Алтын жүлге

Халық мұрасының қайнар көзі – көне заман әндері жөніндегі толғам

Тарихымызды жазуда пәлен айтты, түген айтты деп, неше түрлі қазақ жерлерінде жолшыбай болғандардың айтқан, жазғандарына сүйеніп жүреміз. Әрине, оларды жоққа шығарудан аулақпыз. Ол да керек. Бірақ, өз материалдарымызды толық, ізгілікті пайдаланып жүрміз бе? Өкінішке қарай, бұл жағы бізде олқылау. Ойлап қарасақ, біздің тарихымыз халқымыздың ауыз әдебиетінде, өлең-жырларында, әдет-ғұрыпында тілі мен салтында екен. Олар біздің тарихымыздың өте ертеден келе жатқанын байқатады. Қазақта “Ұлы Ұрымға (Рим), қызы Қырымға қонды”, яғни, алысқа кетті деген мағынаны білдіретін сөз бар. Бұл бір замандарда біздің арғы бабаларымыз бүкіл жер шарын шарлағанын көр­сетеді. Немесе, “Барған жерің Балқан тау, ол да біздің көрген тау” деген сөз тіркесін алайықшы. Бұл да жоғарыда айтылған ойды айқындай түсетін сияқты.

Мұсылмандарда басқа діндердегі сияқты “ақырзаман” бар. Ислам дінінде ол “Тажал” болып суреттеледі. Сол діни аңызда ол былай бейнеленеді. “Тажал” “Қойқап” тауының ар жағында тұрады. Ол “ақырзаман” боп келу үшін сол тауды түнімен жалап шығады –мыс. Тау әбден тесілуге айналғанда, әлемде “азан” шақырған дауыс шықса болды Қойқап тауы қайтадан бітеліп қалады. Олай болса, Тажал келмес үшін азан айту тоқталмауы керек. Бұл идеологиялық діни аңыз. Сонда айтылған Қойқап тауы деген, ол Қарпат таулары емес пе? Өйткені, Қарпат тауларының ар жағы христиан дінді ел. Олар Шығысқа крест жорықтарын жасаған перғауындар елі, “Мысыр” қаласы деген ұғымдар “Мың бір түнде” де кездеседі. Шынында перғауын ұғымы исламнан бұрын белгілі болса керек. Сірә, одан да бұрын айтылып жүрген. Сондағы перғауынә деген сөз фараон ұғымы екені анық. Ертедегі түркі тілінде аталған жер атауларында
        
        Алтын жүлге
Халық мұрасының қайнар көзі – көне заман әндері жөніндегі толғам
Тарихымызды жазуда пәлен айтты, түген ... деп, неше ... ... ... ... ... ... сүйеніп жүреміз.
Әрине, оларды жоққа шығарудан ... Ол да ... ... ... ... ... ... жүрміз бе? Өкінішке қарай,
бұл жағы ... ... ... ... ... тарихымыз халқымыздың ауыз
әдебиетінде, өлең-жырларында, әдет-ғұрыпында тілі мен ... ... ... ... өте ертеден келе жатқанын ... ... ... ... қызы Қырымға қонды”, ... ... ... ... мағынаны
білдіретін сөз бар. Бұл бір замандарда біздің арғы бабаларымыз бүкіл жер
шарын шарлағанын ... ... ... жерің Балқан тау, ол да біздің
көрген тау” деген сөз ... ... Бұл да ... ... ... ... ... басқа діндердегі сияқты “ақырзаман” бар. Ислам дінінде
ол “Тажал” болып суреттеледі. Сол діни ... ол ... ... “Тажал”
“Қойқап” тауының ар жағында тұрады. Ол “ақырзаман” боп келу үшін сол тауды
түнімен ... ... ... Тау ... ... айналғанда, әлемде “азан”
шақырған дауыс шықса болды Қойқап тауы қайтадан бітеліп қалады. Олай ... ... үшін азан айту ... ... Бұл идеологиялық діни аңыз.
Сонда ... ... тауы ... ол Қарпат таулары емес пе? Өйткені,
Қарпат тауларының ар жағы христиан дінді ел. Олар Шығысқа ... ... ... елі, ... ... ... ... “Мың бір түнде” де
кездеседі. Шынында перғауын ұғымы исламнан бұрын белгілі болса керек. Сірә,
одан да бұрын ... ... ... ... ... сөз фараон ұғымы
екені анық. Ертедегі түркі тілінде ... жер ... да көп ... бар, Мәселен, Үлкен Ене-Лена, Халқын – Гол-Халық көлі. ... ... да ... өт, ... тура жүре алмайсың деген сияқты
түркі сөздерінен туындаған.
Осы айтылғандардан екі түрлі қорытынды шығаруға ... Бірі – ... ... сол ... жақын тұрған елдің тілінде туындайтыны. Батыс
аймақта тұра­тындар ... ... ат ... ... Шығыста тұрғандар сол
Шығыс жерлеріне ат қойып ... ... ... ... ... “Бай көл”,
(Байкал) деген атауларды өмірге әкелген скифтер емес. “Балкан”, ... ... ... да ... ... ... Ал енді Балкан, Қарпат
тауларына жақын тұрып, ол жердің тау-тасына, өзен-көліне қанық болғандар-
көшпелі скифтер. Олардың ... ... Қара ... ... екені
белгілі. Екінші, сол замандарда батыста да, шығыста да, орталықта да тұрған
көшпелілер тек бір тілде ғана ... ... ... ала болса!..”,
“Аяз, әліңді біл...”деген сияқты мақалдарды айтқан Майқы би ... ... ғана ... көрінетін сөздерді қолданған Майқы би біздің
заманымыздың басында Сыр бойында өмір сүрген. Олай ... сол ... ... дейінгі бүкіл континент, яғни кең аймақты ... оның ... ... де ... ... ... ... айтылғандарды дәлелдейтін дәйектер өте көп, тек соларды зерттеп, талдау
қажет.
Қазақ ... ... ... өте бай ... қатарына жатады. Ән мен күй –
ха­лықтың қуанышы мен қайғы-қасіретінен, уайымы мен тілегінен, сағынышы ... ... ... ... қайсысын алсаң да, адамдардың ішкі
терең сезімі айқын байқалады.
Мәселен, ... ... ... ай” ... ... алайық. Басқа қазақ
әндері тәрізді, бұлар неге тозбайды, неге ұмытылмайды? Өйткені, ... ... ... ... ... ... Бұл ... сезім
табиғатқа, туған жерге арнау арқылы айтылады. Ал туған жерге сағыныш әлемде
бәрінен де күшті екені рас. Ол бір. ... бір ... ... ... ... ... оның ... жерін, ауыл-аймағын, өзен-су, тауларын да ыстық
көресің. Олай ... ... орта ... ... ... Ол ... ... “Еділ бойы” әнін алайық, кейде оны “Толқыма” деп те атайды.
Біздің ата- бабаларымыздың “Еділ бойын” ... ... ... (б.з.V ... ерте ... ... ... Өлеңде қайғы-мұң, қасірет, жүрек сыры
мен арман жатыр. Орыс халқының “Волга-реченка” өлеңін, ... ... ... ... сөздерін алып қарасаңыз, қайсысы қашан дүниеге келгені
айтпай-ақ түсінікті. Еділ бойы, Қырым ... Дон, ... ... ... елі болған жоқ па? Қазіргі Украйна, Түстік Ресей жерлерінде не ... көп, сол ... ... ... ... ... және ... да бұйымдар, оның ішінде екі жағы, яғни ... биік ... ... ... ... киіз ... ... оқаланған
шапандар табылып жатыр. Орыс тарихшылары ол бұйымдарды ... ... ... Ол ... Ал енді сол скифтердің әдет-ғұрып, тұрмыс
тәртібі, тілі қазіргі қазақтардан айнымайды. ... ... ... ... де қанша құнды дерек беретін заттар табылуда. Бірақ
солардан ғылыми қорытынды шығару жағы өте ... ... ... ... ... ... және ... институтының директоры болған академик
М.Қозыбаевтан бастап бүгінге дейін тарихымыз жайлы ... ... ... жоқ (Көп ... ... ... ескі жобамен шығып жатты), ал жаңаша
пікір айтылмады. Кейбіреулер ғылыми жаңа ойды тарихшылардан ғана күтеді.
Бұл үстірт пікір. Тарихымызды ... ... ... ... тиіс. Арғы замандардан алынған деректерді қорыта алатын, ... бар ... ... ... ел арасында бар. Мен де өз қадірімше
тарихты зерттей келе оны толықтыратын бірден-бір сала халық ... ... ... таңда өмірге келген әндердің өмірі қысқа болатыны неліктен?
Кейбір авторлар оның себебін нарық заманынан көреді. Бірақ олай емес ... ... ... бір ... орта ... туындысы. Оған себеп болған атақты
“Жібек жолы”. Ол сауда жолы болатын. Жібек жолы Орта және Таяу ... ... ... ... дүниеге әкелді. Қазіргі жаһандану
– ол да саудадан ... ... ... көрінісі. Жаһандану өмірге,
мәдениетке әсер етеді, бірақ ол қандай болмақ, оны өмір көрсетеді. ... ... ... біз көне заман әндерін ойға аламыз. Олардың
қайсысы қай кезде өмірге келгенін кесіп айта ... ... өте ерте ... ... да бар. ... Американ
үндістерінің кейбіреулерінде, Гренландия эскимостарында біздің қазіргі
тілімізге ... ... ... “Ана”, “Күн”, “Төбе”, “Жылан”,
“Бақа”,’’Каяк’’ (қайық) сияқты сөздер ... Олар ол ... ... ... 45-50 мың ... ... барғанын еске алсақ, осы
айтылғандардан екі түрлі қорытынды туындайды. Бірі, біздің тіліміз – ... ... ... ... ... екі мың жыл емес, 40-50 мың жылдай
уақытты қамтитынын байқатады. Екіншіден, тіл болған ... ән, ... ... ... Әрине, сол замандардан келе жатқан
мақал-мәтелдер, әндер бар ма? ... ... ... сол ерте ... келе ... ... ... өзіміз де
орындаймыз, ой бесігіне бөленеміз, құдыретіне бас иеміз. Неге олай? Неге
олар атадан балаға, ... ... ... ... ұласып, тозбай, қайта
бүгінгідей әсер етіп ... ... ... ... ... ... да, сол көне ... әндері бойымызды билеп, жүрегімізді
қозғап, жан-дүниемізді шымырлатады. Скифтер ән салғанда жастар ... ... ... жас ... деп Геродот жазған болатын. Бірде Алматыдағы
опера және балет театрында өткен атақты ... ... ... ... ... Күләштан басқа бұрынғы актерлар тобы қойылымға түгелдей
қатысты. Олар Қанабек Байсейітов, ... ... Үрия ... ... т.б. ... ... театрда отырғандардың басым
көпшілігінің көз жастарын тия ... Бұл ... ... Әрине,
тарихи әндердің құдіреті, одан соң, ... ... Олар ... ... ... еді. ... ... оларды тебірентті,
босатты. Көне заман әндерінде махаббат бар, қазіргі әндерде де ... ән кем де кем. ... көне ... ... ... түбірімен
қозғайды. Өткен өмір әндерінде махаббат туған ... ... ... мен тауларға арнау арқылы айтылады. Өйткені, оларда үлкен әдептілік
жатыр, ғашықтығын ... ашып ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл біріншіден. Екіншіден, адам ... ... ... ұғым бар. Бұл туысқандықтан да күшті, еш әлсіреп,
бәсеңдемейтін күш. Оның негізінде туған ... ... ... суы ... ... ... оның дәмдік әсері жатыр. Өмірге ... ... сол ... ... өседі. Ол әсер ешқашан ұмытылмақ емес. Басқа
жерде жүргенде сол бала ... ... әсер ... ... Туған жерді
аңсаудың басты себебі осында.
Ол барлық ... ... ... тіршілік иелерінде бар. Олай
болса, туған табиғатқа, қоршаған ортаға арналатын әндердің ... ... ... ... ... ... ... міне, осында.
Бұл физио-биологиялық, этностық құбылыс.
Қазақ елінде көне ... ... өте көп. ... ... ... мың жылдан аспайды. Көшпелілер тарихы тіпті басқа, өте ұзақ.
Сондықтан отырықшы елдерде ... ... ... ... жоқ, ... Он мыңдаған шақырым Еуропа-Азия кеңістігін жайлаған ... бірі құда ... қыз ... қыз ... Көшпелі жағдайда алыс
жерге ұзатылып, ... ... қыз ... ... ... елін ... көре ме,
көрмей ме; немесе көшіп-қонып жүріп, жаугершілік жат жерге құлдыққа сатылып
кеткен балалардың тағдыры; болмаса жастай ... ... ... аңсау –
міне, осыладың бәрі ән- күйлерде шер боп ... Сол ... ... ... ... ... оның ... сезімдік күшінде. Өткен өмір өлеңдері
мен әндері тарихымыздың ұзақтығын ғана емес, оның ... ... әрі ... өткенін байқатады. Сондай-ақ, халқымыздың сол қасіреттерге мойымай,
елін, жерін сақтап, ... ... ... ... ... дамытып,
тарихтан өз орнын жоғалтпай, мыңдаған жылдар бойы өмір сүріп келе ... Және тек ... ... елде ... ... ... оның да ән- ... өз бедерін тапқанын көрсетеді.
Елімізде бүгінде мәдени мұрамызды түгендеуге арналған өте ... ... ... Ол ... жазба-қазба мәдениетімізге байланысты
жүргізіліп жатыр. Әрине, жазба-қазба мәдениеттер көзге көрінеді, ... онша ... ... Ең ... ... ... Олар нені ... қашан, қай заманда пайда болды, ол жағы зерттеліп жатқан жоқ. Өйткені,
бұл қиын жұмыс. Мұнда тек ... ой, ... ... ... жақын, дәлелді болжамдар керек. Ән-күй де біздің ... ... ... қай ... ... тұр?
Бір кезде көшпелілер мәдениеттен жұрдай, жабайы халық деген ұғым ... ... ... болған. 1936 жылы Мәскеуде Қазақстан Республикасының
Әдебиеті мен өнерінің он күндігі өткізілді. Оған Е.Брусиловский жазған ... “ Ер ... ... алып ... Бұл операларды тыңдаған
мәскеуліктер есінен танғандай хал кешті. “Правда” газетінен бастап, барлық
басылымдар ... ... ... ... халық небәрі он тоғыз ... ... деп ... Бұл да ... ... ... ... әлгі опералар
бүтіндей қаймағы бұзылмаған, қазақ-ән күйлерінде жазылған болатын.
Опералардағы ... мен ... ... ... мәдениетінің мыңнан бір бөлігі,
ұшқыны ғана деуге болады.
Біз тарихымызды ... ... ... ... сол ... ... қана ... олардың қай замандарды бейнелейтінін зерттеуіміз
керек. Бұл да құнды мұра. Бізде 12 ... ән, 6 ... күй бар ... ... бұл ... ... ... сол әндер мен күйлер қайда?
Қазақ радиосы 30-40 шақты ән-күйді, оның ... ... ... да ... ... ... ... қалғандай. Өйткені, пультте,
микрофонда отырғандар дайын тұрған кассеталарды сала береді, ізденіс,
талдау жоқ. ... ... ... ән, ... қандай ән берілетініне
әдеттенгеніміз сонша, айтпай-ақ біліп отыратын болдық. Қайталай ... ... ... ... ... ... ... Адам радиодан жанына
күш беретін, рух беріп жі­герлендіретін ... ... ... ... ауылды көбірек айтамыз. Ол дұрыс. Иә, ауылды көркейту үшін
күшті іс-әрекет, одан соң жігерлі, қуат беретін әндер керек. ... ... ... ... ... ... да бір ... Қандай әндер шықты? Айта алмаймын. Оның орнына “Қыздар, қыздар, ... ... ... ... ... әсер ... қозғамайтын беймаза
әндер қаулап барады. Әлгіндей әндер жастар ... ... ма ... ... ... не бермек? Осыларға мән беретін, реттейтіндер бар ма, әлде бұл
ешкімнің шаруасы емес пе, ... ой ... ... тек ермек емес. Қуат
беретін құдіретті күш. Әсіресе көне ... ... ... ... ... ... жаны ... итермелейді.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Алтын орда."6 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Ыбырай – шағын әңгіме шебері" тақырыбындағы ашық сабақ3 бет
"Қазақ әдебиеті" пәнінен тест сұрақтар3 бет
"Қазақстандағы жекешелендіру процесі және оның ерекшеліктері"4 бет
050717 – Жылуэнергетика мамандығы бойынша оқитын студенттердің оқу -өндірістік машықтанудан өтуге арналған әдістемелік нұсқау8 бет
11-15ғғ. франция, англия, германия, италия23 бет
1922-1924 жж. ақша реформалары9 бет
1932 жыл ашаршылық ақиқатын ашатын кез келді9 бет
1933-1939 жылдардағы халықаралық қатынастардың дамуы3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь