Тыныс алу

Сыртқы тыныс
Плевралық қуыс қысымы
Плевралық қуыс қысымы
Өкпенің жалпы сыйымдылығы
Тыныстың минуттық көлемі
Өкпе мен тіндегі газ алмасу
Газдардың қан арқылы тасымалдануы
Оттегінің қан арқылы тасымалдануы
Көмір қышқыл газының тасымалдануы
Тынысалу деп ауадан оттегін сіңіріп, көмір қышқыл газын шығаруын қамтамасыз ететін өзара байланысты көптеген үрдістерді айтады. Оттегінің қатысуымен организмде тотығу үрдісі өтеді. Құрамындағы органикалық заттардың тотығуы нәтижесінде жасушалар мен тіндерде тіршілікке қажет энергия пайда болады. Мұнымен қатар тотығу барысында көмір қышқыл газы түзіледі. Бұл газ уақытында сыртқа шығарылып тұрмаса көптеген тіршілікке қажет үрдістер тоқтап денеде су тұрақтылығы (изогидрия), жылу тұрақтылығы (изотермия) бұзылады да адам өміріне қауіп туады. Демек, организм ауадан үздіксіз оттегін алып, ұдайы көмір қышқыл газын сыртқа шығарып тұрса ғана өмір сүре алады.
Тынысалу негізінен бес кезеңнен тұрады:
1) сыртқы тынысалу - ауадағы газдарды (атмосферадан) өкпеге әкеліп, өкпеден (тотыққан) қайтадан атмосфераға шығарып тұру;
2) өкпе көпіршіктеріндегі (альвеолалардағы) газдар мен қан құра-мындағы газдардың алмасуы;
3) газдардың өкпеден тінге, тіннен өкпеге қан ағынымен тасымал-дануы;
4) тін мен қан арасында газ алмасуы;
5) ішкі тынысалу - жасуша құрамындағы органикалық заттардың тотығуы. Бұл - биохимиялық үрдіс. Тынысалудың алғашқы 4 кезеңін физиология, соңғысын биохимия зерттейді.
        
        ТЫНЫСАЛУ
Тынысалу деп ауадан оттегін сіңіріп, көмір қышқыл газын шығаруын
қамтамасыз ететін өзара байланысты ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Құрамындағы органикалық
заттардың тотығуы ... ... мен ... ... қажет
энергия пайда болады. Мұнымен қатар тотығу барысында көмір қышқыл ... Бұл газ ... ... ... ... ... тіршілікке
қажет үрдістер тоқтап денеде су тұрақтылығы (изогидрия), жылу ... ... да адам ... ... туады. Демек, организм ауадан
үздіксіз оттегін ... ... ... ... газын сыртқа шығарып тұрса ғана
өмір сүре ... ... бес ... тұрады:
1) сыртқы тынысалу - ауадағы газдарды (атмосферадан) өкпеге әкеліп,
өкпеден ... ... ... шығарып тұру;
2) өкпе көпіршіктеріндегі (альвеолалардағы) газдар мен қан құра-
мындағы газдардың алмасуы;
3) ... ... ... тіннен өкпеге қан ағынымен тасымал-дануы;
4) тін мен қан ... газ ... ішкі ... - ... ... ... ... тотығуы.
Бұл - биохимиялық үрдіс. Тынысалудың алғашқы 4 кезеңін физиология, соңғысын
биохимия зерттейді.
Сыртқы тыныс
Демалу және ... ... ... ... яғни ... ауадан
өкпеге өтуі, өкпеден қайта атмосфераға шығарылуы екі кезеңнен: демалу
(инспирация) және демшығарудан ... ... ... ... тірі ... ... ... үйлесім тапқан, өмірі бойы
бірінен соң бірі ... ... ... ... ... ... тартып алып,
ондағы газ алмасуына қатысқан ауаны тысқа шығару үшін өкпе біресе ... ... ... ... ... Бірақ альвеола (аlvеоlа - ұяшық)
қабырғасында ет талшықтары болмағандықтан өкпе кеңейіп не ... ... ... ... бұл ... ... қуысының ұлғайып-тарылуына
байланысты. Өкпе сыртындағы ауамен қатыспайтын көкірек қуысында орналасқан.
Сыртынан өкпе ... ... және ... ... ... ... Висцеральдық плевра өкпе тінімен біте байланысқан. Өкпе
түбіріне жеткен жерде париетальдық ... ... да ... ... ... ... көмкереді, ондағы тіндермен біте қиылысады. ... ... ... қуыс деп ... ... тәрізді өте тар
(5-10 мкм) кеңістік бар. Онда плевра қабықтарының ішкі ... ... ... ... ... аздаған шырышты сұйықттық болады.
Плевралық кеңістік бітеу, оның ... ауа ... ... да ... дем ... ... ... айырылып алшақтай алмайды. Осыған
орай көкірек ... ... ... ... плевра висцеральдық плевраны
өзіне тартып өкпені созады. Сол кезде оның ішіндегі қысым азаяды, сондықтан
қысымы жоғары сырттағы ауа өкпеге ... оны одан әрі ... ... шығарған сәтте көкірек қуысы тарылады да өкпе ... ауа ... ... өкпе ... Сонымен өкпенің
кеңейіп-тарылуы көкірек ... ... яғни ... ... ... ... ... ішке тартқан кезде инспирация еттері жиырылады да, көкірек
қуысын кеңейтеді: көкет (диафрагма) жиырылады, оның ... ... 1,5 ... ... ... ... ... төмен қарай кеңиді, сыртқы
қабырғааралық жене шеміршекаралық еттер тартылып, ... ... ... осы ... төс алға ... ... да солдан оңға, оңнан солға және
арттан алға қарай көкірек өлшемдері ұлғаяды, сөйтіп көкірек кеңейеді. ... ... ... бай, ... ... олар ... ұлғаяды
да, көкірек қуысын кернеп, түгелдей жайлап алады. Осы сәтте ... ... да ... тартылған ауа өкпеге қарай ойысады. Одан әрі
инспирация еттері босап қабырғалар мен төс ... ... ... ... ... ... томпайып, жоғары қарай көтеріледі де көкірек қуысы
тарылады, өкпенің аумағы кішірейеді. ... ... ... ... еттері, яғни ішкі қабырғааралық еттердің жиырылуына байланысты.
Дәл осы кезде альвеолаларда ауа қысымы күшейеді де, ... ауа ... ... ... ... яғни ... дем алған сәтте, қосымша
(көмекші) тынысалу еттері бұл үрдісті күшейте түседі. Бұл еттер үлкен ... ... ... алдыңғы тіс тәрізді еттер. Ал демді қатты шығару тура,
қиғаш, көлденең жолақты құрсақ ... ... ... ішке алу мен ... тыныс еттерінің жиырылуынан болатынын, ал
өкпенің тынысалуға тікелей қатыспайтынын яғни ... ... ... ... ... дәлелдеп берді (1-сурет). Тәжірибе
өткізу үшін алдымен кеуде қуысының үлгісі жасалады. Үлгі ретінде түбі жоқ
кең шыны ... ... ... қолдан жасалған көкірек қуысының
ішіне жануардың өкпесін салып, оның кеңірдегіне шыны түтік ... да ... бір ұшын ... ... ... ... ... бекітеді. Бұл түтік
арқылы өкпеге ауа кіріп-шығып тұрады. Құмыраның түбін жалпақ ... ... етіп ... ... Бұл ... ... ... саналады. Осы
жасанды көкірек қуысы, ... ... ... ... тесігі бар
орындықшаға бекітіледі. Резеңкені ортасындағы ілмек арқылы төмен ... ... ... ... ... де өкпе жазылып созылады, оның ішіне
ауа кіреді. Егер резеңкені көкірек қуысының ішіне қарай көтеріп, тарылтса,
өкпенің аумағы кішірейеді де оның ... ауа ... ... ... ішке
алып, сыртқа шығаруда плевралық қуыс ішіндегі қысым деңгейінің өзгеруі де
елеулі роль атқарады.
Плевралық қуыс қысымы
Плевралық қуыс қысымын ... үшін ... ... ... аралығына
жуан имек ине тығып, оның сыртқы ұшын "U' тәрізді манометрмен ... ... ... ... ауа ... ... ... сондықтан
онымен жалғасқан сынап бағанасы жоғары қарай ... ал ... ... сынап бағанасы төмен түседі. Демшығару кезінде, плевра
жапырақтары аралыгындағы қысым ... ... 3 мм ... ауа ... ... ... ... 760 мм-ге тең болса,
плевралық қуыстағы қысым 3 мм кем болғандықтан, ол 760-3 = 757 ... ... бұл ... "-3" мм деп ... көкірек қуысы кеңейеді де, плевралық қуыс қысымы одан әрі
төмендеп - 6 ... ... ... дем алған кезде - 9-15 мм-ге дейін
төмендейді. ... ... қуыс ... әр ... атмосфера қысымынан
төмен және өкпе неғүрлым ... ... ... ... ... Демек, плевралық қуыс қысымын теріс қысым деп
тану керек. Тыныс тереңдеген сайын ... ... ... қысым мөлшері арта
түседі.
Теріс қысым ауаның өкпеге ... яғни ... ... венадағы
қанның жүрекке қайтып оралуын ... ... ... ясапырақшалары
аралығындағы қысымның төмендеуіне байланысты ... ... ... мен жүрекше кеңейіп қанды жүрекке қарай тартады.
Плевра жапырақшалары аралығында әдетте газ (ауа) ... ... ... ... да ауа кіре ... ол ... ... сіңеді. Плевралық
қуысқа ауа кіруі пневмоторакс деп аталады. Оған ауа көп ... ... ... ... ... париетальдық плевра
жарақаттанғанда болады. Кейде науқасты емдеу мақсатымен де, ... ... ... ... ... немесе бір жағынан ауаға
толтырылады).
Өкпенің серпімділігі
Өкпеде серпімді тіндер көп. ... да ол ... ... тартылып
алғашқы қалпына келе алады. Өкпе ... мен ... ... байланысты.
Созылған өкпе тінін бұрынғы қалпына келтіретін күш ... күші деп ... ... ... келсе, оның серпімділігі де соғұрлым жоғары ... күші ... ... тарылта отырып, висцеральдық плевраны
париетальдық плеврадан тартып ... ... Бұл - ... ... ... ... себептің бірі. Созылған өкпенің қайта тарылуы
бронх еттерінің тонусына да байланысты. Плевра ... ... ... ... ... ... ішкі бетінде сурфактант атты беткі кернеу күші
өте төмен заттың болуы. Әрбір ... ішкі беті осы ... Бұл ... ... липидтен тұрады. Ол пневмоциттерден бөлініп
шығады. Сурфактанттың қалыңдығы 20-100 нм. Альвеоланың ... ... оның ... ... күші ... ... Сондықтан сурфактантпен
көмкерілген альвеола өкпенің ... ... ... ... да
Қабыспайды, әрқашан керіліп тұрады. Сурфактанты бар ... ... ... альвеоланың серпімділігі сурфактант ... ... ... соң ... оның ... ... ... Өкпенің созылу дәрежесі (С) өкпе көлемі (АV1) трансмуральдық
қысымның (ΔР1) өзгеруіне байланысты:
Жасы келген адамда өкпенің созылу ... су ... ... ... тең, ал ... толмаған балада 5-10 мл/см. Өкпе ауруларын анықтауда
бұл көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ауа тыныс жолы арқылы өкпеге кіріп, оттегін берген
соң сыртқа шығып отырады. Өкпеге дейін кіріп-шығатын ауаның ... ... ... тереңдігіне байланысты. Біркелкі тыныштық жағдайда демді
ішке жәй тартып ... ... ... ... ... ... ... 500 мл-дей болады. Осы жәй дем алғанда тыныс ағзаларына еніп қайта
шығатын ауаның мөлшерін (көлемін) қалыпты тыныс ауасы (ҚТА) деп ... ... өкпе ... барып жетпейді, оның 150 мл-і ... ... да, газ ... ... қатыспайды, Сондықтан тыныс ... ... "өлі" ... ... деп ... ... ... келіп
түскен ауаның 350 мл-і ғана өкпеге барып газ алмасу ... ... ... жай ғана ішке тартып қоймай, одан әрі демді әлі
келгенше тереңдете түссе, адам ... ... 1500 - 2000 мл ... ... ... қатты дем алғанда ҚТА-сына қосымша ... ауа ... ... ... ауасы (РДАА) дейді. Сөйтіп, демді қатты ішке
тартса тыныс жолдарын толтырып өкпеге жететін ауа мөлшері ҚТА (500 мл) ... (1500 - 2000 мл) ... Мұны ... ... ... Ол 2000 - ... тең.
Қалыпты тынысалу кезінде әдеттегідей дем шығарып, дем алмастан күшпен
дем шығарса, тағы да ... ... мл ауа ... ... Мұны
резервтік (қосалқы) демшығару ауасы (РДША) дейді. Бұл ауа қалыпты жағдайда
өкпеде ... тек ... ... ... ... ... ... бұл
қор ауа деп те аталады. ... үш ... ауа - ... тыныс ауасы,
резервтік демалу ауасы жөне ... ... ... бірігіп өкпенің
тіршілік сыйымдылығын (ӨТС) құрады. ... = 500 мл + 2000 мл + 1500 мл = 4000 ... ... ӨТС дегеніміз - терең дем алып, іле-шала терең дем
шығарған кезде сыртқа шығатын ... ... ӨТС ... ... мл. ... ... жынысына, бойына, дене (оның ішінде тыныс еттерінің) күшіне
(ширақтығына) байланысты болады. ӨТС қарт ... аз, оның ... ... ... серпімді қабілеті төмендейді, ... ішке ... ... ... онша кеңімейді, ... ... Ер ... ... ... ... ... тарлау, ал жолақ
етгері өлсіздеу келеді. Сондықтан да әйелдерде ӨТС ... ... ... ... ... ... күштірек келеді де, дем алған кезде
көкірек қаттырақ керіледі, ... ... ... оның құрамындағы ауа түрлерінің көлемін спирометрмен өлшеп
немесе спирографпен жазып, ... ... ... арқылы табуға
болады.
Күш салып терең дем шығарған сәтте 1000-1500 мл ауа ... ... ... қояды. Мұндай ауа қалдық ауа (ҚА) деп аталады. Қалдық ауа мен
резервтік демшығару ауасы ... дем ... дем ... ... әрдайым
өкпеде қалып отырады. Мұндай екі түрлі ауаның қосындысы функциялық қалдық
ауа (ФҚА) деп аталады.
ФҚА = ҚА + ... ... дем ... кезде функциялық қалдық ауа (ФҚА) қалыпты тыныс
ауасымен (ҚТА) ... ... ... жаңарып отырады. Демді мейлінше ішке
тартқан кездегі өкпені ... ... ... ... ... ... (ӨЖС) деп аталады. ӨЖС өкпенің тіршілік сыйымдылығы (ӨТС) ... ... (ҚА) ... = ӨТС + ... ... ... мөлшері жанама әдіспен (азот немесе гелий
көлемін анықтау арқылы анықталады. Әдетте ҚА ... ... ... ... тең. Қарт адам өкпесінің серпімді қабілеті төмендеп
шеміршегі қатайғандықтан өкпенің тіршілік ... ... ... ... ... ... керісінше, көбейе түседі.
Тыныстың минуттық көлемі
Бір минут ішінде өкпе арқылы өтетін ауаның көлемі тыныстық минуттық
көлемі (ТМК) деп ... ТМК бір ... ... өкпеге келіп түсетін
оттегімен сыртқа шығарылатын көмір қышқылы мөлшерінің ара-қатынасына яғни
зат алмасу қарқынына ... ТМК ... орта ... 6-9 л болса, ал
ауыр, қара жұмыс ... ... 100-120 л-ге ... ... одан да асады.
ТМК қалыпты жағдайда шығарылған ауаны Дуглас қабына жинап, газ ... ... ... ... ... ... ... (ҚТД) көлемін минуттық
тыныс жиілігіне (МТЖ) көбейту арқылы анықталады (ТМК=ҚТАхМТЖ). МТЖ ... 14-20. ТМК осы ... екі ... ... ... өзгеріп
отырады. ТМК өкпенің желдетіліс мөлшерін, өкпе желдетілісін көрсетеді.
Бірақ өкпенің жалпы желдетіліс мөлшеріне альвеолалық ... ... ... (кем ... ... өкпе көпіршігіне сырттан келген ауаның тек
70%-ы ғана ... ... "өлі" ... ... ... ... ... ауаның минут сайын жаңарып отыру
мөлшерінің, өкпедегі газ ... ... ... ... ... альвеолалық желдетіліс біркелкі болады. Мысалы, "өлі" кеңістік
ауасы 150 мл, ал ... ... 16 ... "өлі" кеңістіктің желдетілісі
(ӨКЖ) 150x16=2400 мл тең. Ал ӨЖЖ (өкпенің жалпы желдетілісі) 8000 мл ... ... ... ... "өлі" ... желдетіліс мөлшеріндей
кем болады, яғни 8000 мл -2400 мл = 5600 мл-ге тең.
Егер тыныс жиілігі екі есе ... онда ... ... төмен-
дейді. Мысалы, "өлі" кеңістіктің желдетілісі - 150 (ӨКА) X 32 (МТЖ) = 4800
мл болса, альвеолалық ... - 8000 - 4800 = 3200 мл ... яғни ... ... ... "өлі" кеңістіктің желдетіліс мөлшерінің өкпеде
өтетін газ алмасуына өсері зор.
"Өлі" кеңістік. Ауа жолын жайлаған ауа, газ ... ... ... ... бұл жол "өлі" ... деп, ал ... ауа "өлі" кеңістік
ауасы деп аталады. Өлі кеңістік көлемін анықтау үшін ... ... ... ... ... толтырады да гипс қатқан соң оны басқа бір ыдыстағы суға
салады, ... ... су ... ... өлі ... өлшенеді. Ол орта
есеппен 140-150 мл. "Өлі" кеңістік көлемі ауа жолы ... ... және ... ... ... ету қабілетіне
қарай ол ұдайы өзгеріп отырады. Сондықтан "өлі" кеңістік анатомиялық және
физиология-лық болып екіге бөлінеді.
Анатомиялық "өлі" ... ... қан ... ... ... ... ... альвеолалардың санына байланысты (2-
сурет).
Физиологиялық "өлі" кеңістік альвеолалық, желдетіліс ... ... ... ... ... байланысты.
Альвеолалық желдетіліс (VA) деңгейі меи қан айналысының кіші ... ... қан ... (Q) ... өзгеріп отыруына байланысты
физиологиялық өлі кеңістік бірде ... ... ... ... Бұл
тәуелділікті альвеолалық желдетіліс (ҮА) көрсеткішін қан ... ... бөлу ... (ҮА: Q) ... ... ... үрдісі аяқталған сәтте физиологиялық "өлі" кеңістік
ҮА: Q = ... ... Бұл ... желдетіліс көрсеткішінің
қанайналымының кіші шеңбері арқылы бір минутте ... қам ... ... ... яғии "өлі" ... ... керсетеді.
Егер QА:Q=1-ден жоғары болса, альвеолалық желдетіліс қан ... коп ... яғни ... газ ... ... төмен екенін,
басқаша айтқанда "елі" кеңістік аумағының кеңейгенін көрсетеді.
Желдетіліс мен қан ағысы (перфузия) өкпенің әр жерінде әртүрлі, ... қан ... ... не ... жоқ. ... қан ағысы әдеттегідей
болса да желденбейтін альвеолалар болады (2-сурет). Сонымен "өлі" кеңістік
аумағының ұлғаюы газ ... ... ... Оның ... ... мен ... қабырғасындағы көлемдік қам айиалу
жылдамдығына байланысты, сондықтан да бұларға әсер ететін әртүрлі себептср
"өлі" ... ... ... ... ... бронх еттері жиырылса,
альвсолалар қабынса ауаның өкпеге өтуіне ... ... ... ... ... "өлі" кеңістіктің мынадай биологиялық маңызы бар:
1. Ауа ... ішкі ... ... ... ... ұдайы Дымқылданып
тұратын болғандықтан өкпеге өтіп бара жатқан ауа да ... ... ... жолы ... ... ұдайы дымқыл күйінде сақталады.
2. "Өлі" кеңістік ауаға ілесіп келген шаң-тозаңды, ондағы микробтарды
одан әрі өткізбейді, сөйтіп ... ... ... адам ... ... ... ұсақ ... шырышты қабықтың бетіне қонады да, осы
арадағы кірпікше эпителийдің ... ... ... ... ... топталып қалса, жөтелу, түшкіру, ... ... да ... "Өлі" ... ... ... суықтан сақтайды, ауа жолындағы
шырышты қабықтың қан тамырлары кеңейсе суық ауа жылынады, ал тарылса ... ... ... ... ... ... ... ұдайы бірқалыпты ұсталады.
Өкпе мен тіндегі газ алмасу
Дем алғанда өкпеге кіретін атмосфералық ауа мен деммен бірге ... ... ... ... әр газдың мөлшерін жеке салыстырып
өкпе альвеоласындағы ... мен қан ... ... өту бағытын
байқауға болады.
Негізгі газдар атмосферада, оның жеке қабаттарында ... бір ... Адам дем ... осы ... ауа ... енеді, ал өкпедегі
альвеолалық ауа мен дем ... ... ... оттегі мен көмір қышқыл
газ мөлшері ұдайы ... ... ... ... ... қышқыл газ көбейді
(1-кесте).
1-кесте
Құрғақ ауаның құрамы (% есебімен)
|Ауа құрамы |О2 |СО2 |М2 және ... ... ... ... ... |79,03 ... ... шығатын ауада |16,0 |4,5 |79,5 ... ... |14,0 |5,5 |80,5 |
| ... ... ... ауа мен альвеолалық ауадағы оттегі мен көмір
қышқыл газ ... ... ... ... ... ... ... көмір
қышқыл газ азырақ: альвеолалық ауа өкпеден шығарда тыныс жолындағы ("өлі"
кеңістіктегі) атмосфералық ауамен араласып кетеді.
Өкпеде газ ... ... ... - ... ... ... мен ... Атмосфералық ауамен альвеолалык ... ... ... салыстырсақ, оттегінің атмосферадан қанға,
ал көмір қышқыл ... ... ... өтетіиін байқауға болады.
Белгілі бір тін мен қан құрамындағы газдардың алмасу тәртібін білу үшін
алдымен қандағы газдардың ... жайы мен ... ... ... қысымын) анықтап алу қажет.
Әрбір газ қанда еріген не ... ... ... ... ... ... ... тек еріген газдар өтеді.
Газдар қан айналысының үлкен және кіші шеңберлеріндегі капилярлардан
бір тәртіппен өтеді, сондықтан өкпеде немесе белгілі бір ... ... ... ... карауға болады. Әрбір газ бір және бірнеше ... өте ... Оның өтуі ... екі жағындағы меншікті
қысымға, ондағы ... ... ... айтқанда, газ бір жерден
екінші жерге ... ... ... ... ... ... диффузия жолымен
кешеді.
Ауадағы газдың меншікті қысымын білу үшін алдымен оның ... ... және ... газдардың жалпы қысымын анықтап алу қажет. Мысалы,
атмосфералық ауа қысымы (Р) ... ... ... 760 мм, ... ... 20,94% ... онда оттегінің меншікті қысымы (РО2)
=760x20,94/100= 159 мм-ге тең болады. Ауадағы басқа газдардың да ... ... ... ... ... ... анықтауда оның құрамындағы су
буының қысымыи (с.б. 47 мм) жалпы қысымнан алып ... ... ... ... ауадағы мепшікті қысымы сынап бағанасы бойынша
99,8 мм ... ... газ ... 1858 ж. И.М.Сеченов анықтаған. Әр газдың
меншікті қысымы қанда кернеу күшіне тең ... ... және ... газ тепе-теңдігі пайда болады. Ал газдың ... ... ... ... ... ол "ери" ... кернеу күші жоғары болса, ... ... ... ... күші деп бір молекула газдың ерітіндіден сыртқа шығуға жұмсайтын
күшін айтады.
Газдың еруі ... ... ... үстіндегі қалпында
сақталған газдардың көлемі мен мөлшеріне, ерітіндінің температурасына ... ... ... ... ... ... көшуі мен ерітінді
үстіндегі газдар ... ... ... ... ... ... ерітіндіден бос газдар арасына шығаратын күшін газдың
сұйықтықтағы кернеуі деп атайды.
Бір жағынан ... ... ... ... ... ... ... газдыц артерия мен венадағы, сондай-ақ тіндегі ... ... ... отырып, газ диффузиясының бағытын анықтайды (2-кесте).
2-кесте
Оттегі мен көмір қышқылды газдың меншікті қысымы және кернеу күші
(сынап бағанасы ... мм ... ... |Альвеолада Венада |Артерияда Тінде ... | 100 → 40 | 100 → 20 ... | 40 → 46 | 40 → 60 ... айналысының кіші шеңберіндегі капиллярларда, оттегінің меншікті
қысымы венадағы кернеу күшінен 60 мм ... ... мм с.б.), ... ... ... ... ... сөйтіп вена қаны артерия ... Вена ... ... ... ... ... күші ... қысымнан 6 мм жоғары (46-40 = 6 мм. с.б.). Айырмашылықтың аздығына
қарамастан көмір қышқыл газ ... ... ... Бұл ... ... ... - СО2 қанда тез еритін газ, оның ... ... ... ... жоғары.
Қан айналысының үлкен шеңберіндегі капиллярлардағы оттегі артериядан
тінге ауысады, өйткені оттегінің қандағы ... күші ... ... ... ... бойынша 80 мм жоғары (100-20=80 мм.с. б.).
Көмір қышқыл газдың тіндегі кернеу күші ... 20 мм ... да ... ... газ тіннен қанға ауысады (60-40=20 мм. с. б.).
Сонымен қандағы, тіндегі газдардың диффузия арқылы бір жерден екінші
жерге өтуі, ... ... ... ... екі ... меншікті
қысымына, мүвдағы айырмашылыққа байланысты. ... т.б. ... ... ... ... қысымы төмен жаққа қарай ойысады. Мұнымен бірге газ
диффузиясына басқа да факторлар әсер ... ... газ ... ... және
арнайы әсер ететін себептер деп екі топқа ... ... әсер ... ... Газ ... ... ... Мәселен, көмір қышқыл газдың
бұл ... ... 24 есе ... ... көмір қышқыл газдың
меншікті қысымы аз болса да мембрана арқылы өте алады.
2. ... ... ... Бұл ... ... ... ... диффузиясы да соғұрлым шапшаң болады.
3. Минут сайын қанға өтетін газ ... қан ... ... ... мен вена арасындағы көпіршелер қан айналысына қатысады да
капиллярдағы қанның ағысын, оның шапшандығын ... ... бұл да ... әсер ... ... газ ... ... әсер ететін себептер:
1. Өкпедегі ауаның көлемі. Бір минут ішінде өкпеге кіріп шығатын ауаның
көлемі өсіп қан ... ... ... өкпе мен қан арасында газ ... Өкпе ... қан мен ... ... ... ... мен ... эпителиінің жұқалығы (4 мкм), қандағы газдар мен
альвеоладағы ауаның өзара жанасу ... Егер ... екі ... ... жіберсе, олар 100 м2 орын алар еді. Газдардың ... ... ... ... ... ... да ... Ал
ауру адамда өкпенің газдармен беттесу ... ... ... бұл ... ... ... Оксигемоглобиннің тін капиллярында ыдырау дәрежесі мен қанда еріген
газ көлемінің өсуі - бұлар жоғары болса, тінде газ ... ... ... ... бір ... ... мұқтаждығы - мембрана арқылы тек еріген
газ ғана өте алады, оксигемоглобин тез ыдырап, оттегі неғұрлым көп ... ... ... тез өтеді дедік. Осы жағдайда тін оттегіне неғұрлым
мұқтаж болса, ол оттегін соғұрлым тез сіңіреді.
Денеде газ ... ... ... заңға бағынады, бірақ оған
көптеген биологиялық үрдістер әсер ете алады. Мәселен, орталық жүйке жүйесі
биологиялық ... ... ... мембрана өтімділігі, қан
айналысының жылдамдығы) өзгерте отырып физикалық үрдістерді де реттейді.
Газдардың қан ... ... ... ... қажет газдар өкпеден тінге, тіннен өкпеге
қанмен жеткізіледі (тасылады). Оттегі мен ... ... газ, ... ... ... ... енеді. Алғашқы аталған екі газдың мөлшері артерия
мен венада бірдей емес (3-кесте), ... ... ал ... ... қышқыл
газ көбірек. Өкпеде оттегі ауадан қанға қарай, көмір қышқыл газ ... ... Ал ... ... ... ... ... көмір қышқыл газ
тіннен қанға көшеді (ауысады). Азот - газ ... ... ... Оның ... (1%) ... мен вена ... ... болады.
Газдардың қай-қайсысы да қанда химиялық қоспа және бос ерітінді күйінде
кездеседі.
3-кесте
Газдардың қандағы мөлшері (%)
|Қан ... ... |
| |О2 |СО2 |N2 ... |18-20 |52 |I ... |12-14 |58 |I ... газ ... (g) есептеп шығару үшін сол газдың еру коэф-
фициенті (L), жалпы (Р) және меншікті ... (Н), ... ... (V) ... ... еру ... - 0,0212 көмір қышқыл газда
(С02) - 0,510 азотта (N2) - 0,011. Еріген газ мөлшері:
формуласы бойынша есептеп ... ... ... §СО2 - 2,5%-ке, § К2 - 1%-ке тең, яғни ... ... ... олардың қандағы жалпы көлемімен салыстырсақ, О2 мен
СО2 еріген мөлшері өте аз, ал азот қанда тек еріген ... ... қан ... тасымалдануы
Оттегі көбіне гемоглобинмен қосылып оксигемоглобин ... ... ... ... ... ... ... олардың
атмосферадағы меншікті қысымына байланысты. Оттегінің меншікті ... ... ол ... (әсіресе еріген оттегі) көбейе түседі. Ал
капилляр эндотелиінен тек еріген газ ... ... ... орай ... де ... өтеді. Оттегінің бұл қасиеті медицинада емдеу ... ... ... ... яғни ... ... ... Адам оттегіне толы қысым камерасына (барокамераға) кіргізіледі де
оттегінің қандағы меншікті ... ... ... ... қанда
гемоглобин оттегімен әрекеттесіп, түгелдей ... ... ... ... де арта түседі, сөйтіп қан әбден оттегіне қанығады.
Гемоглобиннің толық оксигемоглобинге айналуы, яғни 100 мл ... ... ... ... ... ... қанығу сыйымдылығы деп саналады.
Әдетте бір литр қанның оттегіне деген сыйымдылығы 180-200 мл. Мұны қандағы
гемоглобин ... ... ... ... ... Бір ... ... 1,34
мл оттегімен әрекеттесетіні белгілі. Демек, бір литр қанда 140 г гемоглобин
болса, осы санды 1,34-ке көбейтіп, қанда қанша ... бар ... ... ол ... мл/л ... ... қанынан тінге түгелдей өтпейді, оның біразы вена қанында
қалып қояды.
Оттегінің артерия қанынан ... ... ... ... ... сіңіру
(пайдалану) коэффициент деп атайды. Мұны білу үшін артерия қанындағы оттегі
мен вена ... ... ... арасындағы айырмашылық есептеп
шығарылады да, бұл артерия қанының оттегі сыйымдылығына ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы артерия қанында 200
мл/л-ге, венада 120 мл/л-ге тең екені ... ... ... ... ... ... ... отырған адамда ол 30-40%;
қара жұмыс істеп көп күш ... ... ... ... Зор ... ... ... оттегін сіңіру коэффициенті әдеттегіден әлдеқайда
жоғары болады. Демек, оттегінің сіңіру коэффициенті ағзалар мен ... ... ... ыдырауы (диссоциациясы). Қан айналысының үлкен
шеңбері капиллярларында оксигемоглобин ... ... ... ... ... ... сол ... тінге өтеді. Оксигемоглобиннің түзілуі
мен ыдырауы ... ... ... ... ... ... ... қисық сызықпен көрсетуге болады.
Гемоглобин сұйықтығындағы оттегінің кернеу күшін ... ... ... ... бағанасы бойынша 40 мм-ге жеткізсе, гемоглобиннің
75%-і, ал 60 мм-ге жеткізсе, 90%-і оксигемоглобинге айналады. ... ... одан да ... ... 100 ... ... көтерсе, оның мөлшері
небәрі 10% өседі. Оттегінің кернеу күшіне байланысты оксигемоглобиннің
мөлшерін ... ... ... ... ... ... кернеу күшінің жоғарылап төмендеуі мен оксигемоглобиннің түзілуін
немесе ыдырауын көрсететін сызық түзу емес ... 8 ... ... ... ... ... ... кернеу күші мен оксигемоглобин түзілуінің
арақатынасына әртүрлі факторлар әсерін байқауға, сөйтіп олардың биологиялық
мәні туралы тиісті қорытынды жасауға болады.
Белгілі бір тін ... ... ... күші с. б. б. 70 ... ... оксигемоглобин өте тез ыдырайды да оттегінің сол ... ... ... ... тін ... оттегінің тінге өтуіне
қажетті жағдай ... ... адам ... ... ... ... шар ... айталық 2000 м ке көтерілсе, оттегінің меншікт-қысымы
альвеолалық ауада с. б к 70 мм-ге дейін ... ... ... ... оксигемоглобин мөлшері 93%-дан аспайды, яғни әдетгегіден 3% ... ... ... оксигемогло-биннің ыдырауы жеделдей түседі. Оттегінің
нақты бір тінге сіңу дәрежесі де артады. ... орай ... ... ... ... ... ... сызығы гемоглобиннің оттегін өзіне қосып алу
не сол қосылған оттегін бөліп ... ... де ... Гемоглобиннің
бұл қасиеті, біріншіден, оттегінің ... ... ... ... ... ... ... тектестігіне байланысты.
Гемоглобиннің оттегімен тектестігі эритроциттердегі 2,3 - ... ... оның ... ... орнына байланысты өзгеріп
отьфады. Оттегінің кернеу күші төмендесе 2,3 - дифосфоглицерат гемоглобин
молекуласының орта шеніне ... ... да, ... ... ... ... ... орай оксигемоглобиннің ыдырау күші
де арта түседі. Оксигемоглобиннен бөлініп, босап шыққан ... тез ... ... ... ... оның ... қарқыны қандағы көмір қышқыл
газдың кернеу күшіне ... Тін ... ... ... ... күші 40 ... ... оксигемоглобин жедел ыдырай бастайды.
Мұнымен қатар қанда Н+ ... ионы ... дене ... аздап көтерілсе
де оксигемоглобин тез ыдырайды. Оксигемоглобиннің ыдырау дәрежесі тіннің
оттегін пайдалануына да ... ... ... ... көп ... тотығу үрдісінің жылдамдығына тәуелді. Қорыта келгенде, нақты бір тінде
тотығу үрдісі күшейген сайын қанда көмір қышқыл газ ... ... ... ... ... ... және ... қызуы көтеріледі. Осының бәрі
қосылып, қан айналысының үлкен шеңберіндегі капилларларда оксигемоглобин
ыдырауын ... сол ... ... ету ... Ал ... кіші ... қарама-қарсы жағдай туады: көмір қышқыл газ,
сутегі иондары азаяды, өкпе тінінің қызуы төмендейді және ... ... ... ... бәрі ... ... ... газының тасымалдануы
Қан айналысының үлкен шеңберіндегі капиллярларын жайлаған көмір қышқыл
газы тіннен қанға ... Оның ... ... ... 52%, венада 58%-ке
жетеді. Мұның 4,5%-і карбогемоглобин, 2,5%-і жәй еріген газ, 51%-і химиялық
қосынды (көмір кышқылы, оның тұздары- ... ... кіші ... ... артық көмір қышқыл газ
(6%) альвеолаға өтіп, ондағы ауамен бірге сыртқа шығады. Вена қаны ... ... ... кышқыл газдың қан арқылы тасымалдануы, қызыл қан
түйіршіктері - эритроциттерден қан ... ... сол ... ... ... ... (4-сурет).
Жасушада үздіксіз түзілетін көмір қышқыл газ алдымен плазмаға, одан әрі
эритроцитгерге өтіп, осмостық қысымын жоғарылатады да ... оған ... ... ... ... қатысуымен көмір қышқылы
түзіледі:
С02 + Н2О →Н2С03
Плазмада карбоангидраза ферменті болмайды, сондықтан онда ... ... ... ... ... тез ыдырай бастайды:
4-сурет. Оттегінің қанға сіңуі мен көмір қышқылды газдың сыртқа шьну
мезгілінде ... ... ... ... мен демшығару механизмін
көрсететін Дондерс моделі.
1-трахея; 2-шыныдан жасалған көкірек; 3-өкпе; 4-резеңкеден жасалған көкет;
5-көкірек қысымын ... ... ... СО2 ... ... байланысты оксиге-моглобиннің
диссоциясы.
а - қалыпты жағдайда (СО2 с.б. 40 мм); б - СО2-дың кернеу ... ... ... ... ... ... ... көрсететін сызықтар.
2-сурет. Капиллярлық қан ағымы мен ... ... ... ... ... 1 - ... өлі ... - ауа жолы; 2
-қан ... ... ... ... ... 3- қан тамырсыз
желденетін альвеола; 4 - қан ... ... ... ... 5 - ... ... қан; 6 ... венасынан шығатын қан.

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Микроорганизмдердің тыныс алуы8 бет
Негізгі тыныс алу жолдары. Амфорикалық тыныс алу6 бет
Негізгі тыныс алу шулары, амфорикалық тыныс алу9 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу9 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу жайлы3 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу жайлы ақпарат6 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу жайлы мәлімет8 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу туралы9 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу туралы ақпарат8 бет
Негізгі тыныс алу шулары. Амфорикалық тыныс алу туралы мәлімет4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь