Төрт түлік (мақал-мәтелдер, жұмбақтар, тақпақтар)

Төрт түліктің ішіндегі ең ірісі және жер бетіндегі денеісі едәуір үлкен, ауыр салмақтыжануарлардың бірі – түйе. Үлкен түйенің салмағы шамамен 650-690 килограмм. Пілден әлдеқайда биік те, салмақты мамонттар бірнеше мыңдаған жылдар бұрын жер бетінде тіршілік еткен. Мамонтты қазақтар «зіл» деген. «Зілдей болып» деген мәтел содан қалса керек. Түйе арқасына май жинайды, оны «өркеш» деп атайды. Қазақстанда бір өркешті және екі өркешті түйелер өсіріледі. Бір өркешті түйе «нар» деп, екі өркештісі – «айыр түйе» деп аталады. Қазақстанда айыр өркешті түйе көбірек өсіріледі. Маңғыстау, Атырау, Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Шығыс Қазақстан аймақтары айыр түйе шаруашылықтарымен шұғылданады.
Түйе суға аузы тие қалса, 10 минутта 123 литр, яғни 12 шелек суды әп-сәтте сіміреді.Тіпті 200 литр суды бір ғана тыныстап, ішіп қоятын түйелер де болады екен.Сондайақ түйе жазда 4 күндей, қыста 8-12 күндей су ішпей, шөлге шыдайды. Түйенің бойы - 80 – 210см, тұрқы – 250-360см.
Құйрығының ұзындығы 50 – 58 см жетеді. Денесі ірі, көмбіс болса да, түйе 30-35 жыл ғана тіршілік етеді.
Айыр түйе 13 айда, ал нар – 14 айда бір бота туады.
Түйе – көнтабанды жануар. Піл еттұмсықты жануар болса да, оның табанының құрылысы түйеге ұқсайды. Табаны көлемді болған соң құмды және батпақты жермен жеңіл жүре алады. Сөйтіп түйе – құмға, піл батпаққа батып қалмай, еркін жүреді.
Түйе – күй талғамайтын, басқа жануарлар жей алмайтын тікенекті, қатты өсімдіктермен қоректенетін, күйіс қайыратын жануар. Түйе топтасып жүреді. Түйе тобы «келе» деп аталады. Түйе – терлемейтін хайуанат.
        
        М а қ а л-м ә т е л д е ... ... - ешкі ... ... ... түлен түрткенде
Шопанның таяғына сүйкенер.
Лақпын деп ойлайды
Тоқал ешкі.
Сақал текеде бар.
Ешкі қырыққан сайын өледі,
Ер жігіт ұялған сайын өледі.
Қасапшыға мал қайғы,
Қара ... жан ... теке ... ... ... теке қора бұзар.
Ешкі сойғанның екі заты бар:
Мүйізі пышаққа сап,
Мосысына қап.
Қой семізі- қойшыдан.
Қой төлемі- қозы.
Қойдың сүті - ... ... ... ... қой көрсе,
Қуалап жүріп өлтірер.
Семіздікті қой көтерер.
Қарақұрт жесе,қой семірер.
Қой шелді болмай,
Төлді болмайды.
Қойдай қоңыр,
Қозыдай момын.
Құтты қонақ келсе,
Қой егіз ... ... қой ... оның көл- ... ... қой сойсам,
Жасық дерсің.
Қой соймай, қошқар сойсам,
Сасық дейсің.
Палуан болар баланың
Етек, жеңі кең келер.
Қошқар болар қозының
Маңдай жағы дөң келер.
Қойшы қошқарын мақтайды
Тентек ... ... қозы – тас ... де, ... кісі-сыйлы кісі,
Түйелі кісі-күйлі кісі.
Сиырлының үйі-айран,
Сиырсыздың үйі сырдан.
Сиырды теппейді,
Сүтті төкпейді.
Өгізге туған күн,
Бұзауға да туады.
Әңгіме ... ... таяқ ... ... өгіз ... ... ... семіреді.
Буаз бие тебіспейді,
Буаз сиыр сүзіспейді.
Сиыр мүйізді өгізде күш жоқ,
Өгіз мүйізді сиырда сүт жоқ.
Ж ұ м б а қ т а ... ... ... ... ...... ... тау,
Ертеден елге бел еді. (Түйе)
Тауға таяқ қыстырдым. (Түйенің мұрнындағы)
Таптым, таптым тап жорға,
табаны ... боз ... . ... төрт баласы төбелесіп келеді.
Егеубайдың екі баласы ерегісіп келеді. (Түйенің төрт аяғы және екі өркеші)
Отырдым мұнан барып оймауылға,
Ілінді екі аяғым ... екі ... ... қайда барсам айдауыма. (Мінген ат)
Мінсең – желдей жүйткиді,
Көңілің таудай өседі.
Алып ұшар ... ... ... ... ... дара ... құйрық , жалы бар.
Ер- қанаты аталатын,
Айтшы қандай жануар? (Ат)
Тай құлынды кім ... ... тағы ... ... ... ... табындар.(Жылқы)
Екі ошаққа бір көсеу. (Сиырдың танауы мен тілі)
Төрт бұлағы – ... ... – құт. ... ... қар жұқпас. (Сиырдың мүйізі)
Шайнаңдайды сағыз,
Сүттің кені нағыз. (Сиыр)
Еті дәмді, сүті қою- ... ... ... мол ... ... ... ... қонаққа
Бұл қай түлік?
Жалған жауап болмасын! (Қой)
Халық сенген, жылға енген,
Бойы аласа, өнімі тамаша.
Сүтін ішіп, етін жейсің.
Ал мұны қай ... ... ... ғана бойы ... ... тоны бар. ... – егіз,
Өзі – семіз,
Айтшы, кәне,
Қай түлік дейміз? (Қой)
Басында екі таяғы,
Сидаңдаған аяғы.
Құйрығы келте, тынымсыз
Қоймен бірге ... ... ... ... ... секеңдеп,
Шештің мұны не екен деп? (Ешкі)
Көтере алмай ішкен суын,
Күшеніп жатыр,
Жаңғыртып қамыс нуын. ... ... ... ... дүлей,
Шұбатылған үрей. (Жылан)
Адамға серік,
Күзетке берік. (Ит)
Тастан-тасқа секіреді,
Қалқиып қос құлағы,
Ойын болып көкірегі,
Аула оның тұрағы. ... ... ... (Аю)
Орманда тұрады, өзі бір қу,
Жүрген жері айғай мен шу. ... ... ... ... ... ... ... мал туралы өлеңдер.
Е ш к і
Ешкі қойды бастаған,
Қойды артына тастаған.
Ешкі деген жануар,
Сойса саны қалақтай,
Сауса сүті бұлақтай.
Тастан тасқа секіріп,
Ойнағанын қайтерсің!
Тентектігін ... ... ... шапқанда,
Көрегенін қайтерсің.
Орма құлақ ор ешкі
Салпаң құлақ сары ешкі!
Т ү й е
Мал ішінде киелі,
Асыл ... ... ... ... ... ... ... өтімді,
Үнім азан секілді.
Жатқан кезде төбедей,
Жүрген кезде кемедей.
Екі өркешім баладай,
Омырауым даладай.
Терім қалың құйқалы,
Сүтім қою шипалы.
Келбетіміз келісті,
Үлпілдеген желісті.
Маң- маң ... ... көзі ... деп ... дағы құр ... жерді мекендеп,
Жантақ тәтті екен деп,
Соза- соза мойнымыз,
Өсті ұзарып бекем боп.
Жұрттан биік өресі,
Көкке жеткен төбесі,
Алып тұрқы ... ... ... ... ... майтабан,
Төрт түліктің төресі.
Мөлтілдетіп көзімді,
Таныстырдым өзімді.
Қысты күні қаһарлы,
Жазда шөлге төзімді.
Ойсылқара баласы,
Түлік басы- Түйемін!
С и ыр
Өлеңді жерде ... ... ... ... құйрық сермеген.
Баға жетпес құны бар,
Сала құлаш тілі бар.
Таусылмайтын құты бар,
Шелек- шелек сүті бар.
Қос бүйірі ... ... күн ... ... ... толғанда,
Оқалақтап жүгірген,
Аш күзендей бүгілген.
Ойпаң жерде секірген,
Өзін білмей өкірген.
Екі көзі ... ... ... кешкен тізеден.
Салбыраған әукесі,
Мұңды жердің еркесі,
Зеңгі баба баласы,
Сиыр деген – мен болам!
Қ о й
Мінезі ... ... ... ... сауық-сайраны,
Қызмет етіп келеміз,
Адамға әркез пайдалы.
Жастанса – жұмсақ торқамыз,
Тамсана – ... ... мәз ... ... ... ғана ... ... тоны бар,
Май басқан құйрық, жоны бар.
Атадан қалған жолы бар.
Семіздікті көтерген,
Ыстық жерде жөтелген.
Шұрайлы алқап өрісі,
Шапқанда ... ... ... ... ... момыны,
Өзгеден бөлек орыны.
Қошқар Ата баласы,
Қасиетті Қой балам!
Түйе, Жылқы Сиыр, Қой – төрт түлік осы, ... ... зор ...... ... сүйемін.
Пайдалансаң, сүтім- шұбат,
Дертке дауа, жанға қуат.
Қу тышқанға алдандым,
Жыл басынан құр қалдым.
Арғымақ, тұлпар – жылқымын,
Мақтанымын жұртымның.
Ерге – ... ... ... ... ... ... тең?!
Сүтім - қымыз, етім - ем,
Білесің бе оны сен?
Мінезім жайлы – сиырмын,
Байлығымын бір ... ... ...... ... ұғып ал:
Қажет болса сүт, қаймақ,
Балауса шөп бер, сиыр бақ.
Қой-ешкі – бір түлікпіз,
Бірге ... еш ... - тон, ...... тұр ... ... сүті бал
Қой-ешкі – ең құнды мал.
Т ү л і к т і ң б е л г і с ...... - ...... – Сәндік,
Сиыр – ... ү л і к и е л е р ... иесі – ... ... иесі – ... ... иесі – «Ойсылқара»
Қой иесі – «Шопан Ата»
Ешкі иесі – «Шекшек Ата»
Т ү л і к т і қ ұ р м е т т е ... ... ... ... айдасаң,
Мал бітер деп ойлама.
Т ү й е – ... ... ... ішіндегі ең ірісі және жер бетіндегі денеісі едәуір
үлкен, ауыр ... бірі – ... ... ... салмағы шамамен
650-690 килограмм. Пілден әлдеқайда биік те, салмақты мамонттар бірнеше
мыңдаған жылдар бұрын жер бетінде тіршілік еткен. ... ... ... ... болып» деген мәтел содан қалса керек. Түйе ... ... оны ... деп ... ... бір ... және екі өркешті
түйелер өсіріледі. Бір өркешті түйе «нар» деп, екі ...... ... аталады. Қазақстанда айыр өркешті түйе көбірек өсіріледі. ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл,
Алматы, Шығыс Қазақстан аймақтары айыр түйе шаруашылықтарымен шұғылданады.
Түйе суға аузы тие ... 10 ... 123 ... яғни 12 ... суды ... 200 литр суды бір ғана ... ішіп қоятын түйелер де
болады екен.Сондайақ түйе жазда 4 күндей, қыста 8-12 күндей су ... ... ... бойы - 80 – 210см, ...... ұзындығы 50 – 58 см жетеді. Денесі ірі, ... ... да, ... жыл ғана ... етеді.
Айыр түйе 13 айда, ал нар – 14 айда бір бота ...... ... Піл ... жануар болса да, оның табанының
құрылысы түйеге ұқсайды. Табаны көлемді болған соң құмды және ... ... жүре ... ... түйе – ... піл батпаққа батып қалмай,
еркін жүреді.
Түйе – күй талғамайтын, басқа жануарлар жей алмайтын тікенекті, қатты
өсімдіктермен қоректенетін, күйіс қайыратын жануар. Түйе ... ... тобы ... деп ... Түйе – ... хайуанат.
Ж ы л қ ы – түлік патшасы
Қазақ халқы жылқыны жеті қазынаның бірі деп санайды. Оны ... ... оған жыл ... ... орын ... ... жүзінде қазірдің
өзінде 250-ден астам жылқы тұқымы бар.
Жылқы тұқымдас жануарлар үш ... ... ... ... ... ... есек) және жылқы. Жылқының мынадай үш түрі бар: кианг, онагр
(бұл екеуі жылқы ... ... ... ... және ... ... гөрі ... ұқсас. Әсіресе олардың құйрығы сиыр
құйымшақты. Құйрық қылы жылқыныкіндей төгіліп тұрмайды, ... ... ғана ... ... туыстас болғандықтан, кианг және онагрдің
еті жеуге жарайды, ... де ... ... Бұлардың терісі де өте құнды
саналыпты.
Кианг – Солтүстік Қытайда және Тибетте таралған кер құланның жеке
түрі. Ал онагрден ақбауыр құлан, қара жал ... ... және кер ... Қара жал ... ... және Ауғанстаннан кездестіруге болады.
Бұлар қазір Телжан және Мургаба өзендері басталатын аралықта, Түрікменнің
оңтүстік бөлігі Бадхызда ғана тіршілік етеді.
Түзат және ... - өз ... ... ... ... жеке ... ... сұр тарпан жіне қораш тарпан ертеректе Оңтүстік
Европаның далалы, орманды аумағында тіршілік етіп, XIX -ғасырдың 70-жылдары
жойылып бітті.Түзаттың бойы – 120-146 см, ... – 220-280 см, ... ... Оның басы ... жылқының басынан үлкенірек, жалы ұзын емес, үрпиіп
тік тұрады, кекілі жоқ және ... ... ... емдік қасиетін емшілікке пайдаланып, қазы-қарта,
жалжаясын суықтан пайда болған әртүрлі ауруларға дәру етті. Биенің сүті мен
қымызы ... өкпе ... ... ... ... өмір сүру ... шамамен 55ж.
С И Ы Р
Үндістанда күні бүгінге дейін сиырды киелі санайды.Сиырды байлап
ұстамайды. Құдай ... ... ... ... ... ... жол жиегінде
еркін жайылып, қалауынша жүреді, жатады. Сиырлардың арғы тегі тур ... ... ең ... 1627 жылы ... ... мүлде жойылып
біткен.Тур – нағыз күдір туыстас жануар.Нағыз күдірдің турдан басқа ақшұлық
күдір (гаур), қалжақ (бантенг) және қодас деген 4 түрі ... ... ... ... түрі ... ... деп аталады. Адам жабайы
турларды қолға үйрету арқылы сиырлардың күш көлік, ... ... ... ... ... сан ... ... шығарды. Сиырдың пайдасы өте көп. Оның
еті, ... ... ... ... және өзге өнімдері халық игілігіне
жұмсалуда. Тіпті сиыр, бұқа, бұзау, тана жапасының өзі күні ... ... ... үшін ... газдан кем түсіп көрген емес.
Ярослав сиыры - сүтті аз берсе де сүтті бағыттағы сиыр. Оның ... ... және өте ... ... сиыр ... бар. ... ... сиыры -
нағыз етті бағыттағы отандық сиыр. Алатау сиыры мен Аулиеата ... ... ... ... ... Етті – ... ... сиыр
тұқымдарын шығаруға костромалық сиыр пайдаланылады.Сиырдың көктемде туған
жас төлі бұзау деп аталады. Қыста туса – ... ... ... марқа бұзау
деп аталады.
Тайынша (тана) – бір жастағы еркек- ұрғашы бұзауға берілетін ортақ
атау.
Сиырдың мінезіне ... ... ... ... ... сиыр дейді.Мөңіреу – сауын сиыр бұзауын іздегенде және
табыннан бөлініп қалғанда шығаратын үн.Табын - ... ... мен ... ... ... бар ... ... білді. Бұларды үй
хайуанаттарынан ерекшелеп, төрт түлік деді. Төрт түліктің өзі екі топқа
жіктелді.Оларды ірі қара қара деген мал ұғымында пайдаланылады және ... деп ... қой- ... бір түлікке балайды.Өйткені, бұлар біріне-
бірі өте үйірсек.Қой – ... ... ... және ...... те ... қой отарын ешкіге басқартады. Отар деген жынысы,
жасы, тұқымына ... ... ... 300- 500 қой. ... ... ... оны серкеге басқартады. Серке шопанның қой жаюына, отарлы
қойды суарып, өрістен қайтаруына басшы болады. Осыған орай халық ... ... қой ... ақын ... той ... деп ... ... қой –
ереген деген мақал да осыған дәлел. Қазақ халқы мыңғырған малы болса да
қойға ерекше, ... ... ... қой – ... ... ... ... арқауы.Мұнда қойдың шағын денелі болуы – қонаққа союға ... ... ... ... ... союдың мүмкін еместігі де ескерілсе керек.
Қойдың жүні, терісі, сүті, еті, өзге де ... ... өте ... ... да төзімді мал.
Қой – мал шаруашылығының негізгі ... ... ... ... ... ... бірі – еділбай қойы.Ең ірі қой қолтұқымы –
гиссар ... Оның ... ... ... – 190 ... дейін жетеді. Ал
саулығы орта есеппен 85- 95 кило болады. Гиссар қойы – Тәжікстанда
өсіріледі.Еділбай қойының ерекшелігі - өзге қойлардан басы және ... ... ... ... түсі қоңыр, бозғылт, көбінесе қара болады.
Ешкі Орта Азияда бұдан 11- 12 мың жыл ... ... ... ... бар. ... ... асыранды ешкілердің 20- ға жуық түр
тармағы, 8 түрі бар деп есептеледі. “Ешкі пірі – Сексеката” дейді халқымыз.
Асыранды ешкілердің сыртқы дене ... ... өнім ... қарап 4
топқа бөлуге болады. Мұндайда беретін өнімдері: сүттілігі, түбіттілігі,
еттілігі де ескеріледі. Ешкі қолтұқымдары мыналар: сүтті ... ... ... ... және ... етті ... ешкілер.Сүтті
бағыттағы ешкілер өте өсімтал. Олардың 50- 60%-ы егіз туып, 7-8 ай
сауылады. Ешкілер көбінесе туып- өскен мекені бойынша аталады. Заане
ешкісі. ... бұл ... ... орта кезінде Швейцарияда Заане
өзенінің бойында шығарылған.Сондықтан заане ешкісі деп аталады.Сүтті
ешкілері жылына 1000- 1200 кило сүт бар.Жүндес бағыттағы ешкілердің жүні
өте сапалы.Олардың жүні ... ... ... биязы,салалы және
талшықтары жіңішке болып келеді. Ангор ешкісі.Орта ғасырда Түркияның Анкара
уәлаяты Анкора деп аталған. Оның терісі де қымбат, одан бағалы былғары
жасалады.Түбітті ... ... ... ...... Дон ... ... ешкі қолтұқымы “перидон ешкісі” деп аталады.Оның жүнінің
65- 70%-ы түбіт.Текесінің тірідей салмағы – 65-70 кило, ешкісінікі – 40-43
кило.Түбітті бағыттағы ешкі ... 700-1200 г ... ... ... етті ... ешкі қолтұқымдарының негізгі өнімі- сүт және
ет.Қазақ, қырғыз, өзбек, кавказ, бурят- моңғол ешкілері сүтті- етті
бағыттағы ешкі қолтұқымдары. Қазақстанда ... ... ... ... ... ірі ... ... келеді.Орта есеппен 300 г түбіт, 5 ай
сауғанда 150 ... ... ... 40-60 ... ... тартады.Сүтті
ешкілер жылына 450-550 кило, кейде 1000 килоға дейін сүт ... ... жыл өмір ... Ешкінің буаздық мерзімі 5 ай.Жақсылап күтсе, жылына екі
рет төлдейді. Кейде тіпті бесеуден лақтайды.Ешкілер ... да, ... ... ... ... ... ... мен Қойдың айтысы
Ешкі:
- Менің жегенім жантақ,
Сенің жегенің жантақ,
Сенің құйрығың неге жалпақ?
Қой:
- Менің жегенім ошаған,
Сенің жегенің ... ... неге ... ... ... ... ... опалан,
Саған келсін топалаң!
Қой:
- Менің жегенім ебелек,
Сенің жегенің күйреуік,
Саған келсін түйнеуік!
Қой:
- Менің жегенім шырмауық,
Сенің жегенің шырмауық,
Кел, ... ... ... ... мен ... ғой ... ... өрісіміз бір.
Тіршілік, күн көрісіміз бір.
Тату, болайық,
Бұрынғыдан да жақын болайық.
Сөйтіп қой мен ... ... ... ... қайтқан сиырдың аузында шөп болса, сол жылы қуаншылық болады.
Жаңа туған бұзау жиі- жиі жата ... ... сүті ... қара үй ... ықтай берсе, ауа райы бұзылады.
Сиыр ашық күндері үйдің ық ... ... ... ... жылы ... ... сыртқа салқыннан бой жаза алмай шықса, күн суытады.
Сиырдың мүйізі ... ... сүті ... түсімді болу үшін сойып желінген өгіздің немесе сиырдың бас ... ... ... ... ... ... ... шайқаса, дауылдатады немесе боран соғады.
Сиырға байланысты тыйым сөздер
Сиырды сыйлағанда ... ... бас ... ... алып ... ... үй ... қарыз бермейді.
Жаңа туған тұмсаның уыз сүтін ешкімге беруге болмайды. Үй ... ... ... ... ... бөгде адамдарға айтуға болмайды, сиырдың сүті қайтып
кетеді.
Жерге ... ... ... ... Сүт ... ... тұз себеді.
Сиырға бас киім лақтыруға болмайды, сүті кемиді.
Сиырға дауыс көтеріп, ұрсуға және оны балағаттап, тілдеуге ... пірі ... баба ... ... ... ... үн қатуға болмайды. Мал ауырады немесе
сүт бермейді.
Сиырды бөтен адамға саудыруға болмайды.
Сүттің бетін ашық қалдыруға болмайды.
Папка. Балалар әдебиеті.
Қойшыбаева ... “б” тобы

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қадыр Мырзалиев6 бет
Ахмет Байтұрсынов - әдебиеттанушы12 бет
Сөз – халық педагогикасындағы тәрбиенің құралы8 бет
Халықтық педагогика8 бет
«Бірнеше түлікке ортақ пастереллез ауруына қарсы ветеринариялық-санитариялық іс-шаралар»30 бет
Азық - түлік проблемасын тұжырымдылық бағдарлама арқылы шешу және оны жүзеге асыру42 бет
Азық- түлік өнімдерінде математикалық модельдеу әдісін қолдану7 бет
Азық-түлiк тауарларының сапасы және оның бақылауының қамтамасыз етуi5 бет
Азық-түлік нарығын мемлекеттік реттеу100 бет
Азық-түлік нарықтарын мемлекеттік реттеу13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь