ... бес мүше және екі ... ... ... Оның ... ... оның ... және хатшы бар.
Президиум пленумдар арасында ... ... ... ... ... комиссияны сьезд бір жылға тағайындайды, комиссия бес мүше
мен екі кандидаттан тұрады. ... ... ... ... сьезі
шақырылғаннан кейін Уақытша ревизиялық комиссия жұмыс ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізеді, есептерді
тексереді, өз жұмыстарының нәтижелері жөнінде ОК мен ... есеп ... ... үш айда бір рет ... ... ... болмаған жағдайда, сьезге дейін құрамын өзгертуге құқылы.
Жергілікті «Жаңа әліппешілер қоғамының» жергілікті органдары ... жаңа ... ... ... саны ... ... ғана
құрылады. ҚКСР-нан тыс орналасқан КСРО-ның ірі қалаларында ашылатын қоғам
ұйымдарына уездік немесе губерниялық орган құқықтары тиесілі ... ... ... ... қызмет саласына байланысты губерниялық және
уездік болып ... ... ... ... ... ... губерниялық комитет президиумы және ревизиялық
комиссия жатады.
Төменгі сатыдағы ... ... ... ... ... ... ревизиялық комиссия кіреді. «ЖӘҚ-ның» жергілікті ұйымдары
Орталық Комитет пленумы мүшелерінің үштен ... ... ғана ... ... ... ... тура бір ай ... ҚССР
Халкомкеңесінің қаулысымен (19 мамыр, 1927 жыл) Жаңа қазақ әліпбиі комитеті
құрылады. 1927 жылдың тамыз айының ... ... Жаңа ... ... төрағасы С. А. Ағамалы-оғлы Қызылордаға келіп кеткеннен кейін,
«Жаңа әліппешілер қоғамы» мен Жаңа ... ... ... ... ХКК – нің 1927 жылғы 19 қарашадағы қаулысы бойынша Жаңа ... ... ... жұмыс істей бастайды. Комитет төрағалығына
Нұрмақов ... ... АКСР ... ... ...... (ҚКСР Ағарту халкомы), Жандосов Ораз (БКП (б) ... ... ... ... ... ... ... кәсіподағының төрағасы), Ермеков Әлімхан (ҚКСР ОАК
мүшесі әрі Қазақ Педагогикалық ... оқу ... ... ... ... қазақ» газетінің жауапты редакторы), Шонанов Телжан (ҚКСР
Ағарту халкомының жауапты қызметкері) сайланады. Ал ... ... ... ... ... жас» ... журналыны редакторы),
Малдыбаев Біләл (педагог) тіркеледі. Кейіннен комитет мүшелерінің қатарын
Беков Орынбек, Нұрпейісов, Мурзин Мұқтар, ... ... ... ... ... толықтырады. Комитет штатында жауапты хатшы болып Омаров
Әшім, уақытша ... ... ... ... іс ... ... Т. ... қызмет істеген. Бұл құрамдағы Жаңа Қазақ Әліпбиінің ... өз ... ... ... ... ... газетінің бетінде
латыншылар бұрышын ұйымдастырып, жаңа әліпбиді ... ... жаңа ... ... жаңа ... ... әдебиет шығаруды қолға алды.
Әліпби насихаты жолында алғашқы ... ... ... ... ... неге ... - Н. Төреқұлов (1924 жыл); «Әліппе айтысы» (жаңа ... ... ... – 4 ... ... тиражы – 5000 мың дана (1927
жыл). 1928 жылдан ... жаңа ... ЖӘҚ ... ... ... – 1
баспа табақ, тиражы – 10 000 дана), мүшелік билеттер – 20 000 ... ... ... – 10 000 ... Ә. Байдилдиннің «Жаңа әліпби
туралы» еңбегі 6, 25 баспа табақ көлемде, 5000 мың дана таралыммен ... ... жаңа ... ... Ал ... ... үйренушілерге
дайындалған «Курстарға жолбасшы» жинағы 2, 5 баспа табақ көлемінде 5000 мың
данамен ... ... ... ЖӘҚ ... балаларға арналған кітапшаларды,
әліппелерді, әдеби шығармаларды шығаруды ... ... ... І.
Жансүгіровтың балаларға арналған «Шаутеннің шәркейі» (1 баспа табақ, ... 5000 мың ... Т. ... ... арналған әліппесі» (5 баспа
табақ, тиражы – 20 000 дана), Т. Шонанұлы мен ... ... ... ... ... ... – 6 ... табақ, 25 000 мың дана),
Малдыбаевтың «Ересектерге ... ... ... – 6 ... ... ... І. ... «Құрақ», Б. Майлиннің «Жаман» атты кітаптары
жарық көреді. Жаңа әліпби идеясын кеңінен тарату үшін ... ... ... ... ... ... латын әліпбиіне көшіру ісінде ерекше
қарсылық танытқан Татарстан болғандығын айта кеткен жөн. Араб ... ... ... ... еңбектердің молдығын алға тартқан
татар халқының зиялы қауымы әліпби ауыстыру ісінде біразға ... ... ... отырып алады. Тіпті, Бакуде өткен Бүкілодақтық бірінші
түркітанушылар съезіне татар ғалымдары жеңілдетілген араб ... ... ... Бірақ латын қарпін алуға дайындалып барған қауым бұл
жобаға көз қиығын да салмайды.
1.3 Латыншылардың ... ... ... бастау алған жаңа қазақ алфавитінің қозғалысына ... ... екі ... ... бірі – ... ... негізге алып, жаңа
алфавит жасауды көздейтіндер, екіншісі – дәстүрлі қазақ ... ... ... ... өмір ... ... және араб әрпі ... қажеттілікті толық қанағаттандыра
алмайтындығын дәлел ретінде келтірді. 1927 жылы қарашада ... ... ... Ф. ... ... ... 97% сауатсыз
екендігін, яғни оның 3% ғана арабша хат танитындығын айта келе, ... ... әрпі ... жеңілірек жазуға үйретуге болар еді, ... араб ... ... 3% ... ... дамуын тежеп отырған да
осылар» деген еді/21. 103/.
Латын графикасы негізіндегі қазақ алфавиті ... ... 1923 ж. ... тапсырылды. Осылайша Қазақстанда комсомол ұйымдарынан басқа
кәсіподақтар, оқу мекемелеріндегі әр түрлі үйірмелер мен ... ... ... ... үгіт-насихат жүргізе бастады. Мерзімді басылымдар
әліпбиді ауыстыру идеясын насихаттауда басты құралға айналды. 1924-1925 жж.
Қазақстанда да жаңа алфавитті ... ... ... ... Жаңа қазақ
алфавитінің Орталық комитетінің жылдық есебі бойынша латын әрпін ... саны 75 ... ... – 4547 жан. ... ... ... саны –
6300/22. 81/.
Латын әрпіне көшу ... 1923 ... ... Мәскеу, Орынбор,
Ташкендегі зиялы азаматтар мен сол қалалардағы оқу орындарында оқып жүрген
қазақ ... ... ... Олар өз ... ... ... араб ... өзгерту жөнінде Білімпаздардың алдағы болатын
съезінде талқылауды талап етті/6. 2/ деп ... З. ... Бұл ... ... ... ... ... ықпалы болғаны сөзсіз.
Бұл съезд 1924 жылдың 12-18 маусым аралығында Орынборда ... ... ... ... А. ... ... ... жөнінде Н.
Төреқұловтың баяндамаларын талқылады. Латын әліпбиі жөнінде үш жоба – Н.
Төреқұловтың ... ... ... Х. Досмұхамедовтың (Ташкент)
талқыға түсті. Талқылау барысында Н. ... ... ... ... ... Х. Досмұхамедов: «Айналадағы желігудің салдары тиіп,
мен латынша әліптің жобасын жазып едім. ... ... енді ақыл ... ... ... - деп ... тобында Н. Төреқұлов, Т. Шонанов, Ә. Ермеков, Ғ. Тоғжанов,
Н. Нұрмақов, Қ. Тоқтабаев, О. ... Б. ... т.б. ... ... ... пікірлері:
- Араб әрпінің біреуі төрт түрлі (сөз басында, ... ... ... ... Араб ... бір-бірімен ұқсас, шым-шытырық ирек сызық, асты-үсті
толған ноқат, жазуда иректің не ноқаттың бірі жазылмай не ... ... ... ... Сөз басындағы дауысты дыбыс алдынан әліп жазып қою ... ... ... әріп ... ... Араб әліпбиінде бір
дыбысқа 4 таңбадан келетіні 14 үйір, 2 таңбадан ... 8 ... ... ... 2 ... ... бәрі жиылып 80 таңба болады.
Біздің тілімізде 24 дыбыс бар. 80 таңбаны ... 24 ... ... ... Араб әріптері оңнан солға қарай жазылады. Оқуға ... ... ... мол. ... ... орналастыру қиындық
туғызады. Себебі бұрынғы оңнан ... ... ... ... ... оңға ... ... керек;
- Араб әрпі біркелкі емес, оны теңестіру үшін ... ... ... ... ... ... ... тез тозады және
жазу мәшинелеріне үйлестіруге келмейді;
- Музыка ноталарында сан белгілері солдан оңға қарай ... ... ... ... оқылады. Сонда сан мен мәтінді ... оқу, ... ... мен баспахана құралдарына араб әрпін
орналастыру қиындық туғызады;
- Алгебра, геометрия, физика, денсаулық ... ... ... ... ... мемлекеттерде тек латын
әріптерімен жазылады;
- Бір нөмір ... ... ... шығару үшін 15-20 пұт араб әрпі
керек. Ал латын әрпінен 2-2,5 пұт әріп кетеді. Баспаханалардың
әрқайсысында араб әрпі үшін 174-200 әріп ұясы ... ... ... әрі ... 44 ... аспайды. Араб әрпін теру жұмысы ... ... ... ... әріп ... орыс тілінде 7500
әріп терсе, француз, поляк, ... ... ... 5500 ... араб ... 3000 ғана әріп тереді. Бұл олардың еңбек
ақысына ... Араб ... ... елдер қолданады, әрі олардың мәдениеті төмен.
Ал латын әрпін неміс, ағылшын, француз, т.б. өнерлі, мәдениеті
жоғары елдер қолданып ... Оның ... сол ... ... ... үлгі ... ... табыстарын пайдалануға,
олардың жаманынан сақтануға жол ашылады. Соңғы кезде түрік, иран,
ауған, т.б. ... араб ... ... латынға көшуде. КСРО
құрамындағы түркі тілдес республикалар мен ... да ... ... отыр;
- Ең бастысы араб әрпіне қарағанда латын әрпі ... ... ... ... ... ... Солдан оңға
қарай дұрыс жазылады, емлесі ... ... аз, ... ең ... ... ... 3/ деген уәждер келтірді.
А. Байтұрсыновқа қарсы пікір айтушылардың бірі – Құдайберген
Жұбанов ... Ол ... ... ма, дара ма?» ... ... былай деп
жазды:
«... Араб әрпінің өзін қазақ тілі дыбыстарына үйлестіру ... ... ... көптен қозғалған, практикада ертеде қолға алынған іс
болатын. Осы күнгі «ы», «і» ... ... үшін ... өзін ... ... ... ... әрпінің үстіне үтір қою жиі кездеседі.
Сондықтан араб әліппесіне Байтұрсынұлы ... ... араб ... басы деп ...... ... Оны бұл ... болып келген
өзгерістердің сірге жияры, соңы, тұйықталып, тынған жері деп түсіну керек.
Ильминский, Мелиоранский, Радлов сияқты оқымыстылар, ... ... ... орыс ... ... ... әліппесін шығарғанда осы
Байтұрсынұлы «тапты» деп жүрген дыбыстардың бәрі де ... ... көп ... ... тілі мен оқу ... ... «а» мен «ә»,
«о» мен «ө»-лер барын, немесе «з» мен ... ... ... ... ... ... ... Ахметтен үйренбеген-ді. Егер де
осы ... мен ... ... әліппе болмаған ... ... де ... ... араб ... ... өзгерісі бірқатар әріптердің
үстіне үтір, мәт қою, арабтың әмзесін ... алу, ... әріп ... осы ... ... ... ... шығарды деуге жаралығы – қоса
әріптер. Өйткені үтір қоюды алдымен Түркияда ... Сами ... ... ... Қоюм ... ... артынан Надимахсудов шығарған. Мәт пен
әмзе таңбаларын да, жуан «а» мен ... ... алу да ... ... таяқ болса да бұл бұрыннан бар болатын... Сонымен Байтұрсынұлының
сыбағасына тиетіні - жалғыз-ақ қосар ... 73-74/ деп сын ... ... Н. ... «Біз ... ... қазаққа күшпен
алдырғалы отырғанымыз жоқ, әріптің сыртқы пішініне, ажарына қызығып, сән
үшін ... да ... жоқ, ... ... үйрену, жазу қазаққа тым
пайдалы, жеңіл. Мысалы, бір газетке түрік (араб) харпімен жазып шығаруға 15
пұт әріп, ... ... 2,5 пұт ... ... ... үшін 174 ұя, ... 44 ғана ұя ... түрік әрпінің біреуі 4 түрлі, латындікі бір ғана
түрлі. Мәдениеттің жаңалығы ... ... ... ... ... ... ... әрпін қазір аламын, үйренемін деушілерге бөгет болмасқа
тиіс. ... ... ... ... 10 жыл, 100 жыл ... одан да арман
кетер. Бірақ мектептегі оқушыларға ... үшін осы ... ... ... ... ... ... латын харпімен жазып
(немістерше), балардың көздерін үйрете білу ... 11/ ... ... съезінің қарсаңында Қазақстанда жиі жиналыстар өткізіліп,
әліпби ... ... ... түседі. Әсіресе, 1926 жылдың 10 ақпанында
Қызылордада болған жиналыс қызу пікірталаспен ... ... ... баяндама жасаған Әбдірахман Байдилдин сөз ... ... ... ... ... әліпбиінің интернационалдық әліпби екеніне жете
мән береді. Ол өз сөзінде «жаңа әліпбиді жақтаушылар ... жас ... ал ... ... – Алашордашылық интеллигенция тұрғанын»
ашып айтады.
Осы жиналыстан кейін араб ... ... ... жала жабу
сияқты қолайсыз істер орын ала бастайды. Осы ... С. ... ... ... ... оны ... тарапынан тәртіпке шақыруды
өтінген Әбдірахман Байдилдиннің хаты мұрағатта сақтаулы тұр: «С. Садуақасов
латын әліпбиіне өтудің ... ... зор ... ... бұл іске ... молдалары және бұқара қарсы шығуы мүмкін екендігін ескертті. Сонымен
қатар, ол Ташкентке барғанда Өзбек ОАК ... ... ... ... төрағасымен жолыққанын баяндап, олардың да латын әліпбиін
қабылдағанымен, істері оңға ... ... ... ... ... С. Садуақасұлының ағарту комиссариаты болып ... ... ... ... ... ... басқа латыншылар да
кездесті.
ҚР Президенті мұрағатының № 141 қор № 915 істе 1926 жылы ... ... ... қарпін ендіру жөніндегі пікірталастық жиналыс
материалдары берілген. Т. Жалдыбаевтың ... ... ... ... ... ... ... болмағаны бәрімізге белгілі.
Арабша сауаттануға тек дәулеттілер ғана қол жеткізді. ... ... ... айналған араб емлесіне ешқандай жаңашылдық енгізуге
мүмкіндік бермеді. Қазан революциясы шығыс халықтары, ... ... ... ... ... ... ықпал жасады. Қазақ халқы аз
уақыттың ішінде мәдени құрылыста үлкен жетістіктерге жетті, ұлттық мектебін
қалыптастырды. ... ... даму ... тәжірибе арқылы мәдени
мәселелерді ... ... ... ... ... мен ... қаріп туралы мәселені көтерді, яғни, қолайсыз араб ... жаңа ... ... алмастыруды қолға алды. Бұл мәселені ... ... ... көтеруде. Латын әліпбиін ендіру мәселесі ... ... 1926 ... ... ... ... съезде шешілді.
Жаңа алфавитті ендіру ісіне қызығушылық білдірген ... ... ... комиссариаты осы мәселені ... ... ... ... Сол ... ... ... жиналыстың
мәселені дұрыс шешуге ықпалы болатындығына үміт ... ... ... араб емлесін барынша терістеп, Қазан революциясы мен
«мәдени революцияның» прогрессивті мәнін әсірелеу арқылы, үкімет саясатының
кезекті науқандарының бірі – ... ... ... оң тұстарын көрсетуге
тырысады.
Аталмыш істе Ә. Байдилдиннің баяндама мәтіні ... ... пен ... ... ... ұлы ... ... мәдени
революция туралы айтқан болатын. Бүкіл КСРО, ... ... ҚКСР ... ... ... Бұл ... пролетариаттың әскери және шаруашылық
майдандағы жеңісі ықпал етті. Сонымен бірге, Қазан төңкерісінің нәтижесінде
материалдық жағдайдың ... ... ... ... сұранысының
артуы алғышарт болды. Қазіргі таңда қазақ ... ... ... ... ... ... отыр.
Халықтың мәдени сұранысының артуы бүгінгі күні ... ... ... ... ... мәдени мәселелерді (ауылды кеңестендіру,
мәдени құрылыс, ... ... ... ... жасау, баспа, көркем әдебиет,
ғылыми терминология т. б.) туғызып отыр. Осындай мәселелердің қатарында
латын ... ... жаңа ... ... ... ... бар. Соңғы екі-
үш жылда мерзімді баспасөз беттерінде пікірталастық мақалалар жарық көрді.
Жаңа алфавитті кеңестік бағыттағы жастар ... ... ... ... ... ... Осы екі ... баға
берместен бұрын оның қысқаша тарихына шолу жасау қажет. Ең алғаш рет араб
алфавитін ... ... ... мәселесін 60-65 жыл бұрын әзірбайжан
ғалымы, драматург Ахундов Мырза-Фатали көтерген ... ... ... өз отанында көптеген жақтастарын табуға мүмкіндік бермеді. Өзінің
жаңа алфавит жобасымен Константинополь (Түркия) мен ... ... ... мемлекеттердің консервативті басшылары да Ахундовқа жаңашыл ... ... ... Нәтижесінде, Әзірбайжан мен Татарстанда ... 1905 ... ... ... ... көтерілді.
1910-1913 жж. әліпби мәселесі түрік ... ... ... ... көп қолдаушыларды қалыптастырды. 1914-1918 жж.
империалистік ... пен ... ... ... ... ... Тек 1922 жылдан бастап қайта көтерілді. Жаңа алфавитті
ендіру жөніндегі комитет құрылады. Осы ... ... ... ... ... ... ие ... Комитет «Яни Юл» атты газет, бірінші,
екінші дәрежелі мектепке ... ... ... ... мен ... ... ... шығарды. Әзірбайжан үкіметі жаңа алфвитті
мектептерге міндетті пән ретінде енгізді.
Өткен жылы ... ... ... съезд комитет жұмысына қолдау
білдіріп, түркі халықтарының ... ... көшу ... ... ... ... қалмықтар, түрік-болгарлар мен басқа
халықтар латын әліпбиін қабылдады. Дағыстанда үкімет басшысы ... жаңа ... ... ... комитет жұмыс істейді.
Өзбекстан, Түркменстан, Қарақырғызстан мен ... жаңа ... ... ... ... де ҚКСР халықтарының Орталық баспасы
жанынан латыншылардың ассоциациясы құрылды. Жаңа алфавитке көшу ... ... ... ... және ... да ... ... қолдау тауып отыр. Панисламизм цитаделі Түркияда латын әліпбиіне
көшу мәселесі қолға алынуда.
Осылайша бұл идея біздің елімізге де ... ... ... ... ... ғана ... ... қазақ «жаңа латын алфавиті» қоғамын
құру ісімен айналысудамыз. Бұл ... ... ... ... ... отыр деген сұрақтың жауабын шығыс халықтарының мәдени
сұранысының артуымен түсіндіреміз. Шығыс халықтар, соның ... ... ... бағытталған барынша қысқа жолды іздестіруде. Біздің
қолданыстағы араб қарпінің негізіндегі ... ... даму ... ... сұранысты қанағаттандырмайды. Байтұрсынов мырзаның
реформасы ... араб ... ... саласы мен
орфографиясына жақсартулар енгізгенімен, ... ... ... ... ... араб ... негізін
өзгертпеді, кемшіліктері өзгеріссіз қалпында қалды. Бүгінгі алфавитіміздің
негізгі кемшіліктері:
а) бір дыбысты бейнелеу үшін бірнеше (3-4) түрлі ... ... ... ... ... ... белгілерді бір-бірінен ажыратуда көптеген нүктелер мен сызықшалар
қолданылады;
б) әдетте, араб әліпбиі оңнан ... ... ... және ... ... ... химия, физика сынды ғылыми кітаптарда ... жоқ ... ... ... ... ... формулалар,
теоремалар т. б. жазуда пайдаланылады;
г) араб алфавитінде жаңа ... ... ... ... т. б.)
жетістіктері жоқ;
ғ) араб алфавиті мен полиграфиялық өндірістің көп белгісінің болуы артық
күш, құралдар мен ... ... ... араб ... үшін ... ... жетістіктері қолданысқа келмейді;
е) әуен жазуда қолданылатын және солдан оңға қарай жазылатын белгі ... араб ... ... ... ... келеді;
ж) медицина мен фармацевтикада араб әліпбиін қолдануға болмайды.
Мұның барлығы қарапайым сауаттылыққа ... ... қана ... ... ... ... саласындағы шығармашылық жұмыстарымызға
қиындық туғызатыны сөзсіз. Және латын әліпбиіне көшудің ... ... ... ... ... қаріптері техника мен ғылым таңбалары ғана емес,
сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Латын қарпін қабылдау жалпы адамзаттық мәдениетті меңгеруге жол
ашады. Жұмыс істеу барысында араб алфавитінің ... ... ... ... латын қарпін ендіру бастамасын қолдап отыр. Мәселен, араб
профессоры Жузе былай дейді: «араб алфавитінің ... араб ... ... көз жеткізу үшін жоғарғы білім алған арабтардың өзі ... ... ... ... ... болады. Каирдағы мұсылман
университетінің студенттері 10-15 жыл білім алса да, оқу ... соң ... оқи ... деп айта ... Араб және ... ... ... қана оқу техникасын ... ... ... мен ... ... осы ... ... артта қалуының басты
себептерінің ... ... ... ... араб алфавитін зат бейнесін анық емес
бейнелейтін бұзылған суретке ... ... ... ... барлығы
дұрыс. Жузе мен Чобан-Заденің пікірінің дұрыстығын барлығы біледі. Мұны
біздің қарсыластарымыз ... ... Олар ... мен ... ... ... мүддені жамылып, латын алфавитіне қарсы бірқатар негізсіз
дәлелдерді алға тартуда. Алаштықтардың айтуынша, Байтұрсынов реформасы ... ... ... ол сапасы жағынан неміс, ағылшын, ... ... де асып ... және барлығына жарайды. Біз көріп
отырғандай, алфавитті ... ... ... тыс күш пен ... жұмсалуда.
Соған қарамастан, оң нәтижелерді әлі де берер емес. Алфавитті реформалаудан
гөрі латын әліпбиіне көшу ғана ... ... ... көзіміз жетті.
Тозығы жеткен қазақ арбасын қанша жөндесең де су жаңа ... ... ... ... ... ... көшу ... зиян келтіреді. Бұл пікір де негізсіз. Себебі ... ... жоқ. ... ... ... ... емес. Алфавитті қайта
жөндеу қазақ мәдениетінен қол үзу дегенді білдірмейді. Алаштықтардың пікірі
бойынша, жаңа ... ... біз ... да аз ... ... айрылып қалуымыз мүмкін. Алайда латын ... ... ... біз бұл қауіптің алдын ала аламыз. Қарсыластар латын ... көп ... ... деп ... Онда ... ... ... реформасына жыл сайын кететін қаржы ... ... Жаңа ... ... осы қаржының оннан бір бөлігін жұмсаса да
жетеді. Одан ары қарай алаштықтар латын әліпбиіне көшуге әлі ерте, бұл ... ... ... ғана дейді. Бұл тұжырым өзінің реакциялық
сипатына байланысты негізсіз, себебі олар ... ... ... ... ... ... берулері әбден мүмкін. Міне, ... ... ... ... ... латын алфавитінің араб әліпбиінен тек техника мен ... ғана ... ... ... да артықшылықтары көп. Латын
әліпбиі интернационалды алфавит ... осы ... ... шығыс
халықтарымен бізді жақындастырып қана қоймай, ... ... ... мен ... ... жол ... Тек ... интернационалистік
мәдениетке қарай жүріп, артқа, яғни, шығысқа көп бұрылудың қажеті жоқ.
Біздің алдымызда ... ... іс ... ... ... ... ... жасайтын қорытындымыз, латын алфавитін жақтаушы топ –
большевиктік партияның ... ... ... ... тек ... екі ... ... тап аралық, екі саяси топтың арасындағы ... Ал, ... ... ... реформасының тарихи шындығы,
реформаланған араб әліпбиінің ... мен ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының жауабын келесі
талдауда талдаймыз.
(кд)Ал, А. Байтұрсынұлынан кейін латын әрпін қолдап ... ... ... ... көшу ... ... оның артықшылықтарын алға
тартады. Н. Төреқұлұлы ... әрпі ... ісін ... ... пікірін
көлденең тартып, жазу машинкасына да қолайлылығын баса ... ... ... сөз ... ... ... ... ғылым
қауымынан), Халел Досмұхамедұлы, Ишанғали Арабайұлы (Орынбордағы қазақ
институтынан), Манан ... ... ... оқу ... ... (Қазақстандық оқу комиссариатынан) бірауыздан А.
Байтұрсынұлының пікірін қолдап, латын ... ... ... ... ... ... съезд талқылауына түскен әліпби мәселесінде қорытынды
былай шығарылады: латынды қолдаушылар да, ... ... да ... ... де ... ... ие болады. Бірақ съезді ашып, оған төрағалық
еткен Қазақстан оқу комиссары Нұғыман Зәлиұлы сол ... ... ... ... ... ... ... жағдай
мүлде өзгеріп кетеді. Нәтижесінде: латынды қолдап – 9 дауыс, латынға қарсы
– 8 дауыс беріледі.
Бұл ... ... ... ... ... ... бірі»
былай деп ақпар берді: Әліппе туралы күн жарым айтыс болды. Сьезд оны ... ... ... латынға қарсылар: араб әліппесін латындікіндей
даралап береміз; ... ... ... ... былай латын ауызға алынбасын
деп сьезге ұсыныс кіргізді. Латыншылар: латынның негізіне қарсы ... ... ... ... ... берілсін деп жұпыны ұсыныс кіргізді.
Ең болмағанда латын әліппесін өңдеп, жүзеге ... ... ... тиісті
мекемеге тапсыру Қазақстан оқу комиссариатына тапсырылсын деді. Дауысқа
салғанда ... мен ... ... ... тең шықты. Қазақстан оқк
комиссары жолдас Зәлиұлы сьезде бола ... ... ... ... ... жіберіпті. Сөйтіп, жолдас Зәлиұлының дауысымен сьезде латыншылар бір
дауысты артық ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан оқу комиссариатына тапсырды. Латын ауызға алынбасын деген
сөздер ... ... ... ... жастар латын жағында болды. Бұрын
латынға қарсы болып жүргендердің біразы ... мен ... ... ... ... ... іске асатыны сьезде анықталады.
Латыншыл Ғ. Тоғжанұлы «Еңбекші қазақ» газетінің бетінде «Жаңа әріптің
жауларымен аянбай күресулеріміз ... Жаңа ... ... болғандарды
еңбекшілердің жауы деп беттеріне жұртшылық алдында күйе жағу ... ... ... ... ... ... ... отырған ұлтшылдарды, отаршылдарды
кеңес мекемелерінен аластау керек» - деп атой салады. Ал Сәрсен ... ... тап ... ... ... журналында былайша
толғайды: «1929 жылдан бастапКеңестік Күншығыста ұлы ... ... Бұл жаңа ... Бұл ... үнді – еуропашылар, біздегі
Алашордашылар мейлінше қарсылық жасады. ... аты не? ... аты ... ... ... екендігін анықтады. Тіл білімінің негізі – әріп, дыбыс дейтін
себеп осыдан. Байтұрсынұлдары жаңа әліппені алу ... ... ... ... ... жеңіле қойған жоқ. Өйткені Қазақстанда нағыз тіл
білімі жөнінде әлі ... ... ... ... ...... ... тап
тартысы болмаған жерде салт-сананың, пікірдің, білімнің алға басуы өте
шабан, өте ... ... ... ... Ал байшы – ... тап ...... жолында кедергі жасайды, қол байлайды
деп ... 1927 жылы ... ... ... Қожанұлы,
Жүргенұлы сияқты коммунистеріміз де Ташкендегі қазақ ... ... ... «мектепке келген соңғы міндет – оқу ғана, тап
күресі мектептен аулақ» деп таза білімнің құлы қылмақшы болған...
Көмменес партиясының ... ... ... тап ... күн ... күш ... күн сайын үдеді. Ленин жолындағы жас, болашақ мамандар тап
тартысын әрі ... әрі ... ... білімге жармасты. Кешегі артта қалған,
ақсақал-рушылдардың дәуіріндегі қазақ еңбекшілері жүз ... қол ... ... ие болып отыр. Бұл тап тартысының жемісі.
Жаңа әліпбиді насихаттау ісі қарқынды ... оған ... көп ... іске ... ... белсене кіріскен жастар жаңа әліпбидің «айрықша
тұстарын» ғана насихаттады. Арнайы тапсырмамен жазылған мақалаларда ... ... ... ... жаңа ... ... ғана
айтылды. Себебі, Бүкілодақтық Лениншіл Комсомол Жастар Одағы өлкелік
бюроларына: ... ... жаңа ... ... тек ... ... тапсырма бергендігін растайтын деректер мұрағатта көптеп
кездеседі. Қазақстан ... ... ... ... жас» ... жаңа ... ұдайы насихаттау жүктеліп, газеттің «Жаңа әліпби»
атты ерекше ... ашу ... БКП (б) ... өлкелік комитеті баспасөз
арқылы латын әліпбиін сырттай оқытуды қолға алды. Мерзімді басылымдарда
үгіт-насихатпен қатар баяндама, ... ... ... ... ... А. ... ... АЛАШ ЗИЯЛЫЛАРЫНЫҢ ӘЛІПБИДІ ӨЗГЕРТУГЕ ҚАРСЫ КҮРЕСІ
2.1 А. Байтұрсыновтың қазақ емлесін ... ... ... ... енгізілгенге дейін өзге түркі халықтары сияқты қазақ
халқы да төрт-бес ... бойы араб ... ... ... Сол ... КСРО
құрамындағы жиырмадан астам ұлттардың Х ғасырдан ХХ ғасырдың 30 жылдарына
дейінгі бай ... ... осы жазу ... ... ... ... халықтың бір бөлігі ғана, тек ескіше хат танитындар ... ... ... араб ... арнайы араб тіліне ғана шығарылғандықтан, оны
түркі тілдеріне қолдану ... ... ... ... ХІХ ғасырдың
ІІ жартысынан бастап қазақ оқығандары, оның ішінде Ы. Алтынсарин ... ... ... ... әдеби тілін қалыптастыру үшін оның
дыбыстық жүйесін дұрыс бере алатын жаңа алфавит ... не ... араб ... ... дыбыстарының ерекшелігіне сай жетілдіру
мәселесін көтерді/20. 195/.
Араб әліпбиі қазақ ... ... ... ... зиялы
қауымның қалыптасуына ықпал етті. Әліпби баспа жұмысының ... ... ... 1912 ж. А. Байтұрсынов араб әліпбиіне негізделген
қазақ жазуына ... ... ... 678/.
Ахмет Байтұрсынұлы – қазақ халқының 20 ғ-дың басындағы ... ... ... ... ... ... публицист, қазақ
тіл білімі мен әдебиеттану ... ... ... ... ұлттық
жазудың реформаторы, ағартушы... Оның «Әдебиет танытқыш» деген зерттеуі
(1926) қазақ тіліндегі тұңғыш ... ... ... ... ... ... мен сынына, методологиясына тұңғыш рет тиянақты
анықтама беріп, қазақ әдебиеттану ғылымының жүйесін жасады... Ол – ... ... ... ... ... жаңа үлгі ... ... әліпбиі қазақ тілінің табиғатына бейімделген араб ... ... Ол ... ... тұңғыш съезінде (Орынбор,
1924), Түркітанушылардың бүкілодақтық 1-құрылтыйында ... 1926) ... ... ... ... ... тұжырыммен
дәлелдеген ғылыми баяндама жасады. Бұл әліпби ... ... ірі ... ... ... табылады/25. 72-75/.
Байтұрсынов әліпбиі туралы Ж. Қ. Тойшыбекова: «1912 жылы ... ... ... ... таза араб әрпін спецификалық қазақ
дыбыстарын білдіре алатын әріптермен алмастыру арқылы алфавит құрастырып,
оны ... ... деп ... 195/ деп ... ... Е. Д. Поливанов
өзінің «Основные формы графической революции в турецких письменностях СССР»
атты ... А. ... араб ... ... реформасын
«ғажап» деп бағалады/26. 322-323/. Бұл жобада араб алфавитіндегі қазақ
дыбыстарын ... ... ... алып тастау, қазақ тіліндегі ы,
е, и, о, у ... ... жеке ... алу ... ... бір ерекшелік – түрік тіліне тән сингормонизм заңдылығын мейлінше
пайдалану. Сөйтіп, Ақаң ... жаңа ... ... ... 24 ... ... шығады/20. 195/.
А. Байтұрсынұлының қазақ жазуына икемдеген араб алфавиті мектеп
оқытушылары және ... да ... ... ... ... ... тауып, күнделікті өмірде қолданыла бастады. Осы алфавитпен «Қазақ»
газеті (1913-1919), көптеген көркем әдебиет шығармалары шығып тұрды. ... ... ... ... тек 1924 жылы Орынбор қаласында өткен қазақ-қырғыз
білімпаздарының тұңғыш съезінде ғана қабылданды/11. 17/.
19-20 ғасырларда оқу-ағарту ... 2 ... ... болуына
байланысты (медреселер, орыс-қазақ мектептері) әліппелер де араб және ... ... ... ... ... педагог Ы. Алтынсариннің
«Қазақ хрестоматиясы» (Орынбор, 1864), ... орыс ... ... ... ... 1871) оқулықтары тұңғыш рет орыс әліпбиімен
жарық көрді. Алайда «Қазақ хрестоматиясы» ... ... ... әліппе емес,
оқу мен жазуды меңгерген балалардың алған білімі мен дүниетанымын дамытуды
көздейтін оқулық еді. ... ... А. Е. ... А. В. Васидьевтің
әліппелері жарық көрді. Олар екі бөлімнен (қазақша және ... ... ... К. Д. ... ... ұлт ... орыс ... саналы меңгеру
үшін өзінің ана тілінде санат ашуы қажет деген қағидасын ұстанды. Бірақ
қолданылған ... ... ... ... ерекшеліктерін түгелдей бере
алмады. 20 ғ. Басында халқының сол ... ... ой ... ... бағдарлай алатын қазақ зиялылар қауымы ... ... ... ... ел ... ... күш салды. Түркі
зиялыларын біріктірген «Жәдитшілер ұйымының» бір топ мүшелері де ... үшін жаңа ... ... ... ... оқу мен ... төте
жолмен үйретуді көздеді. М. Нұрбаевтың ... (Уфа, 1910), ... ... ... ... 1910), М. Малдыбаев пен ... ... ең жаңа ... ... 1912), К. ... ... кітабы» (Қазан, 1913), т.б. осындай серпілістен туған
алғашқы оқулықтар еді. Алайда бұл ... ... кең ... ... Ал ... ... А. Байтұрсыновтың жаңа әліпби үлгісімен жазылған
«Оқу ... ... 1912) ... ... ... ... ... жауап берді. Онда шәкірттердің сөздік қорын барынша сауат ... ... ... ... ... ... тіліндегі сөздердің
дыбысталу ұқсастықтары мен ерекшеліктері ескерілген ұтымды әдіс қолданылды.
Сондай-ақ бір дыбысы ғана ... ... ... ... ... ... нақтылау, қолдану дағдысын жетілдіру қалыптастырылды./24.
678/.
1925 ж. А. Байтұрсынов әдістемелік ... ... ... қазақ
бастауыш мектептеріне арналған «Жаңа Әліп-биді» ұсынды. Оқулық өз заманына
лайық «Әліппе» жасау ісінің озық үлгісі болды. Әліппеде ... ... ... ойы мен ... ... байланыстырып сөйлеу дағдыларын жоғары
деңгейде қалыптастыру мәселелері дидактикалық және әдістемелік тұрғыдан
жетік ... ... ... ... а) ... өз ... баяндалатын
мектеп өмірі жайлы әңгімелер; ә) ... ... ... ... ... мол ... ... А. Байтұрсынов
отандық білім беру ісі ... ... ойы мен ... ... ... зор мән ... осы мақсатқа жетудің жолын нақты тәжірибе
жүзінде дәлелдеген алғашқы ... ... ... ... ... ... Әліп-би» 20-жылдардың аяғына дейін қолданылды. Мұнан кейін
Т. Шонановтың «Жаңалық» (Әліппе, Қызылорда, 1929) және Т. ... пен ... ... ... ... 1927) ... жарық көрді/24. 678-
679/.
Ахмет Байтұрсынұлының ұлылығы оның тек тұңғыш оқу құралын жазғанымен
өлшенбесе керек, ең ... ... ... ... терең халықтығында,
сапалылығы мен біліктілігінде. «Біздің жасынан орысша я ... ... ... ... ... ... ... келтіріп жаза
алмайды...Яғни қазақ сөзінің қисынын келтіріп, өз нақышында жазу үшін ... ... ... дағдыланған абзал». Ғалым мұны көрегендікпен айтқан-ау.
Қазіргі таңдағы тілдік жағдай бұған толық ... ... отыр /8. ... баға ... А. Б. ... халыққа ғылым-білімнің қажеттілігін түсіндірумен ғана
шектелмей, білім беру ісін жолға қоюға күш ... ... ... (1912) – ... ... тұңғыш әліппелердің бірі. «Оқу құралы»
қазіргі әдістеме ... әлі ... ... ... ... ... «Тіл ... атты оқулығының фонетикаға арналған бөлімі 1915 ж.,
морфологияға арналған бөлімі 1914 ж., ... ... 1916 ... ... ... ... ... қазақ тілі оқулықтарының негізі болып қаланды.
«Тіл құрал» - қазақ тіл ... ... ... құрылымын
жүйелеп, ғылыми негізін салған зерттеу. Оның тілдік ... ... ... ... дәлдігі қазіргі ғылым үшін өте маңызды.
Ол тұңғыш төл грамматикалық терминдерді қалыптастырды. Мысалы, зат ... ... ... ... ... ... бастауыш, пысықтауыш, шылау, сөз
таптары, сөйлем, құрмалас сөйлем, қаратпа сөз, т.б. ... ... ... Сондай-ақ Байтұрсынов практикалық құрал ретінде «Тіл
жұмсар», мұғалімдерге арналған «Баяншы» деген әдістемелік ... ...... тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаған ғалым-ағартушы.
Байтұрсыновтың ақын, аудармашы, ғалым-тілші, әдебиеттанушы ретіндегі
ұлан-ғайыр еңбегң өз ... зор ... ие ... 1923 ж. Байтұрсыновтың
50-жасқа толғаны Орынбор, Ташкент ... ... ... ... С.
Сәдуақасов, С. Сейфуллин, М. ... М. ... Е. ... ... баспасөзде мақалалар жариялап, Байтұрсыновтың қазақ халқына
сіңірген еңбегін өте жоғары бағалады. Өмірі мен қызметіне, ... ... ... ... Байтұрсынов туралы «Ақаңның елу
жылдық тойы» деген мақаласында «...Кешегі күндерге дейін бәріміз ... ... ... ... ... әлі ... кеткен жоқ. Патша
заманындағы хүкіметтік өр зорлыққа қарсы салған ұраны, ойымызға ... әлі ... ... ... ... ... ... жылы
ұшырайды, құлағымызға жайлы тиеді» деп жазды. 1929 ж. шыққан «Әдебиет
энциклопедиясында» ... ... ... «аса ... ... журналисі және педагогі. Ол қазақ тілі емлесінің реформаторы ... ... ... негізін салушы» деген ғылыми әділ баға берілді.
1933 ж. шыққан М. Баталов пен М. ... ... ... мен ... ... ... кітапшасында: «оның негізгі ... ... ... ... ... ету болды» деп Байтұрсыновтың
қоғамдық қызметін қорытындылады. Кейінгі коммунистік идеология Байтұрсынов
есімін ауызға ... көп ... бойы ... ... ол ... сыңаржақ
пікірлер айтылды. Саяси қысымның қаупіне қарамастан белгілі түркітанушы,
академик А. Н. ... ... ... библиографиялық сөздігі»
деген еңбегінде (1974) Байтұрсыновтың толық өмірбаянын беріп, ... ... ... ... ... ... Оның қазақ әліппесінің
авторы екендігі, қазақ тілінің фонетикасы, синтаксисі, ... ... мен ... ... ... ... көрсетілді/25.
75-76/.
2.2 Алаш зиялыларының араб алфавитінің артықшылықтары туралы пікірлері
Әліпби тартысы ... ... ... мен ... ... 1924 жылы маусым айында өткен Білімпаздардың тұңғыш съезінде латын
харпі мәселесі күн ... ... ... бірі ... ... ... жайы мынадай: «Ахмет Байтұрсынұлы: осы күні
қазақ тұтынып отырған түрік әліппесін тастап, латын әліппесін аламыз ... ... ... ... әліппенің баспа түрінің дара ... ... ... де, ... ... да ... өзге ... алудан
оңай деп сыпаттады. Жазба түрін осы күйде қалдырып, баспасын дара түрінде
алу керек деді. Латын әліппесін ... ... ... ... бар
деп, басқа жағынан кемшіліктері көп болып тұрғанда және латын әліппесін
жүргізу жұмысы өте көп іс, көп күш ... ... оны ... ... жоқ
деді.
Ахметті жақтап талай шешендер түрлі дәлелдер келтіріп, мысалға харіп
белгілерін, сан ... ... ... ... жою, теру ... ... харпін қолдануға қазір ерте, орыс халқы алмағанда біз неге
аламыз, харіпке қызығып мәдениетімізден ... ... ... ... 11/.
А. Байтұрсыновқа қарсы Н. Төреқұлов баяндама жасады. Латын әрпін
ендіру қажеттілігін ... ол ... ... үйренудің жеңілдігі мен баспа
ісіндегі тиімділігі туралы дәйектер келтірді. ... ... ... ... ... ... – 9 ... беріліпті.
Осы мәжілісті сырттай бақылығын «латыншылардың бірі» былай деді.
«Әліппе ... күн ... ... ... Съезд аса ықыласпен тыңдалды.
Ақырында латынға қарсылар: араб әліппесін латындікіндей ... ... ... ... ... ... латын ауызға алынбасын деп, ... ... Ең ... ... әңгімесін өңдеп жүзеге асыру жағынан
пікірін тиісті мекемеге тапсыруына ... Оқу ... ... ... салынған да тең болып ... ... ... ... ... Н. ... ... болмай, қағаз арқылы дауысын
латынға беріп жіберіпті. Сөйтіп латыншылар бір дауыс артық алған болды.
Жоғарыдағы ұзақ ... ... де, ... де ... ... көру ... ... Байтұрсынұлының қаупі – алаш ... ... еді. ... өткен түрік Білімпаздары съезінің (1926, ... ... ... ... ... бірнеше жиын болды.
Осы жиынның бірінде сол кездегі Халық ... ... және ... редакторы С. Садуақасұлының бағдары қандай болғанын Ә. Бәйділдин
былай сипаттайды: «Смағұл тіпті, ... ... ... ... ... ... сөз алды. Ол Өлкелік Бюро, Үкімет, халық Ағарту комиссариаты
мүшесі ретінде харіп ... бір ... ... ... еді. ... ... ... сөйледі. Ол А. Байтұрсынұлы сөзін толықтыратын үлкен
баяндама жасады. Отырған Алашордашылар, шәкірттер Смағұл сөзінің құрметіне
ұзақ қол шапалақтады/2. 32/.С. ... сөз жоқ, ... ... ... еді. Сондықтан олардың жанайқайын жақсы түсінді.
Араб әліпбиін қорғаушылар тобында А. ... М. ... ... М. ... Ж. ... Е. ... С. Садуақасұлы
болды. Олардың дәлелдері:
- Қазақтың осы уақытқа дейінгі тарихы, әлеуметтік-саяси жағдайы,
әдебиеті мен мәдениетіне ... ... ... ... ... ... ұрпақ осы бай мұраларды оқудан шет
қалмауы керек;
- Латыншылар ... ... ... ...... ... ... әрпін аламыз деу – бұрынғы миссионерлердің жолын ... ... ... ... болады, елді молда басқарады, халық
молданы ... ... ... ... жұрттың бәрі хат танымай надан болады;
- Латын әрпін алуға әлі ерте;
- ... ... ... ... көп ... ... ... өңделген араб әрпі – қазақтың тума әліпбиі, латын
әліпбиі қазаққа ... ... араб ... ... ... болады. Сөз
басында, ортасында, аяғында және жеке жазылатын әріп таңбаларын
есептегенде 100 таңба бар. Соның 58-ін алып ... 42 ... ... да, баспаға да кемшілік келмейді/6. 2-3/.
Алфавитті ауыстыру халықтың рухани және ... ... ... ... ... үлкен нұқсан келтіретіндігін түсінген қазақ
зиялылары өз ... ... ... деп ... ... ... ... түгі жоқ. Бұл әңгіме Европаның жалтыраған моншағына
құмартып, асық ... ... ... ... СМұның аты құр елік,
әуестік, орыс әйелдеріне бетін ... ... ... 42/ ... А. ... М. ... Е. ... І. Ахметов
секілді зиялылар мәдени саяси-экономикалық байланысқа түсуде араб әрпінің
негізінде жасалған ... ... еш ... жоқтығын дәлелдеп, көрші
және шетелдермен қарым-қатынас жасау үшін дәстүрлі қазақ алфавитін өңдеуге
шақырды. Олар 1924 жылғы ... ... ... ... деген
талап қойды. Алайда БК(б)П-ның Өлкелік комитеті «Жаңа қазақ ... ... ... ... ... ... Сауатсыздықты жою қарқынын
жылдамдату, білім беру ... ... ... ... ... ... ... жазба машиналарын ойластыру, қазақ еңбекшілерінің Кеңес
Одағы әрі Батыс халықтарымен мәдени қатынас ... – бәрі де жаңа ... ... өте ... ... 44/ деп ... ... сәйкес
латын алфавиті қадым жазуынан да, төте жазудан да артық деп табылды.
Ахмет Байтұрсыновтың латыншылардың дәйектеріне қарсы ғылыми ... ... ... Қазақ жазуын латындандыру мәселесі бойынша
дискуссиялық кеңес ... ... Ол ... ... ... жаңа алфавитке көшу туралы баяндамасының ... ... ... ... ашып ... «Ең алдымен, араб шрифін
латынмен ауыстыру өмірлік ... жоқ, ... ... ... ... ... айту ... Біздің қолымызда басқа халықтардың жазуынан
әлдеқайда барлық жағынан қанағаттандыратын жазу бар. Себебі алфавит ... ... зат ... ... ... ... қысқа жолды
көрсететін ешқандай да құпия сапа мен ... ие ... ... – белгілі бір тілдің негізгі дыбыстарын бейнелейтін ... ... ... тіл элементтерін толық әрі нақты берген
сайын, оның оқу мен ... ... ... ... ... ... ... тіліміздің негізгі элементтерін анықтап,
оларды тиісті таңбалармен белгілеп қойғанбыз, жақсы жазамыз, жақсы оқимыз,
орыс, неміс, француз, ағылшындарға және ... ... тез әрі ... аламыз. Одан артық не керек? Жоқ ... өз ... ... ... екен ... ... ол біздікі емес, арабтыкі екен, ... ... жазу мен ... ... ... ... Әзірбайжандар мен
біздің қазақ латыншылары да осылай ойлайды. Бірақ тәжірибе қарама-қарсы
нәтиже көрсетіп отыр»/2. 32/ деп ... ... 90 % ... араб ... ... ... және ... жүйесі негізіндегі жазу мәдениетін қалыптастырған. Жазба мәдениет
ұғымына ... пен оны ... ... бәрі кіреді. Жазба мәдениеті
қалыптасқан халықтарға шрифт жүйесін басқамен ауыстыру – оңай іс ... ... ... ... ... ... көп уақыт, құралдар мен күшті
қажет етеді. ... жазу мен ... ... екі жазу ... ... баспаларды шығару қажет болады.
Екі шрифті салыстыруда және оның ... мен ... ... ... алынуы керек:
1) Тілдің негізгі элементтерін бейнелеу дәрежесі;
2) Баспа және қолжазба мәтіннің оқылу тездігі;
3) Тез жазылуы және оқылуы;
4) Типографиялық техникаларға ... ... ашу ... ... Баспа және қолжазба мәтіннің сыртқы әсемдігі мен көз гигиеналылығы// -
деп, осы критерийлер бойынша жеке-жеке ... ... ... ... ... ... араб жүйесінің 19 әрпін
өзгеріссіз, 5 әрпі өзгертумен алынды. Латын ... 15 ... ... ... ... Ал 7 әріптің дыбысталуы мен жазылуына өзгешеліктер
енгізілуі тиіс болады. Қазақ ... екі ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан оларды ойдан қосуға тура келеді... Сауатты
адам әр әріпті ... ... ... ... ... ... жүйесінің
негізгі элементтері – әр түрлі үйлесімдегі тік таяқша мен доға. Латын
жүйесі бойынша ... жолы екі ... ... ортасында орналасады.
Араб әріптерінде параллельді сызық жоқ. Нүктелер мен қисық сызықтар ... ... ... ... оның оқылуын тездетеді. Араб жүйесіндегі баспа және
қолжазба әріптер бірдей. Латын ... бас ... ... ... ... үлкейту секілді баспа ісінде қиындықтар туғызады. Латын
әріптерін жазғанда сағат бағытына қарсы қимыл ... ... ... ... ... ... ... қозғауға әсер ... ... ... ... айтады. Сонымен қатар, арб әрпін жазғанда
латындыкіндей ... ... ... ұсақ ... ... ... ... әлдеқайда тез жазылады.Араб алфавиті ... ... ... ... ... ... 25-30 % аз қозғалыс импульсін
береді/2. 33/.
Латын жүйесі типографиялық техникаға ... ... ... тек ... ... ғана бар. Батыстық латын жүйесі түркі тілдерінің
дыбыстық құрамына 25-30 % дәрежеде сәйкес келмейді. Оны сәйкестендіру үшін
реформа ... ... ... ... ... Қызылорданы айтпағанда, тіпті
Қазан, Уфа, Ташкент, Самарқанд сынды ірі орталықтардағы баспаханалардан
қажетті мөлшердегі ... ... ... таба ... ... ... ... латын шрифінікінен екі есе аз (араб әрпі – 24-25
ұяшық; ... әрпі – 45-47 ... ... ... ... өзі ... өзгертпеген жағдайда, біз неге өзгертуіміз қажет.
Латын әріптері ... ... оны ... өз ... ... ... ... Араб шрифін жақсартуға шрифті өзгертуден әлдеқайда
аз күш жұмсалады/2. 34/.
Жоғарыдағыдай ғылыми нақты дәлелдерді келтіре отырып, А. ... ... араб ... ... және ... ... ... дәйекті жауаптар айта білді. ... ... ... ... ... ... ... болатыны сөзсіз
еді.
Құжат соңында, баяндаманың қорытындысы да берілген:
1. Араб жазуы оқу және жазу үрдісіне тиімді.
2. Латын әрпіне қарағанда ... ... ... сауат ашу ісінде
қоғамдық маңызы зор.
3. Типографиялық техника және баспа өнімінің құны жағынан араб шрифінің
венециялық ... ... ... ... ... ... әлдеқайда тиімді.
4. Жазба және терме машиналарына бейімді.
5. Алфавиттің әріп құрамы қазақ ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы бастаған алаш зиялыларының араб жазуын
жақтаудағы ... ... – бұл ... 12-13 жыл бойы қолданылып,
орнығып қалғандығы, ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждығын толық өтеп отырғандығы және оның
дыбыс әдісімен оқыту ісіне айтарлықтай ... ... ... ... ... бұл алфавиттің полиграфиялық мүмкіндіктері мен экономикалық
тиімділік жақтарын да баса көрсетеді, жаңа-жаңа ... келе ... ... ... ... ... араб графикасымен
жазылған дүниелерімізден қағажу қалып, тарихи санамыздың күңгірттенетініне
де көңіл аудартады/11. 18/.
2.3 Латын әліпбиінің ендірілуі
1926 жылы ... ... ... ... Оған А. ... ... Е. ... Е. Сүлейұлы барды. Тіпті съезге келген делегаттарға
қазақ әнін естірту үшін ... ... ... де ... ... ... сол кездің мерзімді басылымдарында Қаныш Сәтбаевтың және ... ... ... ... Қаныш Сәтбаев былай деп ... ... ... ... ... ... және ... нәсілдес республикалардан өкілдерден келген. Алқаның жұмысына
көмектес болу, қорытындылармен таныс болу үшін ... ... ... профессор келген көрінеді. СССР-дің Академия науктен және ... ... ... ... ... ... ... 131 өкіл болыпты/7. 11/.
Съезде «Түркі тілдерін зерттеу және оның басқа тілдермен байланыстары
туралы», «Түркі жаңа әліпбиі», ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің мәселелері жөнінде», «Ана
тілін оқытудың әдістемесі жөнінде», т.б. ... ... ... ... Ол шешімдерде Әзірбайжан, Якутия, Қырғызстан, Ингушетия, Қарашай-
Шеркеш, Балқар, Қабарда, Осетия, ... ... ... Өзбекстан,
Адыгей-Шеркештердегі латын әліпбиіне көшу қозғалыстарының жұмыстарын оңды
деп тапты. КСРО-ның ... ... ... ... мен ... тәжірибелерін зерттеп, өздеріне енгізсін деп шешті/6. 2/.
Қ. Сәтбаев съездің үш мәселе бойынша:
1. пән сөздері (термин) туралы;
2. емле туралы;
3. жазу таңбалары
туралы бір ... ... ... ... ... оқиғаның мән-жайын біліп қайтқан Елдес Омарұлы
съезге татарлар жеңілдетілген араб харпінің ... ... ... ол ... ... ... қол көтерген съезд мүшелері, профессор,
академиктер емес, съездің латыншыл мүшелері, съезді шақырған ... ... ... бәрі де ... ...... ... Қаныш та, Елдес те съезде латынның қабылданғанын хабарлайды/6.
3/.
1927 жылы Қызылорда қаласында Жаңа ... ... (ЖАҚ) ... Қазақстан Халық комиссарлары кеңесінің 1927 жылғы 19 ... ... жаңа ... Орталық комитеті құрылды. Бұл комитетті
Халық комиссарлар кеңесінің төрағасы Н. ... ... К. ... Жандосов, Ә. Байділдин, Ә. Ермеков, Ғ. Тоғжанов, Т. Шонанов, ... ... ... мен ... ... айтыс әбден қызған кезде бұл іске
Қазақстан Компартиясы өлкелік комитеті араласып, ... өз ... ... ... көшу ... бейберекет жұмысты бір ізге салу мақсатында
партия қызметкерлері А.Байділдин, К. Тоқтабаев, Ғ. ... ... ... топ ... ... партия комитеті 1928 жылдың ... ... ... көшу ... ... рет қарады. 12 қарашадағы
бюро шешімінде «арабшылар қарсылығы негізінен тойтарылды» деп ... Жаңа ... ... ... ... ... ... деп
табылып жауапқа тартылсын, оны бақылау прокуратураға ... ... ... ... ... ... ... жеңіп шығуына 1928 жылғы
Бүкілодақтық ... жаңа ... ... ... ІІІ ... ... зор болды. Пленум шешіміне ... осы ... ... ... ... Атқару Комитетінің төрағасы Ерназаров
пен оның хатшысы Асылбеков қол ... ... ... әрпін енгізу туралы»
қаулы қабылданды. Қаулыға сәйкес іс-қағаздарды жаңа алфавитке көшіру 1929
жылдың бірінші қазанынан 1931 ... ... ... дейінгі мерзімде
жүзеге асырылып, 1931-1932 оқу ... ... оқу ... ана тілінде
оқыту тек жаңа әріппен жүргізілетін болды/27. 92/.
(қд)Бүкілодақтық Жаңа Әліпби комитеті ... ... ... ... ... жағдайларға қатаң талдау жасалынып,
шабандарын қамшылады, ... ... ... сүйреді. Комитет
түйреуінен аман-есенөтуді көздеген республика делегаттарының кейбіреуі
асыра ақпар беруді ... ... ... 1928 жылы ... ... ... Қазақстаннан өкіл ретінде барған О. Жандосовтың: «Бір ... ... ... ... ... мен ... қуып ... - деген
жалынды сөзіне біреу сеніп, біреу сенбесе-дағы, комитет тарапынан қолнаштау
тапқаны шындық.
1928 жылдың 18-23 желтоқсанында Қазанда ... ... ... Жаңа ... ... ... комитетіне мүшелікке Қазақстаннан:
Асфендияров (Қазақ Университеті ректоры), Жандосов (Қазақ АКСР ... ... ... БКП (б) ... ... ... ... Шонанов (Қазақ АКСР Оқу-ағарту ХК ... ... ... АКСР ОАК ... ... ... қатарында қазақ
азаматтарынан РКФСР Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасының орынбасары Т.
Рысқұлов та бар ... ... ... ... ... 1929 ... қаңтар
айында өткен Қазақстан Орталық кеңес комитетінің IV сессиясы мынадай қаулы
қабылдайды:
1. Араб әліпбиімен қатар, латын әрпі ... ... жаңа ... ... ... ... саналсын;
2. 1931 жылдың 1-ші қазанынан әрі Қазақстандағы барлық мемлекет,
кооператив мекемелері, түрлі ... ... мен ... істерін жаңа
әліпбиге көшірсін;
3. Осы қаулының жоғарғы 1-2 бабына ... ... ... ... мекемелері, түрлі кәсіп дүкендері, жұртшылық ұйымдар
жаңа әліпбиді қолдануға әзірлік жасап, 1929 жылдың 1-ші қазанынан әрі қарай
түгелінен жаңа ... ... ... ... 1930 жылғы қаңтардың бірінен бастап, газет-журналдардан басқа,
қазақ тіліндегі ... ... жаңа ... ғана ... ... оқу ... әрі ... Қазақстандағы барлық
мектептерде оқылатын қазақ тілі тек жаңа әліпбимен ғана оқытылуы Қазақстан
оқу комиссариатына ... ... ... ... жаңа ... ... жүзеге
асырылуына халық комиссарлар кеңесі, оқу комиссариаты, орталық шаруашылық
кеңесі, баспа орындары қам ... Жаңа ... ... ... тез ... ішінде жаңа әліпби
жобасын жасап, Қазақстан ... ... ... ... жоба ... 1929 жылы ... әрі ... жаңа әліпбиді қолдану ісіне ... ... ... орталық жаңа әліпби комитеті мен оқу ... аз ... ... ... дүнген, татар сияқты) жаңа
әліпбиге көшуіне тиісті қолғабыстарын көрсетсін;
9. Қазақстан орталық жаңа әліпби ... оқу ... ... ... жаңа әліпбиге көшуіне өте назар салсын,
тиісті оқу құралдарын бастыру шарасын істесін;
10. Жаңа ... ... ... жаңа ... орталық
комитетіне мемлекет сілтеу орындарындай толық құқық берілсін;
11. Жаңа әліпбиге көшу ісін ... ... ... ... ... ... халге жеткізу керек. Оларды бұл жұмысқа
баулу керек. Қазақстан кеңес комитетінің сессиясы ... ... ... ... ... да жаңа ... алу жөнінде үгітін күшейтуді,
алдымен, жаңа әліпбишілердің ерікті қоғамдарын, үйірмелерін көбейтуге,
олардың ... ... ... ... ... ... сессиясы Қазақстандағы барлық
жұмысшыларды, еңбекшң шаруаларды, оқушы, оқытушыларды мәдениет төңкерісінің
айбарлы құралы жаңа әліпбиді іске асыру ... ... ... шақырады.
1930 жылдың ақпан айында Қазақстанның он жылдығына орай жаңа
әліпбиге толықтай өтуге және ... ... ... ... ... да, оны ... асыру оңай іс емес. Қанша дауылдатып, лапылдатқанымен,
қаулап кеткен іс ... ... ... ... ... шыққан өлкелік
басқару органдарының өзі 1932 жылы 60 %, ал ... 40 %-ға ғана ... ... ... ... ... халықтарының, Солтүстік Кавказ тау
халықтарының латын әліпбиіне өтіп, ал орыстардың өз әліпбиінде қалуы зиялы
қауымның көкейіне ... ... ... баяндаған, кінәратты саясаттың
бір түйткілі осы араға келіп тірелетін сияқты.
1928 жылы Қазанда өткен Бүкілодақтық Жаңа Әліпби Комитетінің ... ... ... ... бізге неге орыстар латын
әліпбиіне өтпейді деген сауалды жиі ... ... ... ... да латын
әрпі негізінде әліпби дайындап, халықаралық жазу жүйесіне көшіріледі» ... ... ... ... ... қол ... айрықша қошемет
көрсеткендер де болды. Бірақ уәде сол күйінде қалды. ... ... ... ... әрпі ... орыс әліпбиінің үш жобасын дайындап,
ұсынғанымен, бірде-біреуі жүзеге аспады. Болашақта қазақ ғалымдарының Ресей
мұрағаттарында ... ... ... ... «бұл ... ... сөзсіз.
КСРО халықтарының көпшілігі латын әліпбиіне толықтай өтер-өтіп
болмастан, биліктің шыдамы таусылып, ... ... ... өту ... та ... ... баяндаған «уақытша шегініс» тастикасы осы
жерде аяқталады. Ресейдің демократ ... В. М. ... Н. Я. ... ... И. В. ... ... ... отырып, биліктің
жоғарғы органы 1933 ... ... ... ... ... ... деген мәліметі осы ойға жетелейді.
Жаңа алфавитке көшу дегеніміз – тек әріп ... ... ... сол жаңа ... ... жаңа емле ... жасау
деген сөз. Жаңа емле ережесінің жобасы 1929 ж. Қызылорда ... ... ... Емлені талқылау кезінде көбірек талас
туғызған мәселе – емлені қай ... не ... ... ... және ... сөздердің жазылуы жөніндегі мәселе болды.
Конференцияға қатысушылардың көбі фонетикалық принципті жақтай ... ... ... ... шама ... ... ... ұсынды/11. 18/. И.
Сталиннің, алдымен араб жазуын латын жазу ... ... ... сыры әлі де ... ... бар ... ... сезінеміз.
Алдымен, латын жазуына жармасудың сыры шет аймақтағы ... келе ... ... ... ... ... патша үкіметінің миссионерлік
саясатының тарихымен хабардар ұлт республикалардағы зиялылар ... ... ... алдын-ала дайындықсыз бірден орыс жазуына көшіріп
жіберу орысшылдық пиғылға ... ... ... ... белгілі бір
қолайлы жағдай туғанша қоғамдық пікірді адастырып ... үшін ... ... ... Бұл ... ... ... білдірмей жіберу үшін, әлдеқашан
шоқынып, орыстанып кириллицаға түсіп кеткен Сібірдің якут ... ... ... ... ... ... қабылдауға алып келді. Әрине, бұл
басқа ұлттарды алаңдатпау үшін ... ... ... ... ... бірі ғана болатын-ды. Болмаса бүкіл ... ... ... бір ғана жазу ... ... патша үкіметі де, кеңес үкіметі
де ешқашан ойлаған емес, оған бару олар үшін аса ... ... ... ... ... түркі тілді туысқан халықтары мен Түркияны бір жазу
негізінде сауат ... ... оқып ... ... үшін аса қатерлі
жол болып саналатын-ды. Өйткені И. Сталин бастаған саяси бюро ... ... бір емле ... оқып ... өлердей қорқатын. Оларды
бір-бірінен аулақ ұстап ажыратпаса, бір тұтастыққа ешқашан ... Р. ... 1927 жылы ... араб ... ... ... ... партиялық науқандардың бірі болды/28. 51/ деп
баға берсе, зерттеуші Н. Нұртазина « Ислам дініне ... ... ... бірі ... ... ... ... орыс алфавитін)
енгізу болды. Алфавитті өзгерту ... ... ... ... ... ... (радикалды) және сандырақ (абсурд) шарасы болды деп жазады Ричард
Пайпс. Араб алфавитін түбірімен жою халықты Құраннан, ... көп ... ... мұрадан қол үздіру; сондайақ оның аса ... ... ... ... жоя отырып, христиан халықтары тарапынан
жеңіл түрдегі ассимиляциялауға жол ашу болып табылады. Қазақ АКСРнің ... ... ... қолданылатын жаңа алфавитті ... ... ... ... ... ... ... таңылған араб
алфавиті өзінің күрделілігі себепті ... ... ... ... және араб графикасы негізінде жазылған қолжазбалар мен ... жою ... ... ... ... ... ... керексіз,
іске жарамайтын шүберек, қағаз, ескіқұсқы заттармен ... ... ... ... қорлаушылықты болдырмау үшін халық Құран кітаптарын өздерінің
атабабаларының молаларына жасырын түрде көміп тастаған жәйттер де ... /29. 15/ деп ... 1927 жылы ... араб ... ... ... ойластырылмаған партиялық науқан болды. Қазақ ... ... ... ... ... А. Байтұрсынов бастаған ... ... ... ... ... жоғарыда баяндадық. Олар
бұл өзгеріс халықтың өткен мәдениетімен сабақтастығын үзуге алып ... ... ... ... комитеті бұл пікірмен санасқан жоқ. Себебі,
голощекиншілдер бұл кезде өз ... ... ... ... еді. О. Жандосовтың бұл науқанды іске ... ... ... ... мен ... ... ... жаңа түрік
алфавитінің Орталық Комитетіне берген есебінен көреміз. Ол ... ... үшін ... ... ... ... бар ... айналды. Жаңа
алфавитке көшу тарихи саналы түрдегі қажеттілік. Мұсылман ... ... ... ... - ... ... болды. О.
Жандосовтың басшылығымен барлық оқу орындары сауатсыздықты жоюға, жаңа
алфавитке ... ... ... Оның ... ... ... ... арқылы көрейік.
2 Кесте
Жаңа алфавитті үйренушілердің округтер бойынша көрсеткіші
|Округтер ... ... ... ... |
| ... жаңа ... ... |
| ... | ... |6000 |6825 ... |10000 |– ... |9000 |193000 ... |11000 |19000 ... |7000 |– ... |7000 |16000 ... |9000 |10000 ... |7000 |– ... |7000 |11550 ... |6000 |10000 ... |6000 |– ... |6000 |6000 ... ... | | ... |9000 |– ... |100000 |98675 ... ... ... Орталық комитеті мен ... ... 1929 ... ... 1930 ... көлемінде жаңа алфавитте
қайтадан оқытуды міндеттеді. Жоғарыдағы ... ... ... ... ... орталық тапсырмасы бойынша үш айдың
ішінде 100 000 ... жаңа ... ... жоспарланды. Жергілікті
орындар жаңа алфавитке 98 675 адамды үйретуге ... ... ... ... ... болады. Себебі, көрсетілген 13 округтің
жоспар бойынша 39 000 адамды жаңа ... ... ... ... ... қалдырған. Ал, Алматы, Семей, Петропавл сияқты округтер
шындыққа жуыспайтын міндетті қабылдағанын көреміз. Бұл ... ... ... ... төмендегі үшінші кестеден көреміз.
3 Кесте
Қазақ мектептерінде жаңа латын әліпбиінің ендірілуі
|Оқу ... ... ... ... жаңа ... |
| ... ... |
| ... | |
| ... | |
| | |3 ... |2 топта |1 топта |
| | | | | ... |73 |50 |27 |15 ... |142 |70 |45 |18 ... |161 ... жоқ ... жоқ ... жоқ |
|Семей |210 |100 | | ... |152 |- |72 |40 ... |82 |- |- |- ... |109 |60 |- |- ... |117 |- |43 |20 ... |170 |80 |- |- ... |173 |70 |50 |27 ... |59 |- |54 |29 ... |189 |- |- |- ... |64 |- |- |- |
| | | |- |- |
| | | | | ... |1701 |430 |237 |149 ... ... жетістік ретінде көрсетілген. Егер сандарды жүйелі түрде
салыстырар болсақ, мынадай нәтиже аламыз: барлығы 1701 бірінші ... ... ... ... үшінші топтағы – 430, екінші
топтағы – 237, ... ... – 149, яғни ... ... ... 816-сы ғана жаңа ... ... Өкінішке орай, он үш
округтің жетеуі бойынша тағы да мәлімет жоқ. Бұл ... ... ... орталық органдардың жергілікті орындарымен есептеспей, негізсіз
жұмыс істегені десек; екінші ... ... ... ... органдардың қабылдамауы деп түсіндіруімізге болады. Осы
көрсеткіштерден-ақ ... жаңа ... көшу ... ... ... оқу ... ... жоқтың қасы болды. Оны біз келесі
кестеден көреміз.
4 Кесте
Оқу ... ... ... | | |
| ... ... ... ... ... аты | | ... саны ... ... саны ... ... ... |Бас-па-да |Тара-
лымы |Қол-
жаз-
ба |Оқу-
лық | |Жаңа алфавит Орталық Комитеті |
40 ... ... |
6 ... ... |
7 |
6 | ... ... Комиссари-
Аты |
8
|
132 |
320 |
- |
- |
1 |
50 |
- |
- | ... ... ... |
4 |
85 |
2 |
20 |
10 |
8 | ... |- |- |- |- |- |- |- |- |- | ... |
421 |
1065 |
10 |
332 |
8 |
325 |
17 |
14 | |
Енді мектептер оқу құралдарымен, әдебиетпен ... ... ... ... келер болсақ, кестеде көрсетілгендей, жоспар бойынша төрт
баспадан жетпіс екі оқу ... ... ... тиіс ... жарық көргені
жиырма төрт. Ал, жекежеке баспалар бойынша ... ... ... ... ... алшақтық бірден көзге түседі.
Орталық баспаныңбірдебір оқу құралын басып шығаруды жоспарламауы, сол
кездегі туыстас республикаларға ... ... ... ... ... деп қорытындылауымызға болады. Сонымен, екпіні қатты
болғанымен жаңа алфавитке көшу жеңіл ... жоқ. ... ... ... келгенде ешқандай дайындық жоқ еді. Әрі бұл ... ... Тағы бір ... жайт ... мың шала сауаттыны, алпыс мың
сауаттыны, жүз мың ... ... жаңа ... ... ... ... мен жаңа ... алфавитінің орталық комитеті міндеттенді.
Мұндай негізделмеген міндеттер мен шаралар отызыншы жылдардағы мәдени
өмірдегі парадокстерге әкелді. Мәселен, ... ... ... ... ... (1933 жылы) мынадай мысал келтірілді: «Колхозшы
қазақтар, тіптен ... да, ... ... ... сондықтан партия
шешімдерін білмейді. Ол газеттерді латын ... ... ... сауатсыз, ал араб алфавитіне тыйым салған. Әр ұжымдық шаруашылықтан
арабша он-отыз шақты сауатты адамды табуымызға ... ал ... ... ... білетіндерді сирек кездестіреміз». Ұлттық
республикаларды өзіне бағындыруда Орталықтың ... ... ...... ... ... қараңғылыққа батырып, одан әрі шырмау еді.
Мұрағат құжаттары негізінде ресми саясат ... ... ... ... ... ... ... көреміз.
(қд)Сонымен, 1935 жылдың 1 маусымында ОАК ... ... ... ... ... туралы қаулы қабылдайды. Солтүстік
халықтары арасында латын әліпбиі кең қолданысқа ... ... ... ... ... ... ... бірден түснеді. Кирилл
әліпбиіне алғашқы байқау тәжірибесі 1937 жылы ... ... көшу ... ... ... танытқан
Бүкілодақтық Жаңа Әліпби комитеті кирилл әліпбиіне ауыстыру ... ... ... 1937 жылы ... айында өткен пленумдарында: «Әліпби ауысқан
сайын уақытша болса да ... ... ... ... ... жиі ... тиімсіз іс» - деп өз көзқарастарын ашық білдіреді.
Бірақ шешім жоғарыдан шығарылып қойғандықтан, бұлардың пікіріне құлақ ... бола ... жоқ. ... ... ... қара бұлт ... Бүкілодақтық Жаңа Әліпби комитеті ... ... ... қамауға алынды.
1937-1938 жылдары әліпби ауыстыру ... ... ... ... ... да бола ... жоқ, тек «бұйыру», «нұсқау» етек
алды. Ұлт зиялыларынан қарсылық көрсетер қара көрінбеді. Кирилл ... ... ... ... ... ... қала ... түрмеге тоғытып,
селдіретіп тастаған саяси элитаның бас көтеруге дәрмені болмады. Патша
заманындағы орыс ... ... ... таңу» және «мәжбүрлеп үйрету» ісі
қайта жаңғыртылды. Орыс тілі өсудің, «пұшпаққа ... ... ... ... ұғым ел ... алғанға дейін жалғасты.
Құйтырқы саясат «Күншығыстағы мәдени революция» деген ұранмен және
латын жазуын ... ... ... көзі ретінде дәріптеумен
зиялылар арасына ... ... ... айырды. Мұрағат деректері
латыншылардың ... ... ... ... ... А. ... ... алаш зиялылары жиналыстарда ғылыми
негізделген және жан-жақты дәлелді баяндамалар жасады. А. ... ... ... негізгі дәлелдері - алфавиттің орнығып қалуы, қазақ
тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып, өзгертіліп, ... ... ... өтеп ... және оның дыбыс әдісімен оқыту ісіне
айтарлықтай қолайлы болп шыққандығы. ... А. ... ... ... мүмкіндіктері мен экономикалық тиімді жақтарын да
баса көрсетеді, жаңа сауаттанып келе жатқан халқымыздың қайтадан сауатсыз
болып ... араб ... ... ... айрылып,
тарихи санамыздың күңгірттенетініне де баса назар аудартады. Латыншылар
келтірген араб ... ... ... ... ... ... тиімсіздігі, т.б. дәйектеріне А. Байтұрсынұлы нақты жауаптар
беріп, реформаланған араб графикасының артықшылықтарын, латын ... ... ... ... ... ... ... әкімшіл-
әміршіл жүйе қазақ халқын сан ғасырлар бойы тарихи жадын қорландырып ... ... ... мен ... ... ... ... кезде бұл іске Қазақстан
Компартиясы өлкелік комитеті араласып, билікті өз ... ... ... көшу ... бейберекет жұмысты бір ізге салу мақсатында партия
қызметкерлері А. Байділдин, К. ... Ғ. ... т.б. ... топ ... Өлкелік партия комитеті 1928 жылдың соңғы айларында
латын ... көшу ... ... рет ... 12 ... ... «арабшылар қарсылығы негізінен тойтарылды» деп шешім қабылданды.
1929 ... ... 10 жыл өмір ... ... ... 1940 жылы орыс
әліппесімен ауыстырылды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде дәстүрлі араб ... ... ... ... идея ... ... ... және саяси, мәдени, идеологиялық
мақсаттарды көздеді. Қазақстанда ХХ ғ. басында ... ... ... ... ... ... қазақ зиялылары екі топқа бөлінді. Біржола
өзгертуді ... араб ... ... жоюға арналған
алғашқы қадам мерзімді басылым ... ... ... араб ... ... ... ... баяндайтын оқу құралы да жазылды. Бірақ
шешілмеген түйін сол шешілмеген қалпында қала берді. Ол бір ... ... ... келген араб жазуын қолдануға тырысушылық болса,
екінші жағынан латын әліппесіне көшудің дайындықтары кең етек ... ... ... ... көшу ... ... жөніндегі
айтыстар жай пікірлер таласы, ғылыми айтыс болған жоқ, ол идеологиялық
айтысқа ... Араб ... ... ... А. ... М. ... Қ. Кемеңгерұлы, М. Жұмабайұлы, Е. Омарұлы т. б. Алаш
зиялылары бұл саясаттың ... ... ... ... ... ... жақсы білді. Латын жазуын алу уақытша ... ... ... түптің түбінде орыстандыру кілті болған орыс алфавитіне
түсіретінін түсінді, «Латын әрпін алу - бұрынғы миссионерлердің жолын ... ... ... ... ... ... ұлтшыл, діншіл деген
айдарлар тағылды.
Латын алфавитін ендіру ... ... ... ... ... науқандарының бірі болды. Ол үшін батыс Европада қалыптаса
бастаған осы идея пайдаланылып, ... ... ... ретінде
дәріптелді. 1920 ж. басында латын әліпбиін насихаттау белең алып, ... ... ... ... Егер ... ... ... қарпінің
негізінде якут әліпбиін жасаған С. А. ... ... ... ... ... түсуді Әзірбайжан республикасы бастағанын жоғарыда айтып өткен
болатынбыз. Лениннің арқасынан қағып, ... ... С. ... ... ... жаңа ... өту ... комитет құрып, әрі
ЖАК жұмысынан хабардар ету үшін «Яни-Юл» газетін шығаруды қолға алады.
Сонымен, Баку жаңа ... ... ... ... ... латын әліпбиіне өту ісі әзербайжан
драматургы, ғалымы Ахундов Мырза Фатали ... ... ... ... ... Латыншылар бұл істің көлеңкесінен гөрі, ... ... ... ... ... ... өту ... төңкеріске дейін
көтергенімен, патша өкіметінің құлақ аспай, тек Ұлы ... ... ғана ... ... өту ... ... ... пікірде болған.
Яғни, латын қарпі – еуропалық мәдениетке жетудің төте ... ... ... ... ... ... ... қарпі негізіндегі әліпби – социализм
әліпбиі деген ұғым санаға ... ... ... ісі ... ... оған ... көп ... іске білек сыбана, белсене кіріскен жастар жаңа әліпбидің ... ғана ... ... ... ... ... ... кемшіліктері жіпке тізіліп, жаңа әліпбидің жетістіктері ғана
айтылды. Себебі, Бүкілодақтық Лениншіл Комсомол ... ... ... комсомолдар арасында жаңа әліпби жөнінде тек жағымды пікір
қалыптастыруға тапсырма бергендігін ... ... ... ... ... ... Одағының органы «Лениншіл жас» газетінің
редакторына жаңа әліпбиді ұдайы насихаттау жүктеліп, газеттің «Жаңа әліпби»
атты ... ... ашу ... БКП (б) ... ... ... ... латын әліпбиін сырттай оқытуды қолға алды. Мерзімді басылымдарда
үгіт-насихатпен қатар баяндама, дәріс түріндегі ... ... ... ... өзінің бүкіл саналы өмірінде қазақ жазба ... ... А. ... ... ... ... ... тарихындағы
ұлы жаңалықтардың бірі болды. Оның көне араб жазуына жасаған ... ... ... әрі ... ... ең ... де ... жетілдірілген түрі
болып шыққанын ғылыми қауым бір ауыздан мақұлдады. Әліпби айтысы ... ... ... ... өзгертуге байланысты ұйымдастырлған
Орынбор, Баку съездері мен ... қызу ... ... ... ... ... деген ұранмен және ... ... ... ... көзі ... ... ... арасына
іріткі туғызып, екіге айырды. Мұрағат деректері латыншылардың ... ... ... ... ... А. ... алаш ... жиналыстарда ғылыми негізделген және жан-жақты
дәлелді баяндамалар жасады. А. Байтұрсыновтың араб ... ... ... - алфавиттің орнығып қалуы, қазақ тілінің дыбыстық
табиғатына лайықталып, өзгертіліп, қазақ мәдениеті ... ... ... және оның ... әдісімен оқыту ісіне айтарлықтай қолайлы болп
шыққандығы. Сондай-ақ А. Байтұрсынұлы бұл ... ... мен ... ... ... да баса көрсетеді, жаңа
сауаттанып келе ... ... ... ... болып қалатындығына,
араб графикасымен жазылған мұраларымыздан айрылып, ... ... де баса ... ... ... ... араб
жазуының қолайсыздығы, баспа ісіндегі ... және ... т.б. ... А. ... ... жауаптар беріп,
реформаланған араб графикасының ... ... ... ... қажеттілігі жоқтығын дәлелдеп шығады. Дегенмен, әкімшіл-әміршіл
жүйе қазақ халқын сан ... бойы ... ... қорландырып келген жазу
мәдениетінен айырды.
Арабшылар мен латыншылар айтысы әбден қызған кезде бұл іске Қазақстан
Компартиясы өлкелік ... ... ... өз ... ... Жаңа
әліпбиге көшу жөніндегі бейберекет жұмысты бір ізге салу мақсатында ... А. ... К. ... Ғ. ... т.б. ... топ ... Өлкелік партия комитеті 1928 жылдың соңғы айларында
латын әрпіне көшу мәселесін бірнеше рет қарады. 12 ... ... ... қарсылығы негізінен тойтарылды» деп шешім қабылданды.
1929 жылдан бастап, 10 жыл өмір ... ... ... 1940 жылы ... ... ... ҚР МОМ ... 81-қор, № 1,2-істер.
2. ҚР Президенті мұрағаты, 141-қор,№1 ... № 336- ... ... А. Жазу ... ... ... мәселелері //Қазақ. –
1913. 16 октяб. ( № ... ... А. Ең ... ... ... //Алдаспан. – 2007. № 1-2, 6-
8 ... ... М. ... ... ... Алматы – 1994.
6. Ижанов З. Әліпби туралы архив не ... ... ... № 7,
7.7.2000. 2-3 бб.
7. Қамзабекұлы Д. Қазақ зиялыларының әліпби айтысы ... ... ... 11-б.
8. Салқынбай А. Б. А. Байтұрсынов тағлымы
9. Нұрманова Ш. Б. Қазақ әліпбиінің өзгертілу тархы туралы //А. ... ... № 2, 2007, 323-326 ... ... Ж. А. ... ... танымдық тағлымы// Қостанай
мемлекеттік университетінің ғылыми хабаршысы. Қоғамдық ... ... .– 2000. № 1. - 54-57 ... ... Б. Алфавитті өзгертудің тарихын зерделесек... //«Қайнар»
университетінің хабаршысы. - 2001. № 1. ... ... К. М. ... и ... ... ... ... 1993.
13. Әсембай Е. Қазақ хаткерлігінің ... ... ... мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі, А., 2004 І.
14. Гарипова З. Языковая политика в ... ... ... и
материалы 80-90-е гаф Казань, 1992.
15. Новый Восток 1924, № 25.
16. ... А. Араб ... ... баяндамасы //Ақжол А., 1991.
17. Мырза ... ... и ... тюркский алфавит //Культура и
письменность Востока кн. 2, Баку. ... ... А. О ... ... ... ... Бакинский рабочий 1923 31-октябрь.
20. Тойшыбекова Ж. Қ. ХХ ғ. ... ... ... ... көшу
идеясының қалыптасуы //ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы, № 1 (136). 2005
21. ... Ф. И. ... ... ... VI Всеказахской
партконференции. Кзыл-Орда, 1928.
22. ... А. ... ... ... в ... //За ... 1929
№1-2
23. ҚР ОММ құжаттары, 81-қор, № 3-іс.
24. «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – ... ... Бас ... 1 т. 1998. -720 ... «Қазақстан». Ұлттық энциклопедия/ Бас ред. Ә. Нысанбаев. – ... ... Бас ... 2 т. 1993. -720 ... ... Е. Д. ... формы графической революции в турецких
письменностях СССР //Новый Восток, КН 23-24
27. ... ... ... ... ... на ... ... 1930 г. А. 1930.
28. Нұрымбетова Г. Р. Әріп пен тіл ... ... ... ... Тарих сериясы, № 8.
29. Нұртазина Н. Д. Исламға қарсы шабуыл. ... ... ... ... ... саясаты (ХХ ғасырдың 20-40-шы жылдары). –
Алматы: Қазақ ... 2008. – 36 бет.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 56 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғ. 20-30 жж. қазақ зиялыларының әліпби айтысы34 бет
XXI ғасыр мұғалімі9 бет
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Алаш идеясы4 бет
Дж.М. Кейнстің экономикалық негізгі зерттеу мәселелері3 бет
Есептеуіш техниканың даму тарихы3 бет
Идеология және билік12 бет
Мектеп пен отбасының ынтымақтастығының жасөспірімдер тәрбиесіндегі рөлі10 бет
Орыс философиясы5 бет
Орыс философиясының ерекшеліктері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь