Нарықтық экономикада ақшаның экономикалық маңызы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

I НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДА АҚШАНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1.1 Ақшаның қоғамдық өндiрiсте ерекше тауар ретiнде пайда болуы ... ... ... 5
1.2 Aқшаның қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .8


II АҚШАНЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ ҚАЛЫПТАСҚАН ТЕОРИЯЛАРЫ ... ... ... ..12

2.1 Ақшаның металдық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.2 Ақшаның номиалистiк теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
2.3 Ақшаның сандық теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .18
2.4 Ақшаның монетаристік теориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.5 Кейнстік теория ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...23


III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСI ... ... ... ... ... .25
3.1 Қазақстан Республикасы ақша жүйесінің қалыптасуы мен дамуы ... ... ...25
3.2 Қазақстан Республикасы ақша жүйесін реттеудегі монетарлық саясат және оның бүгінгі таңдағы іске асу барысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...30


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
Нарықтық экономикада ақша және ақша қатынастары маңызды элемент болып табылады. Себебі, ақша арқылы нарықта тауарлардың бағалары белгіленеді және осы бағаның төңірегінде нарықтағы сұраныс пен ұсыныс, бәсекелік орта қалыптасады. Осыған байланысты нарықтық экономикада ақша экономиканы ынталандырушы, барлық экономикалық қатынастар мен қызметтердің бастапқы әрі соңғы нәтижесі болып табылады. Ақшаның экономикадағы мәнін оның атқаратын негізгі қызметтерінен де көруге болады.
“Ақша” - жалпыға бiрдей эквивалент, ерекше тауар, онда барлық басқа тауардың құны бейнеленедi және оның делдал ретiнде қатысуыменнен тауар өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi.
Қазiргi жағдайда ақша шаруашылық өмiрдiң ажырамас бөлiгi болып табылады. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi алғышарттарды құрайды. Бiрақ кез-келген зат тауар бола алмайды. Егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, онда оны дайындауға кеткен уақыттың рәсуә болғаны; мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да әрбiр тауар қажеттi тұтыну құның алу құралы бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол ақша”
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын «Ақша теориясының дамуы» деп алдым. Бұл тақырыптың өзектiлiгi ақша экономикада ең маңызды категорияның бiрi және экономиканың әр кезенiнде ақшаны реформалап отырудың қажеттiлiгiнiң маңызы ерекше. Оны мына теңдестiрулерден көруге болады: “ Ақша – жалпыға бiрдей эквивалент ” , “ Ақша – ерекше тауар ” , “ Ақша зат емес, ол қоғамдық қатынас ” , “ Ақша – еңбек өлшемi ” , “ Ақша бастапқы капитал ” деп аталуы тегiннен – тегiн болмаса керек. Тақырыптың өзектілігі сондай-ақ ақшаның экономикадағы маңыздылығын, оның бүкіл шаруашылықты ынталандыру қасиетін, өзіндік ерекшеліктерін және басқа нарықтар секiлдi ақша нарығында да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн тиiмдi болып табылады. Сондықтан осы ақша, ақша нарығының қызмет етуiн жақсарту өз егемендiгiн ендi ғана алған елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық экономиканы ынталандыру және инфляцияны азайтып, тұрақты экономикалық өсуге қол жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Ақша экономикадағы ролiн өзiнiң атқаратын негiзгi қызметтерi арқылы орындайды. Ақшаның әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк - экономикалық маңызының белгiлi бiр жағын мiнездейдi.
1. Ақша, несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. Сейiтқасымов. – Алматы: Экономика, 2001ж. - 466 б.
2. С.Б. Мақыш, Оқу құралы / “Ақша айналысы және несие” – Алматы, Қазақ университетi, - 2004ж. – 248 бет.
3. Баян Көшенова, Оқу құралы / Ақша, несие, банктер, валюта қатынастары, - Алматы: “Экономика” 2000ж.
4. Деньги, кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И Ловрушина, Изд.
2-е, - Москва: 1999г.
5. Бункина М.К. / Деньги, банки, валюта, Учебные пособие – Москва, 1994 – 173 с.
6. Абрамова М.А., Александрова Л.С. / Финансы, денежные обращение и кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
7. Агапова Т. А., Серегина С. Ф. - Макроэкономика : Учебник. – МГУ. - Изд-во “Дис”. - 1999. – 416с.
8. “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi бар жарлығы // 12.11.1993.
9. “Қ.Р-ның ақша жүйесi туралы” Қ.Р-ның Заңы // 13.12.1996.
10. Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 1997 ж.
28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының Заңы.
11. «О текущей ситуации на финансовом рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2008 г. 2-3 стр.
12. Статистический ежегодник. Алматы. – 2008г.- 446 с.
13. Сайденов А.Г. «О перспективах развития денежно-кредитной политики и других направлениях деятельности Национального Банка» // Банки Қазахстана, №12, - 2008 г. 2-4 стр.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз релизi 2008 13 қаңтар // Банки Казахстана №1 2008г
        
        ЖОСПАР
Кіріспе
............................................................................
....….………..…..................3
I НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДА АҚШАНЫҢ ЭКОНОМИКАЛЫҚ МАҢЫЗЫ
............................................................................
......................................5
1. Ақшаның қоғамдық өндiрiсте ерекше тауар ретiнде пайда ... ... ... қызметтері
.........................................................................
................8
II АҚШАНЫҢ ДАМУЫНДАҒЫ ҚАЛЫПТАСҚАН ТЕОРИЯЛАРЫ .......…….12
2.1 Ақшаның металдық теориясы……………………………………………….13
2.2 ... ... ... сандық теориясы…………………………………………………....18
2.4 Ақшаның монетаристік теориясы……………………………………………..20
2.5 Кейнстік
теория......................................................................
.............................23
III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСI…………………25
3.1 Қазақстан Республикасы ақша жүйесінің қалыптасуы мен ... ... ... ... ақша ... ... монетарлық саясат және
оның бүгінгі таңдағы іске асу барысы ... ... ... ... ақша және ақша қатынастары маңызды элемент болып
табылады. Себебі, ақша арқылы нарықта тауарлардың бағалары белгіленеді және
осы ... ... ... сұраныс пен ұсыныс, бәсекелік орта
қалыптасады. Осыған байланысты нарықтық экономикада ақша ... ... ... ... мен ... ... ... нәтижесі болып табылады. Ақшаның экономикадағы мәнін оның атқаратын
негізгі қызметтерінен де көруге болады.
“Ақша” - ... ... ... ... ... онда ... ... құны бейнеленедi және оның ... ... ... өндiрушiлер арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы
үздiксiз жасала бередi.
Қазiргi жағдайда ақша ... ... ... ... ... ... тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы объективтi
алғышарттарды құрайды. ... ... зат ... бола ... ... құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан ... оны ... ... ... ... ... мұндай бұйым тауарлық
формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да ... ... ... ... алу ... бола отырып , өзiнiң өндiрушiсiне
қатынасы бойынша айырбас құны ретiнде көрiнедi. “Айырбас құн ... ... ... және ... бiрге өз бетiнше өмiр сүретiн тауар, ол
ақша”
Сондықтанда мен курстық жұмысымның тақырыбын ... ... ... ... Бұл ... өзектiлiгi ақша экономикада ең ... бiрi және ... әр ... ... реформалап
отырудың қажеттiлiгiнiң маңызы ерекше. Оны мына ... ... “ Ақша – ... ... ... ” , “ Ақша – ... тауар ” ,
“ Ақша зат емес, ол қоғамдық қатынас ” , “ Ақша – ... ... ” , ... ... ... ” деп аталуы тегiннен – ... ... ... ... ... ... ... маңыздылығын, оның
бүкіл шаруашылықты ынталандыру қасиетін, өзіндік ерекшеліктерін және ... ... ақша ... да ақшаға сұраныс пен ұсыныс болады. Ақша
нарығының тепе-теңдiгi экономика дамуы үшiн ... ... ... осы ... ақша нарығының қызмет етуiн ... өз ... ғана ... елiмiз үшiн ең маңыздысы. Әсiресе ол ұлттық ... және ... ... тұрақты экономикалық өсуге қол
жеткiзуге өз септiгiн тигiзедi.
Ақша экономикадағы ... ... ... негiзгi қызметтерi арқылы
орындайды. Ақшаның әр ... ... ... ... ... ... ... байланысының формасы ретiндегi ақшаның ... ... ... ... бiр жағын мiнездейдi.
Ақша – қаржы ... бола ... ... ... эквивалентiнiң
тиянақталған түрi. Құнның эквиваленттiк формасы. Оның ... ... ... ... ... осы ... ... орындаудағы негiзгi мiндеттерiм
келесiдей:
• Ақшаның жалпы экономикалық ... ... ... оның
түрлерiн және экономикадағы негiзгi қызметтерiн талдау;
• Ақша айналысының механизмiн және одан туындайтын ақша теорияларының
қазiргi даму ... ... Ақша ... iске асу ... және оны ... ... Ақша айналысының негiзгi көрсеткiштерi болып табылатын ақша базасы
және ақша агрегаттарын қарастыру және олардың елiмiздегi ... ... ... ... атап ... ... ... ақша масасы мен қолма-қол ақшалардың арасалмағы
туралы талдау ... ... ... ... отырған жаңадан бағыт алған ақша-несие
саясатының ақша айналысын реттеудегі мәні атап өту болып ... ... ... ... ... орны мен рөлін, ақша
қызметтерін талдауды курстық жұмысымның тақырыбы ретінде ала отырып ... ... ... орындамақшымын: ақшаның жалпы экономикалық
категория ретiндегi маңыздылығын, оның түрлерiн және экономикадағы негiзгi
қызметтерiн талдау; ақша ... ... және одан ... ... ... даму ... анықтау және ақшаның ... ... ... талдай отыра, олардың маңыздылығын ашу
болып табылады.
Ал 1999 жылы ұлттық ... ... және ... ... еркiн рыноктық түрде дамыту үшiн еркiн айналымға жiбердiк.
Бүгiнгi таңда ұлттық валютамыз күннен-күнге ... ... ... ... ... жол ... жұмысымды орындау барысында келесі авторлардың ғылыми
еңбектерін қолдандым: О.И Лаврушина, С.Б. ... Баян ... ... және т.б. авторлар еңбектері. Сондай-ақ еліміздің ... ... ... «Банки Казахстана» мен «РЦБК»
журналдарын пайдаландым.
I НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКАДА АҚШАНЫҢ ... ... ... ... қоғамдық өндiрiсте ерекше тауар ретiнде пайда болуы
Қоғамдық өндiрiс дамыған сайын, айырбас операциялардың ... ... ... ... ... ... ... болды.
Ақшаның қарапайым, тұңғыш формалары осылайша дүниеге келдi. Әр халықта, ... ... ... шығу ... ... ... және ... әр
түрлi болды. Алайда осындай әр түрлi ... ... ... ... ... ... ... ете алмады. Ақыры тауар ... ... ... асыл ... ... және ... ... Бiрте-
бiрте осы ақшаларға таңба басылып олар монеталарға айналды. ... ... ... көп ... әр ... формада және күрделi сипат алғанға
дейiнгi кезеңде ақша теориялары ылғи да даму ... ... Оны ... ... болу ... де көре ... өмiр сүруiндегi объективтiк қажеттiлiк ол ... ... ... ... болуына негiзделедi. Кез келген тауар ... ... ... ... ... ... және ақша бiр – ... Ақша айналысы болмаса, онда тауар айналысы да болмайды.
Ақша - жалпыға бiрдей ... ... ... онда ... тауардың құны бейнеленедi және оның ... ... ... ... арасында еңбек өнiмдерiнiң ... ... ... ... дами отырып, тауар болып қала бередi, бiрақ ... ... ... ... ... эквивалент ролi тарихи түрде ... ... ... тауарлардың құндылығын ... оның ... ... ... ... ... ... жаратпайды. Алтынға бұл қасиет қоғаммен берiлгген”.
Ақша ежелгi заманда пайда болды. Олар ... ... ... шарт және өнiм ... ... ... – бұл сату немесе
айырбастау үшiн жасалынған еңбек өнiмi. Адам ... ... ... ... ... ... тудыра отырып, тауар формасын
қабылдайды. Заттардың тауарға айналуы ақшаның пайда болуындағы ... ... ... ... зат ... бола ... ... құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам ... ... оны ... ... ... ... ... Мұндай бұйым тауарлық
формаға ие емес, өйткенi оның қоғамға қажетi шамалы. Сондықтан да ... ... ... құның алу құралы бола отырып , ... ... ... ... құны ... көрiнедi. “Айырбас құн тауарлардың
өзiнен бөлiнiп шыққан және олармен бiрге өз ... өмiр ... ... ол
ақша”.
Тауар айналысының тарихи эволюциялық даму процесiнде жалпы құндық
эквивалент немесе рәсiмделiнбеген ақша ... әр ... ... Әрбiр тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалнтiн алға тартады.
Сонымен, бiрiншi, iрi ... ... ... мал ... ... мал (iрi ... айырбас құралына айналды. Шалғынды
аудандарда – жылқы, сиыр және қой, ал шөл және ... ...... ... – бұғы ... эквивалент қызметiн атқарады. Бұған бiрнеше мысалдар
келтiруге болады: ... сөзi ... ... ... (мал) ... “Рупа” (мал) сөзi ... ақша ... ... ... ... қауымдық құрылыс кезiнде бiр тауардың басқа бiр тауарға
айырбасталынуы барысында, айырбас құнның жай ... ... ... ( 1 ... = 5 ... 1 қой = 1 қап бидай).
Тауар өндiрiсiнiң өсуiне байланысты кездейсоқ айырбас жиiленедi. Жалпы
тауар массасының iшiнен барынша жиi ... ... ... құнның жай формасы толық формаға өте бастады. Осыдан келiп, құнның
толық немесе кең ... ... ... ... ... ... ... басталды. Бiрақ оның ролi бiр тауарға нық бекiтiлмеген едi. ... ... ... ... ... бiр ... көптен атқара бастады
және осы тауарлар ақша деп аталынды. ... ... ... ... ... ... сөзiнiң шығуы да малмен байланысты, өйткенi ескi герман
тiлiнде бұл сөз мал басы ... ... ... ... ... ... көрсеттi.
Солтүстiк халықтары ең бiрiншi ... ... ... жүндi
пайдаланды. Ежелгi скандинавтар көлемi бойыша әр түрлi ... ... ... ... ... ... ... Жылы теңiздердiң
жағасын мекендеген ... ... ... ретiнде бақалшақ ақшаларды
пайдаланды. Көлемi түймедей ... ... ... ... ... ақшалар тауар ақшалардың ең бiр тұрақты формасы ... ... ... ... ... өмiр сүре отырып, олар ешкандай
өзгерiске ұшыраған жоқ.
Әлемде әр түрлi ... ... ... ... аралдары
тобына кiретiн ява аралдарында осы ... ... ... ... қызмет етедi. Олардың формасы дөңгелекше тас түрiнде ... ... ... еске ... ... ... диаметiрi
бiрнеше метрге жетедi. Сауда ... ... ... ... ... ... ... өшiрiп, өзiнiң белгiсiн соғады.
Өнер мен жер ... ... ... ... ... ... бiркелкiлiк мiнездемелерi бар
эквиваленттер пайда болды. Бұл аз ... ... ... – зәйтүн майы
, күрiш , кофе, какао, құйма түрiндегi тұздар т.б.
Жалпы эквивалент ретiнде ... ... ... Ежелгi
Спартта, Жапонияда, Африкада темiр, мырыш, қорғасын, мыс, ... ... ... ... Рим ... ... ... және орта
ғасырдағы ағылшын карольдары мырыш ақшаларды құйды. ... және ... мыс ақша ... пайдаланылды. XYII ғасырда Солтүстiк Америкада
ұсақ төлемдерге қорғасын дөңгелекшектерiн қолданылады .
Металл ақшаларының ... олар - ... ... ... ... кен таралуымен ақша есебiнiң салмақтық
жүйесi нақтылана түстi. Кейiн келе металдардың арасында басты роль ... ... өте ... ... олар ... ... үшiн аса
қажеттi сапаға ие . Монеталардың пайда ... - ... ... кезең болып табылады.
Ақша тауардан дами ... ... ... қала бередi,
бiрақ тауар ерекше жалпылама ... Ақша - ... ... ... ... онда барлық басқа тауардың ... және оның ... ... ... ... өндiрушiлер
арасында еңбек өнiмдерiнiң айырбасы үздiксiз жасала бередi .
Монеталық ақша айналысы тарихында мынадай ... ...... бiрдей эквивалент ролiн екi немесе одан да көп
металл атқарады, яғни айналыста алтын және күмiс монеталар пайдаланылады.
Монометализм – ... ... ... ... бiр ғана металл түрi
( алтын, күмiс, т.б.) қолданылатын ақша жүйесi. /3/
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. римде мыс ... ... ... ж.ж. ... – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... ... сөзi, ... “ақша” , яғни “ақ” сөзiнен күмiс
монетаның түсiне қарап шыққан.
Металл ақшадан ... ... ... ... ... ақша ... өте ... болып келедi және капитализмнiң дамуымен
мүмкiн емес, себебi қымбат ... ... ... құралдарына деген
шаруашылықтың қажеттiлiгiнен әлдеқайда төмен;
2. Монеталардың ... және ... ... ... пен ... монеталарды жасаушылардың монеталарды
бұзуы;
4. Мемлекет шығындарын қағаз ақшаларды жабу үшiн шығарады.
1929 ж. ұлы депрессиядан ... ... ... теориясы өзiнiң күшiн
жоғалта бастады, себебi ... ... ақша ... емес, нақты
экономиканы басқаруға көп көңiл бөлдi.
“Монета” сөзiнiң шығуын римдiктердiң жүрегi саналатын ... ... ... ... яғни сол ... берiлген ақшалай
қаражаттардың көмегiмен Римнiң эпир ханы пиррмен соғыста жеңiске жеткендiгi
туралы аңыз бар.
Алғашқы ... VII ғ. б.э.б ... ... және ... ... ... болды. Бастапқы кезде айналысты алтын монеталармен қатар
күмiс монеталар да қоса жүрдi. Қазiргi кезде алтынның негiзгi экономикалық
қызметiнiң мәнi, оның ... ... ... ... ... ... несие алуды қамтамасыз ету құралы ... және ... ... ... қала ... ... ақша ретiнде қызмет етуiмен барып, одан бiрте – бiрте
монеталар ... бола ... ... ... бөлiнуiмен алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда болуы ... ... ... сипаттайды.
Монета – ол формасы, сыртқы пiшiнi, салмақтық құрамы заңмен бекiтiлген
металдан жасалған ақша белгiсi. Монета бет жағы – ... ... жағы ... ... – гурт ... ... Егер монетаның номиналды құны
құрамындағы ... ... ... ... онда бұл ... ... ақшалар.
Толық құнды еместерi биллонды ақшалар деп аталады.
Алтын айналысы тұсында ... ... ... ... ... ... ... болған:
• алтын өндiрiсi тауар өндiрiсiнiң артынан iлесе алмай, нәтижесiнде
айналыстағы ақшаға деген ... ... өтей ... ... ... алтын ақшалар ұсақ құнды айналымға қызмет көрсете алмады;
• алтын ... ... ... өндiрiстi және тауар айналымын
ынталандырмады.
1.2 Aқшаның қызметтері
Ақша экономикадағы мәнiн өзiнiң атқаратын ... ... ... ... әр ... тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ... ... ... ... ... ... бiр жағын мiнездейдi. Ақша ... ... бес ... ... ... Құн ... және баға масштабы;
2) Айналыс (айырбас) құралы;
3) Төлем ... ... және қор ... құралы;
5) Дүниежүзiлiк ақша.
1) Ақша құн өлшемi қызметi. Ақша ... ... ... ... тауарлардың құнын өлшейдi. Құнның өлшем қызметi тауар өндiрiсi
жағдайында туындайды. Бұл ... ... ... ... өлшемi ретiндегi
қабiлеттiлiгiн бiлдiредi, бағаны ... ... ... атқарады.
Өзiнiң жеке құны бар тауар ғана , құн ... бола ... ... бұл ... ... ақшалар атқарады. Ақша еңбек өлшемi – ол жұмыс уақытын ... ... ... ... ... құн ... қызметiн идеалды, оймен ойлау арқылы орындайды. Яғни
тауардың құнын өлшеу ақшаға ... ... ... сонымен
құнның тауар формасынан ақша формасына айналуы үшiн тауардың бағасын
белгiлесек ... ... ... ... құны, оның бағасы болып табылады.
Баға – тауар құнының ақшалай көрінісі болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... еңбек шығындарымен анықталады, яғни
баға құл тауардың қоғамдық танылған құны ... ... ... ақша ... ... ... бағасы болған жоқ.
Ақшаның өз бағасы болмайды, олардың құны өздерiмен анықталуы мүмкiн емес.
Бағаның ... ... ... тауарларсанын сатып алу мүмкiндiгi бар.
Сатып алу қасиетiмен ерекшеленедi.
Құн өлшеу қызметi ... ... ... ... ... ... көрсетедi. Бiрақ тауардың бағасын анықтау үшiн баға масштабы
қажет. Металл ақша айналысында ... ... ... баға ... тұрақты
етiп ұстады. Металдың салмақтық санын ақша бiрлiгiне бекiттi. Алғаш рет
монеталар соғыла бастағанда баға ... ... ... ... ... Мысалы, фунт стерлинг алғашында күмiстiң фунты есебiнде пайда
болды. ... даму ... баға ... ... ... мазмұнынан
ерекшелене түстi.
Құн өлшемi және баға масштабы ретiндегi ақша қызметтерiнiң арасында
едәуiр айырмашылықтар бар. Құн ...... ... емес ... ... ... ... Ол құн заңымен анықталады. Баға
масштабы және құнды емес тауар бағасын көрсету үшiн ... ... ... ... ... ... ақшалай металдың салмақтық
көлемі деп аталады, ол кез келген елде ақша ... ... және ... тауарлардың бағаларын өлшеу үшін қызмет етеді. Егер ақша ... ... ... онда ... ... әлем ... әр ... теңестіріледі.
2) Ақшаның айналыс құралы қызметі. Ақша айналыс құралы қызметiнде
тауарларды ... ... ... ... Ақшаның айналыс құралын
негiзiнен әйгiлi экономис А.Смит құптаған болатын.
Тауарлар бiр ... ... ... ... ... ... ... дейiн ақша үздiксiз айналыста болады.
Тауар айналысы кезiнде, ақша делдал ролiн атқарады, ал бұл ... алу және сату ... ... уақыты мен кеңiстiгi бойынша сай
келмейдi. Сатушы, тауарын сатғаннан кейiн, басқа тауарды сатып ... ... ... Ол ... бiр ... сату, ал басқа нарықтан ... ... ... ... ақшаның көмегiмен уақыт пен кеңiстiктегi
өзара сай келмеушiлiк жойылды.
Өзiнiң құнын ... ... ... ... тауарларға
қарағағанда, ақшалар айналыс құралы ретiнде барлық уақытта осында ... және ... алу ... ... ... ... ... ақша қызметтерiнiң ерекшелiктерi мыналар:
• Тауар мен ақшаның қарама-қарсы қозғалысы;
• Оны идеалды ақшалар емес, нақты (қолма-қол) ... ... ... бұл қызметiнде тауарларды айырбастау өте тез ... оны ... ... емес ... оны ...... ... бұл, несие және қағаз ақшалар ақшылы тауармен (алтын) байланысты
емес деген сөз емес. Бұл байланыс ... ... ... нарығында жасырын
айналыс болуыменен түсiндiрiледi.
Ақша айналыс құралы қызметiн атқаратын ... ... ... саны өткiзiлуi тиiс тауарлардың ... мен ... яғни ... тиiс тауарлар бағасының сомасы мен анықталады.
Егер ақшаның айналыстағы масасы тауар массасынан көп ... одан ... ... яғни ... алып ... Ақша ... ... қызметі . Тауар айналысы ақша қозғалысы мен
байланысты. Бiрақ ақша қозғалысы ... ... ... қозғаласымен бiр
уақытта тоғысуы тиiс емес. Ақша құнның ... ... ... ... процесiн еркiн аяқтайды. Ақшаның қозғалысы ... ерте ... кеш ... мүмкiн.
Егер тауар мен ақшаның қарама - қарсы ... ... ... ... ақы ... дейiн сатып алынған немесе керiсiнше
болса, онда бұл ... ... ... құралы қызметiн атқарады.
Ақшалар төлем құралы ретiнде тек қана ... ... ... ... ... ... – несие қатынастарына да қызмет етедi.
Барлық ... ... ... етiп топтатуға болады:
• Тауарларды және қызметтердi төлеуге байланысты мiндеттемелер;
... ақы ... ... ... ... ... қаржылық мiндеттемелер;
• Банктiк қарыз, мемлекеттiк және ... ... ... ... Сақтандыру мiндеттемелерi;
• әкiмшiлiк - сот сипатындағы мiндеттемелер және басқалары .
Ақша ... ... ... айналыс құралынан өзара
айырмашылықтары бар. Бұл ... ... ... ... ... ол ... ... алуды аяқтайды. Нәтижесiнде тауарларға қатынасты ақшаның
өз бетiнше еркiн қозғалысы байқалады. ... ... ... ала отырып,
сатып алушы сатушыға ақшаны берудiң орнына, ... ... ... Бұл ... ... ақша ... құралы ретiнде қызмет
атқарады.
Төлем құралы ретiндегi ақшаның қызметi оның ... ... ... ... ... ол ... ... байланысты екенi
анық. Ақшаның төлем құралы ретiде қызмет етуiнiң ... ... ... яғни ... қор және ... жинау қызметтерiнiң туындауының қажет
екенiн көрсетедi.
4) Ақшаның қорлану және қор жинау құралы ретiнде. ... ... ... ... ... ... қорлардың құрылуын талап етедi. Ақшаның
қорлануын қажеттiлiгi Т – А – Т ... екi ... Т – А және А – ... ... қоғамдық формацияға дейiнгiлер үшiн байлықты ... ... ... яғни ... ... қорлануы тән келедi.
Бұл экономикалық дамуға ешқандай да ... ... жоқ, ... олар шын
мәнiсiнде айналыстан тыс жатқан ақшалар балды. Капитализм ... ... ... жүйе және қор ... арқылы пайда әкелетiн капиталға
( өнеркәсiптi немесе сауда ) айналады. ... ... ... ... ... байланысты болады. Айналым капиталын немесе тұтыну
заттарын алу үшiн ең ... ... ... ... тауар тек қана жекелеген қажеттiлiктi анықтайды және олар жалпы
байлықты бiлдiрмейдi. ... ... ... ... ... ... ретiнде байықтың жалпы өкiлiн сипаттайды. Демек , қазына жинау
құралы қызметiн тек қана ... ... ... ... ақшалар орындауы мүмкiн.
Қазыналарды қорландыру – алтын монеталар мен алтын құймаларын жинақтау
түрiнде жүзеге асады. ... ... ... ... ... ... тек
қана ақша айналысын реттеушi ролiн атқарған болатын. Өндiрiстiң және ... ... ... ... ... ... ... шығып
отырады немесе керiсiнше .
Несиелiк және қағаз ақшалар ... ... ... ... ... себебi олардың меншiктi құны жоқ. Бiрақта осы қызмет негiзiнде
олар қорлану қызметiн жүзеге ... ... ... уақытша шығып қалғаннан кейiн олар ... ... ... ақша ... сол ... сақтай отырып, олар
кез-келген уақытта айналысқа төлем немесе айналым құралы ретiнде ... ... да бұл ... ақша ... тұрақтылығы жағдайында, яғни
инфляцияның болуына байланысты ғана мүмкiн.
Тауар өндiрiс жағдайында қорлану екi формада ... ... мен ... есеп айырысу және депозиттiк шоттарындағы
ақшалай қаражат қалдығы түрiнде ұжымдық ... ... ... мемлекеттiк облигациялар.
5) Дүниежүзiлiк ақша қызметi. Тауар шаруашылығының ... ... ... дүниежүзiлiк нарықтың пайда
болуы дүниежүзiлiк ақшалар ... ... ... сбеп ... ... ... құн ... халықаралық төлем және
сатып алу құралы ретiнде қызмт етедi.
Бұл қызметтi бастыпқыда ... ... ... , ал ... ақшалар (шетел валютасы) атқарады. 1867 жылы Париж ... ақша ... ... ... ...... (1944 ж) ... келiсiмге келу, доллар
мен фунт стерлингке ... ... ... ... ... ақшалардың жаңа формалары: СДР – арнайы қарыз алу ...... ... алу ... пайда болды. Ал 1999 ж. 1 ... ... ... ... ... ақша бiрлiгi “еуро” айналысқа
шықты.
Ақша - өндiру мен бөлу процестерiнде адамдар арасындағы ... ... ... ... ... ... эканомикалық категория болып табылады. ... ... ... мәнi оның үш ... бiрiгуiмен
көрiнiс табады. Оларға:
- Жалпыға тiкелей айырбастау ;
- Айырбас құнының дербес ... ;
- ... ... ... ... ... ... айырбасталу формасында ақшаны пайдалану
кез-келген ... ... ... ... бар екендiгiн көретедi, яғни оның өтiмдiлiк ... ... бұл ... ... ... және тек
қоғамдық жиынтық өнiмдi пайдалану және ... ғана ... жер, ... жер асты ... ... және сатып
алынбады. Қазiргi ... ... ... ... ... ... айырбастау формасында ақшаны ... ... ... ... ... дербес формасы ... ... ... ... ... емес. Ақшаны бұл формада
қолдану жағдайлары, олар несие ... ... ... ... өтеу, мемлекттiк бюджеттiң ... ... және ... емес ... ... ... банктер
несиелiк ресурстарды басқа банктерге сатуы және ... ... ... ... тауарды өндiруге жұмсалған
еңбектiң, олардың ақша көмегiмен ... ... ... ... ... ... ... ҚАЛЫПТАСҚАН ТЕОРИЯЛАР
Ақшаның тарихи қалыптасуының осы кезге дейiнгi ... ... және ... ... ... ... ақша
теориясы да ылғи да даму үрдiсiнде болды. Жалпы экономикалық дамуда ақшаның
үш теориясын атап көрсеттуге ... ... олар ... ... ... ... да ... келедi.
2.1 Ақшаның металдық теориясы.
Ақшаның металл теориясы XV-XVII ғғ. ерте кезеңдерінде , яғни
капиталдың ... ... ... ... Бұл теорияның өкiлдерiне
капиталдың алғашқы қорлану кезеңiндегi меркантелистер, ... ... ... ... ... – А.Монкретьен жатады. Оларға қоғамның
байлығын ақшамен өлшеуге, сонымен қатар ... ... ... ... ... тән ... Олардың пiкiрiнше қоғамның нағыз байлығы алтын мен
күмiс, яғни бұлар өзiнiң табиғаты бойынша нағыз ... ... ... ... ... фетишистiк сипатта, себебi бұл ... ... ... ... ... сияқты кез-келген бағалы металл
бола алады, ал ... ... ... ... ... қатынастарын назардан тыс қалдырады.
Аталған теорияны ұстанушылар қоғам байлығының қайнар көзі сыртқы сауда
болып табылады – ... және ... ... ... ... мен ... қамтамасыз етеді – пайымдайды. Қазіргі авторлар ерте ... ...... ... көзі ... ... ... нәтижесінде өндірілген материялдық құндылықтардың жиынтығы емес,
асыл металлдар ... ... ... ... ... олардың
(металл ақша) орнын басатын, яғни қағаз ақшаларға ... ... мен ... ... ... ... деп есептейді.
Ресейде металдық теорияның өкiлi ... ... ... (1771-1839 ж.ж.) болып ... Ақша ... ... ... ... ... – ақшаға тек нағыз бiр ғана ақша
деп қарау керек деген көзқарасы бар. ... ең ... ақша ... деп ... ... қызметтерiн орындауда металдың қатысуы XIX ғ.
теоретиктермен қолданылған. Бұл iс жүзiнде тек бiр тарихи ... яғни ... ... және күрделi формаларына өту кезеңi болды. Алтын
айналысының тар мағынада қолданылуы XIX ғ. ... ... ... Өндiрiстiң дамуы ақша базисiнiң адекватты түрiнiң
болуын талап еттi. Объективтi ... ... ... ... жаңа ... мен ... қалыптасты, олар несиеге негiзделдi.
Немiс экономистерi ақша деп тек қана бағалы металдарды ... ... ... ... ... ... да аталады деген. Ол
кездерi ақшаның металдық теориясы ақша реформасына негiзделiп ... ... ... ... ... экономистерi Ж. Рюэфф және М.
Дебре, ағылшын экономисi Р. Харрд халықаралық ... ... ... ... ... ... 70-шi ... басында жойылған Бреттон –
Вуде валюталық ... ... жаңа ... ... ... тырысқан.
Жекелей алғанда, АҚШ –тың экс-президентi Р. Рейган сайлау алдындағы күрес
кезiнде алтын ... ... ... ... деп ... 1981 ... ол ... болып тұрған кезiнде осы мәселе бойынша арнайы
комиссия құрады, бiрақ ол комиссия алтын ... ... онша ... ... ... келедi. Жалпы алтын стандартының мағынасы нарықтың
күрделенуi, ұлғаюы және дамуымен ... ... XIX ғ. ... ... алтынмонетарлық стандарттың
енгізілуімен металл ақшаның теориясы дүниеге келді. Бұл оның ... ... ... ... (К. Книс және т.б) ақша деп ... ... емес, металға ауыстырылатын банкноттарды да санады.
Екінші метаморфоза бірінші дүние жүзілік соғыстан кейін болды, ... ... ... ... ... ... емстігін
мойындап, алтын монометализмнің жаңа кесілген формаларын: алтын құйма және
алтын – дивиздік стандарттарды енгізуге, ... ... ... металл теориясының үшінші метаморфозасы екінші дүние жүзілік
соғыстан кейін болды. Оның өкілдері ... ... ... ... ... ... енгізуге қажеттілік идеясын ұсынды.
Сонымен, өндірістің, тауар айналымының ... ... ... XX ... тар болып шықты және металл ... ... ... сапалы жаңа төлем әдістері мен ... ... ... ... ...... ... алтын қорымен жасанды түрде үйлестiру
натуралдық айырбас формасына немесе бақыланбайтын ... ... ... ... ... өйткенi алтын қорының өсiмi физикалық
тұрғыдан экономикалық дамуға қарсы тұра алмайды, ... бұл ақша ... тым аса ... ... ... ... салдарынан ақшаның
айырбасталынуы тәрiздi аса маңызды қасиетiнiң ... ... т.б. ... ... кезде алтынның негiзгi экономикалық қызметiнiң мәнi, оның
капиталды инфляциядан сақтау ... ... ... ... ... алуды
қамтамасыз ету құралы болуымен және маңызды өнеркәсiптiк ... ... ... ... ақша ... ... ... барып, одан бiрте – бiрте
монеталар пайда бола ... ... ... ... алғашқы
монеталар пайда болды. Олардың пайда ... ... ... ... ... – ол формасы, сыртқы пiшiнi, салмақтық құрамы заңмен бекiтiлген
металдан жасалған ақша ... ... бет жағы – ... келесi жағы –
реверс, кесiндiсi – гурт болып ажыратылады. Егер монетаның ... ... ... ... ... келсе, онда бұл толық құнды ақшалар.
Толық құнды еместерi биллонды ақшалар деп аталады.
Монеталық ақша ... ... ... ... ...... бiрдей эквивалент ролiн екi немесе одан да көп
металл атқарады, яғни айналыста алтын және күмiс ... ...... ... ... ретiнде бiр ғана металл түрi
( алтын, күмiс, т.б.) қолданылатын ақша жүйесi.
Осылай, б.э. дейiн III – II ғ. ... мыс ... ... 1843-
1852 ж.ж. аралығында – күмiс монометаллизмi 1897 ж. II ... ... ... “акче” сөзi, қазақша “ақша” , яғни ... ... ... түсiне қарап шыққан.
2.2 Ақшаның номиалистiк теориясы.
XVII-XVIII ғғ., ақшаның номалистік теориясы ... ... Дж. ... мен Дж. ... А. Смит болып табылады.
Меркантелистердiң металлизмге қарсы iс ... ... ... ... ... Бұл ... ақша айналмында құнсыз монеталар қаптап
кеткен кезде қалыптасты. Бұл ғалымдар ... ... ... деп және оның
бағасы атаулы құнмен (номинал) және ақша болып ... баға ... деп ... Олар ... тек ... ... ... деп қарастырып, оның құндылық табиғатын толық теріске шығарды. Тауар
өндiрiсi мен ... ... ... ... монеталарды вексель,
банкнот түрiндегi несиелiк айланыс құралдарына ... ... ... ... ... мен ... металдардың арасындағы iшкi байланыстарды
жоққа шығара отырып, номиналистер құн белгiлерiнiң жүру құқығын негiздедi,
ол үшiн ... ... ... ... ... ... ... идеялары төменде келтірілген:
• ақша тамаша есептеу бірлігі болып табылады, оның ... ... құны ... бірдей бөліктері бар тамаша масштаб болып табылатын талған бірлікте
ешқандай ішкі құн болмайды.
Сонымен номиналаистер ақшаның ... ... ... ... ... оларды техникалық айырбас құралы ретiнде ... ... ... ақша – бұл ... ... ... техникалық
дөңгелек, айырбас және сауда құралы. Ол ақшаның құны екi ... ... ие ... Қандай-да бiр заттың пайдалылығын көрсетедi;
• Басқа тауарды сатып алу мүмкiндiгi,
XIX ғ. аяғында және XX ғ. ... ... ... ... ... бастады. Бiрақ бұрынғы номинализмнен айырмашылығы оның объектiсiне
қағаз ... ... мәнi ... экономисi Кнаптың (“Государсвенная теория
денег”, 1905 ж.) еңбегiнде жақсы ... Оның ... ... ... Ақша – ... ... өнiмi, мемлекеттiк билiктiң туындысы;
• Ақша мемлекеттiк хартальдiк төлем құралы, яғни ол ... ... ... ... ... ... ... Ақшаның негiзгi қызметi – төлем ... Ол ... мәні ... ... ... ... реттейтін құқықтық нормаларда, деп
жазды.
1929 – 1933 жж. экономикалық дағдарыс ... ... әрi ... ... Сөйтiп, Дж.М. Кейнс (1930ж. ... о ... ... ... ... ... бесiншi дөңгелегi” деп
хабарлайды. Ол идеалды ақшаларға қоғамның өркендеуiн үнемi қамтамасыз етiп
отыратын қағаз ... ... ... ... жеңiсi деп қарастырды.
Кейнс барлық өркениеттi ақшалар қарапайым түрiнде қалып, ... ... ... асты деп ... ... ... ... американ экономиксi П.
Самуэльсон да болды. Ол ... ... ... ғана ... байланыста
болса, ал алдағы уақытта ақшалар шартты белгiге айналуда деп сендiредi.
“Экономика” ... ол: ... ... ... ... ақшалар
алмастырды. Қағаз ақшалар ақшаның мәнiн, iшкi ... ... ... ол ... ... ... – деп жазды.
Номиналистік теорияның пайымдауынша, қағаз ақша адам ... ... ... ... ал шын ... ақша – ... ... заңдылығы мен айналымның қосымша құралға қажеттілігі туындағаны,
бағалы металдарды өңдеу өндірісінің жетімсіздігі нәтижесінде ... ... ... ... ... қызметі мен өткіншілігі – ... ... ... ... ... болып шықты.
Номинализм үстемдік жағдайға XIX ғ. аяғы мен XX ғ. басында ... ... оның ерте ... ... айырмашылығы – оның
қорғау объектісі болып құнсыз ақша, яғни объектiсi қағаз ақша болды.
Қағаз ... ... ... металл айналысының объективтi
заңдылықтары мен капитализм тұсындағы ... ... ... ақша ... деген қосымша қажеттiлiктерiмен байланысты.
Бiрақ қағаз ақшаның шығу ... ... I ғ. тән, яғни ол ... ... ... байланысты. Бұл уақытта Қытайда ақ бұғы
терiсiнен жасалған ақшалар пайда болды. Ақ ... ... ... ... ... ... ... болуы Шынғысханның немересi Хубила ханмен
байланыстырылады.
XVII ғ. алдындағы капиталистiк тауарлы өндiрiстiң дамуымен ... ... өрiс ала ... ... ақшалар 1690 жылы Солтүстiк
Американың Британиялық отар елдерiнде, 1716 ж. ... 1795 ж. ... ж. ... ... ... ... ... қағаз ақшалар 1769 ж. II
Екатерина ... ... ... ... ... блгiлерi мемлекет тарапынан жасалынған –
толық құнды ақшаның орнын алмастырушылар тәрiздi әсер ... ... ой ... олар ... ... ... ... нақты құнынан ауытқуынан
көбеюi есесiнен пайда болды.
Металл ақшадан ... ... ... ... ... ақша айналысы өте қымбат болып келедi және ... ... ... себебi қымбат металдарды өндiру айналыс құралдарына
деген шаруашылықтың қажеттiлiгiнен әлдеқайда төмен;
2. Монеталардың тозуы және бүлiнуi;
3. ... ... пен ... ... жасаушылардың монеталарды
бұзуы;
4. Мемлекет шығындарын қағаз ақшаларды жабу үшiн ... ... К. ... атап ... “өзiнiң айналыстағы
делдалы ретiнде алтын әр түрлi өзгерiстерге ұшырады, тiптi жай ғана ... ... ... жұқарды.
Қағаз ақшалар ақшаның номиналдық құрамының нақты құрамынан бiртiндеп
бөлiнуi нәтижесiнде пайда болған құн белгiсiнiң ақырғы ... ақша ... өз ... табу үшiн ... ... ... ерiксiз номиналға ие ақша белгiсi.
Қағаз ақшалар толық құнсыз болып келедi, себебi, өзiнiң дербес құны
жоқ. Оларды шығаруға кеткен ... өте аз. ... ... ... болып
тұрған кезде ғана олар өздерiнiң сатып алу қабiлетiн сақтай алады.
Егер “нағыз” ақшалар айналыста ... ... ... ... ал ... ақшалар айналыс процесiнде нарықтық құнға ие болады.
Мемлекет сол елдiң көлемiнде ғана ... ... ... құн ... , ... 1993 жылы ең iрi капюрда 100 теңге, 1994 жылы ... 500 ... ... ... ... ... алтынға ауыстырылаған. Бiрақ кейбiр жағдайларда
мемлекет ... ... ... ... толық номиналдық бағасы
бойынша алтынға ауыстырған кездерi болған. Қағаз ақшалардың өзiнiң меншiктi
құны болмағандықтан да , олар ... ... ... ... ... ақшалардың қызметтерi арқылы атқарады.
Қағаз ақшалардың меншiктi құндарының болмауына байланысты ... ... ... ... және ... ... келедi.
Ақшаның құнсыздануы әр түрлi ... ... ... ... әскери және басқа да өндiрiстiк емес шығындарды жабуға артық
ақшалардың шығарылуы; пассивтiк төлем ... ... ... ақша ... сұраныстын ұлғаюы; еңбек өнiмдiлiгiнiң төмендеуi
және тауар массасының қысқаруы, т.б.
Сонымен, номинализм теориясының сипаты: ақша ... ғана ... ... көп ... бас ... ... құн масштабымен
теңдестіру, өте оңды сан болып табылады.
2.3 Ақшаның сандық теориясы.
Ақшаның сандық теориясы XVI ғ. ... ... ол ... құн ... ... құны айналымдағы санына байланысты деп түсіндіреді. Бұл
жорамалды француз Жан Боден ойлап ... Оның ... ... ... ... ... металдардың көп әкеліне бастауы әсерін
тигізді, бұл жағдай ақша санының көбеюіне әкеліп ... ақша ... ... ... ... пайымдауды ақшаның сандық теориясының басқа өкілдері
Д. Рикардо, Ш. Монтескье, Д. Юм, Дж. Миль т.б ... Олар ... ... ... ... ... мен оның ... арасындағы
пропорционалдықты әкеліп қосты.
XX ғ. басында ақшаның сандық теориясы батыс экономикалық ілімінде
классикалық емес ... ... ... ... ретінде үстемдік алды.
Негізінде, трансакциондық және кембридждік бағыттар пайда болды.
Трансакциондық ... ... ... ... ... ғалым М.
Фишер қалады. Оның теориясында белгілі – бір мерзімде тауар айналымының
саны – орта ... ақша ... ... және ... ... орта бағамен анықталады делінген. Сонымен қоса, осы ... олар ... ақша ... ... ... тауарлардың санына әсер
етпейді деп есептелген. ОЛ қысқа мерзім ішінде аталған шамалар өзгеріссіз
қалады деп ... ақша ... ... кредит дамуының деңгейі,
байланыс құралының күйі ... ұзақ ... ... ... ... өндірісі ресурстардың жетімсіздігімен шектеледі. Сонымен, М. Фишер,
“Ақшаның саны – баға ...... ... ... болып табылады –
деп қарастырды, яғни айналымдағы ... саны баға ... ... ... баға өзгерісінің бірінші себебі ақша салмағы (ақша саны) болып
табылады. Ақша салмағының өзгерісі бағалардың өзгерісіне ... ... ... ... ... ... = ... Q – тауарлық мәмілелер саны,
V – ақша айналымының жылдамдығы,
М – ақша салмағы, Р – баға
Ьұл теңдеу ауыстыру теңдеуі деп ... Ол ақша ... ... қатынастардықалыптастыруға мүмкіндік туғызды, М (ақша салмағы) мен ... ... ... ... ... ... сандық теориясының кембридждік бағытын ағылшын экономистері
Кембридж университетінің ... А. ... А. ... ... дамытты, оларды монетаристер деп ... М. ... ... ... ... ақша айналымы емес, шаруашылық
субъектілердегі қаржылардың ахуалы алынды.
Кембридждік бағыт тауар айналымы мәмілелерінің сомасы М. ... ... ... ... ... ... ... көбейтіліп,
анықталады. Бірақ, сонымен ... егер М. ... ... ... ... ... Кембридждік бағыт бұл жағдайды психологиямен,
яғни айналым қатысушылардың әдетімен байланыстырады.
Кембридж мектебінің формуласы мынадай:
PY = TV+DV1
Мұндағы: P – ... ... ... - өндiрiс көлемi;
T – ақша белгiлерiнiң саны;
D – депозиттер;
V және V1 – ... және ... ... екі ... ... қорытындысы бірдей. Ақша санының өзгерісі тауар
бағасы өзгерісінің жалғасы емес, себебі болып табылады.
Батыс елдеріндегі экономикалық даму ... мен 1929 – 1933 жж. ... ... осы ... ... ... деп санаған ақша
айналымыныңжылдамдығы кенет тербеліске душар болды, сондай-ақ кризис ... ... ... асыру туралы шарттың қателігін айқын ашып
көрсетті. Осы тұжырымдама баға ... ... ... ... ... санаспай, мұндай процестің тек айналымдағы
ақша санының өзгеріс нәтижесі деп есптейді. Осының бәрі ... ... ... ... ... ... ... Алайда, бұл теория
1960-1980 жж. Саяси экономикадағы жаңа ағым формасында – монетаризмде –
көрініс таба ... ... ... ... ... ... ақша массасы
мен ақша базасы жатады. Ақша массасы – жеке тұлғаларға, ... ... ... және ... ... ... ... сатып алу және
төлем құралдарының жиынтығы.
Ақша айналымының екi жағының бiрлiгi, ... бiр ... ... ... ақша ... құрамын анықтауды қажет етедi. Себебi ақша жиыны
ақша айналымының сандық көрсеткiшi. Белгiлi бiр ... ... ... ... үшiн, сол ... ақша ... ... және оның өсу
қарқынын реттейтiн iс-шаралар жүргiзу үшiн әр түрлi көрсеткiштер ... ... ... ... ақша жиыны құрамын анықтау үшiн
негiзгi ақша агрегаттарының төмендегi жиынтығын пайдаланады:
ағымдағы шоттардағы қаражат ( депозиттер ) жатады;
М2 – оған М1 ... және ... 4 ... ... ... ... және жинақ салымдары кiредi;
М3 – бұған М2 агрегаты және ... ... ... жинақ
салымдары кiредi;
L – оған М3 агрегаты және iрi ... ... ... ... ... әрбiр келесi ақша атрегаты өзiнен ... ... ... бiрiктiрiп үлкен ақша жиынын құрайды. Бiрақ оның
алдынғыға қарағанда өтiмдiлiгi ... ... ... ... ... ... экономика қаржы саласы мен ақша шаруашылығы
мекемелеріне ерекше назар ... ... ... Осы ... ... ... орталығы пайда болды, оның ... ... ... Ф. ... Дж. ... Дж. ... Г. Саймоне
және М. Фридмен болды.
Бұл жерде біз ... ... ... М. ... ... ... шығармаларына тоқталамыз. М. Фридмен монетаристік теория
негізінде ақшаның сандық теориясының әдістемелік ... ... ... ... А, Маршалл, А. Пигу, И. Фишердің ілімдері жатқызылады.
Оның еңбектерінде ақша шаруашылығының анализі мен ... ... ... орын ... ... ... ... аталған
жағдайлар сауатты монетарлық саясатта экономиканың тұрақтылығына даңғыл жол
ашады.
М. Фридмен ілімінің ... ... ... айналымдағы ақша саны мен тауар құны деңгейінің арасындағы себепкер
байланысты түсіндіретін ақшаның сандық теориясын;
➢ ақша ... ... ... ... ... ... ала ... монетарлық өндіріс циклдарының теориясын;
➢ кейнсиандықтар пайымдаған пайыз формасы арқылы ... ... ... ... өндіріс факторларына ақшаның тигізер әсерінің ерекше
тапсыру механизмі;
➢ ақша көрсеткіштері мен ... ... ... ... ... ... ... байланысты экономиканы
реттеудің мемлекеттік шараларының болымсыздығы туралы ереже;
➢ цикл фазасына, шаруашылық күйінен тәуелсіз ... ... ... ... ... өзінен-өзі тарту ісіне байланысты “монетарлық
ереже”;
➢ сыртқы экономикалық тұрақтылықтың “өзін-өзі реттеуіне” арналған “еркін
жүзген” валюта курстарының ... ... ... ... теориясы бойынша зерттеулер” кітабында
(Чикаго, 1956 ж.) көрініс ... ... ... ... ... ... ... Англияда, сондай-ақ социалистік елдер болып
табылған – Венгрияда, Польшада, Чехияда т.б экономиканы ... ... ... ... ... ... ақша сұранысы қызметін экономиканы сараптау барысында ақша
табысы мен баға деңгейі сияқты шамаларды анықтау үшін ... рөл ... ... ... ... жағдай тауарлар мен қызметтердің
сұранысына емес, ақша сұранысына ... ... ... етеді.
Монетаристердің пікірінше, өсімін бақылауда ұстауды ... ... ... ... тыс ... мерзімді ақша, мерзімді және талап
етілмелі депозиттер кіреді.
Экономикалық өсу жағдайында міндетті ... ... ... ақша ... ... үшін қосымша ресурстар құйылу ... ... ... ... ... ... ұмтылысы өсім пайызы
бар депозиттер бойынша кредит беру түріндегі қоғамға тигізер пайдасы бар.
М. ... ... ақша ... ... ... үшін банктің міндетті
қорларын қолдануды ұсынады, бұл банктердің ... ... ... негізінде депозиттік және кредиттік ... ... ... өсу жағдайында міндетті қорлану нормаларының
азаюы, ... ... ақша ... ... үшін қосылуы мүмкін.
Банктердің қорларды азайтуға табиғи ұмтылысы қоғамға депозиттер ... ... ... ... ... әкеледі.
Монетаристердің пікірінше, өсімді бақылауда ұстаудың қажеттілігі бар
ақша массасының құрамына банктен тыс ... ақша мен ... ... ... өсімінің тұрақтылығы ақырында баға өсімінің ... ... ... ... инфляция өте қауіпті. Бұл жағдай нарық
жүйесінің қызметіне кедергі жасап, еркін кәсіпкерлік жүйесін қиратады.
М. Фридмен экономикалық ... екі ...... және ақшалы
– қарама-қайшы бірлігін қарастырады, ол пайызды мөлшерлемені, валюта курсын
және т.б мемлекет бекітуінің уақытша ... баса ... ... ұстанған кезде – М. Фридменше – қаржы ... ... бар ... ... ішінде ақша ауыстыру курсы,
әртүрлі көрсеткіштермен тапсырылатын баға ... және ... ... ... ең тартымды болып табылады.
Қазақстан Республикасының Ұлттық банкінің 1994-1995 жж. ... ... ... ... және ... үшін ... ... негізгі қағидаларын, оның ішінде
ақшалы және тауарлы массаларды және MV = PQ формуласын тең ұстанады.
Басқаша айтқанда, ол ... ақша ... ... көп ... ... мен ... массаларына сәйкестендірді. Ақша массасын
қысу айналымдағы жоғары кредиттік мөлшерлемені, банктің міндетті ... т.б ... ... ақша ... ... ... алу ... жүзеге
асырылады.
Соңғы он жылдықта етек ала бастаған инфляциялық процестер ағылшын,
американ экономистерiн ... ... жаңа ... ... қазiргi кездегi монетаризм ақша ... мен ... ... ... ... анықтауға ұмтылуда. Монетаристер ақшаны
реттеу және ... ... ... үшiн ... ... ... ... мүмкiн үзiлiстердi ескере отырып, ақша массасын бiрқалыпты және
ұдайы реттеудiң өсу қарқынының “алтын” ережесiн ұсына бастады.
Ақша теориясының ... ... ... ... ... жылдамдығы мен оның кері шамасы ұзақ мерзімде өзгеріссіз қалады да
тұрақты ... ... ... Басқаша айтқанда монетаристер пікірі
бойынша ақша ... ... ... ал ... ... ... сұраныс
тұрақты. Монетаристер ақша айналу жылдамдығының көрсеткішін институтциялық
факторлардан тәуелді деген пікірде, ол тез ... ... ... алу
жүйесі, төлемді жүзеге асыру тәсілі, төлемді дәстүрлер (мысалы, айына қанша
рет осы елде еңбек ақы беру ... ... ЖІӨ ... шынайы кіріс деңгейі
көрсеткіші ұзақ мерзімді мезгілде ... ... ... потенциалды
деңгейінде тұрады деп есептейді. Сондықтан осы шама ... ... ... ... ... ақша-несие арқылы реттеудің әртүрлі концепциясы орын
алады. Кейнс циклға ақшаның әсерін пайыз нормасы арқылы ... ... әсер ... ... ... қамту, қуаттарды пайдалану,
өндірістік құралдарының тұтыну заттарына сұранысын анықтайды.
Ақшаға пайыз нормасы жұмыспен қамту деңгейі шектерін белгілеудеайрықша
рөл атқарады, ... ол ... ... ... ... ... жетуі тиіс стандартты шаманы анықтайды.
Мынадай заңды, сонымен бірге табиғи сұрақ туындайды: ақшаны басқа
активтерден айрықша етіп ... ... ... ... ... ... нормасы тек ақшаға әсер ететін болса, онда ақша ... ... ... ... орын алуы мүмкін?
Ақшаға пайыз нормасы дегеніміз жеткізуді кейінге қалдыра тұру
келісіміне ... ... бір ... ақша ... пайыздық мәнінің арта
түсуі болып ... ... ... ... ... түрі ... пайыз нормасы сияқты норма болуы тиіс. Мысалы, бір жылдан кейін
жеткізілуі тиіс бидай бар ... оның ... ... құны “дереу”
жеткізілетін 100 квартер бидаймен тең ... Егер оның ... ... ... тең ... онда ... ... жылына 5% құрайды, ал егер ол 95
квартерге тең ... онда ... ... ... ... 5% ... болады.
Сондықтан пайдалану мерзімі ұзақ әрбір тауар үшін ... ... осы ... тең ... яғни ... ... ... үйлердің пайыз нормасы,
тіпті металлургиялық зауыттың да пайыз нормасы қалыптасатын болады.
Тауар жеткізудің рыноктағы “болашақ” және ... ... ... ... мысалы бидайды алатын болсақ, бидайға
пайыз нормасымен белгілі бір ... ... ... ... ... ... асатын қнімге келісім-шарт болашақта төленетін ақша
сомасымен есептелетіндіктен ақшаға да ... ... ... тура ... ... арақатынасы мынадай болады: дереу жеткізілетін ... ... 100 ф.ст. деп ... Ал ... бір жылдан
кейін жүзеге асатын “ұзақ мерзімді” келісім-шарт бойынша 100 ... ... 107 ф.ст ... және ... ... ... 5% болсын;
сонда бидайдың пайыздық нормасы қанша болмады? Дереу жеткізілетін 100 ф.ст.-
ке жеткізу мерзімі кейінге қалдырылған 105 ф.ст ... ... ... ал
мерзімі кейінге қалдырылған 105ф.ст.-ке 105:107*100=98 квартер болашақта
жеткізілетін бидай сатып алуға болады. Дәл ... ... ... ... жеткізілетін 100 квартер бидай сатып алуға болады. Сөйтіп
дереу жеткізілетін 100 квартер үшін болашақта жеткізілетін 98 квартер алуға
болады. Сондықтан бидайға ... ... ... минус 2% тең болады. Бұдан
мынадай қорытынды шығарамыз: әр түрлі тауарлар үшін ... ... ... ... ... ... ... пайыз нормасының мысқа пайыз нормасы
шамасымен ... ... ... ... ... ... бойынша сатылатын
“болашақ” және “дереу” жеткізілетін әр түрлі тауарлар арасындағы келісім-
шарттар арақатынасы да әр ... ... ... сәтте әр түрлі тауарларға өзара сәйкес емес пайыз нормасы
болатыны ... әр ... ... да, ... фунт стерлинг және долларға
пайыз нормасы бірдей ... да ... және ... ... үшін фунт ... жасалған келісім-шарттардың шетелдік
валютадағы пайыз нормалары бірдей емес.
Сонда капиталдың ... ... ... үшін әрбір тауардың өзіндік
өлшемі болатыны сияқты ақшаның да өз өлшемі болатыны даусыз. Сондықтан біз
өз таңдауымыз бойынша кез келген ... ... ... ... ... ... ... активтен күтілетін табысты бидайға аудару арқылы оның
құндылығын көрсете аламыз; сонда бидайдан ... жыл ... ... ... бидайға аударылған қазіргі бағасымен теңдестіретін дисконт
нормасы активтің бидайға ... ... ... ... ... ... тән үш қасиет бар:
1. Ақшаға тән ең бірінші қасиет ұзақ мерзімді және қысқа ... ... ақша ... икемділігінің нқлге тең немесе соған
жақын шамада ... Ақша ... ... ... сол ... қамтылған еңбектің жалпы санынан ақша
бірлігіне ... ... ... еңбек санын көбейте түсетін әсері
жатыр. Басқаша айтқанда, ақшаны әлдекімнің қалауы бойынша ... ... ... ... ақша ... оның ... ... жоғарылаған күннің өзінде кеңейте алмайды.
Ақша алтынға аударылмайтын жағдайда да осы шарт ... ... ... ... ... болсақ, олардың жеке пайыз
нормасының төмендеуі өнім ... өсуі ... қор ... ... ... ... Бірақ бұның ақшаға қатысы жоқ. Ақшаға қатысты
біздіғ болжамдар сол күйінде, ... ... ... өала ... ... келтірілген шартқа тек ақша емес, сонымен бірге өндірісі
мүлдем икемді емес ... таза ... ... да сай ... ... басқа ренталық элементтерден ажыратып алу үшін екінші
шартқа қажеттілік туындайды.
Ақшаның екінші ... ... оның ... ... ... ... нөл дерлік шамаға тең болуында.
Бұл ақшаның айырбас құны жоғарылаған кезде оның орнын қандай болмасын
басқа фактормен толтыру үрдісі туындамайды. Бұл ... біз ақша ... ... өте ... ... ... ... отырған жоқпыз.
Ақшаның тағы бір ерекшелігі, оның ... ... ... ... ... жоғарылауы және төмендеуі ақшаны басқа факторларға
айырбастау себебін де, үрдісін де туындатпайды.
Сонымен, ақша өндірісіне, оның ... ... ... ... де қосымша еңбек бағыттау мүмкін емес. Оның ... ... ... ... оның ... күші де арта ... ... ақша қанша қымбат
болса да оған деген сұраныс деңгейі басқа ренталық факторларға тән сұраныс
деңгейлері сияқты ... Ақша ... ... ... ... ... ... болмайды. Сонымен
қатар олардың тиімді ұсынысы тұрақты ... деп ... да ... ... Сонымен қатар жалақы ... ... ... ... ... ... толықтыру ісіне жұмылдыратын болады.
Оған қоса тауардың ақшалай құнының құлдырауы кезінде ақшаның жалпы санының
қоғамдық ... ... ... ... ... Таза ... бойынша мұндай жағдайдың ақшаға пайыз ... ... ... ... ... ... болмайды.
III ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДА АҚША ЖҮЙЕСI
3.1 Қазақстан Республикасы ақша жүйесінің қалыптасуы мен дамуы
Жалпы мемлекеттiк ... ... ... ақша ... ақша жүйесi болып табылады. Қазақстан Республикасында ақша
жүйесi 1995 жылы 30 наурыздағы “Қазақстан Республикасы Ұлттық ... ... ... ... заң күшi бар ... сәйкес
ұйымдастырылған. Жарғы ақша ... ... ... ... ... онда ресми ақша бiрлiгi, ақша белгiлерiнiң
эмиссиясы, ... ... ... ... тәртiбi, ақша айналысын
ұйымдастыру және реттеу тәртiптерi қамтылады. Ал мұның алдында ... ... жылы ... ... ... ... ... экономикада жаппай
етек алған инфляцияға төтеп бердiк. Ұлттық валютаның ... ... ... ... ... дамуына тиiмдi жол ашып отырғандығын көруге болады.
Ал 1999 жылы ... ... ... және ... валюталық
қатынастарды еркiн рыноктық түрде ... үшiн ... ... ... ... ұлттық валютамыз күннен-күнге нығайып, ... ... ... ... жол ашуда.
Банк жүйесiн реформалау және ақша ... ... ... ... ... ... ... қолма-қол ақшамен байланысты
жағдайды түбiрiмен өзгерттi. Осыған байланысты 1992 – 1993 ж.ж. ... ... ... енгiзiлген директивтi саясаттың орнына
Республикамызда қолма-қол ақша ... ... және ... ... алғышарттары жасалынды.
Дамыған елдерге бұл процесс кеңiнен дами түсуде: оларда қолма-қолсыз
ақша ... өрiс алып ... АҚШ – та ... есеп айырысуларының 25-
27%- зы ғана қолма-қол ақшамен, ал қалғаны чек, несиелiк карточталар т.б.
көмегiмен жүргiзiледi. ... ... ... , ақша айналысын ақша
айналымынан бөлуге болмайды. Ақша ... ... және ... ... қана ... ... шектеудi ғалымдар онша қабылдай қоймады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша қаражаттарының ... ... ... онда ол ...... ... ақшалар немесе банк жүйесiнен тыс ақша;
М1 - өзiне – М0 –дi қосады, сонымен ... ... ... немесе басқа депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары, каптал
салымдарын қаржыландыру мен несиелеу ... ... ... ... ... ... ... халықтың және заңды
тұлғалардың талап еткенге ... ... ... - ... М1 –дi ... сондай-ақ жеке және заңды тұлғалардың шетел
валюталарындағы аудармалы салымдарын ... – М2-ге ... емес ... ... мен ... шетел
валютасындағы басқа да депозиттерi.
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкiнiң деректерi бойынша 2008 жылдың 1
мамырына ақша жиыны (М3) 1090,3 ... ... ...... ... ... айналымдағы қолма-қол ақша (М0) – 257 млрд. теңге
( 1,05,2006ж, - 167 млрд. теңге) ... М3 ... өсiмi ... ... ... ... салыстырғанда 33,5% ағымдағы жылдың ... ... –3,5%. Ақша ... ... ... ... үлесi 2008 жылы сәуiр айының соңында 23,6% ... ... ... 0,4 пайыздық тармаққа көбейдi.
Аталған кезеңде ақша базасының жалпы көлемi 316,3 млрд. теңге құрады,
бұл көрсеткiш өткен кезеңдегiмен салыстырғанда 2,9% ... ақша ... ... 2007 және 2008 жылдың бiрнеше
айлары бойынша мөлшерi мен өзгерiсiн келесi кестеден көре аламыз.
Кесте-1 - ... ... ақша ... ... |2008 |2009 |
| | ... ... ... |Өткен аймен |Өткен жылмен,|
| | | | | ... |% |
| | | | | ... ... | ... |971,2 |1016,3 |1053,5 |1090,3 |+3,5 |133,5 ... |692,8 |732,4 |770,0 |784,1 |+1,8 ... ... |411,6 |426,7 |442,5 |452,9 |+2,4 |147,4 ... |238,7 |241,3 |244,9 |257,0 |+4,9 |153,9 ... |24,6 |23,7 |23,2 |23,6 |- |- ... | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | |
|, % | | | | | | ... көрiп отырғанымыздай, елiмiздегi ақша ... ... және ... айға өсу ... ... бiз ... ... және
халықтың өмiр сүру деңгейiнiң өсiп келе ... көре ... ... елде ... ... ... ... ақшалар да
жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның ... ... ... ... ... ... ... сипатының тым жоғары өсіп кетуі,
елдегі әлеуметтік сала бойынша ... ... өсуі және ... ... ... байланысты болып.
Осы аталған барлық ақшаларды елдің ақша массасы деп те атасақ болады.
Осы ақша массасындағы ... ... ... келесі 2-ші суреттен көре
аламыз. Егер ақша массасындағы қолма-қол ақша ... ... ... ... елде ... ... ... | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... мен ... ақша ... *
Жоғарыдағы суреттерден көріп отырғанымыздай ұлттық экономикада қолма-
қол ақшалар және ... қоса ақша ... да ... ... ... қарқынмен
өсіп бара жатыр. Ал бұл өз кезегінде ... ... ... ... алып ... ... ... елдің Қаржы жүйесінің және
Ұлттық Банктің соңғы ... ... ... негізінде ақша-несие
саясатының басты мақсатын бағалардың тұрақтылығына қарай ... ... ... үш ... ... ... белгілеп
қоюды, яғни инфляциялық таргеттеу саясатына өтуінің нәтижесінде ақша
массасы өскенімен елде ... ... ... ... ... қалуда.
Кестеде мысалы, 2005 жылы ақша базасы 577841 млрд. теңге ал қолма-қол
ақша 410898 ... ... ... ал 2008 ... ... статистикалық
мәліметтердің деректері бойынша ақша базасы 784200 млрд. теңге, ал қолма-
қол ақша 677415 млрд. теңгені ... ... Бұл ... өсуі бір
жағынан экономикалық өсудің, қоғам дамуының жағдайын көрсеткенімен, ... бір ... ғана ... ... ... ... ... ақшалардың құрамы жылдан ... ... ... ... өсіп келе ... Оны ... 2004-2007
жылдарға арналған талдау көрсеткіштерінен көре аламыз. ... ... елде ... ... ... қолма-қолсыз ақшалар да
жылдан-жылға өсіп келе жатыр. Оның басты себебіне ... ... ... ... ақшалай сипатының тым жоғары өсіп кетуі,
елдегі әлеуметтік сала бойынша халыққа айлықтардың өсуі және ... ... ... ... ... Осы ... ... ақшаларды
елдің ақша массасы деп те атасақ болады. Осы ақша массасындағы қолма-қол
ақшалардың үлесін келесі 2-ші ... көре ... Егер ақша ... ақша ... ... ... болса, онда елде инфляциялық тоқулар
басталады. Мұндағы 2007 жылғы мәліметтер осы жылдың қазан ... ... ... /14, 10
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... [11, 4 ... | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ... – Ақша ... өсу қарқыны [11, 4 стр]
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | |
| | | | | | | | ...... ... ... мен ... ақша ... [14, 10 б]
Жоғарыдағы суреттерден көріп отырғанымыздай ұлттық экономикада қолма-
қол ақшалар және онымен қоса ақша массасы да жылдан ... ... ... бара ... Ал бұл өз ... экономиканың қаржы дағдарысына,
инфляциялық толқуларға алып келуі мүмкін. Алайда елдің ... ... ... ... соңғы жылдардағы Еуропалық стандарттар негізінде ақша-несие
саясатының басты мақсатын бағалардың тұрақтылығына қарай бұруының, ... ... үш ... ... көрсеткіштерін белгілеп
қоюды, яғни инфляциялық таргеттеу саясатына өтуінің ... ... ... елде инфляция деңгейі тұрақты күйінде сақталып қалуда.
3.2 Қазақстан Республикасы ақша жүйесін реттеудегі монетарлық ... оның ... ... іске асу ... ... ... ... отыратын елдегi ақша
айналысын ұйымдастыру ... ... ақша ... болып
табылады. Қазақстан Республикасында ақша жүйесi 1993 жылы ... ... және 1995 жылы 30 ... ... ... банкi туралы” Қазақстан Республикасы Президентiнiң Заң күшi бар
Жарлығы негізінде қалыптасып, содан ... ... ... ... ... ... отыр. Бұл заңдар ақша ... ... және ... ... онда ... ... ақша ... ақша
белгiлерiнiң эмиссиясы, сонымен қатар монеталарды жасау тәртiбi, ... ... және ... ... іске ... ... ... макроэкономиклық тұрақтылығы, қаржы секторының жедел әрі ... ... ... ... экономикалық жағдайлың жақсаруы Ұлттық
банктің жаңа ... ... ... көшуіне себеп болды. Бұл ... ... ... нақты жүргізуге, осы арқылы коммерциялық
банктердің ... мен ... ... және ақша ... ... қоюда.
Қазақстан алғаш рет әлемдік экономикалық форумның екінші жүйесінің
анализдерінен өтіп, өз кезегінде ТМД ... ... ең ... орынға
ие болды. Ол ... ... ... ... ... 61 ... 75), ... бәсеке қабілеті бойынша 62 орын (Ресей 74). /8, ... ақша ... ... ... банк ... тiкелей
реттелмейдi, бiрақ оның мөлшерi инфляция деңгейiне әсер етедi және ақша-
несие саясаты үшiн ... мәнi бар. ... ақша ... азаюы ұзақ мерзiмдi депозиттердiң және ұзақ мерзiмдi
инвестициялық несие ... ... ... бұл тек қана ... тұрақтылығы және ұлттық валютаға деген сенiм ... ... ... ақша ... ... ... ұлттық валютаға деген
сенiмнiң көрсеткiшi болып, ақша жынындағы қолма-қол ақша үлесiнiң өсуiмен,
ұзақ мерзiмдi ... ... үлес ... ... ... ... ... активтерге аударумен бiрге жүредi.
Ақша айналысының жылдамдығы экономиканың монетарлық деңгейiне
байланысты болады, ол ақша ... ... iшкi ... ... ... жылдамдығы төмен болған сайын, монетарлық деңгейi
жоғарылайды.
Бүгінгі таңдағы ақша-несие саясатының негізгі ... ... ... ... ... ... және елдегі қазіргі ... ... ... беру ... ... ... мәселелерді реттеу
болып табылады. 2007 жылы ... ... ... ... ... Оның ... ... есептеу мекемелері 9-10% шамасында деп
болжаса, ал тәуелсіз сараптаушы орындар инфляция 2007 жылы 15-20% ... ... деп ... ... ... ... басталған инфляцияның кең ауқымды орын
алуы негізінен экономиканың келесі салаларында орын алды: астық ... ... ... ... сатып алушылардың жоғарғы сұранысы, нан және
жалпы тағам өнімдерінің қымбаттауы, жанар-жағармайдың ... өсіп ... елде ... және газ ... тарифтеріінң күрт өсуі, осының
салдарынан барлық ... ... ... ... ... ... бағалары өсуде.
Қазақстанның соңғы жылдардағы негізгі макроэкономикалық көрсеткіштеріне
зер салсақ еліміз ТМД елдері ішінде көшбасшы ... отыр . ... ... ... ... ... ... тұрақтылығы, ұлттық
валюталық бағамның тұрақтылығы, бюджет тапшылығының аз ғана ... ... ... өсуі және Қазақстанның инвестициялық рейтингінің өсуі.
Ал экономиканың әлсіз ... ... ... негізін шикізаттық
салалардың құрауы, яғни экспортқа шығарылған шикізаттардың негізінде сол
салалардың ғана өте жылдам ... ал ... ... ... өте ... және ... инвестицияның аз мөлшерде бөлінуі. Мұндай экономиканың ең
тиімсіз жері еліміздің барлық көрсеткіштері әлемдік ... ... ... ... ... яғни шикізатқа баға төмендесе ... күрт ... ... ... көрсеткіштер азаяды.
Сондықтан ... бұл ... шешу үшін ... іске ... ... ... ... саясатының негізгі
көрсеткіштерінің болжамы келесі 3-ші кестеде көрініс тапқан. /18, 2 бет/
Кесте 3 - ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің белгіленуі
|Көрсеткіштер |2007 |2008 |2009 |2010 ... ... ... % | 9-10| | 4-6 | 4-6 |
| | |5-7 | | ... (ТБИ) ... % |9-10 |6-8 |5-7 |5-7 ... ... пайызы, % |9,0 |7-8 |7 |6,5 ... ... ... |4852 |5156 |5679 |6438 ... АҚШ доллары | | | | ... % |54,5 |6,3 |10,1 |13,4 ... ... млрд ... |312 |411 |495 |574 ... % |50 |31,6 |20,3 |16,1 ... ... млрд ... |1026 |1325 |1607 |1898 ... % |34,2 |29,1 |21,3 |18,1 ... жүйесіндегі резиденттердің |780 |972 |1183 |1407 ... млрд ... | | | | ... % |29,4 |24,6 |21,7 |18,1 ... ... ... |940 |1225 |1520 |1844 ... теңге | | | | ... % |39,8 |30,3 |24,1 |21,3 ... ... |10-11 |9-10,5 |8-9,5 |7-9 ... депозиттері бойынша | | | | ... ... ... % | | | | ... ... ... |14,5 |12-13,5 |11-13 |10-12 ... ... ... ... | | | ... ... % | | | | |
|* ... Қазахстана, №1, - 2008 г. ... ... ... ... ... ... ... ақша-несие
саясатының басты мақсаты орташа жылдық базалық инфляцияны – 2008 жылы ... ... ... 7-9% ... ұстау қажеттігі мақсат етілді.
Қазақстандағы алдағы жылдарға инфляция бойынша болжамдарда инфляция
деңгейі 2010 жылдар аралығында келесідей ... ... ... 45 ... ... ... ақша-несие саясатындағы инфляциялық таргеттеу
бойынша 2003-2010 жылдар аралығындағы инфляцияның деңгейінің болжам
көрсеткіштері
| |2003 |2004 |2005 ... ... |7,9 |8,4 |10 |15 |8-9 |7-8 | ... ... 2008 жылы ... ... деңгейі біршама қарқынды өсіп
отыр. Оның деңгейі мемлекеттік статистика агенттерінің болжамы бойынша ... ... ... деп ... ал тәуелсіз сарапшылардың болжамы
деректері 2008 жылы инфляция ... 15-16% ... ... өседі деп
жоспарлануда.
Ал еліміздегі қаржы нарығындағы туындап отырған мәселе несие берудің
тоқтатылуы немесе оның пайызының өсіп ... бұл ... ... орын ... ... дағдарысқа байланысты және қаржылық дағдарыстан ... ... ... Ұлттық Банк атқарып отырған шаралар ... ... банк ... ... ... ... ... мен шағын несиелік ұйымдардан құралатын үш сатылы несиелеу ... әрі ... ... ... ... саясатының негізгі мәселесі белгіленген
инфляция мөлшерінің тұрақты ... ... және ... ... ... қаржылық, несие беру бойынша туындап отырған мәселелерді реттеу
болып ... 2007 жылы ... ... деңгейінің біршама өсуі
байқалды. Оның мөлшерін мемлекеттік есептеу мекемелері 9-10% шамасында деп
болжаса, ал ... ... ... ... 2007 жылы 15-20% шамасында
орын алады деп болжауда.
2007 жылдың тоғызыншы айынан басталған инфляцияның кең ... ... ... ... ... ... орын ... астық өнімдері,
яғни астыққа деген шетелдік сатып алушылардың жоғарғы сұранысы, нан ... ... ... ... ... үздіксіз өсіп келе
жатқандығы, елде энергия және газ бағасы тарифтерінің күрт ... ... ... ... ... ... ... өндіріс пен
өнеркәсіп бағалары өсуде. Мысалы, осы уақытта елімізде нан бағасы ... 55-65 ... ... өсіп ... яғни ... өсті, ал электр
энергиясы 6-7 теңге шамасынан 9-10 теңге аралығына ... ... ... ... өсуде, оның ішінде бензиннің 93 маркалысы 77 ... ... 86-89 ... ... ... ... ... жылдардағы инфляцияның жылдық көрсеткіштерін келесі
суреттен көре аламыз.
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |
| | | | | | ... 4 – ... ... ... ... ... деңейi
Сондай-ақ 2008 жылғы инфляцияның одан да әрі үдей түсуіне ең
біріншіден ... ... ... дағдарысы себепші болуда. Осы аталған
қаржылық дағдарыстан бүгінгі таңда ... ... ... ... ... ... орын алуы және ірі ... деген бағалардың жаппай түсуі орын алды.
Елiмiз инфляцияны жою және ақша айналысын тұрақтандыруға ... ... ... Инфляцияға қарсы саясаттар елiмiзде тiкелей және
жанама ... ... ... асып ... ... ... реттеу
табыстар саясаты шеңберiнде жүзеге асады. Ол елдегi ... мен ... ... ... негiзiнде көрiнiс тауып отыр. Ал ... ... ... ... ... елiмiзде басымырақ деп те айтсақ болады.
Елiмiздегi iске асып отырған ... ... ... әдiстерiне
монетарлық және фискалдық саясаттың “дефляциялық” шаралары жатады.
Сонымен, жұмысты аяқтай келе еліміз алдағы жылдары өзінің ақша-несие
саясатында ... ... іске ... ... ... Банк жүргізетін
ақша-несие саясатын одан әрі дамытып, оның ... ... ... ел экономикасында бағалардың өсуін тежейтін механизмдер
мен құралдарды ... ... ... ... ... ... отандық қаржы нарығын дамыту және ұлттық экономиканың өзін-өзі
қаржыландыру дәрежесін жоғарлату және ... ... ... ... ... өтуіне өз үлесін қосу болып табылады.
Инфляциялық таргеттеу инфляция көрсеткіштерінің жүйелі мақсаттылығын
анықтауды, яғни Ұлттық банк ... орта ... ... ... жылға алдын ала анықтап отырады. Инфляцияның жоспарланған деңгейіне
ұмтылу монетарлық саясаттың ... ... ... ... негізгі элементтеріне келесілер жатады:
1. Анықталған көрсеткіштердің ... ... ... ... жария ету;
2. Ақша-несие саясатының ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... таңдауда еркіндіктің болуы;
4. Реттеуші органдардың жауапкершілігін жоғарлату, яғни ол ... ... ... ... ... қағидаларына әлемдік тәжірибе бойынша мыналар
жатады:
1) Бюджеттің тұрақты жағдайы және макроэкономикалық тұрақтылыққа ... ... ... ... ... ... жүйесі және валюта бағамының
тұрақтылығы;
3) Ұлттық банктің бағаны ... ... ... ... ... мен ... ... байланыстарды түсіну;
5) Ифляция қарқынын жоспарлаудағы тиімді әдістер жиынтығын қолдану;
6) Жүргізілген ... ... ... ... инфляциялық таргеттеу қағидаларына өтуі «SWOT» анализ
деп аталатын экономикалық талдаудың негізінде 4 ... ... ... жақтары;
2) Әлсіз жақтары;
3) Мүмкіншіліктер;
4) Қатерлер. /13, 12 б/
Ұлттық банктің инфляцияны таргеттеудегі ... ... ... ... ету, осы ... орындауда Ұлттық банк келесі
міндеттерді іске асырады.
1) Мемлекеттің ақша-несие саясатын құру және ... ... ... ... ... ... ... ұлттық экономикаға
тиімді формаларын дамыту;
3) Валюталық реттеу және валюталық бақылауды жүргізу;
4) Қаржы ... ... ... ... атап ... ақшаның өмiр сүруiндегi ... ол ... ... мен ... ... болуына негiзделенедi.
Жұмыс барысында ақша басты экономикалық категориялардың бiрi
екендiгiне ... ... Оның бес ... өзiнен ақшаның қайталанбас
ерекше тауар екендiгi көрiнiп тұр. Кез – ... ... ... ... құралы болып табылады. Тауар және ақша бiр – бiрiнен бөлiнбейдi.
Қорыта келгенде, ақша – жалпыға ... ... ... ... барлық басқа тауардың құны бейленедi және оның делдал ... ... ... ... ... ... айырбасы
үздiксiз жасала бередi. Жалпыға ... ... ролi ... ... ... ... тағы да бiр басты қасиетi оның ... кез - ... ... ... ... Тауар бағасының өзi тауар
құнының ақшалай көрiнiсi.
Экономикалық категория ретiнде ақшаның мәнi оның үш ... ... ... Олар:
• Жалпыға тiкелей айырбасталу;
• Айырбас құнның жеке формасы;
• Еңбектiң сыртқы заттың өлшемi;
Ақша экономикадағы ролiн өзiнiң ... ... ... ... ... әр қызметi тауар айырбасы процесiнен туындайтын тауар
өндiрушiлердiң өзара байланысының формасы ретiндегi ақшаның әлеуметтiк ... ... ... бiр ... ... Ақша ... атқаратын бес негiзгi қызметтi атқарады:
• Құн ... және баға ... ... ... ... ... құралы;
• Қор және қазына жинау құралы;
• Дүниежүзiлiк ақша.
Сондай-ақ ақшаның жалпы құрылымы, оның ... ... ... ... ... ... ... жетiлуде. Егер де бұрындары сатып
алу-сату процесi жалпыға бiрдей ... ... ... ... қағаз және несие ақшалармен жүзеге асуда, ... ... ... ... ... ... ... күннен-күнге дамуда.
Ақша айналысы заңы – құн заңының ... ... ... Ол ... ақша қатынастары болатын барлық қоғамдық формацияларға тән. Айналыстағы
ақшаның саны К. ... ... ақша ... ... ... Тауар
айналысына қызмет ету үшiн қажеттi ақша мөлшерi екi факторға: ... ... ... тиiс ... бағасының қосындысына, екiншiден ақша
айналысының ... ... ... ... екi ... ... ... бiр түрiнiң екiншiсiне
ауысуы жалпы ақша жиыны құрамын анықтауды қажет етедi. ... ақша ... ... ... ... ... бiр ... аралығында сандық
өзгерiстердi талдау үшiн, сол сияқты ақша жиынының көлемiн және оның өсу
қарқынын ... ... ... үшiн әр түрлi көрсеткiштер ақша
агрегаттары қолданылады.
Бiздiң республикамыздағы айналыстағы ақша ... ... ... ... онда ол ... М0 – ... ... ақшалар немесе банк жүйесiнен тыс ақша;
• М1 - өзiне – М0 –дi қосады, ... ... ... ... ... ... депозиттiк шоттардағы қаражаттардың қалдықтары,
каптал салымдарын қаржыландыру мен несиелеу қорларының шоттарындағы,
чектiк және аккредитивтiк шоттардағы қаражат қалдықтары, халықтың ... ... ... еткенге дейiнгi салымдары кiредi;
• М2 - өзiне М1 –дi қосады, ... жеке және ... ... ... аудармалы салымдарын қамтиды;
• М3 – М2-ге банктiк емес ... ... мен ... ... ... да ... ақша жүйесi 1993 жылы 15 қарашадан бастап “ұлттық ... ... ... ... ... таңда теңгемiз халықаралық
экономикада ашық айналысқа ... ... ... ... қаржы
шаралары өз жемiсiн беруде.
Қазақстан Республикасының ақша ... ақша ... ... ... ... ... бұл ... жаңа теңгелердің енгізілуі
болып табылады. Яғни, 2006 жылдың 15 ... ... ... жаңа
формадағы теңгелер шықты және бұрынғы ескі теңгелер мен жаңа теңгелер 2007
жылдың 15 қараша айына дейін ... ... ... ... ... және ... ... құрылымы бүгінде
елімізде осы аталған ақша ... ... ... ... ... ... кеңейтуге және оларды халықаралық
стандарттарға сай дамытуды ... ... ... ... ұлттық
экономиканың көрсеткіштері, ақша масасы мен қолма-қол ақшалардың жалпы
көлемінің өскеніне ... ... ... ... ең ... және жан-
жақты дамыған, әлемдік нарық жағдайына ... ... ... ... бұл ... әр ... ақша ... реттеу заңдарын тиімді
ұйымдастырғанының жемісі ... ... ... ... ... несие, банктер: Оқулық / Ғ.С. ...... 2001ж. - 466 ... С.Б. ... Оқу ... / ... ... және несие” – Алматы, ... - 2004ж. – 248 ... Баян ... Оқу ... / Ақша, несие, банктер, ... - ... ... ... ... кредит, банки: Учебник / Под. Ред. О.И ... ... - ... ... ... М.К. / ... банки, валюта, Учебные пособие – Москва,
1994 – 173 ... ... М.А., ... Л.С. / ... ... ... и
кредит. Учебние пособие – Москва , 1996г.
7. Агапова Т. А., ... С. Ф. - ... : ... – МГУ. ... ... - 1999. – ... “Қ.Р-да ұлттық валютаны енгiзу туралы” Қ.Р. Президентiнiң заң күшi
бар жарлығы // 12.11.1993.
9. ... ақша ... ... ... Заңы // ... Қазақстан Республикасындағы вексель айналысы туралы 1997 ж.
28 сәуiрдегі N 97-1 Қазақстан Республикасының ... «О ... ... на ... рынке» // Банки Казахстана,
№ 10, 7- 2008 г. 2-3 стр.
12. Статистический ежегодник. Алматы. – 2008г.- 446 ... ... А.Г. «О ... развития денежно-кредитной политики и
других ... ... ... ... // Банки
Қазахстана, №12, - 2008 г. 2-4 стр.
14. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкi № 004 баспасөз ... 2008 ... // ... ... №1 2008г

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаржылық менеджменттің мәні, мақсаты, бағыттары және құрылымы24 бет
Нарықтық экономика жағдайындағы компанияның ақша қаражатының экономикалық маңызы, атқаратын қызметтері мен міндеттері және оларды басқару ерекшеліктері. «Аққайнар» АҚ - ның қаржылық жағдайын талдау22 бет
Адвокатура мен адвокаттық қызметтің түсінігі мен маңызы95 бет
Атмосфералық ауа гигиенасы14 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Жануарлар биотехнологиясының жалпы биологиялық негіздері6 бет
Жылу энергетикасы және қоршаған орта6 бет
Жыныстық және жыныссыз көбеюдің ерекшеліктері және биологиялық маңызы14 бет
Италия11 бет
Күндегі белсенді аймақтардың мультифракталды қасиеттері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь