Етістіктер

Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең күрделі және қарымы ең кең грамматикалық категория.
Етістік жіктелмейді, көпше түрі болмайды. Мысалы: mi faras - мен істеп жатырмын, la patro faras - әкем істеп жатыр, ni faras - біз істеп жатырмыз.
Осы шақ -as жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: mi faras мен істеп жатырмын.
Өткен шақтың жалғауы - is. Мысалы :li faris - ол істеді.
Келер шақ – os жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: li faros - ол істейді.
Шартты райдың жалғауы - us . Мысалы: li farus - ол істесе.
Бұйрық райдың жалғауы - u: Мысалы: faru - істе, істеңіз
Тұйық етістік – I жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: fari - істеу.
Есімше мен көсемше:
Осы шақтың жалғауы - ant Мысалы: faranta - істейтін,farante – істеп.
Өткен шақтың жалғауы –int. Мысалы:farinta - істеген.
Келер шақтың жалғауы - ont. Мысалы:faronta – істегелі.
Ырықсыз етістің осы шағы – at жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: farata - істелетін.
Ырықсыз етістің өткен шағы –it жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: farita - істелген.
Ырықсыз етістің келер шағы – ot жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: farota - істелер.
Ырықсыз етістің әр түрлері est- деген етістік және ырықсыз етіс осы шағының есімшесі арқылы жасалады. Мысалы: ŝi est/as am/at/a de ĉiuj – ол бәрі адамдармен жақсы кәрінеді.
        
        Етістіктің шақтары
Етістік - қазақ тіліндегі сөз таптарының ішіндегі ең ... ... ең кең ... ... ... көпше түрі болмайды. Мысалы: mi faras - мен істеп
жатырмын, la patro faras - әкем ... ... ni faras - біз ... шақ -as ... ... ... ... mi faras мен істеп
жатырмын.
Өткен шақтың жалғауы - is. Мысалы :li faris - ол ... шақ – os ... ... жасалады. Мысалы: li faros - ол істейді.
Шартты райдың жалғауы - us . Мысалы: li farus - ол ... ... ... - u: ... faru - ... ... ... – I жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: fari - істеу.
Есімше мен көсемше:
Осы шақтың ... - ant ... faranta - ...... ... жалғауы –int. Мысалы:farinta - істеген.
Келер шақтың жалғауы - ont. ...... ... осы шағы – at жалғауы арқылы жасалады. Мысалы: farata -
істелетін.
Ырықсыз етістің өткен шағы –it жалғауы арқылы жасалады. ... ... ... етістің келер шағы – ot жалғауы арқылы жасалады. Мысалы:
farota - істелер.
Ырықсыз етістің әр ... est- ... ... және ырықсыз етіс осы
шағының есімшесі арқылы ... ... ŝi est/as am/at/a de ĉiuj – ... адамдармен жақсы кәрінеді.
Жалаң етісітіктер
Жалаң етістіктер құрылымына қарай түбір ... және ... ... туынды етістіктер деген екі топқа жіктеледі. Жалаң ... ек, жек, оқы, жаз, кел, ... ... қолда, арала, сабала,
сүйреле, шапқыла, үймеле, кіріс, жуын, ... т. ... ... ... деп ... морфологиялық бөлшектері жоқ, демек,
қазіргі ... ... ... ... және ... деп ... етістік формалары аталады. Мысалы: аз, ал, айт, алда, ... ас, аш, ақ, бар, бас, бат, бер, без, бол, бөр, ... ... ... ез, ер, ес, жет, ... жыла, же, жел, жебе, жорт, жи, жар, жаз, жүз,
жүгір, ... ... ... тос, тол, ... түс, үр, ұқ, шал, шай, шаш т. ... өзге ... сөздер сияқты, етістік түбірі де ... ... ... қатары да бірте-бірте толығып, көбейіп отырған, сол
себептен түбір етістіктердің ішінде бұрын ұзақ ... ... ... ... жұмсала-жұмсала келіп, бірте-бірте түбірі мен жұрнағын ажыратуға
болмайтындай болып кеткен сөздер бар. Мысалы, ... ... айт ... алда (ал+да), байла ... ... ... жыла ... ... ... ... сондай-ақ тоқта
(тоқ+та), тоқыра (тоқ+ыра), болыс (бол+ыс), сөйле ... тула ... ... ... ... т. т. ... қазіргі шақта түбір ... ... ... ... ... ... әуелгі түбір сөздер
мен жұрнақтардан кейбіреулері ... ... ... ... ... ... ... етістіктерге, әдетте, түбірлерден арнаулы жұрнақтар арқылы
жасалған етістіктер жатады. ... ... ... ... ... ... ... бірақ ол туынды ... ... ... ... ... ... тер+ле, сүр+ле, ем+де, көз+де, тоқпақ+та,
іс+те, сын+а, мін+е, мол+ай, ес+ей.
Есім негізді етістіктер
Есім негізді ... ... өзге сөз ... ... ... олар арнаулы жұрнақтар арқылы көбінесе зат ... ... ... ... ... ... одағайлардан жасалады.
Есімдерден етістік тудыратын жұрнақтар мыналар:
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те) ... -лан ... -дан, -ден, -тан, -тен) ... -лас (-лес, -дас, -дес, -тас, -тес) жұрнағы;
4. -лат (-лет, -дат, -дет) жұрнағы;
5. -а (-е) ... -ай (-ей, -й) ... -қар ... -кер, -гер) ... -ар (-ер, -р) ... -ал (-әл, -ыл, -іл, -л) ... -ық (ік) жұрнағы;
11. -сы (-сі) және -ымсы (-імсі) жұрнақтары;
12. -сын (-сін) жұрнағы;
13. -сыра (-сіре) жұрнағы;
14. -ра (-ре, -ыра, -іре) ... ... ... ... тек белгілі бір есімдерден, кейбіреулері тек санаулы ғана есімдер мен
етістіктерден ... ... ... әрі ... әрі ... бар. ... мыналар жатады:
o -ы, -і (бай-ы, жас-ы, жан-ы, желп-і, кең-і, ... ... ... -шы, ... -ан, -ен, -ын, -ін, -н
o -ырқа, -ірке
o -ырқан, -іркен
o -ына, -іне
o -қа, -ке, -ға, -ге
o -ди, -тый, ... ... ... ... ... ... ... жұрнақтар арқылы жасалатын
туынды етістіктер енеді. Бұл жұрнақтарды семантикалық ерекшеліктеріне қарай
екі ... ... ... Бірінші тобына өзі жалғанатын етістік негіздерінің мағыналарына
амалдың жиілену, ... ... ... ... сипаттарын
білдіретіндей рең жамайтын жұрнақтар жатады, олар, ... ... өту ... ... ... деп аталады.
1. -ла (-ле, -да, -де, -та, -те)
2. -қыла (-кіле, -ғыла, -гіле)
3. -мала (-меле, -бала, -беле, ... ... ... ... -кіште, гіште)
5. -ыңқыра (-іңкіре, -ңқыра, -ңкіре)
6. -ымсыра (-імсіре, ... ... ... ... ... ... ... тобына өзі жалғанатын етістік негізінің мағынасына амалдың
субъектіге қатысын білдіретіндей реңк ... ... ... ... ... деп ... Ерекшелігіне қарай, бұл жұрнақтар ... ... ... ... ... да, ... ... танылады.
1. -ыс (-іс, е)
2. -т
3. -тыр (-тір, -дыр, -дір)
4. -қыз (-ғыз, -кіз, -гіз)
5. -ыл (-іл, -л)
6. -ын (-ін, -н)
Күрделі ... ... ... ... ... ... ... Сараламалы етістік
• Суреттеме етістік
• Тұрақты етістік
Құранды етістік
Етістіктің бірінші компоненті (есім) ... ... ... ... ... сол есім сөзді етістікке айналдыратын ... ... ... ... ет, ән сал, үлгі қыл, ... ал т. ... ... етістіктердің әрбір компонентінде өзді-өзіне дербес лексикалық
мағына бар және әрқайсысының осы ... ... кем ... ... ... я тең ... алып ал, ала кел, ... кел, бара кел, алып бар, ала бар, алып
кет, ала кет, келіп кет т. б.
Сараламалы етсітік
Бұл етістіктер екі я одан аса ... ... ... ... ... ... ... (жетекші) болады да, оған
қосылатын көсемшенің жұрнағы (-а, -е, -й, -ып, -іп) мен ... ... ... жетекші етістіктің мағынасын саралайтындай қосымша
грмматикалық мән ... ... ... ... ... ... болуларына қарай және компоненттердің сандары да,
өздері де ... ... ... олардың грамматикалық қызметтері
де, грамматикалық семантикалары да сала-сала болып, амалдың жүзеге асу ... ... әр қилы ... ... ... абстракты құбылыстарды
білдіреді.
Мысалы: айтып жібер, айтып ... қой; ... ... ... ... айтып
көр, айта көр, айта сал, айта қой, айтып қой, айта жүр, айта біл, айта ... ... ... ... ... сөз бен ... етістіктен құралады. Жетекші сөз
етістіктің жалаң я күрделі көсемше, есімше формасында, ... ... ... мен етістік араласқан формаларында болады. ... ... ... ... ... Көмекші етістіктердің көбі — е ... ... ... ... келеді.
Мысалы: барып едім, барған едің, келетін еді, түсінуші едік, ... ... ... ... екенсің, келсе игі едіңдер, мұғалім
едіңіздер, жас ... ... ... ... екен, жазатын болды, келетін
көрінеді т. б.
Тұрақты естістік
Бұл етістіктерге лексикаланған, идиомаланған тіркестер жатады.
Мысалы: опық ... таяқ ... құр ... бас ... ауыз ... ... ... қырғи қабақ болды, бетке шіркеу салды, жан ... ... ... көз салды, жек көрді, жанын қияды т. б.
Етістік формалары
Етістік формаларының жүйесі төмендегі грамматикалық категорияларға
бөлінеді:
1. Етістік ... ... ... ... ... және ... ... Етіс категориясы.
5. Болымдылық және болымсыздық категориясы.
6. Амалдың өту сипаты категориясы.
7. Есімшелер категориясы.
8. Көсемшелер категориясы.
9. Рай ... Шақ ... ... ... ... ... ... мағыналары
Етістіктерді іштей бір-біріне мағына жағынан жақындықтарына, өз ара
функция жағынан ... ... ... бөлуге болады:
• амал-әрекет етістіктері (босат, көтер, күрес, ки, сыз, өлше т. б.);
• қимыл-қозғалыс етістіктері (ауна, аудар, ... жыт, қаш, ... ... қалып-сапа етістіктері (жат, жантай, тұр, тос, күт, ұлғай т. ... ... ... (айт, ... де, ескер, жатта т. б.);
• өсу-өну етістіктері (балала, жапырақта, гүлде, өс, өн т. ... ... ... (бар, кел, кет, ... ... әкет т. б.);
• көңіл күйі етістіктері (жыла, қайғыр, өкін, күл, қуан т. б.);
• бейнелеу-еліктеу етістіктері (жарқыра, күркіре, ... ... ... т. б.);
• дыбыс-сес етістіктері;
• көру-есту етістіктері;
• мінез-құлық етістіктері
деген сияқты әлденеше топқа бөліп, саралауға болады.
Сондай-ақ, сыртқы ... ... ... ... ... ... омоним естістіктер,
• синоним етістіктер,
• антоним етістіктер
деген тәрізді топтарға да жіктеуге болады.
Талқылау:Етістік
Осы «Етістік» деген мақала барлық Уикипедияларда ... тиіс ... ... ... ... не ... мақала деңгейіне дамытуы қазақша
Уикипедиясы қауымының елеулі мақсаты деп табылады.
Санат:Етістік
Егер жаңылғаннан осында ... ... ... ... ... шертіңіз.
Мақаланы бастаймын десеңіз, төмендегі алаңда мәтініңізді теріңіз.
Егер түзетейін деп жатқаныңыз сөз мақаласы болса, оң жақтағы ... ... ... ... ... сөздердің орнына тиістілерін жазыңыз.
Егер басқа бір мақала түрі болса, бұл үлгілерге еру қажеті жоқ.
Толығырақ көмек алу үшін ... ... Бұл ... ... ... құрамына кірмейді.
|Қазақ сөзі |Шет тілі сөзі ... ... == |== ... |
| ... ... Сөз табы === |=== Сөз табы === ... ... ... кезекті |
|мағынасы; ... ... лгі ... лгі ... [[]], ... [[]], ... |... ... | ... [[]], | ... | ... |... ... өту: ... іздеу
Есімдік. Жіктеу есімдіктер: mi - мен, vi - сен, Сіз, сендер, li - ол ,
ŝi - ол, ĝi - ол, ni - біз, ili - ... oni – ... ... ... сын ... a- ... жалғауы арқылы жасалады. Есімдіктер зат
есімдер ... ... ... min - ... mia – ... ... ... сынын, санын, я олардың аттарын ... ... (зат ... сын ... сын ... орнына жұмсалатын сөз
табы. Есімідіктер белгілі бір ... я ойды ... ... ... білдіреді. Есімдіктердің нақтылы мағыналары өздерінен бұрын айтылған
сөйлемге немесе ... ... ... қарай айқындалады.
Есімдіктердің мағыналары
Мағыналарына қарай есімдіктер мынадай топтарға бөлінеді:
1. жіктеу есімдіктер;
2. сілтеу есімдіктер;
3. сұрау есімдіктер;
4. өздік есімдіктер;
5. белгісіздік ... ... ... ... ... есімдіктері
Жіктеу есімдіктеріне мен, сен, сіз, ол, біз (біздер), сендер, сіздер,
олар деген сөздер ... ... ... ... ... байланысты келеді. Сол себептен
олар ылғи адаммен байланысты, демек, сөйлеуші, ... және ... ... ұғымдармен байланысты қолданылады.
Есімдіктердің де септеу жүйесі басқа есімдерімен негізінде бір ... ... әр ... тән ... ... де жоқ емес. Мысалы,
жіктеу есімдіктерінің жекеше түрлері төмендегінше септеледі:
|Атау |мен |сен |ол ... ... ... ... ... ... ... |оған |
|Табыс |мені |сені |оны ... ... ... ... |
|Шығыс |менен |сенен |онан |
| | | ... ... ... үлгіден, басқа есімдерге қарағанда, жіктеу есімдіктерінің ерекшелеу
септелетіні көрінеді. Бірақ бұл ерекшелік ... ... ... және ... ... кездеспейді, соңғылар (сіз, біз, сендер, сіздер) септеу
жағынан басқа есімдерге ұқсас келеді.
Сілтеу есімдіктері
Сілтеу ... бұл, осы, сол, ... ... сонау, осынау, ана,
мына, сона, әні, міне деген сөздер жатады. Бұл ... ... ... ... ... сияқты ишараттарды білдіріп, қай? қайсы?
деген сұрауларға жауап ... ... ... ... ... ... кім? не? ... қай? қандай? қанша? қалай?
қашан?
Бұлардан ... да ... ... есімдіктері бар, бірақ олар - белгілі
жолдармен жоғарыда көрсетілген негізгі сұрау есімдіктерінен ... ... ... өздік есімдікке жалғыз ғана өз сөзі жатады. Бұл есімдік
көбінесе өзім, өзің, өзіңіз, өзі, өзіміз, өздеріңіз деген ... ... ... ... түрде қолданылады.
Белгісіздік есімдіктері
Белгісіздік есімдіктер деп мағыналары жағынан заттар мен ... ... ... ... ... айтылатын сөздерді айтамыз.
Белгісіздік есімдіктердің жасалауына бір, әр, әлде деген үш сөз ұйытқы
болып ... ... ... ... осы ... кейбір басқа
есімдіктермен бірігуі арқылы жасалады. Мысалы:
1. Біреу, ... ... ... әрбір, бірнеше, бірдеме (бірнеше).
2. Әркім, әрне, әрқайсы, әрқалай.
3. Әлдекім, ... ... ... ... әлдеқашан
(алдақашан).
Болымсыздық есімдіктері
Болымсыздық есімдіктер негізінде еш деген сөзбен кейбір есімдіктердің
бірігуі арқылы жасалады. Мысалы: еш, ешкім, ешбір, ештеме, ... ... ... ... ... болымсыздық мағына білдіретін емес,
жоқ деген сөздермен және етістіктің болымсыз түрімен байланысты қолданылады
(ешкім айтқан ... ... ... жоқ; ... ... т. ... есімдіктері
Жалпылау есімдіктері деп мағына жағынан кем дегенде екі я онан ... мен ... ... атау үшін ... ... ... ... бәрі, барлық, барша, бар (бар адам), күллі,
бүкіл, түгел ... ... ғана ... ... буын ... ... |
| ... з, ж ... |
| |р, у, й ... л, м, ... |
| | |н, ң |б, в, г, д ... |-лар |-дар |-тар ... |-лер |-дер |-тер |

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет
Батырлар жырындағы етістіктер семантикасы32 бет
Екі етістіктен біріккен күрделі етістіктер73 бет
Жалаң түбір тұлғалы салт етістіктердің семантикасы53 бет
Көмекші етістіктердің грамматикалық әлеуеті69 бет
Модальді етістіктердің аудармасы21 бет
Қазақ тіліндегі қалып-күй етістіктерінің семантикалық табиғаты, қалып етістіктерінің жетекшілік қызметтен көмекшілік қызметке өту сипаты38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь