Қазақстан тарихы: мәдениеттің басты аспектілері

Қазіргі Қазақстанның территориясында, басқа аймақтардағы сияқты тас дәуірінің өзінде адам өмір сүрген. Бұл туралы алғашқы адамдардың ежелгі тұрақтарының Қаратау жотасының ауданында, Есіл бастауларында, Сарысудың ортаңғы ағысында, Балқаш өңірінде, Маңғышлақта табылған археологиялық олжалары куәландырады. Климат жағдайларының өзгеруіне қарай, өсімдіктер мен жануарлар әлемдері және ежелгі адамдардың өмірінің жағдайлары, олардың еңбек қарулары мен жұмыстары өзгерді. Сондай-ақ адамның жергілікті табиғи жағдайларға бейімделген физикалық типі жетілдірілді. Сонымен бірге материалдық мәдениеттің бастапқы нысаны болған тасты өңдеу техникасы жетілдірілді. Ежелгі адамдардың күнделікті өміріне тас балталар, теселер, дән үккіштер, келілер өндірілді. Олар отты, садақты және жебелерді қолдана бастады. Ежелгі адамдар терімшілік пен аң аулаудан қарабайырлық егіншілікке және мал шаруашылығына, яғни өндіруші шаруашылыққа біртіндеп өте бастады.
Еңбектің тас құралдары – бұл Қазақстан территориясының ежелгі жұрттарының материалдық мәдениетінің ескерткіштері. Оларды археологтар ұзақ, тынымсыз еңбек етудің нәтижесінде тапты. Бұл – Қаратау тауларындағы палеолит дәуірінің ескерткіштері, Бөріқазған және Тәңірқазған тұрақтары. Орталық Қазақстанда – сарыарқаның солтүстік-шығысында Құдайкөл тұрағы, Жезқазған маңындағы Жаман Айбат тұрағы, Қарағанды облысының Жезді ауданындағы Обалысай, Шығыс Қазақстанда – Қолқұтты өзенінің жағасындағы тұрақ, Оңтүстік Қазақстан облысында – Арыстанды өзенінің жағасындағы Қарасу тұрақ шатқалындағы тұрақ, Батыс Қазақстанда – Маңғышлақ түбегіндегі тұрақ және т.б.
Неолит дәуірінде ежелгі адамдар Қазақстанның ауқымды территориясының көптеген аудандарын мекендеді. Мұнда ежелгі адамдардың тіршілік әрекеті туралы куәландыратын, неолит пен энеолит дәуірінің жүздеген ескерткіштертері байқалған. Жаңа дәуірде материалдық мәдениет аса сапалы сатыға көтерілді. Сүйектен, тастан жасалған бұйымдар – қырғыштар, призмалық және қарындаш тәрізді нуклеустар, тілімшелер, тескіштер, үскіріктер, пышақтар, жебелердің микролитикалық ұшықтары – Қазақстанның ежелгі жұрттарының еңбек қарулары мен еңбек ету сипатында елеулі ілгерілеушілік болғаны туралы айтады. Бұл туралы тоқымашылықтың, қышшылық және тау-кен ісінің қарапайым түрлерінің жандануы да айтады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда неолит пен энеолит дәуірінің 600-ден астам ескерткіштері белгілі. Оңтүстік Қазақстан облысында бұл – Қараүңгір тұрағы, Атырау облысында Құлсары тұрағы, Шығыс Қазақстан облысында – Қызыл Су тұрағы, Солтүстік Қазақстанда – Пеньки тұрағы. Қазақстандық неолит сондай-ақ Маңғышлақта қалыптасты – Сенек тұрағы, Бұзаушы түбегінде – Шебер тұрағы.
Қазақстан территориясында табиғи және географиялық жағдайларының арқасында біртекті материалдық мәдениет қалыптасты. Неолит дәуірі бірнеше археологиялық мәдениеттермен белгілі. Батыс Қазақстанда бұл – кельтеминар мәдениеті, Ақмола облысында – атбасар және маханжар мәдениеті.
Энеолит дәуірінде Қазақстанның ежелгі жұрттары металды меңгерді және мыстан қарулар жасады. Археологиялық ескерткіштер түбі жайпақ, бай өрнектелген қышпен берілген. Егіншілік және мал шаруашылығы аймақтарында еңбектің мыс қаруларын ендіру өндірісте елеулі табыстарға қол жеткізуге мүмкіндік берді. Энеолит дәуірінде ежелгі адамдар жаңа мыс қарулармен қатар күнделікті өмірде сыналған тас қаруларды пайдалануды жалғастырды. Тас өндірісте жоғары деңгейде басым болуын жалғастырды. Қазақстанда энеолит Көкшетау облысындағы Ботай разъезі бойынша аталған, Ботай мәдениетімен ұсынылған және уақыты біздің эрамызға дейінгі Ш-П мыңжылдығымен айқындалады.
Сонымен, тас ғасырда ежелгі адамдар орасан үлкен климаттық кеңістіктерді игерді, аң аулауға арналған қарулар жасап, оларды жетілдірді, жануарлардың терілерін өңдеді. Сол дәуірдің адамдарымен жасалған барлық заттар материалдық мәдениеттің бастауы болды.
1. Қазақстан тарихы ежелгі дүниеден бүгінгі күнге дейін. Төрт томдық. 1 т. Алматы:Атамұра. 1996.
2. Қазақстан тарихы.Бес томдық, Алматы:Ғылым, 1979.
3. Қазақ совет энциклопедиясы. Алматы, 1981.
4. Қазақ ССР. Қазақша энциклопедиясы. Алматы, 1985.
5. Қозыбаев М.К., Бекмаханов Н.Е. Қазақстан тарихы. Алматы, 1991.
6. Қазақстан тарихы ежелгі дүниеден бастап бүгінгі күнге дейін: Оқу құралы. Алматы,1993.
7. Асфендияров С. Қазақстан тарихы. Алматы,1993.
8. Қазақстан тарихы, очерк. Алматы,1994.
9. Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы: Оқулық хрестоматия. Астана: Фолиант, 2000.
10. Сабыров С. Қазақстан тарихы. Алматы,1997.
11. Рысбаев К. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы:Санат, 1999.
12. Қазақтың көне тарихы: Алматы,1993.
13. Әбдіәкімұлы Ә. Қазақстан тарихы. Алматы, 1997.
14. Қазақтар. Тоғыз томдық анықтама. Алматы,1998.
15. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы,1994.
16. Назарбаев Н.Ә. “Қазақстан-2030”. Қазақстан халқына жолдау. Алматы,1997.
17. Назарбаев Н.Ә. “Ғасырлар тоғысында”. Алматы:Атамұра, 1999.
18. Қазақстан Республикасының Ата заңы. Алматы:Қазақстан, 1995.
19. Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері. Қарағанды,1996.
20. Байұзақ Қ.А. “Тарихи наным”. Алматы:Ататек, 1994.
21. Қазақ әдет-ғұрып құқының материалдары. Алматы:Жеті жарғы, 1996.
22. Қазақтың батырлық эпосы. Алматы:Рауан, 1992.
23. Қызылдар қырғыны. Алматы:Өнер, 1998.
24. Қаһарлы 1916 жыл, І-ІІ том. Алматы:Қазақстан, 1998.
25. Тәтімов М. Қазақ әлемі. Алматы:Атамұра, 1993.
26. Қазақстан: мемлекеттік кезеңдері. Алматы:Жеті жарғы, 1997.
27. Сұханбердина У. “Дала газеті” 1888-1902 жж. Алматы:Ғылым, 1994.
28. Берденова К.Ә. Қазақстанның мемлекет ретінде қалыптасуы мен экономикалық даму негіздері. Алматы:Экономика.
29. Берденова К.Ә. Қазақ қоғамындағы әкімшілік-шаруашылық жүйелерінің эволюциясы. Алматы:Экономика, 1999.
30. Дүкенбай Досжан. Алан. Алматы:Рауан, 1993.
31. Атабаев Қ. Қазақ баспасөзі Қазақстан тарихының дерек көзі /1870-1918/ Алматы:Қазақ университеті, 2000.
32. Нүрпейсов К. Қазақ совет мемлекетінің құрылуы, Известия АН Каз ССР, 1990. №5.
33. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы: Өнер, 1981.
34. Жұмабаев М. Шығармалары. Алматы:Жазушы, 1989.
35. Құдайбердіұлы Шәкәрім. Шығармалары. Алматы:Жазушы, 1989.
36. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы:Жазушы, 1989.
37. Ай-заманай, заманай-ай./“Бес ғасыр жырлайды”/ Алматы, ФББ,1991.
38. Шаңырақ, үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы,1989.
39. Вяткин М. Сырым батыр. Оқу құралы. Алматы,1998.
40. Тұрсын Жұрбаев “Дулыға” І-ІІ том. Алматы:Жалын, 1994.
41. Едіге Мағауин. “Едіге” Халық эпосы. Алматы:Айқап, 1993.
42. Дулати М.Х. “Тарихи-Рашиди”. Алматы,1999.
43. Уалиханов Ш. 5 томдық шығармалар жинағы, 4 т. Алматы,1985.
44. Айдосов А. Қорқытнама. Алматы,1997.
45. Мұрад Аджи. Қыпшақтар, Ұлы дала және түріктердің ежелгі тарихы.
Новости, 1999.
46. Гумилев Л. Ежелгі түріктер, Алматы,1994.
47. Нысанбаев Ә. Қорқыт ата. Алматы, 1999.
48. Аманжолов К. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1999.
49. Бұлынтай М.Ж. Түріктер неге мұсылман болды. Алматы, 2000.
        
        ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫ:
МӘДЕНИЕТТІҢ БАСТЫ АСПЕКТІЛЕРІ
Қарағанды 2005
Ежелгі Қазақстанның мӘдениеті.
Қазіргі Қазақстанның территориясында, басқа аймақтардағы сияқты ... ... адам өмір ... Бұл ... ... ... ... Қаратау жотасының ауданында, Есіл бастауларында, ... ... ... ... Маңғышлақта табылған археологиялық
олжалары куәландырады. Климат жағдайларының өзгеруіне ... ... ... әлемдері және ежелгі адамдардың ... ... ... ... мен ... ... ... адамның жергілікті табиғи
жағдайларға бейімделген физикалық типі жетілдірілді. ... ... ... ... ... болған тасты өңдеу ... ... ... ... өміріне тас балталар, теселер,
дән үккіштер, келілер өндірілді. Олар отты, садақты және ... ... ... ... терімшілік пен аң аулаудан қарабайырлық егіншілікке
және мал шаруашылығына, яғни өндіруші шаруашылыққа біртіндеп өте ... тас ... – бұл ... ... ... ... мәдениетінің ескерткіштері. Оларды археологтар
ұзақ, тынымсыз еңбек етудің нәтижесінде тапты. Бұл – Қаратау ... ... ... ... және ... тұрақтары.
Орталық Қазақстанда – сарыарқаның ... ... ... ... Жаман Айбат тұрағы, Қарағанды облысының Жезді
ауданындағы ... ... ...... ... жағасындағы
тұрақ, Оңтүстік Қазақстан облысында – Арыстанды өзенінің жағасындағы Қарасу
тұрақ шатқалындағы ... ... ...... түбегіндегі тұрақ
және т.б.
Неолит дәуірінде ежелгі адамдар Қазақстанның ауқымды территориясының
көптеген аудандарын мекендеді. ... ... ... ... әрекеті
туралы куәландыратын, неолит пен ... ... ... ... Жаңа ... материалдық мәдениет аса сапалы
сатыға көтерілді. Сүйектен, тастан жасалған бұйымдар – қырғыштар, призмалық
және ... ... ... тілімшелер, тескіштер, ... ... ... ...... ... ... қарулары мен еңбек ету сипатында елеулі ілгерілеушілік
болғаны туралы айтады. Бұл ... ... ... және ... ... түрлерінің жандануы да айтады.
Қазіргі уақытта Қазақстанда неолит пен энеолит дәуірінің 600-ден астам
ескерткіштері белгілі. Оңтүстік Қазақстан облысында бұл – Қараүңгір ... ... ... тұрағы, Шығыс Қазақстан облысында – Қызыл ... ... ...... ... Қазақстандық неолит сондай-
ақ Маңғышлақта қалыптасты – Сенек тұрағы, Бұзаушы түбегінде – ... ... ... табиғи және географиялық жағдайларының
арқасында біртекті материалдық мәдениет қалыптасты. ... ... ... ... белгілі. Батыс Қазақстанда бұл – кельтеминар
мәдениеті, Ақмола облысында – атбасар және маханжар мәдениеті.
Энеолит дәуірінде Қазақстанның ... ... ... ... және
мыстан қарулар жасады. Археологиялық ескерткіштер түбі ... ... ... ... ... және мал ... аймақтарында
еңбектің мыс қаруларын ендіру өндірісте елеулі табыстарға қол жеткізуге
мүмкіндік берді. Энеолит дәуірінде ежелгі адамдар жаңа мыс ... ... ... ... тас ... ... ... Тас
өндірісте жоғары деңгейде басым болуын жалғастырды. Қазақстанда энеолит
Көкшетау облысындағы ... ... ... ... ... мәдениетімен
ұсынылған және уақыты біздің эрамызға дейінгі Ш-П ... тас ... ... ... ... ... климаттық
кеңістіктерді игерді, аң ... ... ... ... ... ... ... өңдеді. Сол дәуірдің ... ... ... ... мәдениеттің бастауы болды.
ҚОЛА ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ МӘДЕНИЕТІ
Біздің эрамызға дейінгі ІІ мыңжылдықтың бірінші-екінші ... ... ... мыс пен ... ...... ... ойлап табылды. Б.э. дейінгі ІІ және және ... ... ... «қола ғасыр» атауын иеленді.
Қола дәуірінде Оңтүстік-Батыс Сібір, Орал маңы, Қазақстан, Орта Азия
аймақтарына нағыз төл ... ... ... тайпалар
орналастырылды. Ғылымда ол «андронов» деген шартты атауға ие болды. ... ... ... Минусинск қазаншұңқырында, Ачинск қаласының маңында
Андроново селосының жанындағы бірінші моланың қазбалары ... ... ... ... ... ... да байқалды, ғалымдар ... ... ... ... – шығыстағы Минусинсктен
батыстағы Оралға ... ... ... ... ... ... ... Жетісуда, Орта Азияда табылды.
Андронов мәдениеті бақташылық мал ... ... ... ... ... ... дамыған кешенді мал ... ... ... ... ... ... өзгеше кескін
үйлесімі болды. Бұл – ... ... ... ... ... ... найзалар мен жебелердің өзіндік ұштықтары, білезіктер, айналар,
моншақтар мен әр түрлі алқалар. Андроновшылар көршілес тайпалардан ... ... ... бұйымдары мен әшекейлерінің пішіні бойынша ерекшеленді.
Жерлеу ғимараттарын андроновшылар әр түрлі кескін үйлесімдік тік ... ... тас ... мен ... ... ... ... өлген тайпаластарын не жаққан, не жиырылған қалыпта, тас тақталардан
жасалған ... ... тік ... ... ... бір ... ерекше тәсілмен жерлеген. Қыштан ... ... ... ... кезеңнің түбі домалақ ыдыстарын түбі ... ... ... ... сыртқы беті күрделі геометриялық өрнекпен
безендірілді, ол ирек немесе майда ... ... ... ... ерекше болды. Алтын жапырақтан жасалған сырғалар бір
жарым айналымға ... ... Бас киім мен ... киетін киім
әшекейлерінің пішіні «көзілдірік тәрізді» аспалар және ... ... ... ... Білезіктердің ұштары спираль тәрізді оралған болды.
Әшекейлер мен балшықтан жасалған ыдыстардың жасалу техникасы ... ... ... ... ... көзі ... ... басым көпшілігінде
отырықшылық өмір салтын жүргізді. Поселоктар мен ... кең ... бар ... ... ... ... ... жайларда шағын топтармен тұрды. Андроновшылар отбасыларының тұрғын
жайлары ... ... әр ... ... ... мен ... қашалары бар үлкен жертөлелер болды.
Кеш қола дәуірінде (б.э. дейінгі ІІ аяғы және 1 ... ... ... ... жаңа элементтер пайда болды. Өлікті кәдімгі
жиырылған қалпында жатқызатын жерлеу ғұрпында өлікті екі ... ... ... қалпында жерлеу кездесе бастады. Қыш пен оның ... ... ... қыш» ... ... Егіншіліктегі еңбек
қаруларының саны әдәуір қысқарды. Бұл климаттың құрғақтығына байланысты
болды да, мал ... ... ... берді. Бұл уақытта андронов
тайпалары шөл және шөлейт аймақтарды біртіндеп игере бастады. Үй ... мал ... ... жаңа түрі – ... ... ... бастады. Жайылмалық шалғындардағы поселоктар
қыстақтарға айналды, ал егіншілік ... ... ... сипатын
иелене бастады. Мал шаруашылығында ұзақ ... ... және жыл ... ... болатын жылқылар мен қойлардың саны біртіндеп ұлғайды.
Ғалымдардың арасында андронов мәдениетін жаратушылардың ... ... ... ... бар. ... оларды фин-угор этникалық
тобына жатқызады, басқалары ... ... ... ... туралы
болжамды айтады. Алайда ғалымдардың көпшілігі андронов мәдениетін танушылар
үнді-иран тайпалары ... деп ... Бұл ... ... ... ... ... Яджурведа, Шатанахтаның ежелгі жазбаша
ескерткіштерін және ... ... ... ... ... талдау негізінде жасалды.
Кеш қола дәуірінде кешенді мал ... ... ... ... мәдениетімен ауыстырылды. Бұл мәдениетке
тән сипат, бір жағынан - ... ... ... ... жағынан,
жерлеу ғимараттарының ерекше түрінің, өзіндік жерлеу ғұрпының, ... ... жаңа ... ... ... ... ... қалыпта орналасуымен қатар, арқасымен созылып жатқан қалыптар да
кездеседі. Жерлеудің мұндай ... ... ерте ... ... мал ... ... тайпаларында таралды.
Дәндібай-беғазы мәдениетінің ескерткіштері Шет ауданында Ақсу-Аюлы ІІ,
Қарқалы 1-ІІІ молаларымен, Беғазы, ... ... ... Шортанды
бұлақ қоныстарының және көптеген басқалардың молаларымен берілген.
Мысалы, Ақсу-Аюлы ІІ кешеніндегі ең үлкен қорғанның биіктігі 2 ... 30 ... ... ... астында бір-біріне салынған төрт тас
ғимарат, төрт ... ... ... ... тас жәшік болған. Тас
жәшікте адамның ... ... ... болды. Дәндібай-беғазы
мәдениетінің басқа жерлеулерінде ... ... ... ... ... ... қалыппен сәйкес келеді.
Дәндібай-беғазы мәдениетінің балшықтан жасалған ыдысы аласа, мойыны
қысқа, бүйірлері қатты ... шар ... ... ... көлденең
бітелген ірі ирек қалыппен көрсетілген. Қыштан жасалған ыдыстың ... ... ... ... өмір ... бейімделді. Құрбандық тас
жәшіктердегі үй жануарлары сүйектерінің көп саны кеш қола ... ... ... ... ... ... ... Бұл
дәуірдің молаларында көптеген тұрмыс ... ... ... болды.
Жерлеу ғұрыптары бойынша қоғамдағы мүліктік теңсіздіктің ... ... ... ... ... кеш қола ... тайпалары өзінің дамуында
Оңтүстік Орал (замарк мәдениеті), Алтай мен ... ... ... өзара байланыста болған. Олардың ... ... ... ... яғни қыш ... қола ... нәрселерімен және әшекейлермен, металл өндірумен және ... ... ... ... және ... байланыста болды. Осы
мәдени айырбаста Алтай, Сібір, ... ар ... ... ... ... делдал болған, қазақстандық палеометалл (мыс, қалайы,
алтын) үлкен роль атқарды.
Беғазы-дәндібай мәдениетінің тайпалары оның өзіндік мәдениетімен ... ... ерте ... ... ... жаңа этномәдени
түзілімдердің құрама бөліктерінің бірі болды.
САҚ-САРМАТ ДӘУІРІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАННЫҢ МӘДЕНИЕТІ
Б.э. дейінгі 1 мыңжылдықта, ерте темір ... ... ... ... тайпалары орналасқан. Орталық Қазақстандағы сақ
мәдениетінің көрнекті ескерткіштері Тасмола ... ... ... және ... Есік қорғаны, Зайсан қазаншұңқырындағы және
Оңтүстік ... ... ... ... орындары, Оңтүстік
Қазақстандағы Ұйғарақ және Тегіскен молалары, Арал ... ... т.б. ... ... ... ... ... қорғандық ғұрпы тән. Олар ретсіз
немесе созылған тізбектермен орналасқан, екі-үш үйіндіден бірнеше ондаған
үйінділерге ... ... ... ... ... Қазақстанның
тасмола мәдениетінің қорғандары, Жетісу қорғандары меридиандық тізбектерге
созылған. Іленің сол жағалауындағы Жуантөбе моласы - 300 ... ... ... ... 500 ... ... ... жерлерде биіктігі
20 метрге дейінгі, диаметрі 100 метр және одан ... ... ... ... ... оң жағалауындағы атақты Бесшатыр моласы ... ... ... ... ... 17 метр және ... 104 ... Бесшатыр қорғаны ерекшеленіп тұр. Оның үйіндісі қиылған конус
пішінді, жалпақ ... ... 32 ... ... ... ... - оларда жерлеудің тастан ... ... ... кешенінің бар болуы. Мұндай қорғандар Бұғылы, Қызыларай, Баянауыл,
Тасмола, Қарамұрын және т.б. тауларының алдында шоғырланған.
Сондай-ақ ... ... да ... ... ... және
қоса жүретін нәрселерден басқа, өлген адамға ат (жылқы) арнау ғұрпы ... ... бұл ... сақ тайпаларының өмірінде жылқының
атқаратын ролінің артуын атап көрсетеді.
Сақ ... ... ... көне ... ... ... ... шейін бейнеленді. Сақ тайпалары шөп пен судың
молшылығына қарай малдарымен бірге бір жерден екінші ... ... ... ... ... ... киіз ... тұрады, олардан шыға беріс
шығысқа қаратылған. Етпен қоректенеді, қымыз ішеді. ... ... ... адамға шейін әрқайсысы өзінің малын өзі бағады және өз
мүлкінің қамын ойлайды.
Сақ тайпаларының материалдық мәдениетінің бір ... ... жай ... Олар ... ... ... ... тапқан киіз үйді
жетілдірді. Көне ... ... ... сақтар ақ киізбен жабылған,
ағаштан ... ... ... ... деп ... ... ... төрт және алты доңғалақты арбалардағы тұрғын жайды пайдаланған.
Археологиялық деректер ... ... ... ... ... ... – оңтүстікте саманды кірпіштен, солтүстік пен
шығыста - бөренелерден (ағаш кесінділерінен) қаланған тұрғын ... ... ... ... бойынша, жертөлелер мен ағаш кесінділері
домалақ және ... ... ... киіз үй пішінді болған.
Олардың эволюциясы бір ... - ... ... киіз үйдің, екінші
жағдайда сфералық қақпақты киіз үйдің жасалуына әкелді. Сонымен, ... ... ... өнері өзінің бастауын киіз үй тәрізді тұрғын
жайлардан алады.
Сақтардың киімінің пішіні туралы тарихшы Геродот, олар ... ... ... үшкір бас киімдер киген деп айтады. Көрнекті түрде олар
Персеполедегі Ксеркс ... ... ... және ... ... ... Онда ... төбесі үшкір биік бас киімде,
белдікпен байланған, ... ... ... ... ... ... ... шалбарда және өкшесіз аяқ киімде көрсетілген, белдіктің оң ... сол ... ... ... қорғанында табылған олжа ғалымдардың «Алтын адам» деп ... ... ... ... ... ... ... қайта жасауға
мүмкіндік берді. Оның басында биік (65-70 см), ... ... ... ... құлақ бөрік тәрізді бас киім болды, ол әр ... ... ... ... алтын тілімшелермен және қаңылтыр белгілермен
әшекейленген. Мойнын жолбарыстың басы ... ... бар ... ... сол жақ ... ... – зерленген және көгілдір түсті
асыл тасты алқалармен әшекейленген алтын сырға. «Алтын ... ... ... оның ... ... басы ... ... қаңылтыр белгілермен
және үш жапырақты өсімдік ... ... ... ... ... ... киген. Шекпен он алты ауқымды қаңылтыр ... ... ... ... ... ... ... белдікпен
белбеуленген. Белдіктің оң жағында қызыл қынаптағы темір семсер ілінген,
сол жағында - ... мен ... ... алтын тілімше-жапсырмалармен
көмкерілген, қынапқа салынған темір қанжар. Шалбардың тігісі ұсақ алтын
қаңылтыр белгілермен ... және ол ... ... ... ... ... қонышы биік етіктің ішіне салынған. ... ... ... ... ... 4 ... жуық қаңылтыр белгілермен және
тілімшелермен қапталған. Бұл ... ... ... ... ... ... киімі болғаны күмәнсіз.
Таулы Алтай сақтарының қорғандары, мәңгі тоңының ... ... ... ... және т.б. тігілген киімдер жинағын сақтап
қалған.
Жерлеу ғұрыптары бойынша ... ... ... ... ... ... ... деген тұжырым жасады. Осы
табынудың бастаулары өлген руластарының өлмейтіндігіне, о дүниенің ... ... ... ... ... ... ... бірге оның
қоғамдағы жағдайына лайықтап заттарын қоса салған. Сақ ... ... ... үшін ... ... және ... қолданған.
Сақ тайпаларының табынуы отты, жылқыны, күн мен ... ... ... байланысты. Көне жазба көздері бойынша ... ... ... құрметтейтін құдайы күн болған, онымен аспан отына
табыну тығыз байланысты болған. Отқа табыну ... шығу ... ... бастайды және Еуразияның көптеген көшпенді тайпаларында кеңінен
таралған.
Сақтар уақытында анимизм, тотемизм, магия сияқты діни ... ... ... және ... ... ... бой тұмарларда
және көз моншақтарда сақталған. Сақтардың түсінігі ... ... ... тайпасы мифтік жануарлардан пайда ... Олар ... ... тапқан. Шайқастарда көмектессін деп - қаруларды, олар
оны ұрыста тіс ... ету ... ... ер жүгенін жануарлармен
безендірген. Тотем-жануарлар сақтардың ... «аң ... ... ... көрініс тапты. Бұл стиль б.э. дейінгі VІІ-VІ ғғ.. Еуразия даласының
көшпенді ... ... ... ... ... ... рет - Скифияда (Қара теңіз
маңында), содан кейін Сібірде табылды және ... ... аң ... ... ... ... Оның тақырыбы аңдардың, жануарлар мен мифтік
зооморфтық құбыжықтардың бейнесі болды. ... мен ... ... ... мен ... табақтарын, қылыштар мен қанжарларды
қорамсақтар мен балталарды, ат жүгені мен ... киім мен ... үшін ... Сақ ... ... ... ... нақты бейнелерімен өзара тығыз байланыста болды.
Аңдардың бейнесі негізінде - қола мен ... ... ... ... ағаш пен темірден орындалған. Сақ шеберлерінің қолданбалы өнері
және олардың «аң стилінде» ... ... әлем ... ... ... ... ... деңгейі туралы жазудың таралу ... ... сол ... ... табылған Есік қорғанында көптеген
ыдыстар табылды. Бір күміс ыдыста белгісіз руна ... ... ... ... ... екі жолдық жазбасы сақталған. Өкінішке орай, бұл жазба
әлі ... ... ... ... ежелгі сақтар б.э. дейінгі V ғасырдың
өзінде-ақ жазуды білуі мүмкін деп болжайды.
Сақ қоғамы ежелгі өркениеттер: Қытаймен, Мидиямен, ... ... ... ... ... тығыз байланыста болған. «Ұлы Жібек
жолы» арқылы сақтар оның бойын ... ... ... ... Осы өркениеттер мен халықтардың сақ тайпаларының мәдениетіне әсер
еткеніне күмән жоқ.
Ежелгі үйсіндердің мәдениеті ... ... мен ... ... Оларды зерделеу ғалымдардың үйсін тайпаларының бар
материалдық мәдениетін құрастыруға мүмкіндік берді.
Үйсіндер кешенді мал және егін шаруашылығымен ... ... ... олардың далалардан тау бөктеріне және биік ... ... ... ... Тұрақты қоныстанған жерлерде үйсіндер
өңделмеген кірпіш пен тастан тұрғын жайдың стационарлық түрлерін ... жай ... ... мен ... ... ... бар бір үлкен
бөлмеден тұрды. Жазда үйсіндер киіз үйлерде өмір сүрді. ... ... нан ... ... мен жемістер өсірді.
Қоныстардан алыс емес жерде рулық зираттар болды. Өлген тайпаластарын
бүйір жағы тереңдетілген шұңқырларда жерлеген. Өлікті осы ... ... ... ... басын батысқа қаратып жатқызған. Жерлеу ғұрпы
марқұмның қоғамдағы жағдайына тең, қажетті ... қоса ... ... ... ... жіп иіруді, тас өңдеуді жақсы білген,
сондай-ақ үй кәсіптері мен қолөнері дамыған. Зергерлік ... асыл ... асыл ... әшекейленген. Үйсін шеберлері түрлі-түсті тастар –
сердоликтің, бирюзаның, ... ... ... ... жолымен
моншақтар жасалған.
Үйсін мәдениеті дамуының жоғары ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар айқын көрініс болады. Онда
жүздеген әр түрлі әшекейлер ... ... ... екі ... ... салынған екі жүзік, тау ешкісінің он пішіні, тышқан
бейнеленген сырғалар, ... ... ... бар. ... бұйымдар
алтыннан жасалған және бирюзамен безендірілген.
Ең айқын және баға жетпес олжа Қарғалы диадемасы болды. Бұл ... 35 см және ені 4,7 м екі ... ... алтын тілімше. Жоғарғы
және төменгі жағындағы жолақта ені жарты сантиметр тегіс жиек. Тілімшенің
ішкі ... ... ... ... ... ... құстар
мен адамдардың бейнелерімен толтырылған. Диадема қалыптау ... және онда ... ... ... ... жолбарыс, оның
үстінде адам отыр, тұғырда қанатты ат, айдаһар, адам-құс тұр. ... ашық ... ... ... денелері бирюзамен безендірілген.
Ғалымдар қарғалы ... ... ... ... ... ... деп есептейді. Жануарлардың бейнесі - жердегі өмірді, ... ... ... аттар күнді білдірді. Қарғалы ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қаңлы тайпалары Сырдария өзенінің бассейнінде және ... ... ... мекендеді. Олардың мемлекетінің территориясы арқылы
Ұлы Жібек жолы өткен, ол ... ... ... ... ... ар жағымен, Жерорта халықтарымен экономикалық және мәдени
байланыстары болған.
Қуаншы, отырар-қаратау, ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың сипаты, тұрғындардың
қолөнері туралы ... ... ... ... мал ... ... аң ... және балық
шаруашылығымен айналысты. Қолөнершілер металл қарулар мен ... ... ... жасады. Бітән, Көкмардан және Жібек жолында орналасқан басқа
қалалар қолөнер мен ... ... ... ... ... ... көшпенді аудандардың тұрғындарымен айырбас жасады.
Қаңлылардың тұрғын жайлары өңделмеген ... ... ағаш ... пайдаланылды. Тұрғын жайға астық пен
тағамдарды сақтауға арналған қосымша ... ... ... ... сағаналар орналасқан. Адамдарды үңгір жерлерге, қарапайым
молалық шұңқырларға, қорғандардың ... ... ... ... жеке ... ... жерлеген және де жерлеуге қажетті
көптеген керек-жарағы қоса салынған.
Қаңлы қалаларында ақша ... ... ... Ішкі ... ... ... ... бейнеленген жергілікті монеталар болды.
Археологтар ішкі ... үшін ... әр ... ... ... артық мыс
монеталарын тапты, олар б.э. дейінгі ІІІ-ІV ғасырларда белгіленген. Сондай-
ақ қаңлы ... ... ... ... ... ... құшан және сасанид монеталары табылған. Бұл ... ... ... ... ... ... жолы ... басқа халықтарды саудалады. Бұл
туралы монеталар ғана емес, сонымен ... ... ... ... ... Бұл ... ... Балтық маңының моншақтары, жібек маталардың
қалдықтары, еуропалық шеберлердің бұйымдары. Сонымен, Ұлы Жібек жолы арқылы
қаңлылардың жолдары ... ... ... ... дейінгі 1 ғасырда Қазақстан ... ... ... ... ... Азия тереңінен Еуропаға «Халықтардың ұлы қоныс
аударуына» байланысты. Ғұндар көшпелі өмір ... ... ... түрі мал шаруашылығы болды, сондай-ақ олар ... ... және әр ... ... ... ... ... аударуымен
б.э. дейінгі ІІІ-V ғасырларда. Еуразияның дала тайпаларында «полихромдық
стиль» деп ... өнер ... ... ... үшін ... ... Шеберлер «полихромды стильде» заттарды безендірудің әр түрлі
техникалық тәсілдерін пайдаланған. Бұл ... ... ... ... ... шариктер мен оралған алтын сымды қаптастыру, ең
жұқа алтын сымдарды байлап өру және басқа ... ... ... ... ... ... ... көшпенді
тайпаларының өнеріндегі скиф-сақтық «аң стилі» ауыстырды.
«Полихромды стильді» алтын бұйымдар Жоғарғы Ертістің, Орталық және
Батыс ... ... ... ... ... б.э. дейінгі
ІV-V ғасырларда өзінің шыңына жетті, ... ... ... ... Батыс Қазақстанның ... ... ... ... ... ... Орал маңындағы
молалардың өзіндік жерлеу ғұрпы бар, ол бай атрибутикамен, қарумен, еңбек
қаруларымен, асыл металдан ... ... ... ... қоса
жүрген. Сәндік өнерде аң стилі жиі қолданылған.
Сармат ескерткіштері ерте сарматтық және кеш сарматтық археологиялық
мәдениетке бөлінеді. ... көп ... ... жасалған ыдыс, айналар,
моншақтар, марқұмдардың алтын белгілермен, ат жүгенімен және тағы ... ... ... ... ... ... ... тайпаларының шаруашылық және мәдени қызметін және
олардың көршілес көшпенді тайпалармен байланысын жаңадан жасауға ... ... ... ... ... тарихи уақыттың әр түрлі
кезеңінде материалдық және рухани мәдениетті жасауда жоғары ... ... және ... ... ... баға ... үлес ... АУМАҒЫНДАҒЫ ҰЛЫ ЖІБЕК ЖОЛЫ
Б.э. дейінгі 1 мыңжылдықтың ортасында батыс пен Шығыстың арасындағы
сауданың даладағы жолы ... ... ... Тарихтың атасы Геродоттың
сипаттауы бойынша ол Қара теңіз маңынан Дон ... ... ... жеріне, Оңтүстік Орал маңына бағыт алды, сонан соң дала ... және әрі ... ... ... Ертіс пен Зайсан көлінің ауданын
мекендеген сақ-агрипейлер еліне жүрді. Әрі қарай дала жолы ... ... Дала ... бойында жібек, терілер, иран кілемдері, асыл
металдардан ... ... ... ... ... сақтар мен скифтердің ... ... ... ... арқылы бұл таңқаларлық тауар ... ... ... ... ... ... ... мен қаңлылар мемлекеттерінің
(б.э. дейінгі ІІ ғасыр - б.э. дейінгі 1 ... бір. ... ... ... рим ... мен ... ... жібегі, айналар
мен жылтыр ыдыс, Сасанидтік Ираннан ... ... ... мен тас-
жүзіктер өтеді. Осы уақытта Шу, талас және ... ... ... жолы ... ... ... пайда болады.
Б.э. дейінгі ІІ ғасырдың ортасында Жібек жолы жүйелі ... ... ... ... ... ... ... Сонымен, б.э. дейінгі
ІІ ғ. ортасында, дәлірек айтқанда, 138 жылы ... ... Чжан ... ... Хан ... ... ... шығып, 13 жылдан кейін
қайтып оралды. Ол бірінші болып Қытайдан Орталық Азияға тіке ... ... ... ... ... дейін жете алды. Оның артынан осы
жолмен Батысқа ... ... ... ал ...... ... ... Орта Шығыс, Орта Азия елдерінен шықты.
Б.э. ІV ғасырында Қазақстан территориясы - Түрік қағанатының, кейіннен
Батыс-Түрік қағанатының құрамына ... Бұл ... ... мен ... аймақтарында Жібек жолы жанданды. Ол ірі қалалардың жылдам өсуіне
мүмкіндік туғызды. Қалалық орталықтар қолөнердің, сауда мен ... ... ... ... ... ... ... бастады. Мысалы, Сұяб қаласы Батыс-Түрік қағанатының орталығы ... ... ... Дизабул 568 жылы стратег Земархтың ... ... ІІ ... ... ... ... ол
көпестердің қаласы ... ... ... ... ... орталығы болды.
Жібек жолының қазақстандық учаскесінде Шаш (Ташкент), Испиджаб, Тараз,
Құлан, Мерке, Аспара, Навакент, Сұяб, ... ... ... Шавгар,
Янкигент қалалары орналасты. Осы қалалардан және Жібек жолының ... ... және ... Қазақстан аудандарына, Дешті-Қыпшақ
далаларына, Ертіс жағалауына, Алтай мен Монғолияға ... ... ... ... ... ... ... арқылы даланың сауда жолы өтті.
Орталық және Шығыс Қазақстанның малға, жүнге, былғарыға, ... ... ... жолы ... ... байланыстары жүйесіне, соның ішінде
халықаралық сауда байланыстарына жұмылдырылды.
Жібек жолы ... ... ... ... ... ... болып табылды.
Оның бойымен сондай-ақ Римнен, Византиядан, Үнді елінен, Ираннан, Араб
халифатынан, Еуропа мен ... ... ... Бұл мирра мен ладан,
жасмин мен амбра, кардамон мен жұпар ... ... ... ... маталар, күміс пен алтынның кесектері, терілер, қару, ферғана
аттары, араб ... ... ... мүйіз тұмсықтар, арыстандар,
қарақұйрықтар, қаршығалар мен сұңқарлар және алуан түрлі жемістер мен бақша
дақылдары туралы айтпағанда, көптеген ... ... ... ... ... ... сонда да жібек болып қалды. Ол алтынмен
бірге халықаралық валютаға айналды. Оларды ... мен ... ... ... жалға алған әскерге ақы төлеген және ... ... ... соның ішінде монеталар, Жібек жолының қазақстандық
учаскесінің қалаларында қалып ... ... ... ... ... айқын куәсі Отырарда табылған күміс ... ... ... ... ... ол – ақшалай-заттық қазына. Онда Шығыс
Түркістан қалалары – Алмалықтың, ... ... Орда ... Қырымның; шағын азиялық – ... ... ... Жент ... ... ... ... Шекпе уақыты ХІІІ
ғасырдың 60-шы жылдарының екінші жартысына ... ... ... ... қалалардың өзіндік «арнайы карточкалары» бар.
Жібек жолы халықаралық сауданың ... ... ... ... өнерде көркемдік стильді таратуда айрықша маңызды роль атқарған.
Олар жаңа ... ... ... ... ... және ... өзара
байытылу факторлары болған.
Көптеген ғалымдар ақ түсте көк көркем суретпен ерекшеленетін, қышта
орындалған «тимурлық стиль», осы Жібек жолы ... ... деп ... ХІІІ ... ... ... пайда болды және Орта Азияда, ... ... ... Бұл ... Түркістандағы, Бұхарадағы,
Самарқандтағы үймереттердің қасбеттерін безендіруде ... ... қыш ыдыс ... ... ... ... АҚШ-тың және әлемнің басқа қалалары мұражайларының көркі
болып тұр.
Орта ... ... төрт ... ... ... Бұл ... әрқайсысы ауқымды аймақтар мен елдердің
символын көрсетті және Жер жүзінің төрт ... ... төрт ... ... ... ... Бұл: ... аспан астындағы империясы,
үнді иеленушілерінің патшалықтары, түрік қағанаттарының бірлестігі, Иран
мен ... ... ... Осы ... ... ... жанындағы Кушания селосынан табылған көркем сурет ... ... ... ... ... ... оның ... - қытай
императорлары, екіншісінде – түрік ... мен үнді ... ... ... ... мен рим императорлары бейнеленді.
Жібек жолы бойымен Шығыс пен Батыс елдерге барлығына ... ... ... би ... ... ... Тан Қытайында Шығыс
Түркістан мен Орта Азияның музыкасы аса ... ... ... ... Сюань Цзунь сарайында 30 мың музыкант ұстаған. ... ... ... ... ... ... және ... салтанатты жиындар
жерасты музыкасымен ұйымдастырылған. Константино-польге Шығыстан әртістер
келген, ... ... ... ... жолы ... ... ... бірге діни
идеялар да таралды. Үнді елінен Орта Азия мен Шығыс ... ... ... ... Иран мен ... - ... мен Орта ...
христиан діні, содан соң ислам діні келді.
Зерттеушілер буддизм Үнді елінен Қытайға Орта Азия мен ... ... б.э. ... 1 ғ. ... ... деп есептейді. Сонымен
бірге соғды, ... ... ... мен ... маңызды роль
атқарды. Б.э. ІІ-ІІІ ғасырында буддизмді ... ... ... ... ... билеушілер өте мүдделі болды. Кушан патшалығында
(б.э. 1-ІІІ ғасырларда) будда өнерінің бірқатар маңызды қағидалары шыққан,
атап ... ... адам ... ... ... рет ... ... орта ғасырда буддизм миссионерлерінің ролін соғдылар өздеріне ... VI-VІІ ғ. ... ... Батыс-Түрік қағанатының кейбір билеушілері,
түріктердің көшпенді элитасы бұл дінді жақтап қана ... ... ... де ... ... ... және ... Қазақстанда буддизм
кеңінен тарады. Бұл туралы Шу аңғарының қалаларында, Испиджабта және ... ... ... ... храмдары мен шіркеулерінің табылғаны
куәландырады.
Жібек жолы бойымен Батыстан Шығысқа қарай христиан діні де ... ... мен ... ... ... діні ... келді деген
сұраққа, дін тарихының хрестоматиялық фактілері жауап береді.
V ... ... ... ... Рим ... дін ... басшылығымен «күпірлік» секта пайда болды. Ол дева ... ... ... туды және Христос «құдайдың мекені», қасиетті рухты
тасығыш ғана болды деп ... ... ... ... дева Марияны
богородица емес, христородица деп атау керек. Тура осы ... ... ... және 325 жылы Никей соборында қабылданған сенім символына
қайшы болды, оған сәйкес Христос ажырамайтын ... ... - адам ... иесі болып саналды және оның құдай-әкемен бір мәнділігін ... ... ... ұлы күпірлік деп таныды. Несторийдің ... жылы Эфес ... ... ... ... ... ... басталды. Қудалау нәтижесінде олар Иранға ... ... ... ... ... ... ... оппозициясын
жұмылдырған мектепті ұйымдастырды.
Византия рыногынан ығыстырылған, сириялық ... мен ... жолы ... ... ... ... ... факториялары мен
колониялары Жерорта теңізінен Қытайға ... ... Осы жол ... ... ... ... және сириялық жазу таралды.
VII-VIII ғасырларда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың ... ... ... ... ... ... ... қарлұқ жабғысымен қабылданған, ал ІХ-Х ғасырларда межесінде қарлұқ
митрополиясы құрылған. Тараз бен ... ... ... ... ... ... христиан дінін ұстаушылар өмір сүрді.
Христиандық шіркеу Іле ... ... ... ... Төрткөлтөбе
қалашығында қазба жұмыстары кезінде христиандықтың белгісі – крест пен
көгершін салынған тас келі табылған. ... ... VI-VII ... ... және ... ... сириялық жазуы бар қыш сапты аяқ
тапқан. Діни ... ... ... ... несториандық
жазулары мен символикасы бар түріктердің құлпытастары жатады.
Жібек жолы ... ... те ... Ол ІІІ ғ. ... ... ... ... Қытайға дейін жолын қуушы бұқарасы болды. ... ... да ... VIII ғасырда басында Самарқандта
манихейлердің жоғарғы басшылықтарының ... ... ... ... Қазақстан қалаларында манихейлік шіркеулер мен қастерлілер
байқалды. ... ... ... ... айы ... бар ... қола ... тапқан, ал ол манихейлік астральды қоғамның
символы болып табылады.
Оңтүстік Қазақстанның, ... ... орта ... ... б.э. ... VII-VI ғасырларда Иран территориясында
пайда болған зороастризмді көптеген ... ... ... ...... төрт ... суды, отты, жерді, ауаны құрметтеу. Ол
жергілікті тілге табынумен: отқа, ата-бабалар ... ... ... байланыста болды. Зороастризм элементтері және тілге табыну ... ... соң да, ... ... тұрғындар арасында болуын
жалғастырды.
VIIІ-ІХ ғасырлардың аяғында арабтардың ... ... ... ... исламдандыру басталды. Х ғасырдың басында
Қарахандықтар әулетінің рубасы ... ... ... ... ал оның
ұлы Мұса 960 жылы исламды мемлекеттік дін деп жариялады. Ислам біртіндеп
көшпенділердің ... да ... ... ... ... ... ... ілімдерін қыпшақтардың арасында ... ... ... ... ... ... ... отырып,
христиан дінін, буддизмді, зороастризмді және бір жағынан жергілікті
табынушылықты ығыстыра ... ... ... ІХ ... ... ХІІІ ... Жібек жолы бойымен қалалық мұсылмандық мәдениет қалыптасады.
Таразда, Мерке мен ... ... ... шіркеулер мешіттерге
оңдалды. Исламға жалбарынушы тұрғындар ... ... ... ... жаңа соборлық мешіттер салынды.
ІХ-Х ғасырдың екінші ... ... ... жерлеу ғұрпы
өзгереді. Өлген адамдарды ... ... ... кірпіштен
жасалған сағаналарда жерлейді, жерленушілер ... ... ... ... ... ... өлікпен қоса ешқандай керек-
жарақ салынбаған. ХІ-ХІІ ғасырларда жерлеудің мұсылмандық ғұрпы басым
қалыпты ... ... ... ... ғимараттар –
мавзолейлер пайда болды. Мысалы, Жамбыл облысындағы Айша-Бибі мавзолейі.
Исламның Орта ... ... ... Түркістанда басым дін болып
бекітілуіне байланысты, араб тілі мен жазуы кеңінен таралады. Жібек жолы
бойымен араб ... ... ... және ... шығармалары
таралды.
Сонымен, Ұлы Жібек жолының трассалары Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу
арқылы өзара ... ... ... мәдениеттің жойылуына әкелгенше және
Қытайға теңіз жолдарының ашылуы оның сөнуіне әкелгенше, ХІV ғасырға ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... және мәдени ықпалдастықтың құралы болды. Ол еуразияның
көшпенді және ... ... ... ... қазақтардың ата-
бабаларының материалдық және ... ... ... әрекеттесуі мен
өзара байытылуына мүмкіндік туғызды.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ V-ХІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МӘДЕНИЕТ
V-VІ ... ... ... ... ... көшпенді
түркі тілдес халықтарын біріктірген. Ұлы Түрік қағанатының ... ... ... пен ... ... әрі қарай жақындасуына мүмкіндік
туғызды. Олар көптеген көшпенді ... ... және ... мұра
ретінде қоғамдық болмыстың күрделі түрлерін, меншікті жүйе, шенеуніктер
сатысы, нақты әскери ұйым, ... ... ... ... ... ... көшпенді және егіншілік шаруашылық
экономикасына негізделді, онда дала мен қала ... ... ... орасан зор еуразия кеңістігінде басым бола ... ... ... дала және қала ... әрі ... ... туғызды.
Көшпенді түрік тайпаларының материалдық мәдениеті ... ... ... мал ... берілген. Осы шаруашылықтың негізінде
тұрғындар мен мал табындарының маусымдық көшуімен бірге экстенсивті көшпелі
мал шаруашылығы жатқан ... ... ... әр ... және ... ... ... Көшу бағыттары мен жайылымдар тұрақты болды
және жазық кең даланы ұзақ уақыт бойы игеру процесінде қалыптасты. Көшпенді-
түріктер ... орта ... ... ... ... ... «Бұл –
үйлерде тұрмайтын, жазды бір елде өткізетін, ... елде ... ... - деп ... ... ... ... шекарасын, сондай-ақ өзінің ... ... ... және ... ... ... ... кез-келген бастық біледі» - деп
айтқан. Қайта көшу уақыттарында екі және төрт доңғалақты күймелер, ... ... ... ... Бұл ... өгіздер, жылқылар немесе
түйелер жегілген. Плано Карпини былай деп ... ... ... үшін «бір ... үлкен күймелер үшін үш, төрт немесе одан да көп
өгіз жеткілікті» болған.
V-ХІІ ... ... ... ... ... ... ... ресімделді.
Жетісуда ежелгі заманнан үйсіндер, түріктер, қарлұқтар, ... ... ... Бұл ... ... ... ... жағалауында, Тянь-Шань тауының алдындағы жартылай шөлейттерде және
Қаратаудың солтүстік ... ... ... және ... ... қаңғарлар, оғыздар,
қыпшақтар мекендеген. Қысқы көші-қондар - ... ... ... ... ... ... Шұбар Теңіз көлінің маңында,
Ырғыз бен Торғайдың төменгі ағысында орналасқан.
Маңғышлақ және Солтүстік Арал ... ... мен ... Олардың қысқы жайылымдары негізінде Үстірт үстіртінде және
Үлкен Борсықтар құмдарында болған. Жазда олар Ембі ... ... ... ... Орал маңы және ... ... ... тайпалары мекендеген.
Бұл аймақ Орал мен Ембінің өзен ... Илек пен ... ... далаларды, Ырғыз бен Торғай бастауларын алып жатқан.
Мұнда жазғы және қысқы жайылымдар жергілікті жағдайларға ... алыс емес ... ... ... - ... өзен жағасындағы
тоғайлар мен құмдарда, ал жазғы жайылымдар суаттарға бай ашық ... ... ... Сары ... ... және ... қаңғарлар, кимендер, қыпшақтар иеленген.
Барлық көшпенді тайпалар үй ... ... ... ... қойларды, ешкілерді, сиырларды, түйелерді өсірген.
Шаруашылықтың негізіне ... әдіс - ... ... көп мал ... ... бірақ сонымен бірге барлық тайпалар жергілікті табиғи-
климаттық жағдайларға көп ... үй ... ең ... ... ... ... ішінде жылқыны ерекше бағалаған. Көшпелі ... ол ... ... мен ... арқасында
таптырмайтын жануар болды. Көшпелі тайпаларда қысқы уақытта малды жаюдың
ережелері болған, ... ... соң ... үй ... ... ... Бұл әдіс ... жылқылар мен қойлардың басым
болуын ... ... Ірі ... мал мен ... негізінен жартылай
отырықшы тұрғындар өсірді. Түйелер климаты суық солтүстік ... ... ... ... таралды.
Үй жануарларының барлық түрлерінің сәйкес атаулары болды және ... ... ... ... ... және ... араб-қыпшақ сөздіктерінде айтылды. Жеке алғанда, бұл қыпшақтың
үй жануарларының атаулары болды. Мысалы: қой, қозы, ... ... ... бұқа, бұзау, түйе, інген, бота, ат, айғыр, қысыр ат, бие, тай, құлын,
құнан.
Мал шаруашылығының барлық өнімі көшпелі тайпалардың ішкі ... ... және ... егіншілік аймақтарына сатуға жіберілген.
Қазақстанның оңтүстік аймақтарының және Жетісудың ... ... ... ... ... ... ... қағанаты тұрғындарының бір бөлігі ... ... ... ... ... мәдениетке бейімделеді. Егіншілер
негізінде Шу, Талас аңғарларында және ... ... ... ... дәнді дақылдарын өсірген, жүзім өсірумен, бақша шаруашылығымен
айналысқан. Егіншілік суармалы ... VІІІ ғ. ... ... ... ... ... деп ... мұнда арпа, бидай, күріш, бұршақ, ірі бұршақ
өседі. ... ... және сора ... ... ... ортаңғы және төменгі ағысында VІІ-ІХ ғасырларына жататын
суару ... ... ... ... ... ... етудің негізгі
көзі Арыс өзені болды. Отырар шұратының ... ... ... су ... су ... қыш ... тұрған.
Суару жүйелері сондай-ақ Талас, Шу ... және Іле ... ... аймақтарында дәнді дақылдармен қатар бау-
бақша шаруашылығы дамыған. ... ... ... ... туралы
Гильом Рубрук былай деп жазды: «онда мен жүзім сабағын ... және екі ... ... ... Бұл ... олжалармен расталады. VІІ-VІІІ
ғасырларда шарапшылықтың қалдықтары Жетісуда Луговое қалашығында, ... ... ... ... ... қалашығында шарап жасайтын
жер тұрғылықты мекен кешенінің біреуінде болған және ... ... ... ... ... Онда ол тұнып тұрды, тазартылды және
содан кейін ыдыстарға құйылды.
ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... ... Торғай, Жыланшық, Кеңгір, Нұра, Сарысу өзендерінің
бассейндерінде ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылған үй жануарларының қазіргі түрлерін
өсірді. ... ... ... пен көші-қон шаруашылығы өзара тығыз
байланыста дамыды, ал бұл шаруашылықтардың ... ... ... одан әрі ... ... орта ғасыр бойында Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймақтары
қала мәдениетінің орталықтары болды. Олар ... және ... ... түркі тайпаларының өмірінде маңызды роль атқарды.
Қалалар ірі сауда орталықтары болды, олар арқылы көшпенділер мен ... ... ... ... ... Сауда жолдарында ыңғайлы
қалыпта болған қалалар жылдамырақ дамыды. Қалалардың пайда болуы сыртқы
саудамен және ... Ұлы ... ... ... байланысты деп
сендіруге болмайды. Бірінші кезекте олар ауыл ... мен ... ... пайда болды.
Қазақстанда ХІІ ғасырда қалалар мен қоныстардың жалпы саны екі жүзге
жуық орталықты құрады. Олардың арасында ірі ...... ... ... ... ... Тараз, Жент, Баласағұн және
басқалар болды. Қазақстанның орта ғасырлық қалаларының өсуіне Орта ... ... ... үлкен әсер етті.
Оңтүстік Қазақстанның тау алды ауданында ірі қалалық орталық Испиджаб
болды. Алғаш рет ол 629 жылы «Ақ ... ... ... ... ... Кейінірек Махмұд Қашқари: «Сайрам – ... ... ақ ... аты ... ... - деп айтқан. Сайрам қаласы
осы күнге дейін болды және оның территориясындағы қалашықтың орта ... ... ... күмән жоқ.
Араб саяхатшысы және географ ал-Макдиси Испиджабқа ... ... ол ...... ірі қала. Төбесі жабық базарлары, мата рыногы
және соборлық мешіт бар. Онда 1700 ... бар деп ... Бұл – ... ... Қала ... өмірі жағымды» - деп жазған.
Арыстың сағасында Фараб ... ... ... ... ... болған. Қала V-VІ ғасырлардың басында құрылды және орта ... ... ... ... табылды, онда ғасырлар бойы
отырықшы-егіншілік және көшпелі мәдениеттердің өзара әрекеттесу процесі
жүрді. Отырар Орта және Алдыңғы ... Таяу ... ... ... мал шаруашылығы өнімінің ауқымды базарымен керуендік жолдармен
байланыстырды. Отырар терең шұңқырмен белденген, ... ... ... ... ... ... бар үш қақпа әкелетін, оның
көшелері, кварталдары, нақты жоспарланған аудандары болды. ... ... ... ... тұрғызылған дуалдармен немесе үйлердің ... ... 6-15 ... ... ... Орта ... ... ісі жақсы дамыды. Қалада қышшылар, нан ... ... ... ... ... ... ... болды. Қаланың маңында
егіншілердің шағын қоныстары болды.
Қазақстанның дамыған қалаларының бірі Тараз болды, ол ... ...... ... 568 жылы ... ... ... византия императорының елшілігі келді. Тараз сондай-ақ
түркештердің, қарлұқтардың, қарахандықтардың астаналық ... ... Х ... ... және ... ал-Максиди былай деп жазды: «Тараз – көптеген
бау-бақшасы бар, көп үйлер салынған, оры және төрт қақпасы бар, ... ... оның ... көп ... елді ...... бар, ... үлкен өзен ағып жатыр, ... ... ... ар ... ол ... жол ... соборлық мешіт базарлардың жанында
орналасқан».
Зерттеуші-ғалымдар ежелгі тараздың ... және ... ... ... Х ... ... ... Тараздың кіші бекінісі,
шахристаны, ауқымды сауда және қолөнер кварталдары бар классикалық ... қала ... ... ... ... ... ... қыш
құбырлар, канализация жүйесі, әр түрлі ... бай ... қыш ... ... кіші ... – онда ... ... қаланың аса орныққан бөлігі. Кіші бекініске қаланың қабырғамен
қоршалған территориясы – шахристан жалғасқан. Мұнда ... ... ... ... ... әскери адамдардың тұрғын
жайлары болған. Шахристанның қабырғаларына сауда, ... ... ... – рабадтар жанасып тұрған. Оларда қаланың негізгі тұрғындары
орналасқан.
Қазақстандағы және Орта ... ... ... бірі Тараз
моншасы болды. Оның жылыту құбырларының, су ... ... ... болды. Еден күйдірілген кірпіштен жасалған плиталардан
салынған, ... ... ... суреттермен безендірілген. Көркем
суреттің өрнегі өз араларында қара жиекті сызығы бар ... ... ... ... кресттарымен байланысқан, геометриялық өрнек болды.
Өсімдіктер сюжеті созылған ... және ... көк және ... ... ... көрсетілген. Моншаның жайын күмбез жауып тұрды, бұл
ғимаратты көп ... етіп ... ... ... ... Алматы
қаласындағы Орталық тарихи мұражайдан көруге болады.
Қарахандықтар билеген уақытта Х-ХІІ ғасырларда Тараз өзінің аса ... қол ... Ол ... ... және оның маңайында орта ғасырлық
сәулет өнерінің ... ... ... ... ... кесенелер
салынды. Бұл – Қарахан, Бабаджи-хатун, Айша Бибі ... ... ... және ... ... ... бас қиябетінің қалқанында араб
тіліндегі жазбалардың қалдықтары ... «Бұл ... деп ... Оның ... ». ... ... құрылысшының аты бізге дейін
жетпеген.
Кесене сәулет өнері тұрғысында қырлы барабанмен және он алты бүйірлі
конустық күмбезбен ... ... ... ... ... Қабырғаларының жазықтықтары аркалы қуыстармен және өрнек түрінде
қаланған розеткалармен ... ... ... ... ... кірпіштер жұбынан өрнектеп қалаудың ерекше тәсілін
қолданды. Кесене тастан ... ... ... бұл ... ... ... және жақсы сақталуына мүмкіндік
туғызды.
Бабаджи-хатун ... ... ... ... ... бір ... – Айша бибі кесенесі ... ... ... ... ... деп ... онда Қазақстанның сәулет өнерінің негізгі
өрнекті қазыналары шоғырланған. Халық аңызы бойынша ... ... ... ғалым Хакиматтың өзінің жігіті Қараханға жол жүрген кезде келеңсіз күз
мезгілінде ауырып қалған және кенеттен қайтыс болған сұлу қызы ... ... ... ... ... ... ... тамаша
өмір» деген сөздер сақталып қалған.
Кесене центрлік типті сәулеттік ғимараттарға ... ... ... күйдірілген кірпіштен салынған. Сыртқы қабырғалары ойылған ... ... ... ... ... ... ұқсас. Бұрыштық
бағандар шамалы тарылған, жоғарғы жағында олар өрнекті белбеумен ... кең ... ... ... ... ... жұлдызды
плиталардан салынған өрнек. Шағын қуыстар, ... ... және ... ... ... түрлілігімен көзді қуантады.
Орта ғасырлық Қазақстан қалаларының дамуы сәулет өнеріне қуатты
импульс берді. ... ... ... ... ... ... ... болды: мазарлар, кесенелер, мешіттер, медресе, ханакалар,
керуен-сарайлар, ансамбльдер пайда болды.
Тұтас ... орта ... ... ... ... ... ... өмірінің мәдениеті жоғары аймақтардың бірі болды. ... Орта ... ... ... ... ... ... территориясының көшпенді тайпаларының мәдениеті орасан
зор әсер етті.
Қазақстан тұрғындарының арасында өндірістің ең маңызды салаларының
бірі - ... ... ... ... ететін қолөнер болып табылды.
Көшпелі ортада жүн мен теріні ... киіз ... ... жасау,
металл, ағаш және сүйек өңдеу, зергерлік іс ... ... ... қыш ... шыны ... ... ... зергерлік қолөнер,
ұсталық және тоқымашылық гүлденді.
Көшпенділер ежелден тері мен ... ... ... илеу үйреншікті іс
болды, киіз үйлердің төбесін жабудан бастап киім бөлшектерімен аяқтағанда,
киіз ... ... ... жасауда қолданылды. ... ... киіз ... ақ киізбен жапқан, киіз жарқырап тұру ... ... ... ақ топырақпен және сүйектен жасалған ұнтақпен сүрткен» деп
жазады. Өңделген былғарыдан көшпенділер сыртқы киім тікті, ыдыс жасады.
Қолөнершілердің жеке ... киіз ... ағаш ... ... Оған ... мен тал ... ... киіз үйлердің
негіздерін жасау үшін әр түрлі станоктарды ... Киіз ... ... және күймелер ағашты ойып жасау арқылы безендірілген.
Ежелден түріктер металл бойынша асқан шеберлер болған және ... ... ... ... ... ... руда қазушылар Сары
Арқадағы Балабүркітті, Бақты, Мыржық тауларында ... ... ... Баян Ауыл маңында өндірілген. Түсті металдар Жезқазған аймағында
және Шығыс Қазақстанда өндірілген. Алтын өндіру орталықтары ... ... ... ... ... орта ... өздерінің жол салушыларының
полихромды стилінің дәстүрлерін жалғастырған. Зергерлік өндірісте ... қола ... асыл ... ... ... ... ... қаңылтыр белгілер, белдіктер, ... мен ... ... ... ... ... ... балбал тастар
кеңінен таралды. Жетісудың, Орталық және Шығыс Қазақстанның тас балбалдары
арасында жауынгер-ердің ... аса кең ... Оң ... ол ... ... сол ... ... немесе тар белдікте ілініп тұрған қылышқа сүйеніп
тұр. Бас ... шашы ... ... ... мен ... ... бар
әйелдердің бейнесі де кездеседі.
Кейбір мүсіндерде адамның беті ғана, көбінесе басы сүргіленген. Қала
орталықтарында қыш ... және шыны ... ... ... ыдыс, шамдар,
су құбырларын жасады. Шыны ісінің шеберлері түрлі-түсті ... ... ... асыл ... ...... ... жасады. Қолөнер өндірісінің дамуы айырбастау мен сауда ролінің
ұлғаюына әкелді.
Қазақстан халықтарының сауда байланыстарын ... Ұлы ... ... роль ... Ол ... түріктер Византиямен, Иранмен, Орта Азиямен,
Қытаймен, Шығыс Түркістанмен, Үнді елімен сауда ... Ірі ... ... тұрды, қаладағы сауда орны базар болды.
Аса ірі сауда орталықтары ... ... ... ... Тараз,
Баласағұн, Талғар, Қиялық болды. Испиджабта ... ... ... ... бар ... ... ... онда мата саудасы жүрді.
Транзиттік ... ірі ... ... ... ол ... ... сауда жасайтын орны» және «көпестер қаласы» болып
табылды.
Сауданың ... ... ... ... ... ... ... қабаттасып жүрді. VІ-VІІІ ... ... және ... ... ... ... соғылды, олар
халықаралық, облысаралық және сергілікті ... ... ... VІІ ... ... билеушісінің аты мен таңбасы бар теңгелері соғылды.
Тараз шекпесінің ... ... бет ... - ... түріндегі
таңба, кері жағында «Түркеш қағаны мырзасының теңгесі» немесе ... ... ... ... жазу ... теңге сарайы Қарахандықтар мен Хорезмшахтар кезінде қызмет
етті. Ғылымға қарахандық шеккіш Фараба, Мухаммед ибн ... ... ғ. ... тұрғындарының күнделікті тұрмысында Самандықтар
мемлекетінің ... де ... ... ... ... ... дихремдері,
сондай-ақ алтын динарлар мен мыс фельстер халықаралық сауда құралы ... ... ... маңызды құрама бөлігі тұрғын жай
болып табылады. Орта ғасырларда ... ... ... ... ... және ... ... болды. Стационарлық тұрғын
жайдың ежелгі типіне шошала жатады, ол – конустық немесе сфералық ... бір ... ... жай. ... ... шошала киіз үймен ұқсас
болған. Оның қабырғалары ағаштан, тастан, өңделмеген кірпіштен ... төбе ... ... және ... ... ... жағылған. Жанында шаруашылық жайлары салынған. Стационарлық
тұрғын жайлар қыстақ орындарында тұрғызылған.
Қазақстанның ... ... ... ... ең мобильді түрі
көшпелі киіз үй болды. Ол б.э. дейінгі бірінші ғасырда ойлап ... ... ... ... ... ... ... киіз үй тұрғын жайдың аса ыңғайлы және
бейімделген түрі болды. Белгілі түрколог Л.Н. ... ... ... және ... ... тұрғын жайдың ең жоғары түрі – жылы, кең
және бір ... ... ... оңай ... киіз ... ... тығыз байланысқан көшпенділер үшін, мұндай шатырда өмір ... ... ... ... ... - деп ... үй екі негізгі құрама бөліктен – ағаш ... және ... ... Ол ... ... және ... ... көшу кезінде
екі атпен немесе бір ... ... ... ж. Қазақстан
территориясы бойымен өткен Гильом Рубрук, қыпшақтардың киіз үйі ... ... ... ... ... тоқылған шыбықтардан жасалған
доңғалақтарға орнатады, оның бөренелерінің қызметін ... ... ... ... ... атқарады, одан жоғары қарай пештің
мұржасына ұқсас мойын көтеріледі, олар оны ақ ... ... үй ... ... ... ... ... мақтау тілектер, осы
жиналмалы, әмбебап тұрғын жайдың барлық артықшылығын іс ... ... ... ... ... үй туралы қытай ақыны Бо-Цзюй, Ал-Якуби, Плано ... ... және ... ... жазды. Олардың барлығы киіз үйді ең алдымен
өнердің тамаша туындысы ретінде жіктеді.
Киіз үйден ... ... ... ... ... басқа түрі – екі,
төрт және одан көп доңғалақты күймені пайдаланды. ... ... ... ... Ибн-Батутаның жазбаларында доңғалақты күйме-
киіз үйлер туралы деректер бар. Итальяндық саяхатшы Плано Карпини: ... ... ... ... және ... тұрғызылады да, малға тиеледі,
ал басқаларын бөлшектеуге ... ... ... ... ... ... соғысқа немесе бір жерден екінші жерге, ылғи да оларды өздерімен алып
жүреді» - деп ... ... ... оның ... және ... ... қарай екі немесе одан көп өгіз ... ... ... ... ... «Мен бір ... үйді ... келе жатқан 22 өгізді
санадым, 11 – ... ... ... бір қатарда және тағы 11 – оның алдында.
Күйме осінің көлемі корабль діңгегіндей болды, ал ... адам ... ... ... айдап тұрды» - деп жазған.
Көшпенді тайпалардың ... төрт ... ... ... ... көшу ... ... бір қатарға тізіліп жылжып бара
жатқан қаланың кейпін білдіріп, үлкен кеңістікті ... ... ... ... ... жау ... күймелердің айдаушылары қорғаныстық
ғимарат болатын үлкен ... ... ... ... киімі сондай-ақ далада өмір сүру салтына және оның
шаруашылық қызметінің тәсіліне ... ... Ол ... ... ... де, пішімінің де қисындық жалғасы болып табылған.
Сыртқы киімнің дәстүрлі үлгісі биік жағалы ұзын халат ... ... бас киім ... ... тымағын еске салған. Халат ... ... ... ... ... ... ... сыртқа шығарып
киген немесе киіз не былғары етіктің ішіне салып ... ... ... ... ... ... жібек матадан тігілген көйлектер ... ... ... киім ... ... ... тонмен, әйелдер мен
ерлердің бас ... ... ... киімі сән-салтанатымен және материалдың алуан
түрлілігімен, әшекейімен және қаруымен ерекшеленді. VІІ ғ. басында Батыс-
Түрік ... ... ... келген будда монахы Сюань-Изань қаған
руының байлығын, аң аулау кезіндегі көріністі ... ... ... ... ... ... Оның ... зерлі матадан тігілген халат
киген, шаштары бұрымға өрілген екі жүзден артық тархандар болды. Терімен
қапталған ... және ... бас ... киген, қалған жауынгерлер
айбалталар, садақтар мен тулар ұстап тұрды. Олардың аттары ... ... мен ат ... көптігі соншалықты, оларды бір қарағанда қамту
мүмкін болмады». Әрі қарай қаған киіз үйі ... ... ол оның ... ... көздің жауын алды деп айтқан екен.
Бізге дейін осы ... ... жоқ. ... ... ағаштан, киізден, былғарыдан, теріден және басқа материалдан
жасалған көптеген заттары сақталмады, жанып күл болды. Зерттеуші-ғалымдар V-
ХП ғ. Қазақстан ... ... ... ... ... және ... көздерін зерделеу негізінде құрастырған. Бұл V-ХП
ғ. Қазақстан ... ... ... ... сол тарихи дәуір
оқиғаларының барысына үлкен әсер еткен, өзіндік көшпелі және ... ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді.
ҚАЗАҚСТАН ТҰРҒЫНДАРЫНЫҢ V-ХІІ ғ. РУХАНИ МӘДЕНИЕТІ
Қазақстанның көшпенді және отырықшы тұрғындарының рухани мәдениетінің
бастауы тіл және жазу ... ... V ғ. ... ... ... түрік
тілінің батыс және шығыс топтары билік етті. Батыс топтың тілінде ... ... ... кең ... ... көшпенді тайпалар
қатынасты. Тіл қаңғар, хазар, ежелгі ... ғұн ... ... ... ... V-VІ ғ. ... Панония аңғарында тұрды. Шығыс-
түрік ... ... ... ... ... және Монғолияны
мекендеген тайпалар ... ... ғ. ... ... мен ... иран ... ... оғыз тіліне ауысады. Осы уақытта шығыс
түрік тобынан қарлұқ, ұйғыр, оғыз-ұйғыр ... ... ... ... ... ... ... тілі қалыптасады, ал ежелгі бұлғар тілі
кама және азов бұлғарларының диалектілеріне бөлінеді.
ХІІ ғ. қарай Қазақстанның дала ... - ... ... ... және монғол-қидан диалектілері басым бола бастады. ... және Кіші ... орын ... ... ... ... ... және әзербайжан тілдері пайда болды. Наймандар мен
керейіттер, ... ... ... ... ... Кама бұлғарлары
диалектінің негізінде ... ... ... тілі ... ... ... ... балқарлар, құлмықтардың дамуының
негізі болды.
Оңтүстік қазақстан мен ... ... ... ... ... ... тілі, сирия және араб диалектілері сақталды.
Түрік тайпаларының рухани мәдениетінің шарықтау шыңы ... ... ... ... ... ... соғды тіліндегі Бұғыт жазбасы
болып табылады. Жазу алғашқы түрік Қағандарының бірі ... ... ... ... ... орнатылған тас стелаға жазылған.
Жазудан соғды ... ... ... ... ... ... ... көпшілігіне түсінікті болғаны көрініп тұр. Оған түрік
қағандарының сарайларында қызметте ... көп саны ... ... және ... мәдениеті түріктерге елеулі әсер етті.
Түрік Қағанаты тарихының бастапқы кезеңінде (VІІ ғ. ... ... ... ... ... ... негізінде меншікті түркі
хаты пайда болды. ... ... ол ... руна ... ... ежелгі
скандинавтар тілінен «құпия» деген сөзді білдіреді).
Руналық жазбалар туралы алғашқы мәліметтер ХVIII ғ. ... ... ... Д.Г. ... 1 ... ... бойынша 1719
жылдан 1727 жылға дейін оңтүстік Сібірдің ... кең ... ... ... Ол ... ... еуропалық руналарға ұқсас белгілерден
тұратын, түсініксіз жазуларды тапты. Тура сондай жазулар ... ... ... табылды. 1889 жылы Н.М. ... ... ... ... хаты бар екі ... ... ... Олжалардың негізгі
табылған орындары Енисей мен Орхон өзендерінің ... ... ... ... деп атала бастады. ... ... ... ... шифрын шығарып оқу мақсаты тұрды. Осы себепті
О. Сүлейменов былай деп жазады: «Түркология күнтізбесінде ... күн ... ... ... бір күн бар, ол - 25 ... ... ... жазуы болғанын әлемде бірінші болып дания рунологы Вильгельм Томсен
білді. 1893 ж. 25 ... ол ... ... мәтіндерінен бірінші сөзді
оқыды – тәңір. Осы сөзбен азия скифтері тарихының жаңа бөлімі ашылды. ... осы ... ... шумер-түрік байланыстары туралы баяндайтын, ... ... ... ... ... шифрын шығарып оқып, В. Томсен осы
хаттың таңбалары оңнан солға қарай оқылады және онда 38 ... бар ... Бұл ... те, ... та хат ... Өз зерттеуінің
қорытындыcын В. Томсен 1893 ж. 15 желтоқсанда ғылымдар ... ... ... Бұл ұлы жаңалық болды және зерттеуші-ғалымдардың VI
ғасырға дейінгі түрік ... мен ... ... ... ... ж. В. Томсен орхон-енисей жазуын оқуға және ... ... ... ... ... ... Ақырында түрік руналық жазулар
Қазақстанның оңтүстігінде Талас ... ... (В.А. ... 1896 ж.).
Түрік руналық жазудың мағынасын ашуға швед, фин, орыс ғалым-зерттеушілері
қатысты. ... ... ... ... В.В. ... ... үлес
қосты.
Руналық жазудың ең ірі ескерткіштері ... Толы және ... ... ... ... ... тас стелалар
болды. Тас стелалардағы жазбалар 732-735 ж. ... мен оның ... ... ... және 716 жылы ... ... даңқына
жасалды. Шифрын шығарып оқыған соң бұл ... ... ... ... мен ерліктері туралы әңгімені ұсынды, сондай-ақ онда
әр түрлі ... ... ... ... түрік қағанаты
тарихының эпизодтары баяндалады. Жазбаларда ежелгі ... ... ... мен ... ... үшін өте бай ... бар.
Ежелгі аңыздар негізінде ауызша шығармашылық дамыды, ол халықтың
арманын, оның бостандыққа ... ... өзге ... жаулап алушыларына
деген өшпенділікті көрсетті. ... ауыз ... ... ... және ... ... байланысты тұрмыстық әндер, ... ... ... ... мәтелдер мен жұмбақтар білдірді.
Мысалы: Рашид-эд-Дин шығармаларында түріктердің өздерінің шығу ... ... бірі ... Бір ... ... ... ... шыға алмай қалған. Онда олар бір жартастың жанында үлкен алау жасап,
жағып жібереді. Тау ... ... ... ... ... от ... ол
балқып кетіп, тесік пайда болды. Осы тесік арқылы түріктер кең жазық далаға
шықты.
Көптеген мақалдар мен ... ... ... мәдениеті мен еңбекші
халықтың өмірлік тәжірибесін сипаттады. Ықшамды нақылдарда ғақлиялар мен
кеңестер берілген, адамдардың кемістіктері әшкереленеді.
Мысалы: ... ... ... ... еш ... «Тас ... ... тасты жарады», «Соқа ұстап бекіген одақ, егін орғанда жоғалмайды»,
«Күздің түсері ... ... ... ... ... туған
тышқан, найзағайдан қорықпайды», «Киізі бар адам су болмайды», «Біреуге ор
қазба, өзің түсесің», «Айтылған сөз ... ... ... «Бір отар ... түйеге мінсең де тығылмайсың» және т.б.
Қазақстанның территориясында оғыз тайпаларының арасында шамамен ... ғ. ... ғ.) ... ... ... және «Қорқыт ата» ежелгі
әйгілі эпостары ... ... ... эпосын алғаш рет ХІІІ ғ. – Рашид-
ад-Дин, ал ХVІІІ ғ. ... ... ... эпос ... ... ... деп есептейді. Эпостың кейіпкері Оғыз ... ... ... ... ... ... туады.
Бозбала шағында руластарының табындарын жеп қоятын ... ... ... ... соң Оғыз хан оған жарық сәулесінде түскен, аспан
аруына үйленеді. Одан үш үлкен ұлдары туады – Күн, Ай, ... ... ... жер ... үш кенже ұлдары туады – Көк, Тау, ... ... ... ... көршілес елдерге жорыққа шығады. Орасан үлкен жерлерді жаулап алып, ол
ұлан-асыр той жасайды және ... ... ... және ... ... бөледі. Бұл бөліс Оғыз қағанға аспаннан ... ... ... ... ... және үш ... жебемен байланысты болады.
Қаған садақты үшке бөліп, үш үлкен ұлдарына, ал ... – үш ... ... Оғыз хан ... ... ... ... – «бұзық», ал
кенже ұлдарынан тараған тайпаларды «үш оқ» деп атауға әмір ... ... екі ...... мен «үш ... бөлінуін осылай
түсіндіреді.
Оғыз ханның ата қоныс батыры ретіндегі бейнесі көптеген түрік тілді
халықтардың ... да ... Ата» ... қыпшақ-оғыз VІІІ-Х ғ. ортасында ... ... ... Оны ... ғ. ... және ... ... ата кітабы» атты прозалық шығарма түрінде жазған. Эпостың баяндалуы
Қорқыт атынан ... Эпос ... ... ақ ... (не ... ... келді деп баяндайды. Қорқыт – бірінші шаман, әншілердің қамқоршысы,
қобызды ... ... Ол ... ... ... және ... ... сипатталады.
Исламның сендіруімен Қорқыттың ... ... жаңа миф ... болды.
Түсінде Қорқыт оған көр қазып ... ... ... ... құтылғысы
келіп, ол алыс елдерге кетіп қалды, ... ... ... да түсі ... Сонда, Қорқыт өлім оны жерде ғана күтіп тұр деп шешті, ... ... ... көрпе төсейді. Көрпеде отырып, ол күндіз-түні
қобызда ойнап, өзінің ... ... ... ... ... ... сол ... өлім оны улы жылан бейнесінде келіп шағып алады.
Сырдарияның құлама жағасындағы Қорқыттың моласын ... ... жер ... ... ... қобызына тамаша күш береді: ол орасан үлкен
ағашты тамырымен жұлып ала алған, ең жүйрік ... оза ... ... ... ... ... өз-өзінен мұңлы дыбыстар шығарған.
Оның атынан баяндау жүргізіліп отырған Қорқыттың өзі нақты ... Ол Х ... өмір ... оның ... ... атымен әйгілі, Қара
қожа Әулие ата болды, оның кесенесі Тараз қаласында орналасқан. Қорқыт ... соң ... ... биік ... ... ... ... тағзым ететін жер болып табылады. Адамдар Қорқыт атаны қасиетті
адам ... ... ... ... ... пен ... ... сұрайды, ал қобыз бақсы-емшілерде емдеуші құрал болып есептеледі.
ХІ-ХІІ ғ. жазба әдебиет басым көпшілігінде қалаларда дамыған. ... ... ... ... ... түркі ағартушы билеушілері қызықты.
Түрік қағандары ... ... ... сәулетшілерді,
астрологтарды, діншілдерді ұстады. Олар сол ... ... ... ... ... үлес ... ... ірі шығармасы «Құтты білік» поэмасы болып
табылады. Оны Қарахан мемлекетінің билеушілерінің бірі Сатық ... ... ... ... ... ... білік» авторының аты Қарахандықтар
астанасы Баласағұн қаласының даңқын оның барлық ... ... ... 1015 жылы қалалық атақты түрік отбасында дүниеге келді. Ол
парсы және араб тілдерінде ... ... ... ... мақсатында ол
мемлекеттің барлық ғылыми орталықтарын аралады, тарихты, астрономияны,
математиканы, көршілес ... ... ... Сол ... ... адамы ретінде ол мемлекеттік инспекция қызметінің басшысы – ... ... ... Жүсіп поэзияда ең жоғары биіктерге қол жеткізді.
1069 жылдың шамасында ол ... атын ... ... «Құтты білік» атты ұлы
поэмасын жазды. ... ... ... 85 ... ... негізіне Жетісу, Ыстықкөл, Қашқария ... ... мен ... салынған, қатысушы тұлғалар – тарихи қайраткерлер –
билеушілер. Поэмада ... ... ... қалалары, Сырдария өзені,
қарлұқ, оғыз тайпалары еске ... ... ... ... мен
ғақлиялар түрінде құрылған. Өзінің шығармасында ... онда әділ ... ... және ... барлығы бұлжытпай орындайтын, тамаша ислам
мемлекетінің суретін салды. Жүсіптің ойы бойынша, мұндай әлем ... ... ... ... ... болу ... Ол ... қол
астындағы әрбір адамы қайда және ... ... ету ... уәзірден
бастап құлмен аяқтағанда, олар не туралы ойлау, нені ... ... ... ... Поэмада Жүсіп адам қоғамындағы адамгершілік ... ... ... мән ... бұл қасиеттерді кез-келген мемлекетті
бұзылудан ұстап қалуға қабілетті өзектер деп санады. Ашық ... ... ... мазмұны поэманы тым танымал етті. Ол билеушілердің және сауатты
адамдардың барлығының үстелдегі күнделікті кітабы болды. Поэманың ... ... ... ...... үшін де, ... бұқарасы үшін де
игіліктің жалғыз көзі. Жүсіп мемлекетті берекелі ... ... ... ... ... деп сендіреді.
Жүсіп Баласағұнның көрнекті еңбегі – ол өзінің шығармаларын жаза
отырып, ... ... ... ... ... ... мен арабтың әдеби
тілдерімен бір деңгейге ... ... ... ... уағыздаушылардың шығармалары елеулі орын
алды. Олардың арасында ... ... ... – Қожа ... Яссауи.
Ол 1103 жылы Испиджаб (Сайрам) қаласында сопы қауымының ... ... ... ... Оның ... ... ... баласы мен немере ағасы екінші халиф Әлиден шығады. Ахметтің ... ... ... ... ... ... Мұсаның қызы болған.
Бір жасынан бастап Ахметке Әулиелер мен ... ... Төрт ... ... ... оған ... Пайғамбардан деп құрманың
сүйегін береді. Бұл күштің күші - ... сопы ... ... ... мұраның символы болып табылады. Ахмет жас кезінен діни
ғұрыптарға жан-тәнімен әуес ... Жеті ... оған ... ... ол оның ... тек ... қызмет етуге ғана арналсын деп бұйырады
және оған Құранды үйретеді. Сегіз жасында Ахмет Жаратушыға ... ... ... ... ... махаббатқа толы өлеңдер - хикметтер жаза бастады.
1130 жылы Ахмет Бұхараға сопы шейхы Жүсіп Хамадани медресесіне ... да, ... діни ... ... ... Хамаданидың өзі сопылық символын
– күштің күшін Байазид Бистами Әулиенің қолынан алған, шынайы сопы ... ... ... пен ... тазартқан (сафа – тазалық)
мұсылмандардың өзі болып табылған. Олар түйе жүнінен ... киім – ... ... ... ... және Таяу ... ... оқу орындарында
оқиды және 34 жасында діни ... ... ... ... ... ете
бастайды. 1152 жылы ол Яссыға көшеді, ... ... ... ... әлемінің
барлық жерінен оқушыларды жинайды.
Ахмет Яссауи кезеңінде түркілердің арасындағы басым дін ... ... ... ... ... ... заңдарымен
біріктірілді де, сопылықта маңызды болып табылатын – болмыс бірлігін құрды.
Ахметтің мұсылман ... және ... ... ... деп тануға шақыруы
түркілердің арасында кеңінен қолдау тапты. Қожа Ахмет Яссауи ... мен ... ... – ол Алла деп ... де, ... дінін қабылдады. Оның хикметтері – көшпенділерге ... ... ... ... поэзиялық өлеңдер дұға және арбау түрінде
айтылды.
Мұхаммед Пайғамбардың өлген жасына жеткен кезде, ... жер ... ... ұзақ өмір сүруге болмайды деп шешті. 63 ... ол ... ... ... түсіп, содан кейін күн сәулесін ешқашан
көрмеген.
Қожа Ахмет өзі өмір сүрген уақытында сопы ... және азға ... Ол ... ... ғана ... аш қалуға тырысқан, сергек
ұйықтаған, бірнеше тәулік бойы дұға ... жылы және ... ... Ол адам ... ... аз ... ... соғұрлым көп береді деп
санаған. Ал бұл – Алла азап шеккендер мен ... ... ... ... білдіреді. Зерттеушілер Ахмет Яссауи өмірінің соңғы жылдарында
дала шөптерінің түбірлерімен ғана қоректенген деп есептейді. ... ... ... ... ... ... ең басты принциптерінің бірі болып
танылған.
Жер астында Мұхаммед Пайғамбардың бір мерзімін сүріп, ол 1228 жылы 125
жасында ... ... ХІV ғ. ... ХV ғ. басында (1397 ж.) ... ... ... оның ... Әмір ... ... ... ол Шығыстың барлық мұсылмандары үшін қасиетті орын ... ... ... ... ... ... ... ең құрметті Әулие болып
табылады. Ерте уақыттан бері оның Түркістандағы ... үш рет ... бір рет ... қажылық жасағанмен тең деп есептеледі.
Орта ғасырларда қала орталықтарында ғылыми білім кеңінен таралды.
Түріктердің ... ... ... және ... ... ... білімдері ғылыми трактаттар түрінде ресімделді, өкінішке
орай, олардың көпшілігі бізге дейін ... жоқ. Орта ... ... Әбу насыр Мұхаммед әл-Фараби ерекше орны алады.
Әбу Насыр 870 жылы ... ... ... ... ... әскери
бөлімше командирінің отбасында дүниеге келді. ... ... ... және ... ... ... ол жауынгер болмай, ғалым
тағдырын таңдап алды. Өзінің білімін ол Шаше ... ... ... Бағдад қалаларында жетілдіреді. Ол жерлерде ол парсы, ... ... ... осы тілдерде ғылыми трактаттар оқыды. Әбу Насыр қолы
жеткен бар білімді ... ... мен ... логика мен
медицинада, музыка өнері мен поэзиялық драмада жетілді. 941 ... ... Әбу ... ... пен ... ... онда
оқытумен қатар, ғылыммен және өнер түрлерімен айналысады. ... ... ... 950 жылы ... аяқтайды.
Әбу Насыр әл-Фараби ғалым-энциклопедист болды және ғылымның көптеген
салаларының дамуына үлкен үлес қосты. ... ... ол ... ... ... және ... (этика, саясат) деп
бөлді. Ол философия, логика, математика, медицина, астрономия, әлеуметтану,
заңтану, физика, музыка теориясы бойынша көптеген трактаттар ... ... ... адамзат қоғамы мен мемлекеттің пайда
болу процестерін зерделеді. Ол онда адамгершілігі жоғары философ билейтін,
«Ізгілікті қала» ... ... ... жұмыста тамаша
мемлекетті сипаттады. ... тіл ... ... зор үлес қосты,
қарапайым сөздер мен сөз ... жазу ... ... ... анықтамасын берді. Оның тіл мен ойлаудың мың жылдық байланысы
туралы идеялары қазіргі психолингвисттердің ... ... ... ... мен ... жайындағы үлкен кітап» үлкен танымалдыққа ие
болды.
Әбу Насыр әл-Фараби ... ... ... ... ... ... ... атақты иеленді. Әл-Фарабидің ғылыми
трактаттарында орта ғасырлық араб ғылымы және Ибн ... Ибн ... ... ... ... ... да ... және басқа ойшылдардың
көзқарастары қалыптасты.
Махмұд Қашқари көрнекті ғалым, лингвист және географ болды. Оның
қаламына ... ... ... лұғат ат-түркі» энциклопедиялық сөздігі
жатады. Махмұд Ыстықкөлдің ... ... ... туған, бірақ өз
өмірінің көп бөлігін Қашқарда ... Бұл ... ол ... ... ... ... тілдерінің сөздігін» жазды, ол мәдениет, шаруашылық,
этнонимдар, топонимдар, географияның халықтық күнтізбесі және ... ... ... ... жазбаша көз болып табылады.
Жоғарыда аталған ғалымдардан басқа, орта ғасыр ... ... және ... ... Албас Жаухари өз үлесін қосты.
Ол әл-Хорезммен бірге бүгінгі күні де ... ... таң ... ... ... ... Ертіс маңынан шыққан Жанақ
ибн Хакан әл-Кимаки атақты географ болды.
Сонымен, орта ғасырлық Қазақстан ғылымы дамыған, ... ... ... ... бірі ... ... ... орай, ежелгі
түрік ғалымдарының көптеген еңбектері бізге ... ... жоқ, ... ... ... ... кітапханасы жойылды. Бізге дейін
жеткен ... ... ... тілдес халықтарында ғылымның дамуының
айқын куәсі болды.
Көптеген орта ғасырлық және қазіргі авторлар түрік тілдес ... ... дін – ... болғаны туралы айтады. Бұл діни ... ... ... Еуразияның көшпелі тайпаларының арасында пайда болды
және осы күндерде де ... ... ... ... ... ... ... құдіретті құдай, әлемді жасаушы және жаратушы
ретінде көрді. Алайда атақты түрколог Л.Н. Гумилев, ... ... ... сүйене отырып, ежелгі ... діни ... ... ... белгілейді, өйткені Тәңірмен қатар әйелдер
құдайы Ұмайға, қасиетті Жер-Суға табыну ... ... ... ... тау, жер, су, ... жер асты патшалығының рухтарына
табыну болған.
Ежелгі түрік мифологиясы бір кезде әлемде хаос болған, әлемдік алапат
болған ... ... ... ... ... ең ұлысы Тәңір қатты ыза
үстінде ғаламға алтын қазық қаққан. Бұл ... ... мен ... ... осі болды. Сонымен, Тәңір ... ... ... ... ... ... ... орнатты. Тәңір әскери жорықтардың
ұлы жауынгері мен қамқоршысы болды.
Аспан Тәңіріне табынуды ... ... ... белгілеген, онда
«бастапқыда жоғарыда көгілдір аспан болды» деп айтылған. Тәңірге (Көгілдір
Аспан) табыну - бұл ... ... ... ... ... зат емес ... Бұл ... атрибуты жарық болып табылады.
Ежелгі түріктер Аспан Тәңірінің еркі бойынша қағандар билегенін және
«Аспанда туғандар емес, ... ... деп ... ... ... ... таққа отыруын былай сипаттады: Аспан Тәңірі түркі халқының
аты мен даңқы жоғалмас үшін, менің әкем - ... және ... ...
қатынды жоғарыға көтерді. (Қағандарға) ... ... ... Аспан
тәңірі, менің өзімді қаған етіп отырғызды. Тәңірдің еркі бойынша түркілер
жеңіске жеткен және ... ... ... ... ... ... ... оларға жақсы ниетті болуға шақырды.
Маңыздылығы бойынша келесі құдай Тәңірдің жары – Ұмай, ... ... бас ... ошақ басы мен ... ... болды. Ол
Тәңірмен бірге ... ... ... ... ... бір ... ... Төңекөкке арналған ескерткіште былай
делінген: «Аспан ... Ұмай ... ... ... міне осылар біз
жеңіс сыйлаған деп ойлау ... ... ... ... - ... ал оның ... ... болды. Түріктерде құдайдың Тәңір мен Ұмай ерлі-зайыптылары ... ... оның ... іске ... ... жұбы (Қаған және оның қатыны)
болды. Бұл мифтің сахналық іске асырылуы ... ... ... жауынгерлері өте үлкен және сұсты тұлғаға (Тәңір), үш мүйізді бас
киім киген әйелге (Ұмай) және олардың ... ... ... мен ... ...... орта әлемнің құдайы деп
есептеді. ... ... мен су ... ... ... ... ... қадағалады, күнәға батқандарды жазалады.
Түрік тайпалары үшін ХІШ ғасырда Алтайда болған, Ыдук баш ... ... ... ... ... рухы ... ... қамқоршысы болып
саналған, «қасиетті Өтікен тобырын» (хангай таулары) ерекше құрметтеген.
Онда «ата-бабалар үңгірі» ... ... ... ... ... ... үңгірде туған), онда қаған жылына бір рет құрбандық ... ... ... ... жерді, суды, орманды, тауларды әр
түрлі рухтар мекендеген, уақыт ... ... ... ... ... ... ... алтын бесігі Алтай болды. Онда атақты
адамдардың, қайсар батырлардың, ... ... ... ... рухтары мекендеген. Тәңір мен Ұмайдың баласы – Жер-Су Алтайда
ата-бабалардың рухтарымен ... ... ... ұзақ және құмарлы
әңгімелер жүргізген. Алтайда, түріктердің түсінігі ... ... әлем мен ... ... ... жердің жартысы - алтын терек
өсіп тұр. ... тура ... ... ...... ... жанып тұр,
оның жарқылы түріктердің алтын бесігі – ... ... тұр. Осы ... ... мен ... ежелгі түрік тайпалары үшін ортақ
болды.
Осы ежелгі діншілдікпен қатар, VІ-ІХ ғ. Орталық ... Орта Азия ... ... ... ... ... ... манихейлік,
христиандық (Ұлы Жібек жол бөлімін толық қараңыз) ... ... діни ... ғ. аяғында Орта Азия мен Шығыс ... ... ... ... исламның таралуы басталды. Ислам - «бейбітшілік»,
«тыныштық» ... ... араб ... Негізгі таралу орталықтары
Түркістан, Хорезм, Бұхара болды. Қазақстанның түрік ... ... ... ... ... жайды және жергілікті табынушылықты, сондай-
ақ христиандықты, буддизмді, зороастризмді біртіндеп ығыстырып ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... таралды. Ислам христиандықпен
және буддизммен қатар үшінші «әлемдік» дін (пайда болу ... ... ... ... VІІ ғ. ... ... Хиджаз ауданында пайда
болды.
Аравияны ежелден ... ... ... ... ... ... тұрғындарының көршілес елдермен саудалық, экономика-лық
және мәдени байланыстары болды. Сауда жолдары Қызыл ... ... ... ... ... ... Меккеде, сауда жолдарының
қиылысында, барлық арабтардың діни орталығы ... ... ... әр ... араб тайпаларының қасиетті бейнелері мен табынушы заттары
жиналған. ... ... ... тым ... ... Олар ... ... айға, күнге, әр ... ... ... ... ... ... Аравияда иудей және христиан қауымдарына біріккен,
өзге елдің саудагерлерінің ... ... ... ... ... Бұл ... арабтарға бір құдайшылдықтың үлгісін ... ... ... ... арта ... Бұл ... ... пайда болуы тарихқа Мұхаммед атымен кірген адамның қызметімен
байланысты. Ол 570 жылы ... ерте ... ... ... Мұхаммед өз уақытының негізгі діни бағыттарын жақсы білді.
Оның атасы Құбыла храмының кілттерін сақтаушы ... және ... ... ... ... 25 жасында Мұхаммед бай жесір әйел
Хадиджаға үйленеді және діни ... ... ... алады. Ол
халиф, уағызшы-пайғамбар атанады.
Мұхаммед өзінің уағыздарын 609-610 ж. бастады, ал 622 жылы ... ... ... ... ол ... ниеттестерімен бірге
Мединаға көшеді. Бұл көшу «Хиджра» - мұсылмандық жыл ... басы ... ... ... ... ... салынды. 630 жылы арабтар
Мұхаммедтің билігін қабылдады да, ол салтанатты түрде Меккеге кірді.
Мекке - ... ... ... ... ... араб сөзінен шығады,
өйткені онда исламға дейінгі Аравияның ең құрметті ... ... ... Бұл ... Мұхаммед туды және Құбыла қасиетті храмы ... ... ... ... бір құдай Алланың храмы болып табылды, оны Адам
салды, Ибрагим (Авраам) қалпына келтірді, содан кейін оны ... ... де, 630 жылы ... ... ... ... пұттар шығарылды
(олардың саны 360 болды, және олар араб ... ... ... ... Енді ... қара тасы бар ... ... объектісі болды және
басты мұсылмандық храм – «Діни қағидалық мешітке» айналды.
«Діни қағидалық мешіт» кешені ғасырлар бойы Құбыла ... ... – бұл ... 15 метр куб ... ... Оның бұрыштарының
біреуіне қасиетті қара тас ... ... ... бойынша, бұл
«базальт» кесегін архангел Жәбірейілден (Гавриил) Ибрагим ... ... ... ... ... тым болмаса бір рет Меккеге Құбыла
храмына барып, қажылық жасау керек. Бұл қасиетті ... ... ... оқиға деп санайды және өз өмірінің соңына дейін есте сақтайды.
Сондай-ақ ... ... ... ... ... ... Меккеге
қарайды.
Исламның қасиетті кітабы – Құран араб тілінен ... оқу ... ... ... ... ... да пайдаланады: әл-Кітап
– жазу кітабы; әл-Кітабы Мұқаддас – қасиетті кітап; Қаламолла – ... ... ...... ... Мұхаммед пайғамбардың діни қағидасымен қатар діндарларға
арналған этикалық нормалар ... ... ... ілімінде мұсылмандар
теңдігі идеясын әзірледі. Ислам ілімі кейбір ... ... ... ... ... ... ... практикасын айыптады. Шектелмеген көп
некелілік төртке дейін әйелі болу заңымен ауыстырылды. ... пен ... ... ... неке діни ... қойылды. Еңбек пен байлыққа
ерекше көзқарас болды. Мұхаммедтің өзі әрбір ... ... өмір ... ... діни ... ... деп ... етті. Мұсылмандарда
молшылықта әдемі өмір сүруді құдайдың өзі көтермелеген. Қасиетті Құранның
кейбір этикалық нормалары осындай.
Құранды жасаушы Мұхаммед ... ... да ... ... ... және ... ... шынайы рух, шабыт берді. Құран ислам
әдебиетінің бірінші ірі ... ... ... ... ... мүмкіндік туғызды, араб әдебиетінің эстетикалық принциптерін
құрды.
Қазақстанда исламның таралу процесінде мәдени дәстүрлерді ... ... ... және ... ... ... процесі
басталды.
ХІІІ-ХV ғ. РУХАНИ МӘДЕНИЕТ
Бұл кезеңнің рухани мәдениеті Дешті-Қыпшақ территориясында ежелгі
түрік, татар, ... және ... ... дәстүрлерінің өзара тығыз ... ... Ол ... түрде фольклор, халық ауыз поэзиясы, жазба
әдебиет және музыка-поэзиялық өнер түрінде бар болды және ... ғ. ... ... ... ... және ... ... қатар, жеке сөз өнері: жанынан шығарған шығарма, ауызша
орындау және ауызша айтып беру бар ... және ... ол тым ... және ... ... ... ... авторлық поэзияның ең ежелгі бейнелері ХІІІ-ХV
ғасырмен белгіленеді. Бұл Кетбұғы ... ғ. ... Ұлы ... аталған),
Қотан (ХІV) және Сыпыра Жырау (ХІV-ХV ғ.) ақындар ... ... ... бірі ... хан ... өмір сүрген Кетбұғы
ақынға тиесілі. Өлеңнің үзіндідегі мәтінін ХІІІ ғ. араб тарихшысы ... ... Ол ұлы әнші ... мен ұлы ... ... ханның арасындағы
поэзиялық сұхбат түрінде берілген. Салт бойынша Кетбұғы Шыңғыс ханға ... ... ... ... ... ... түрде хабарлайды. Өз уақытында
танылған би Четбуштың атын ХV-XVI ғ. өмір сүрген, ... ... ... да еске алады. Дешті қыпшақтың белгілі ақындарының бірі Қотан жырау
және арғындар тайпасын басқарған саяси ... ... ғ. ... ... жырауларының бірі Сыпыра Жырау
Сүргентай ұлы үлкен ... іске ... ... Жырау қатты қартайғанша,
өте ұзақ өмір сүрді деп ... ... ... Ол ... далаларында
билік еткен бірнеше хандардың кезеңінде өмір сүрді, сондықтан ол далада 200
жыл бойы болған барлық ... ... ... ... ... болғанында ол
соңғы рет Тоқтамыстың шақыруымен оның ... сөз ... ... дәстүр қиын сәттерде одан кеңес сұраған, Алтын Орданың
сол кездегі билеушілеріне арналған, оның бірнеше толғау-монологтарын біздің
күнімізге ... ... Бұл ... ол ... ... ... мен маңында қоршағандарына мінездеме берді, жағдайды бағалап,
болашағын болжап, содан кейін кеңестер берген. Оның жауласқан ... ... ... ... ... ... ... хандармен
татуластыру мақсатымен айтқан толғаулары ... Бұл ... ... ... ... жырау және бітімгер ретінде сөйлегені туралы
куәландырады.
Дешті-Қыпшақтың мәдени өмірінде ХІV-XV ғ. ... ... Асан ... ... ұлы ... ... сәбитұлы елеулі роль атқарды.
Асан Қайғының поэзиялық мұрасынан бізге ... оның өмір ... ... ... ... және хан мен бұқара ... ... ... ... ... ... ... жетті. Асанның Жәнібек
ханға арнаған поэзиялық арнауы кеңінен танымал, онда ... ... ... ... және өзін ... ... ... айқындаушы ретінде көрсетеді. Бұл толғауда сол кезеңнің ... ... ... рет ... мен оның ... ... ой берді. Мұнымен Асан Қайғы дәстүрдің бастамасын салды,
поэзияның басты ерекшеліктерінің бірі ... ... ғ. Асан ... пен ... ... ... Ордасынан бөлініп кеткеніне өзінің теріс
көзқарасын ашық білдірді. Жырау қазақтар мен ... ... ... ... ... ... мен ... қатынастарын сақтау үшін
күресті. Асан ... ... ... ... жақтады, оның халықты
билеген уақытын ... мен ... ... өмірінің «алтын дәуірі»
деп есептеді. Бұл Асанның өзінің толғауында ұзаққа созылған және ... ... ... айыптай отырып, өздері баяғыдан бергі отанына
көшкен жаңа жерді қарсы қояды, Еділ мен ... ... Арал ... ... ... туған жерді, көлдер мен өзендерді бояңқырайды.
Асанның Жәнібекке деген ... ... Асан ... ... ... ... болды, ол ханның алдағыны дұрыс болжай білмеген және
ойланбай істеген әрекеттеріне наразылық білдіріп, хандық шекарасын ... ... бел ... ... ... ... ... сипаттағы әлеуметтік-қиялдық аңыздар туындайды, ... ... ... ... ... ғ. жеке ... ... билеушілердің бірі Қазтуған жырау Сүйінші
ұлы болды. ... ... ... ... және ... бейнесі, жан тебіренісін нәзіктікпен сезетін адамның бейнесі,
ата-анасы мен өз отанын сүйген ұлдың ... ... ... ... өмір ... ... түскен жоқ, сондықтан ол елден кетіп қалды. Ол
туған жері туралы тебіреніп ... ... ... ... ... ... Асан Сәбитұлы мен Қазтуған Сүйіншіұлының шығарма-шылығы ХІІІ-
ХV ғ. мәдениеті мен поэзиялық дәстүрінде өзіне тән жеке ... ... ... ... ... ... Ол өз ... тумасы
болып табылды және онымен тығыз байланыста болды, ... өзі ... ... ... ... ... жаңа туындаған
поэтикамен шығармашылық түрде қосу жолымен, жеке поэзия сол ... ... ... өзінше бейнеледі, тарихи тұлғалар мен ойдан шығарылған
кейіпкерлердің ... ... ... жасады. Ол үшін Дешті-Қыпшақ
халықтарының бірлігін сақтау және оның ... ... ... ... Орда дәуірі бұзылыстармен ғана емес, сонымен бірге сыртқы
саяси және саудалық қызметті белсенділендіретін ... ... ... ... ... ... ... этникалық топтар: Дешті-Қыпшақ,
Орта Азия мен Солтүстік Кавказды қосқанда Орал маңы үшін ... ... ... ... дәстүрлері туындады және қалыптасты. Бұл
кезеңде ресми монғол-қыпшақ екі ... орын ... ... ... ... таралды. Сондай-ақ араб және парсы тілдері кеңінен қолданылды.
Алтын Ордада және ... ... ... ... ... ... тілінде құрылды.
Сол кезеңде құрылған туындылардың жалпы санынан «Кодекс Куманикус»,
«Оғыз ... ... ... ... сондай-ақ «махаббат-нама»
(Хорезми), «Қисса уль-анбия» ... ... ... ... ... ... (ХІV ғ.) – қыпшақтардың (құмандардың) жоңғар
қақпаларынан Дунайға дейінгі орасан ... ... ... ... ... ... жартылай көркем) әдебиетінің классикалық үлгісі.
Бұл оның мазмұны мен құрылымын ...... ... және ... ... мақсатпен келген және латын тілін білген еуропалықтарға, ... ... ... ... ... үшін де) арналған, арнайы
сөздік және ... ... ... да бір ... оқулық. Сөздік 2
бөлімнен тұрады, оларды түркологтардың болжамынша, әр ... ... ... ... ... Итальяндықтар құрастырған бірінші бөлім, жақсы
ойластырылған үш ... ... ... сөздігін білдіреді.
«Құманикус кодексі» екінші ... ... ... ... ... жергілікті ертегілерден, аңыздардан, мақалдардан,
мәтелдерден, жұмбақтардан және ... ... ... ... мен дева ... Христостың және оның апостолдарының ... ... ... Бұл ... ... сөздер - құман-неміс
аудармасында, ал өзге лексикалық бірліктер аралас ... ... ... ... ... мәтіндер, сондай-ақ сөздік лексикасы
сол уақыттың тілін ғана ... ... ... ... ... де сипаттайды. Қазіргі қазақ тілінде және фольклорда көптеген
жұмбақтар, ... мен ... ... мен сөз тіркестері туралы
айтпағанда, афоризмдік және метафоралық мағыналар сақталған.
ХІV ғ. ... ... ... халық арасында «Суль-Анбия
қиссасы» атымен белгілі, «Қисса-и-Рабгузи» ... ... ... ... ғасырлар бойы бірнеше рет қайта жазылды және көптеген тізімдерде
әр түрлі елдерге тарады. ХV ғ. жататын ең ерте ... ... ... Ол ... ж. ... таралған. Автор Мавераннахрда, Рабати
Оғыз деген жерде (Рабгузи аты осыдан шыққан) туған.
Кітап пайғамбарлардан бастап Мұхаммедке ... ... мен ... ... ... өзінің және мұсылман халифтерінің
өмірін сипаттауға арналған. Онда әлемнің құрылғаны туралы, бүкіләлемдік ... және ... жаңа ... ... туралы әңгімелер, әр түрлі
аңыздар, ертегілер бар.
«Қисса-и-Рабгузи» енгізілген туындының идеялық-тақырыптық мазмұны
бойынша үш ... ... ... а) ... ... жердің пайда болуы
туралы, адамның, жануарлардың, ... ... ... шығу ... баяндаулар; б) пайғамбарлар мен халифтар, әулиелердің өмір сүруі
туралы аңыздар, шығыстың өсиет әңгімелері, халық аңыздары мен ... ... ... ... алғашқы он жылдың хижралары, жылдардың,
айлар мен ... ... ... ... атаулы күндері туралы
мәліметтер.
ХІV ғ. көркем әдебиеттің тамаша үлгісі Хорезми-Раванидің «Махаббат-
наме» ... ... ... ... ... ... ... Хорезм
қолжазбалары көшірмелері болып табылады. Зерттеушілер бертін уақытқа дейін
«Махаббат-наменің» екі тізімі сақталды деп есептеген: ... араб ... ... – ұйғыр қарпінде, екеуі де Британ мұражайында сақталған.
«Махаббат-наме» - түркі орта ... ... ... мен ... жаңа ... ... ... ынтызар ғашық жігіттің жолдауы нысанында
жазылған. Поэманың тілі мен ... ... ... стилі, онда
кейіпкер өзін қиналдырған қыз туралы ... ... Бұл ... ұлы ... ... ... ... және өз туындысында
араб-парсы және түркі поэтикасына синтез жасағаны ... ... ауыз ... жеке ... және жазба әдебиетпен
қатар, ХІІІ-ХV ғ. қоғамның рухани өмірінде вокалдық және ... ... роль ... Өлең ... ... ... Ол жанрлық және
тақырыптық қатынаста алуан ... ... Аса ... ... ... ... өлеңдер болды, оларда Дешті-Қыпшақтың мал шаруашылықтық-
көшпенді өмірі және адамдардың отбасы-тұрмыстық құрылысы ... ... және ... ... ... лирика-тұрмыстық
өлеңдер бұқара халық арасында кеңінен таралды. Үйлену, баланың тууы, ... ... өлім – ... ... арнайы өлеңдері болды. Үйленуге арналған
өлеңдер (тойбастар, ... ... ... ... ... естірту,
көңіл айту) тұрмыстың бір бөлігі де және өнер туындылары да болды.
Үлкен эпостық шығармаларды ... ... ... ... ... ... пайдаланылды. ХІІІ-ХV ғ. батырлық сипаттағы ноғайлық
эпосты және махаббат ... ... ... ... кәсіби
жыршылар орындаған. Сол кезде «Алпамыс батыр», «Қобыланды ... ... ... ... ... ... ғалымдар «батырлар жырларына -
өлеңдік-речитативтік және музыкалық-аяқталған аспаптық түрі, ал тұрмыс-салт
жырларына ... және ... ... ... ... тән» деп есептейді.
Күй деп аталатын аспаптық музыка вокалдық өнерден кем ... ... да ... мен ... ... алуан түрлі болды. Тұлпарлар мен
аулайтын құстар туралы, тастап кеткен туған өлкесі туралы, өмірдің жылдам
өтетіндігі туралы ... ... ... тарихи, батырлық және
махаббат тақырыптарына да ... ... ... ... осы ... ... ... Македонский), «Қамбар батыр», «Шора батыр» күйлер
сақталды.
Аңыз-күйлер – бұл ... ... ... ... ... ... ... пьесалар. Олар басым көпшілігінде жалпы ... және ... ... мен проблемаларға арналып шығарылды.
Ислам тарихын зерделеу, оны қарастырылатын кезеңде ... ... ... ... тым ... қиынға түседі. Орта ғасырлық
қазақстан тарихы бойынша ғылыми ... ... жаңа ... ... ие ... Өтеміс Қажының (ХVI ғ.) жақында ... ... ... шығармасының осындай мәні бар, ол Дешті Қыпшақтың (ХIV ... және ... ... ... Орта ... Қазақстан
идеологиясына, мәдениеті мен тұрмысына қайта жаңғырды. Ауызша дәстүрге,
«даланың ауызша ... ... ... ... Орда ... ... бойынша құнды мәліметтер және жеке алғанда,
Қазақстанның территориясында да ... ... ... ... ... ХV-XVII ғ. ... ... негізгі кәсібі жайылымдық қауымдастық болды. Қазақтардың
басты байлығы – мал, ол ... ... киім мен ... жай ... ... сондай-ақ көршілес халықтармен ... ... ... ... және көлік ретінде болған.
Қазақтар негізінде қойлар, жылқылар мен түйелер ... Ірі ... ... шаруашылығында елеусіз орын алды, өйткені ол бір жыл ... ... және ... ... ... ... ... тауып жеуге
бейімделмеген. Сонымен бірге қазақтарда қойлар шаруашылық маңызы бойынша
басты орында болды. Қойдың еті мен сүті ... ... ... мен ... аяқ киім, ыдыс және шаруашылықтың көптеген заттарын жасауға жұмсалды.
Қойдың майы мен хош ... ... ... ... кір ... ... түсі ... болған және киіммен дақтарды кетірген.
Көшпендінің өмірінде жылқы ерекше орын алды. Көшпенділер жылқыны көлік
және ... ... ғана ... жоқ, оның ... ... ... Бір де бір ... ат жарыстарсыз өтпеді, бос уақытта ... ... ұзын ... сұлу айғыр бастаған, бос шапқан жылқылар
табынын қызықтаған.
Дала жылқылары үлкен төзімділігімен, көнбістігімен ... ... бойы ... ... ... ... жағдайларға оңай төзді.
Қазақтардың шаруашылығында түйе шаруашылығы елеулі орын алды: түйелер
қайта көшу және ... ... ... ... мал ... ... куәландыруы бойынша, бұл жануарларды, өгіздер сияқты, қазақтар
доңғалақ ... ... ... үшін ... ... басқа,
түйенің жүнін қырыққан, ал түйе сүтінен ... ... және ... қымызбен қатар бағаланды. ... ... ... ... ... ... екі өркешті түйелерді өсірді.
Қой, жылқы және түйе шаруашылығымен қатар, ... ... ... мал мен ... ... ... ... осы малдарды өсірудің
қазақтардың шаруашылығында ... аз ... ... бері егін ... ... ... Қазақ
хандығының әр түрлі аймақтарында ол бірқалыпты таралды, оның көпшілігінде
егін шаруашылығы аз орын алды немесе ... жоқ ... ... ... ... ... ошағы бұрыннан бар болған аудандарда, Жетісу ... ... егін ... ... ... мәні ... негізінде тары өсірді.
Көшпенділердің егін шаруашылығына ауысуы экономикалық қажеттілік-тің
қысым көрсетуімен жасалды, отырықшылдыққа ең алдымен ... ... ... ... Өз табындарынан айырылған, отырықшы малшыларды
белгілеу үшін көздерде ... ... ... деген түрік сөзі
қолданылады. Кедейленген ... ... мал ... ... мүмкіндігі
бола қалған кезде, мәжбүр етілген жер жыртуды оңайлықпен қалдырып, өздеріне
үйреншікті мал шаруашылығымен айналысқан.
Дешті Қыпшақтың ... ... ... әлемі бар шексіз далалары
көшпенділерге жеке және ұжымдық аң аулау үшін үлкен мүмкіндіктер ... ... ... түрі ... аушы құстармен, тазы иттермен аулау.
Аң аулайтын құстардан қаршығалар, ... ... ... және ... Аушы құстармен аң аулау Қазақстанда ХХ ғ. басына дейін
кеңінен ... ... су ... ... ... ... ... қашалар орнатқан, қамыстарды олардың бір бөлігі үшкір
жағымен ... ... ... ... етіп ... Аңшылар торуылға
жасырынған. Киіктер су ішуге келісімен, оларды үркіткен. Жануарлар қашада
суат жақтан қалдырылған өткелге ... ... ... ... ... қамыстарға қадалып қалған. Жараланған киіктерді әрі ... ... ... ... ... аң аулау дербес кәсіп болмаған,
дала адамдарының табиғи шаруашылығында оның маңызы аз болмаса да, ... ... қана ... ... бірге, аң аулау жастарды әскери
даярлау мақсатында пайдаланылған.
Қазақ халқының тіршілігін қамтамасыз ету мәдениеті ... ... және ... ... ... өндіруші шаруашылық,
мал шаруашылығы немесе егін шаруашылығы, өзінің ... ... ... ... ... болмайды: мал шаруашылығы үшін -
ер тоқым, ат әбзелі, ... ... ... және т.б. үшін ... егін ... үшін – жер ... және тырмалау, егінді жинау
және ... ... ... ... ... қазақтардың ортасында әр түрлі
салалар бойынша кәсіпқойлар болды: ағаш ... ... ... ... ... ... ... жағымен байланысты және
едәуір күш жұмсалымдарын талап ететін, қолөнер өндірісінің осы облысымен
негізінде ер ... ... ... ... ... онда олар ... әрбір отбасын
қандай да бір дәрежеде өзінің өмір сүруі үшін қажетті заттармен қамтамасыз
еткен: бұл үй ... ... ... ... ... ... ... тұратын бұйымдар, сондай-ақ киім-кешектің әр түрлері.
Үй кәсіпшілігі ... ... ... ... ... болған.
Қазақтар ертеден бері тері мен киізді өңдеп, оларды әр түрлі ... ... ... ... аппликация және оюлап тігу техникасын шебер меңгерген.
Көп еңбек етуді қажет ететін және ауыр жұмыстар: киізді илеу, теріні
өңдеу, теріден ... ... тігу – бұл ... ... ... ... ... кәсіпшілігінде қолөнерге және ұсақ тауар өндірісіне айналу бағыты
бар, ... ... ... мал шаруашылығы жағдайларында соңғысы
көптеген себептермен: шаруашылықтың ... ... ... ... ... меншік түрлерінің дамымағандығымен ... ... ... ... ... ... ... тежеу болғаны күмәнсіз, өйткені қолөнер отырықшы мәдениет
жағдайларында – ... және ірі ... ... дами алады.
Сонымен, ХV-XVII ғ. қазақтардың үй кәсібі мен қолөнері ... ... ... ... ... ... ... ұяшықтың табиғи
шаруашылығының бір бөлігі ... оның ... ... ... ... ... көрсетілген түрі көшпелі
және отырықшы өркениеттің арасындағы тауар ... ... ... ... бастауларының бұзылуына әкелгені, қолөнердің дамуын
ынталандырғаны күмәнсіз. Өз кезегінде ... ... типі ... мен қолөнерінің дамуын ынталандырды - әрбір ұрпақтың шеберлігі
жетілдірілді, жасалатын бұйымдар сапалы түрде жақсартылды, өйткені ... ... жаңа ... тоқырау басталады. Еуразияның көшпенділері
де әлемдік мәдениетке өзінің үлесін қосты, оны басқа мысалдардан ... ... ... ... үлкен маңызы болды; әскери
міндеткерлік даладағы ең ... және ... ... бірі ... Далалардың тұрғындарын, адамдардың қаруланған көпшілігін білдірді.
Қаруды ұстау еркін малшының заңды ... ғана ... ... ... міндеті
де болды, және мысалға, халық жиналысында қарусыз еркектің дауыс ... ... ал жасы ... оған орын бере ... ... ... болмаған, қажеттігіне ... ... ... ғана ... ... ... ... қаруы қылыш пен садақ
болды. Жауынгерлік қарудың басқа түрлерінен айбалта, қол шоқпар, бір ... ат ... ... бар және ... ... тартуға
арналған ілмекпен жабдықталған ұзын найзалар еске алынады. Қаруландыру-дың
негізгі заттарын қазақтар өздері жасаған. Олар ... ... ... адырнасын қойдың шегінен, ал «оның қарнынан жебелердің ұштықтарына
арналған орауышты» жасады. Дәрімен ... қару аз ... ... ... жасай білді.
Көшпенділердің әскери жасақтануының өте қажет ... ... ... Тулар ең аз дегенде екі қызмет атқарды: олар маңызды қасиетті
символ болды және ... және ... ... басқарудың тиімді
құралдарының бірі болды. Әрбір рудың, әрбір ұлыс сұлтанының және ... туы ... ... ... ... ... болуы керек болатын
тулардың саны – тоғыз. ... туы бар хан ... ... онда ... ... хан туралы түсіндірген. Ту биліктің сыртқы таңбасы ғана
емес, ... ... ол ... ... пен ... әскери даңқы мен
атағының символы болды. Басты ту мемлекеттік құрметті белгі ретінде ... ... ... және ... ғана ... ... әскери
туды сақтаушы әдетте сұлтандардың ... ... ... ... ... ... ... болып табылатын, билердің біреуі
тағайындалған. Туды ерекше жасақ ... Ұрыс ... ... көз ... Ту ... жауынгердің өлімі жауынгерлер қатарында
ылғи да абыржу тудырған, ал бас тудың құлауы, жоғалуы ... ... ... ... ... ... ... бірақ
тұтас даналары да бар. Өсімдіктер ... ... және ... ... ... ... Білезіктердің жиектері кейде
жыландардың басы түрінде безендірілген, күмістен сақиналар, сырғалар
жасалған. ... ... ... ... ... ... отты ... тас, яшма, нефрит, агат, тау хрусталі. Тастарды
моншақтар, ... ... ... үшін қолданған. Түрлі-түсті тастан
сондай-ақ белгілер және басқа заттар: ... ... ... ... агаттан қарсы ілгек жасаған.
Қазбалар кезінде табылған бұйымдар куәландырғандай, зергерлік қолөнер
дамудың жоғары деңгейімен сипатталған. Шеберлер әр ... ... ... ... ... ... қалыптауды, оймалауды, алтын
жалатуды, күміспен ... ... және ... ... ... және қола
сымдарды жасау тәсілі, түрлі-түсті ... ... және ... ... ... ... ... зергерлік өнердің дәстүрлері Қазақстанда ХІХ ғ. – ХХ
ғ. басында сақталған және ... ... ... ... ... ... ... өнімі әкелінген бұйымдармен
бәсекеде төзімді болды. Көптеген әшекейлердің, олардың пішіндерінің,
типтерінің, оюының ... атап ... ... ... ... ... қалаларының қолөнершілер өнерінде архетиптері бар.
ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ХV-ХVІІІ ғ. МӘДЕНИЕТІ
Қазақ халқының рухани мәдениетінің әрі қарай дамуы үшін өз ... ... зор ... ... Ол ... ... мен мазмұны
бойынша алуан түрлі болды және ... ... ... ... болып табылды. Онда ежелгі мифтік аңыздар мен бертін ... ... орта ... ... және ... ... ... және құқықтық шығармалар мен шешендік өнер, музыка ... ... ... мен ... ... ... ... өмір
сүрді.
Мемлекеттік құрылыстың және қазақ хандығы өмірінің өзгешелігі, ... ... және ... ... мал ... мен егін ... ... мәдениетінің өзіндік түрлерін қалыптастырды және қоғамның
рухани өмірінің алдыңғы жоспарына жырау поэзиясын шығарды.
Жырау поэзиясының ... ... ... ... ... тұтастығы мен бірлігі мәселелері, мемлекетті және оның маңызды
қуатын нығайту ... ғ. ... ірі ... ... ... (1465-1560),
Доспанбет жырау (1490-1523), Жиембет жырау (ХVІІ ғ.), Марқасқа (ХVІІ ... ... ... ... ... (1697-1786), Бұхар
жырау Қалқаманұлы (1698-1778) болды.
Қазақ хандығының құрылу кезеңінің көрнекті жырауы ... ... ... ол ұзақ та ... бірақ күрделі, шытырманға толы өмір
сүрді. Ол текті ... ... ... ... жақсы білім алды,
Ноғайлық Үлкен Орданы билеген Темір ханның жақыны ... оның ... ... мен ... Дон мен ... Кавказға барды, содан кейін
қудаланды. Өмірінің соңғы жылдарын Қазақ хандығында өткізді.
Шалкиіздің бізге ... ... ... ... 30-ға жуық) оны поэзия
өнерінің жарқын шебері және кең ... ақын ... ... ... сол ... ... ... мәнін толығымен, қамтиды және
көрсетеді. Мұнда билеушімен тікелей қатынасу, болмыс туралы философиялық
ойлар және халық туралы пікірлер, ... пен ... ... ... жаман туралы, достық пен қастық туралы дидактикалық толғаулар да бар.
Осының барлығы өткір теңеулерді, айқын ... ... ... поэзия тілімен баяндалған.
ХVІ ғасырдың көрнекті ақын-жырауларының бірі Аймедет ... ... ж.) ... ... ... өзінің тегіне лайықты тәрбие мен ... Жасы ... ол ... мен ... Бақшасарай мен Дешті
Қыпшақтың көптеген жерлеріне ... ... ... ... ... қатысты. Түркі билеушілерінің өзара қырқысқан ... мерт ... ерте ... ... өзін ханның кеңесшісі болып табылған,
классикалық типті жырау ретінде ... ... ... ... ... поэзиялық мұра, ол туралы ... ... ... және ... өз өмірінің негізгі кезеңдерін ... ... ... ... ... ... береді.
Жыраудың поэзиялық дәстүрінің көрнекті өкілі Жиембет жырау Бортоғашұлы
болып табылады, ол ХV ғ. соңғы үшінші бөлігінен ХVІ ғ. ... ... өмір ... ол ... ... Тана руын ... ... арасынан шыққан, Кіші жүзде Есім ханның басқарушысы болған.
Жиембет мемлекеттің және ханның ... ... ... роль ... ақ киізге көтеріп, оның хан жариялағандардың қатарында болды.
Қазақтар мен ойраттардың (1620 ж.) әскери ... ... ... ... ... (1927 ж.) ... шешуші роль атқарған
басты қайраткерлердің бірі Жиембет, басқарушының роліне келіспей, өзінің
билігін орнатуға және ... ... ... ... ... үшін ол ... ойраттармен шекаралас аудандарына айдауға
жіберілді және бір мәліметтер ...... ... ... ал ... ... 1645 жылы Есім өлген соң елге қайтып келді.
Жиембет жыраудың мұрасынан оның үш ... ғана ... ... ... ... және ... жерін сағынған және бірдеңені өзгертудің мүмкін
еместігінен қапы болған, айдаудағы ақынның жағдайы ... екі ... ... ... толғау-үндеулерінде Жиембет өзін нағыз жырау ретінде
көрсетеді: ханмен бірге мемлекеттің ... ... үшін ... және
сонымен бірге өзінің әміршісіне оппозицияға өтеді де, қаһарына ... ғ. ... ... ... ... ж.) өмір сүрді, оның
поэзиясында батырлық және лирика, шынайылық және ... ... ... ... қазақтардың Моғолстан мен Жоңғарияға жорықтарына
қатысқан және өжет жауынгер-батырдың даңқын ... ... ... ол танылған батыр – әнші және Орта ... ... ру ... ... ... ... ұйымдастырушы-лардың бірі болды және
көптеген ұрыстарға қатысты. ... ... ... алты ... Олар үш ... топты құрайды және сәйкес ... ... үш ... ересек жасын, жасы даңққа толған жылдарын, егде ... ... ... қазақтарда жазбаша дәстүр дамыды. Әдеби
шығармалардың негізгі жанрлары – діни және ... ... ... ... ... ... ж.). Оның ... жасырын аты –
Аяз. Ол текті рудан шыққан адам ретінде тамаша білім алды, түрік, ... ... өте ... ... ... әлем Қайдар дулаттың парсы тілінде
жазылған, «Тарихи ... ... ... ... Бұл ... ... Қыпшақтағы оқиғалар нақты ашылады, Әбілқайыр ханның билік ... ... пен ... ... ... себептері көрсетіледі. Оның
түрік тілінде жазылған, «Жамен-наме» поэмасы бар деп болжанады. Оның ... ... ... ... ... ... ж. ... – тарихшы, «Жамиғат
тарих» жылнамалар жинағының авторы. ... ... ... ... оқиғалар мен фактілер бар, ол Қазақстанның ғана емес,
сонымен бірге Қазан мен ... ... ... ... Азияның
тарихын сипаттайды.
Қадырғали қазақтың право зерттеуші діни билері ... ... ... мен араб ... және осы ... жазылған жылнамаларды білуі, оның
өз уақытының жоғары білімді адамы болып табылғаны туралы куәландырады.
Қазақтардың ХV-XVII ғ. материалдық және рухани өмірін ... ... ... ... ... әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері көрсетеді.
Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері көшпенді-малшылардың
күнделікті шаруашылық қызметінде сақталатын, әр ... салт ... ... ... ... ... шыққанда және күзде, кері қайтқанда,
қыстақ пен малды отпен аластау ғұрпы міндетті түрде сақталған. Ол ... ... екі алау ... ... ... барлық мал басын
айдаған, бұл мұсылмандардың оттың күшіне сенуіне ... ... күн ... ... ... ... етілген, күн күркіреген соң тау пиязын және жеуге болатын ... ... ... ... ... түсінігі бойынша, күн күркіреу
аналық мал сүтінің молаюына ... ... ... ... ... ... жаршысы болып табылған. Сондықтан күн ... ... ... арналған ағаш ожаумен киіз үй торының сыртынан абайлап қаққан,
халықта бұл ожау қағу деп атаған. Сонымен ... ... ... «Ақ ... деп ... ... ... бойынша бұл сүт өнімдерінің
молшылығына себебін тигізген.
Жаздың басында, жазғы жайлауға қол ... ... ... ішу ... ... ... ... құлынды байлауды жүзеге асырған. Сол себеппен
ауыл шеңберінде қазық майлау немесе бие мұрындық деп аталатын ... ... Бұл ... мағынасы құлындар мен олардың ұрғашылары аман-сау
болып, қымыздың көп болуында. Жиналғандар ауылдастарды қымызбен және ... ... ... ... майлау үшін дөңгелектерді майлаумен
аяқталған. Сонымен ... ақ ... ... ... игі тілектерін жаудырған.
Қазақ халқының әдет-ғұрыптары әдетте ... ... ... ең көп ... және ... түрі қалыңдықты қалың малға алып,
құда түсу ... ... ... табылған. Құдалық жастардың ата-анасымен
немесе жасы үлкен туыстарымен ... ... ... ... келісім
басталғанша жігіттің ата-анасы болатын құдалықтың «дұрысы» мен ... ... ... ... ... ... ... «барлаудан»
кейін ғана ресми түрде сөз айту үшін, жігіттің әкесі өзінің ... ... ... ... әкесіне жіберген. Егер қыздың ата-анасы сөзді қабылдаса,
онда олар жігіт жақтан құдалардың келетін ... ... және ... жаушының иығына шете шапан жапқан. Содан соң жігіттің әкесі
тағайындалған мерзімде құдаларды ... олар ... ... ... ... ... ... туралы, тойға жұмсалатын шығындар туралы, қыздың
жасауы мен ... ... ... ... ресми келісім жүргізген.
Құдалық туралы екі жақты келісім ант ... ... ол үшін ... ... ... ... қанымен толтырған және екі жақтың бас
құдаларының алдына қойған, олар оған оң ... ... ... ... ерте ... оған жебенің ұштарын салып, құдалық келісімін бұзбау
туралы ант ... ... Ант ету ... ... соң, ... қан құйылған ыдыстың үстінен құран оқумен аяқтаған, бұл
қазақтарда бата аяқ деп ... Осы ... ... ... жағынан
бас құда қалыңдықтың әкесіне берілетін, бата аяқ сыйлығы ... ... ... ...... бау немесе үкі тағар туралы жариялаған,
бұл ... құда ... ... Содан кейін келісетін жақтар ... ... ... және ... жаңа ... ... пен бауырдан
тұратын, құйрық-бауыр ғұрыптық дәмін ұсынған. Ғұрыптық дәм құдалық фактісі
туралы куәландырады және дау кезінде құдалықтың заттық ... ... Ол екі ... ... белгілі құқықтар мен міндеттемелер
жүктейді; осы ғұрыптан кейін артқа шегінуге болмайды, олай болмаса, кінәлі
жақ «тұрақсыздық айыбын» ... және ... ... ... қайтарған. Құйрық-
бауыр – келісімнің адалдығы мен мызғымастығының кепілі. Құдалардың бір-
бірін ... ... екі ... ... ... ұзақ жылдарға
қалыптастыруды көздеген. Құдалар кетерде оларға киіт деп аталатын сыйлықтар
таратқан. Ең ... ... ... ... ... Басқа құдалар киітті
өзінің абыройының дәрежесіне қарай алады. ... ... ... ... деген киіт – бұл тұтас жылқы ... көп ... ... ... шабарман ат: басқа құдалар да сәйкес түрде сыйлық алған.
Жігіттің әкесі келісілген қалың малдың негізгі ... ... ... ... ... ... түрде барған, ол ұрын бару деп аталған. Осы
түрде бару кезінде болашақ ... ... рет ... ... ... олардың кейінгі тағдырында үлкен мәнге ие ... бұл ... ... ... ... көруіне себеп болған.
Жігіттің ресми баруы (ұрын бару) аяқталған соң, ... ... ... ер ... жақсы шабарман ат пен көрікті сыртқы киімді сыйға
тартқан. Әдетке-ғұрыпқа сәйкес, осы сыйға ... атты ... ... ... үйлену тойына қайын атасының ауылына қалыңдыққа алуға ... ... ... екі жақ та үйлену тойына дайындықты бастаған. Жігіттің
әкесі қалың малды толығымен берген, үйлену ... той ... әр ... дайындаған. Қалыңдықтың әкесі қызының жасауын, жастардың отауын
және қызының сәукелесін дайындаған.
Үйінен кетерде қалыңдық құрбыларымен, апаларымен және ... ... ... ... ... ... ... қоштасып, олардан
естелік сыйлықтар алған.
Үйлену тойы басталғанға дейін жігіттің ауылында қалыңдықтың жігіттің
туысқандарымен салтанатты ... - ... ... Ол үшін ауылдың аса
құрметті адамдары жиналатын, жігіттің әкесінің киіз ... ... ... ... ... ... ал ... оған отқа май құйғызған. Діни-
магиялық сипатты әдет-ғұрып – шашу ... ... жас ... ... ... ... ... бағдарламасына есік ашар, шаш сипар, қол ұстар,
алтыбақан, ақсүйек, ... ... ... ... ойындар кіреді. Күрес,
сайыс, көкпар, қыз қуу, ... ... ... маңызы ерекше.
Әдет-ғұрыпқа сәйкес, жас әйел бала туғанға ... ... ... бара ... Бала ... соң ол ... ... бірге төркіндеріне
барады да, еншісін алады. Осы баруымен некелесумен байланысты барлық әдет-
ғұрыптар мен салт-дәстүрлер аяқталады.
Сөйтіп, ... ... мен ... ... ... және ... өмірінің әр түрлі жақтарын сипаттаған.
ХІХ ғ. ҚАЗАҚТЫҢ ҰЛЫ АҒАРТУШЫЛАРЫ
ХІХ ғ. екінші жартысында Қазақстанда ... ... ... ... ағартушы, жаңашыл педагог Ыбырай (Ибрагим) Алтынсарин (1841-1889
ж.) теңдессіз үлес қосты. Ол 1841 ж. 20 ... (2 ... ... ... ... ... (1844 жылы ... қайтыс болды) Ыбырай
өзінің атасы Балқожа ... ... ... 1857 жылы ол Орынбор
шекаралық комиссиясы ... жеті ... ... алтын медальмен
бітірді. Ерекше дарындылық пен ... ... ... алу оның өз ... және өз ... ... ... адамы болуына мүмкіндік
берді. Жеті жылдық мектепті бітірген соң жас ыбырай екі ... жуық ... ... биде ... ... ... ... ол ұзын Қыпшақ тегінің
басқарушысы (Орынбор шекаралық комиссиясының әскери ... ... жылы ол ... ... ... ... ... жұмысқа
қабылданады.
Ы.Алтынсариннің педагогикалық қызметі 1860 жылдан, ... ... ол орыс ... мұғалімі болып тағайындалған, Торғай бекінісінде оған
қазақ балаларына мектеп ашуды тапсырғанда басталады. ... ... ... ... жабдықтар алынды. Мектеп жанында жәрдем ... ... ... 16 ... ... интернат құрылды.
1879 жылы Ы.Алтынсарин Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып
тағайындалды. 1881-1882 жылдары оның ... ... ... ... ... оқу ... оқулықтары мен мұғалімдері бар екі
кластық орыс-қазақ мектептері ашылды. ... ... ... ... ... ... ... қолөнер училищесі ашылды.
Қазақстанда әйелдерге білім берудің бастамасы Ы.Алтынсариннің атымен
байланысты. 1888 жылы ол Ырғызда қазақ қыздарын оқытуға ... ... ... ... ... ол 1981 жылдан бастап Торғайда, 1893 жылдан
бастап Қостанайда, 1895 жылдан бастап ... 1896 ... ... ... ... ашуға Орынборды билеуші адамдардан
рұқсат алды. Барлық осы мектептерде 211 қыз бала, оның ішінде 70 қазақ ... ... ... ... процесіне үлкен мән берді. Сондықтан
ол олар үшін ... ... және ... дидактика-лық
принциптерін әзірледі, оқу және әдістемелік ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асырды.
Ы. Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары ... ... ... әсер ... қалыптасты және дамыды. Ол көмекші оқу құралы
ретінде орыс-қазақ ... ... ... озық ... ... К.Д. Ушинскийдің, А.Ф. Бунаковтың,
Л.Н. Толстойдың, И.А. Крыловтың шығармаларын пайдалануды ұсынды.
Ы.Алтынсариннің өзі орыс-қазақ мектептерінің оқушылары үшін екі оқу ... ... ... және «Қырғыздарды орыс тіліне оқытуға
бастапқы басшылық». Ол орыс ... ... ... ... ... графика білім беру жүйесінен сол өлке тұрғындары үшін үйреншікті араб
графикасын ығыстыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... облыстарының басқа мектептерінде пайдалануға
мүдделі болды. Мектептердің облыстық инспекторы бола тұрып, онымен ... ... ... ... көзқарастарын Ы. Алтынсариннің қабылдамауға амалы
болмады. ... ол ... ... ... ... озық ... оған қазақ халқын қатыстыруды жақтаушы ретінде болды.
Ы.Алтынсарин өзінің қызметінде ақсүйектер ... ... ... берді, оны ол халықтық ағарту ісінің кілті деп есептеді. ... – бұл ... ... ... басты серіппелері, әсіресе оларға
бар үміт арттырылған, қырғыз халқының болашағы - тек соларда ғана» - ... ... ... ... ... ол орыс ... ... Ол орыс алфавитін қолдана бастаған соң ғана қазақ ... ... ... арылады және орыс қарпін қолдану қазақ кітаптарын
дұрыс оқу мен жазу ... ... деп ... ... ... және 1874 жылдан бастап Орыс
география қоғамының Орынбор бөлімінің нақты ... ... ... ... ... объектісі қазақ халқының әдет-ғұрыптары, оның тарихы болды.
Оның зерттеулері «ОГҚ ... ... ... ... Алтынсарин сондай-ақ жазушы-аудармашы ретінде белгілі болды. Ол
И.А. Крыловтың ... Л.Н. ... К.Д. ... әңгімелерін
қазақ тіліне аударды. Бұдан басқа ол ғалымдар, мемлекеттік қайраткерлер
туралы, еңбек ... және ... ... туралы балаларға арналған қысқаша
әңгімелер жазды. Ы. Алтынсарин өзінің «Қырғыз хрестоматиясы» ... ауыз ... ... ... ... Бұл – ... ... «Байұлы», «Жәнібек батыр», «Қара батыр» және көптеген
басқалар. ... ... ... ... туралы өзінің үміттерін ол
«Құмарлықтың пайдасы», ... ... ... шығармаларында айқындады.
Ы.Алтынсарин қазақ жастарын ағарту ісіне, ғылымды ұғынуға және ... ... ... ... Оның ... үлкен
педагогикалық және тәрбиелік маңызы болды.
ХІХ ғ. екінші жартысында ... ... ... жаңа ... Осы ... ... өкілі ақын-ағартушы, ойшыл және
композитор, қазақтың жазба ... ... Абай ... Құнанбаев
(1845-1904) болды.
Абай 1845 жылы 10 тамызда Семей облысында Шыңғыстауда дүниеге келді.
Оның әкесі Құнанбай өктемді ... ... ... ... болды. 1852
жылы ол «қара сүйектен» Қарқаралы округтық ... аға ... ... ... Зере мен ... Ұлжан оны өте нәзік сезіммен жақсы көрген
және оны аялап Абай деп ... ... бұл аты ... атын ... бастапқы білімін ауыл молласынан алды, ... ... ... ... ... Риза имамның медресесіне оқуға берді. Медреседе ... (3 жыл) ... Абай ... дін ілімін, философияны, шығыс
әдебиетін ... өз ... ... ... Сол уақытта оның
поэзиялық дарындылығы айқындалды. Медресенің жарғысын бұзып, Абай ... ... ... жүрді.
Құнанбай баласын медресені аяқтатпай, ауылға алып кетеді және оны ... ру ... ... ... ... ... Табиғатынан талантты
Абай ру аралық сөзталас дауларды жүргізудің сыпайы ... ... онда ... ... ойлылық және икемділік басты қару болады.
Біртіндеп Абай асқан шеберлік шешендік сөз ... ... ... ... ... ... өмір ... кезінде ол рулар мен болыстарды
басқаруға белсене қатысты және тұрғындар арасында орасан зор ... ... жылы 23 ... Дала генерал-губернаторына құпия ... ... ... деп ... ... - өте ... және ... дамыған адам. Ол екі жыл бойы би, үш үш жыл бойы ... ... ... ... ... үкіметтің тағайындауымен Мұқыр болысының
басқарушысы болып үш жыл қызмет атқарды. Құнанбаевтың қызмет етуі ... ... ... ... адалдығымен және
фанатизмнің жоқтығымен ... Оның ... орыс ... ... ... ... сауатын әкесі ашты. Құнанбаев орыс әдебиетіне қызығушылық
білдірді, кітаптар, ... мен ... ... алады».
Абай өзінің әкесіне қарағанда ру аралық тартыстарда әділетсіздік пен
қайырымсыздыққа ... ... ... болды. Ол көптеген даулы
істер бойынша үнемі әділ және тоқтаусыз шешімдер шығарды. Істерге ... ... ... ғана емес, жауларының да қатарын көбейтті.
Әкімшілік қызметте бола тұрып, Абай ... жиі ... ... ... ... империялық сот заңдарымен танысты.
Сонымен бірге ол орыс тілі мен ... өз ... ... бұқаралық кітапханаға барып, ауылға толған сөмке орыс кітаптарымен
қайтатын.
80-ші ... Абай орыс ... ... өкілдері:
Е.П.Михаэлиспен, А.Леонтьевпен, С.С.Гросспен, Н.И.Долгополовпен танысады.
Олар ... ... ... көзқарастарын қалып-тастыруда
маңызды роль атқарды. ... ... ... А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, И.А.Крыловтың,
М.Е.Салтыков-Щедриннің, Л.Н.Толстойдың, И.С.тургеневтің, А.И.Герценнің,
В.Г.Белинскийдің, Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың шығар-маларын оқи
отырып, Абай орыс ... ... ... түпнұсқалы құндылықтарын
таныды. Ол орыс аудармасында Гетені, Байронды, ... ... ... ... және ... ... ғ. 80-ші жылдарының ортасынан бастап Абай өзін толығымен көркем
шығармашылыққа арнайды. Осы жылдары ол ... ... ... орыс ... ... ... ... аударады. Сондай-ақ
Абай қазақ халық музыкасын жетік және ... ... ... ... Ол ... ... және ... музыка мәдениетінің аса көрнекті
туындылары болған, лирикалық әуендер шығарады.
Кейіннен Абай ақын, ойшы, сазгер ретінде ... ... ең ... ... ... ... Оған қазақстанның алыс аудандарынан ... ... ... Оның ауылы біртіндеп сол уақыттың прогрессивті
күйдегі адамдарды, жас таланттарды тарту ... ... Оның ... оларға шығарылған музыкасы Қазақстанның шексіз даласының барлық
жақтарына таралды. ... осы ... ... ... ән ... үлгісі болды.
Руды билеушілер халық Абайды ... ... ... ... ... күрделі көре алмаушылық пен жауыз тәрбиесіздік кернеді. Олар
бар күштерін салып, оның өмірін бұзуға тырысты: өсек ... және ... ... ... мен ... оған ... ... ұмтылды, оның
шығармашылығының таралуына кедергі жасады. Осындай қапаста Абай орны толмас
қазаға душар болды - оның сүйікті ұлы ... оның ... ... артиллерия училищесінің түлегі қайтыс болды. Көп ұзамай екінші
ұлы, ... ақын ... ... ... Ауыр ... ... және ... зұлым және надан тобырымен ... Абай ... ... Ол ... жағына қараған шағында қайтыс болды және Шыңғыс тауларында
Жидебай ... ... ... ... оның адамшылық пен шыншылдықты, өмірдің
игілігіне немқұрайдылық пен білімге ... ... ... оның
өлеңдері ерекше орын алады. Абай он бес жыл ... орыс ... ... ... ... ... тіліне аударды. Бұл – «Евгений Онегиннен» жеті
үзінді, Лермонтовтың жиырма сегіз ... ... он екі ... және т.б.
Соңғы жылдардың әдеби мұрасында ... ... орын ... Оларда Абай өмірдің мәні туралы, адамның мәні мен
тағдыры туралы ойлайды. Оның ... ойға ... ... рухани
энергия, ақыл, шындық пен әділдік шығармашылығына ынтызар сенім байқалады.
Абай поэзиялық қана емес, сонымен бірге терең философиялық ой ... Оны ... ... Шығыс пен Еуропа философтарының еңбектері
қызықтырды. Осы ойға ... ... ... оның ... ... ... деген тамаша шығармасы болды. Қара сөздер арқылы
өтетін басты ой – бұл адам ... ... жеке ... сарқылмас
мүмкіндіктерін нығайту. Абайдың қара сөздері қазіргі уақытта да ... ... үшін ... зор ... Абайдың шығармашылық мұрасы қазақ халқының рухани мәдениетінің
өшпес ... ... көзі ... ... ғ. ... жартысы Қазақстанның музыка өнерінің гүлдену кезеңі
болды. Осы уақытта аса көрнекті тумалар: әнші-сазгерлер мен аспапшылар ... және ... ... тудырды. Олардың туындылары халықтық
музыкалық классика және қазақ музыка мәдениетінің ... ... ... ... өз ... ... адамдары болды,
жазуды, кейбіреуі орыс және араб тілдерін меңгерді, бірақ музыкалық сауаты
болмай, өз ... ... ... ... ... ... ... болса да, олардың ... ... ... ... сипат алаған, әділетсіз заңдармен және ... ... ... ... ... мен ... жеке ... туралы, әйелдердің тең құқықтығы туралы халықтың ... ... ... ... ... ... ... Қазанғапов, Ықылас Дүкенов және көптеген басқалар ... ... ... ...... ... қазақ
аспаптық музыкасының классигі. Құрманғазы Бөкей ордасының территория-сында
Жиделі шатқалында ... ... Бала ... ол ... ... күйлерін
өз бетімен жаттаған. Кәсіпқой ... ... ... ... ... ... ... өмір туралы толғаған,
махаббатты, ... ... ... ... және ... ... сенген.
Құрманғазы әлеуметтік әділдікті жақтаушы болды және ... ... ... ... Оның ... ... ... феодалдар, патша шенеуніктері оның әрекеттері мен ... ... ... байқап, Құрманғазыны түрмеге қамаған.
Құрманғазының күйлері өзінің мазмұны бойынша көп қырлы. «Көбік шашқан»
күйінде Каспий ауданындағы су тасқынынан болған, ... ... ... ... - халық мерекесі. «Кішкентай» - Бөкей ордасындағы
көтерілістің қолбасшысы Исатай Таймановқа арналған. «Сары ... ... ... ... ... ... мұқалмас еркінің сарыны естіледі.
Оның көптеген күйлері өзінің өмірбаянын бейнелейді, ... ... ... ... ... 60-тан астам күйлері жеткен, олар ... ... ... қоры болып табылады.
Дәулеткерей Шығаев (1850-1887) – аса көрнекті күйші-сазгер, домбыра
музыкасында лирикалық бағыттың ... ... ... ... ... шебер орындаушы.
Дәулеткерей Бөкей хандығының негізін салушылардың бірі, ... ... ... келді. Әкесі қайтыс болған соң ол Бөкей ханның
отбасында тәрбиеленді, онда сауатын ашты, ... ... ... ... ... ... дәстүрлі қазақ музыкасына құштар
болды да, ... оның ... ... ... ... ... жатуы және үлкен білімділігі Дәулеткерейдің ... ... Ол Кіші ... ... бірі болады, ресми
салтанаттарға қатысады, жеке алғанда Санкт-Петербургта ІІ Александрға тәж
кигізу ... ... Сол ... Дәулеткерей сұлтан тамаша күйлердің
авторы ретінде барған сайын әйгілі бола ... Оның ... ... оның ... жиналады.
Зерттеушілер Дәулеткерейдің шығармашылығын үш кезеңге ... ... ... ... атап ... оның ең ... «Қос алқа» күйі болып табылады. Екінші кезең – сазгердің жасы
толған кезеңі. Бұл ... ең ... ... ... күйі ... ...... шығармашылығының шыңы. Бұл кезеңнің ең күшті
туындысы «Жігер» күйі болды
Тәттімбет қазанғапов (1815-1862) - аса ... ... ХІХ ... ... музыкасының негізін салушылардың бірі, шертпе күйдің
маңдай алды авторы және орындаушысы.
Тәттімбет Мыржық ... ... ... ... ... ... ... отбасы музыкаға деген ерекше махаббатымен ерекшеленді. Әкесі
Қазанғап, ... ... және ... ... шығармаларды домбырада жақсы
орындаушылар болды. Оны ... ... ... ... ... ... болды. Тәттімбет домбырада жақсы ойнады және ... ... ... ... оның атасы мен әке-шешесі тәттімбеттің бойынан дала
заңдарын жетік білуші тұлғаны көрді де, оны ... би ... ... Аса жас кезінде Тәттімбет ру арасындағы көптеген даулы мәселелерді
шешуге қатысады. 30 жасында ол ... ... ... ... 1885 ... ... ... құрамында Санкт-Петербургқа барады да, ... тәж ... ... ... ... жадында Тәттімбет ұлы сазгер болып қалады. Домбыра мен
музыка оның көңіл-күйін, ... ... – оның ... ... ... ... қазақ музыкасы мен ... ... ... ... үшін оны ... ІІ ... өзі күміс
медальмен марапаттаған.
Тәттімбеттің күйлері қазақтың шертпе стиліне жатады. Оның 40-тан ... бар, олар ... ... алуан түрлі: «Сылқылдық», «Былқылдық»
сияқты ... ... ... ... және «Қос ... ... ... дейін. «Сарыжайлау», «Сары өзен» күйлерінде ... ... ... ал көшпенді-малшы руластарына және ... ... ... «Боз ... ... ... ... (1843-1916) - күйші-сазгер, ... ... ... үлкен әсер еткен қобызшы.
Ықылас Шу өзенінің сағасында Тама ... ... ... ... ... ... ... әулетінің өкілі болып табылады, оған ... ... және ... ... ... абыз бен Нияз ... ... қазақтарда магиялық музыкалық аспап болып саналған.
Оның көмегімен тәуіптер адамдарды емдеген, дуалап ... көз ... ... ... ... ... ойнауға үйретпеген. Музыкант
талантын иеленген баланың өзі бірінші болып жақындау керек, ... ... ... ... алу ... ... өзі қобызды қолына алып, өзінің «Ықылас» деп аталған
бірінші күйін тартты. Ол ондаған күй шығарды, бірақ, өкінішке орай, олардың
көбінен тек ... ғана ... ... ... ... «Айрауықтың ащы күйі», «Жалғыз аяқ» сияқты күйлері қазақ
музыка ... ... ... ... ... қобыздың ысқысымен құстар
мен аңдардың дауыстарын келтірген. Сөйтіп, «Аққу» күйінде қанат қағу,
«Қасқыр» ... ... ұлуы ... ... ... ... Ықылас «Қорқыт күй», «Қамбар күй», «Қазан күй» күйлерін шығарды.
«Жарым патша», «Бес төре» туындыларында ол түкке тұрмайтын шенеуніктер ... ... ... ... ... ... мен қайғы-
қасіреті туралы ойға қалуы берілген – ... ... «Жез ... ... - шын аты Садық, сыбызғыға арналған классикалық
күйлерді ... және ... ... сыбызғыда ойнау өнерін
әкесінен қабылдады және кейіннен ... ... мен ... бірқатар тамаша күйлер шығарды. Сонымен, Сарымалайдың «Қоңыр
қаз» күйі «Қыз Жібек» эпосының ... ... онда Қыз ... ... көреді және оның абыржыған күйіне қарап, өзінің жігіті Төлегеннің
өлімі туралы сезеді, «Нар ... - ... ... ... мен оның қызын
аштан өлтірмей алып ... түйе ... ... ... - айдап әкетілген
сиырлар табынын туған ауылға қайта айдап әкелген бұқа туралы айтылады.
Ән мәдениетінің классикалық ... ... ... ... ... Ақан ... Мұса байжановтың және көптеген
басқалардың шығармашылығы ерекше орын алады.
Біржан сал Қожағұлов (1825-1887) – ақын, әнші, сазгер. ... сал ... ән ... ... таныды және оны өзінің шығармашы-лығымен
едәуір байытты. Оның сазды-поэзиялық ... ... ... ... ... ... сал адамдық ар-абыройды әспеттеп, басынушылық пен
пайдакүнемдікті әшкерелеген, махаббат туралы тебіреніп айтқан. Оның ... ... ... «жамбас сипар», «жанбота», «Ләйлім шырақ» әндері
қазақтың ән мәдениетінің үлгісі болды.
Мұхит Мерәлиев ...... ... ... Оның
әндеріне оптимизм, адамға, табиғатқа ... тән. ... ... ... ... «Паңкөйлек» және т.б. «Бала Ораз» әнінде
Мұхит жылқышы мен бай ... ... ... бақытсыз махаббатын
жырлайды.
Ақан сері Қорамсаұлы (1843-1913) – ... ... ... және ... аты – ... ... тауының маңында Есілдің сағасында дүниеге
келген. Ақан серінің ақын және ... ... ... ... ретінде
атағы шықты. Оның сазгерлік талантының қалыптасуына ең алдымен ... ... әсер ... Ол ... астам әндер жазды, олардың барлығы жылулық
пен ақ пейілділікке толы, орындағанда байсалды болды, өзіндік ... Оның ... ... ... ... ... абыройды төмендетуге, ескілік салттарына және әлеуметтік
теңсіздікке ... шығу ... Ақан ... ... «маңмаңгер»,
«Мақпал», «Балқадиша», «Көкжендет», «сырымбет» туындылары қазақ халқының
музыкалық қазынасының арасында лайықты орын алады.
Жаяу Мұса Байжанов ... – аса ... ... ... Баянауыл
тауларында Жасыбай көлінің жағасында дүниеге келген. Ауыл молласынан білім
алып, содан кейін Омбыға кетті, онда орыс ... және ... ... ол ... мен скрипкада ойнауды, орыс және татар ... ... ... ... ... ... және ... берілді. Ол өзінің
атына «Жаяу» деген қосымшаны өзінің руласы Баянауыл округының сұлтаны Мұса
Шормановтан алды және ... ... ... ... ән арнады.
Жаяу Мұсаның әндері (олар 60-тан астам) мазмұны мен әуенділігі бойынша
алуан түрлі. Оларда байлардың сараңдығы мен ... ... ... ... ... Өз ... ол ... орыс және украин
әндерінің музыкалық сарынын пайдаланды. Жаяу Мұсаның сазгерлік талантын
оның «Ақ ... ... ... ... ... «Гаухар қыз»,
«Толғау», «Шорманұлына» әндері көрсетеді.
Жаяу Мұсаның ... ... ... ... ... ... табылады.
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ХХ ғ. МӘДЕНИЕТІ
Қазақтың ресми емес мерзімді ... ... ХХ ғ. ... азаттық қозғалыспен байланысты. Ол 1905-1907 ж. ... ғана ... ... ... осы ... туу ... тым азапты
болды. 1907 ж. 28 ... ІІ ... ... ... Шаймерден
Көшеғұловтың (қосымша редактор А.Ибрагимов) ... ... ... ... «Серке» газетінің бірінші нөмірі шықты. Ш. Көшеғұловтың
куәландыруы бойынша, 3-4 ... ... ... оны ... ... деп ... ... қалды.
1907 ж. наурызда Троицкте «Қазақ ... бір ... ... ... нөмірі шықты. Тұтқындалған екінші нөмірдің «Біздің
мақсаттарымыз» деген бас ... ... М. ... ... Сол ... ... ... «Дала» газетінің шығарылуын жөнге келтіру
ұмтылысы іске ... ... ... жұртшылығының ұлттық баспалық орган
құруға ұмтылысы күш ... ... ... ... ... 1911 ж. 16 ... және орыс тілдерінде аз пішінді «Қазақстан» газеті шықты. 1911-1913
ж. (қаңтар-ақпан) ішінде 16 нөмірі шықты ... ... ... ... пен ... үйретуді игі мақсат деп санады. ... ... ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы орыс мәдениетін меңгеруге
шақырды. Ол оқырмандарды кітап ... ... ... хабардар
етті, шаруашылықты прогрессивті жүргізу бойынша кеңестер берді. Алғаш рет
оның беттерінде Гурьев уезінде жаңа ... кен ... ... ... жарияланды. 1913 ж. қыркүйектен желтоқсанға дейін Петропавловскте
«Ешім даласы» газеті шықты.
Алайда таралымдары шектелген осы аймақтық ... ... ... әр ... топтарының күнде өсетін сұраныстарын ... ... ... ... ... ... құрылуы бұрынғыдай жалпы
ұлттық проблема болып қалды.
«Айқап» журналы. 1910 ж. аяғында көп күш ... соң М. ... ... ... ... «№ 5 ... Шұбар болысының Қостанай
уезінің қырғызы М. ... деп ... ... - ... Троицк қаласында ай сайынғы «Айқап» ... ... ... ... ... мұсылмандық өмірдің мәселелері,
хроника, әзіл-сықақ пен өлеңдер, библиография мен ғылыми мақалалар, қоспа
және редакцияға ... ... ... рұқсат берілді». Прогрессивті
демократиялық зиялылардың аңсаған көп жылдық арманы орындалды: 1911 ж. ... ... ... ... ... ... ұлттық «Айқап»
журналының бірінші нөмірі шықты. Осы журнал, ал кейіннен 1913 ж. 2 ақпанда
Орынбор қ. ... ... ... де жалпы ұлттық орган болды.
М. Сералин (1872-1929 ж.) – ұйымдастырушы, идеялы басшы және ... ... және ... қызметпен айналысқан, сол уақытта
белгілі ақын, әдебиетші, қоғамдық қайраткер ... ... ... ... ... ... зерттеушілер идеологияның айтқанына бола
М.Сералинді ХХ ғасырдың басында Оңтүстік Оралдың социал-демократтарының
қатарына ... ... ... ... «Айқап» журналын, Кеңес өкіметі
контрреволюциялық ұлтшылдықта айыпта-ған, «Қазақ» газетіне қарсы ... ... М. ... өзінің айтуы бойынша, журнал «еңбекші
таптың органы болған жоқ. Ол ... бола ... ... ... саяси
және экономикалық бағыт-бағдарды ұстанбады». «Орынбор өлкесі» ... ... ... деп ... ... емес.
М.Сералиннің еңбектерін көрсете отырып, зерттеушілер оның «Қазақстанда
демократиялық бағыттағы ұлттық журналдың басылымын жөнге ... ... ... ... ... ағарту әлеміне терезе болды», - деп әділ
айтады. М. Дулатовтың «Оян» деген қазақ ... ... ... ... ... либералдық-революциялық бапталған
студенттік жастарды іс жүзінде шоғырландыра ... ... ... ... ... халықтық проблемаларға топтастыра білді. «Айқап» патша
өкіметінің реакциясынан ... ... ... қоздырды, оның жақсы
дәстүрлерін жалғастырды, жаңа биікке көтерді.
Журналдың жетекші идеологтары, ... ... Б. ... ... С. ... ... ... маңында әр шенді ... ... ... студенттік жастардың өкілдері
ұйымдасты. Журналда А. Ғалымов, М. Жолдыбаев, Т. ... М. ... ... М.Ж. ... А. ... Б. ... С. ... Н. Манаев
белсенді қызмет етті. Журнал беделінің өсуіне оның ... ... ... ... қатысуы мүмкіндік туғызды. Далалық
өлкенің кең демократиялық жұртшылығы ... ... ... аса көрнекті қайраткерлері болған: С. Сейфуллин,
Ш.Құдайбердиев, Б.Майлин, С.Дөнентаев, С.Торайғыров, М.Жұмабаев сияқты
дарынды ... ... ... ... Журнал беттерінде қырғыз
И.Арабаев, ноғай С.Ғаббасов, түрікмен Ш. Назари сөз сөйледі. Әйелдердің тең
құқықтығы, ... ... азат ету, бала мен ... ... ... ... ... Тілеубайқызы, Мәриям Сейдалина, ... ... ... ... беттерінде көтерді.
Журналдың бірінші нөмірінде М. Сералин оқырмандарға басылымның шығуы
бойынша ұзақ эпопеяны түсіндірді: «Біз бір-бірімізді ... ... ... үшін жазғырдық, ызадан қолымызды жиі ... ... ... ... ... ... жоқ. Дәл осының өзі журналға ат
берді (Ай-қап – сөзбе-сөз: ... ... ыза, ... ... ... 1911 ж. ... 1915 ж. қыркүйекке дейін, алдымен
айына бір рет, ... ... екі рет ... Барлығы 88 нөмірі шықты, таралымы
1000 данаға дейін жетті.
«Айқап» нөмірден нөмірге өткен сайын жер ... ... ... Бұл ... де. ... өкіметі орыс және украин шаруаларының қоныс
аудару қозғалысының қарқындарын кеңейту мақсатында қазақтың ... ... ... алу жолымен «қоныс аудару қорын» құрды. «айқаптың»
көшбасшылары бұл жағдайларда көшпелілер мен ... ... ... деревняларының» салынуы, егін шаруашылығы негізінде
қазақ шаруаларының өмірін өзгерту қажет деп ... ... ... ең ... Ә. ... өзге көзқараста болды. Журнал мен
газеттің ... жер ... ... ... екі ... да көп ... журналы ағарту ісі мен мәдениеттің жаршысы болды.
М.Сералин «біздің ...... ... деп ... Ол Ш. ... ... болды. жаңа әдісті дыбыстық оқытудың ... И. ... ... ... мен ... деп санады.
Жалпы ұлттық баспа органы – «Қазақ» газеті. «Қазақ» газеті күнделікті
басылым ретінде шықты. 1913 ж. ... 1918 ж. ... ... таралымы
3000 дана 265 нөмір шықты. Жеке нөмірлері 8000 данаға дейінгі ... ... ғана ... және ... ... ... А.Байтұрсыновтың шебер басшылығы мен аянбайтын еңбегінің
арқасында күнелткен газеттің жабылар алдында ... ... ... ... қоры, шағын кітапханасы болды, таралымы 8000-нан артық ... ... ... ... 1914 ... жаңа жылдық 45-ші нөмірдегі редакциялық
алқа қазақтар ... 10 ... ... алады деп хабарлаған. Бұдан басқа,
оны ... ... ... ... ... ... басқа қалалардан, сондай-ақ Түркия мен Қытайдан алады.
Сол уақытта ағарту қозғалысының танылған көшбасшысы, көрнекті ... ... ... ... ... «қазақтың әдеби
шығармасы мектебін құрушы», бірақ, ең алдымен - ... кең және ... ... ... ... ... ... Ахмет Байтұрсынов орынборға
айдалған кезінде ... ... ... ... ... ... қазақ халқын нығайту және рухани ... ... ... ... мен ... ... облыстарындағы
энциклопедиялық білімі оны ұлттың ағартушылары мен ... ... ... қойды. 1914 ж. 19 мамырда Баспа істері жөніндегі ... ... ... ... ... жауапты редакторының міндеттерін
М.Дулатовтың орындауына рұқсат ... ... ... іскер, көптеген
жағдайларда ымырасыз, жалынды публицист, ... ... ... және ... ... көп ... ХХ ... Махамбет
Өтемісұлын еске салған.
Осы газеттің де, ХХ ғ. ... ... ... ... ... қозғалысының да жетекші желісін анықтауда, ... ... үшін ... ... ... ... әдебиеттанушы,
статистик-әлеуметтанушы, публицист, ақыл құрылымы энциклопедиялық адам
Ә.Бөкейханов ... ... роль ... тұтасты құраған, ұлы үштік – А. Байтұрсынов, М. Дулатов,
Ә.Бөкейханов ... ... ... құра ... Олар ... ... қазақ демократиялық зиялыларының игі жақсыларын, ... ... ... ... ... Гумар Қарашев, Сұлтанмахмұт
Торайғыров, Жүсіпбек ... ... ... ... Ақбаев, Халел
Досмұхамедов, Сәбит Дөнентаев, Мұстафа Шоқай, Мұхамеджан Тынышбаев ... ... ... ... ... жұмылдырды. Соған
қарамастан, негізгі идеялық-теориялық жүкті А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... ... олар «Қазақ» ... ... ... ... көбі, бүгінгі күні бар және ... ... ... ... ... Ә.Бөкейхановтың
өзі ғана «Қазақ» газеті үшін 200-ге жуық мақала жазды.
«Қазақ» газеті өзінің беттерінде ... ... ... басу ... берді. ХІХ ғасырдың екінші ... ұлы ... ... ... ... зиялылары, Шығыс пен Батыс
ағартушыларының тәжірибесін жинады және ... ... ... ... ... жаңа ... оқыту туралы идеясының өзін қабылдай
отырып, олар оны ... ... ... ... оқытумен
қосылудан босатты. Егер И.Гаспаринскийдің ізбасарлары жаңа ... ... ... ... мен жазбасының үстінен қарауды тануға барса, онда
қазақ демократтары Абайдың, Шоқан мен Ыбырайдың ... ... ... ... қазақ мемлекеттінің қайта жандану идеясына өтті. Бұл
эволюцияда А.Байтұрсыновтың ғылыми-педагогикалық ... ... ... оның ... ұлт ... әліппесін алды, фонетиканы, қазақ тілінің
этимологиясын, әдеби шығарма теориясы мен ... ... ... ... ... ... басшылығымен аграрлық
проблеманың көрнекті білгірлері ... ... ... шаруаларының
құнарлы жерлерін тартып алу жолымен көші-қон ... ... ... ... құру ... ашты. «Қазақ» газеті Ә. Бөкейхановтың жер
мәселесі бойынша тұжырымдамасын қорғауға шықты, ол егін ... ... мал ... жер ... ... ... ... негізінде олардың құнарлануын сақтауды болжады. Үлес берудің
минимум нормасы кезінде отаршылдыққа өту, егін ... ... жоқ ... ... ... ... ... қажырлы еңбегінің ділін құру, қазақ шаруаларына мал шаруашылығы
кәсібінің қайтарусыз жоғалу, қажеттіліктен қоныс аударушы-ларға жерді ... ... бұл ... мен ... уезінде болды.
«Қазақ» газеті мұсылман діні мәселесі бойынша ғылыми негізделген
тактиканы алды. Ол ... ... ... ... бөлігінің діндар болғанын,
Алланы және оның «жердегі басқарушылары» - моллаларды ... ... ... ... ... «мұсылмандық одақтың» кадеттік бағдарды
ұстанғанын есепке алды. ... және ... ... ... Ресейде
1905-1907 ж. революциядан кейін орын алған, қуатты мұсылмандық ... ... ... таптық қатынасына байланыссыз, елдің ... ... ... ... ... ... ... қарарында мұсылмандардың прогрессивті бөлігінің «озық қоғамның
мұраттарын» бөлетіні және «орыс тұрғындарымен бірдей тең құқықтарды ... ... ... келетіні атап өтілді.
«қазақ» газетінің беттеріндегі жарияланымдардың едәуір бөлігі тіл мен
әдебиет, этнография, ... пен ... ... ... санасын нарықтық жағдайларға қатысты жетілдіруге ... ... ... ... жарияланымдарымен ұлттың тарихи санасын
қалыптастырды, Абай сияқты ұлы тұлғалардың өмірі мен қызметінің ... ... ... міндеттерін анықтады. Абайдың даналығы
деңгейіне дейін көтерілуге, өз халқы үшін қам ... оның ... ... ... шақырды. Газет тәуелсіз демократиялық
мемлекетті құру үшін бірінші басшылыққа туған тіл мен ... ... ... ... байлығы қажет екенін дәлелдеді. А.Байтұрсынов
«басқалардан қалмас үшін, біз ... бай және ... ... ... болу үшін, оқу керек. Бай болу үшін, кәсіпшілік керек. Күшті болу
үшін, бірлік керек. Бұл ... ... ... керек» - деп айтып ескерткен.
Газетпен қарым-қатынаста болған, барлық авторлық ... ... ... ... ескерту керек.
Ақиқатында «Қазақ» жалпы ресейлік газет болды. Ол халықаралық жағдайды
жүйелі талдады, ондағы Ресейдің ролін анықтады, елдегі және шет ... ... ... барлық түрік әлемінің, мұсылмандық
қозғалыстың ... ... ... ... ... ... оның
мінбесінен қазақ халқының мүдделерін қорғау мәселесіне ерекше мүдделілік
білдірді.
Империалистік соғыс, халықаралық ... озық ... ... ... бөлу ... ... ... қорқынышын жасырмады. Ал 1916
ж. 25 маусымда қазақ жігіттерін тыл жұмыстарына жіберу туралы патша ... ... ... ... Жарлыққа дейін де, одан кейін де
газет ... үшін ... ... мәртебесін қорғай отырып, оларды
әскерге шақыру туралы ... ... Ол ... ... бодан
ретінде, Отанды қорғау бойынша өзінің отандастарының тағдырын ... тура ... ... 400 ... әскердің құрамын толықтыруға
қабілетті ұлт болып, ол соғысты жеңген жағдайда империя құрамындағы ... ... ... ... 1916 жылғы оқиғалар бойынша, осы баламадан алғанда және ... адам ... ... емес ... отырып, принциптік позицияны
алды. Ол қазақтарды майданға шақыру, ... ... ... ... ... ... ... шешудің бейбіт жолдарын іздеуді ұсынды.
«Алаш» партиясы және ... ... ... және ... ... ... тарих ұсынған мүмкіншілігін қайткенде де аяғына ... ... екі орыс ... ... ... ... ... бағалау қиын.
«Қазақ» газеті қазақ халқы тарихының өзгерісті кезеңінде шығарылды
және ... ... роль ... Оны ... ... ... ... нәрлілігі, өз халқының маңызды мүдделеріне адал
қызмет етуі ерекшеледі.
Қазақтың мерзімді баспасының ... апта ... ... газеті
елеулі ізін қалдырды. Оның редакторлары Р.Марсеков, Х.Ғаббасов болды. Газет
Семейде 1917 жылдың екінші ... ... Оның ... ... М. Дулатовтың, А. Байтұрсыновтың, Р. Марсековтың, Х.
Ғаббасовтың, А. ... М. ... Ж. ... және ... ... ... ... қайраткерлерінің мақалалары басылды.
Сол газеттің бетінде Алаштың әнұраны да (авторы ... ... С. ... Ғ. ... І. ... Майлиннің публицистикалық материалдары жарыққа шықты.
ХХ ғ. басында қазақстанның мәдениеті ... ... ... ... оның ... әр ... мәдени қызмет және әр
түрлі ... ... ... ... ... көпшілігінің
«ликбездер» арқылы формальды өтуі шешуші қадам болып табылған жоқ. Сонымен
бірге, даладағы жаппай сауатсыздық ... ... ... ... ... ... ... алфавиттік
реформалар болды. Мәдени революция жылдарында орталықтың әмірі бойынша
қазақтардың ... үш рет ... тура ... ... ... ... ... латыннан кириллицаға (1930, 1937 ж.). Негізінде оқытушылар
корпусының әр түрлі ... және ... ... ... ... не мұғалімдер, не оқу құралдары жетіспеді.
Мәдени революция халықтың сауаттылығын көтеру үшін емес, ... яғни ... ... үшін ... табылған. Негізінде, 1935 жылға
қарай бастапқы мектептер тармағы құрылған, балаларды қамту деңгейі 90%-ке
жетті, бірақ 1936 жылы ... ... ... орта ... ... 11
қазақ баласы бітірген фактісі, толық білімнің жоқтығы туралы айтады. 50-ші
жылдардың өзінде ғана – жалпыға ортақ жеті ... 60-шы ...... ал 70-ші жылдарда орташа білім беру жүзеге асырылды. Сонымен қатар
Қазақстан мектептерінде білім ... ... ... оқу ... ... және ... байқалады. Іс
жүзінде ХХ ғ. басында білім беру деңгейінде ... ... ... 50-60 ... ... Республикадағы жоғары және орташа арнайы оқу ... ... ... ... ... 50-ші жылдарда - 13 институт, 60-
70-ші жылдарда 27 жоғары және 10-нан артық ... оқу ... ... беру ... идеологияландырылғанына қарамастан, ЖОО-да даярлау
сапасы бертін уақытқа дейін жоғары болды. Сонымен бірге, білім ... мен ... жаңа ... ... ... ... ірі ... Қазақстанның ғылымдар академиясы болды
(1946 ж.). ... ... ... ... ... ... ... қарай ҒА құрамында 32 ғылыми мекемелер, 250-ге жуық ғылым
докторлары мен 2000 ... ... Осы ... ҒА ... үйлестіру, жаңа бағыттарды ... ... ... ... өнері мен әдебиетінде Орталық Азия көшпенділерінің ... ... бай ... бар. 20-30-шы жылдардың әдебиеті көрнекті
жасаушыларына бай (Ж. ... М. ... С. ... ... Ш. Құдайбердиев, ал кейінірек – Б. Майлин, І. ... ... ... ж.ж. ... әдебиетіндегі ірі құбылыс М.О.Әуезовтің
пьесалары, повестері және роман-эпопеясы болды. Соғыстан кейінгі ... ... ... ... ... ... ... І.Есенберлиннің, Ә.Кекілбаевтің,
М.Шахановтың, О.Бөкеевтің кітаптары табысқа ие болды.
20-шы жылдардың екінші жартысында ... ... ... және ... ... туындады. Бірінші театр 1926 жылы ... ... ... ... ... ... белгілі актерлерден құралды.
Осы жылдары Ә. Қашаубаев Мәскеудің концерт ... және ... ... үлкен табыспен өнер көрсетті. Соғыс қарсаңында тағы
бірнеше театрлар – опера және балет театры, ... ... орыс ... ... болды. Республиканың шығармашылық зиялылары ... ... ... ... жұмыс істеді. ... ... ... ... ... өрлеу проблемалары көлеңкеде
қалып қойды.
Ұлттық мәдениет ретінде ұсынылған, қазақ мәдениеті іс ... ... ... алыс ... ... ... дербестік қатаң
тоқтатылды. Сондықтан онда әдетте оның астарында тұрпайы ... ... ... ... таза ... ... ... ХХ ғ. мәдениеті пролетариатқа табынушылық қана емес, сонымен бірге
атеистік те болды.
Мыңдаған жылдар бойы қазақстанның территориясында ... ... ролі ... зор болды. Оның тікелей әсер етуімен ... ... ... ... ... де ... Бұл кезеңнің қазақ зиялылары
джадидизм идеяларын – Ресей мұсылмандарының реформалық қозғалысын ... Оның ... ... ... бірге қоғамды да) оқуға саналы,
мағынасына жеткен қатынас ... ... ... ... ... көзін ашуға, жаңа, білімді қоғамды құру және еуропа халықтарымен
теңесу үшін, халықты ... ... ... ... ... берді. Реформалық қозғалыстың негізін қалаушы қырымдық татар И.
Гаспаринский болды. Оны Ш. ... ... үш ... ... ... деп ... мәдениеттің басқа маңызды элементі сопылық болды, ол
исламның ғұрыптық жағын теріске ... ... ... жеке ... ... ... ... жолы) Құдаймен рухани тұтасу идеясынан бастау
алды. Сопылықтың ықпалы туралы ХІХ ғ. ... ... ... ... ... куәландырады. Сонымен, ХХ ғ. ... ... діни ... екі ... тән ... ... түрік, араб
тілдерімен қатар парсы тілін де меңгерген адамдар көп ... ... ... ... өмірдің моральдық-этикалық нормалары,
тілімен және төл мәдениетімен қатар ... ... ... және ... оған өркениеттің жалпы адамзаттық қазынасына жол ашты.
ХХ ғ. басында Қазақстанның территориясында басқа конфессиялардың ... ... ... ... және ... ... мен буддизмнің жолын қуушылар өмір сүрді.
Халық комиссарлары Кеңесінің 1917 ж. 20 қарашадағы «Ресей мен Шығыстың
барлық ... ... ... ... ... үшін тартымды
акттен кейін мұсылмандардың өмірінде жаңа кезең басталды, ол мешіттерді,
кітаптарды жоюмен, ... ... ... басталды. Кеңес
уақытында кеңінен таралған айыптаулардың бірі исламшылдықты айыптау болды.
20-шы жылдарда - басқа алфавитке ... ... ... ... ... ... өзінде арабша жазылған кітаптарды сақтаған, 70-80-ші жылдарда мешітке
барған кез-келген адамды исламшыл деп санаған. Коммунистік партия ... ... ... ... ... ... ... жүргізді (бұл одақ
Қазақстанда 1925 жылдан бар, ал ... - әр ... ... ағымдар).
ХХ ғасырдың қазақ мәдениеті – бұл Мұқан Төлебаевтан Ғазиза Жұбановаға
дейінгі тамаша сазгерлік ... ... бұл ... кез-келген
театрының сахнасын көркейте алатын, Ермек ... ... ... ... ... бұл ... жас суретшілердің сырларын ашуы
және қазақ философтарының ізденістері, бұл Әлкей Марғұланның этнология-лық
тұжырымдамалары, бұл ... ... ... бұл ... лирикасы және Асқар Сүлейменовтің талғамы, бұл орасан ... оған ... әр ... ... ... ... қазақтардың нақ
мәдениетін түсінуге мүмкіндік береді.
Алайда ұлт өзінің мәдени перспективасы туралы мәселеге берілсе, жауап
көмескі анықталатын ұжымдық ... ... ... ... ... де» ... пайымдау, оның «блоктары мен
фрагменттерін» бөлшектеу бойынша саналы жұмыс талап етіледі, олар ... ... ... ... күні тарих ағынындағы халықтың бірлігінен
маңызды міндет ... ... ... ... жылдардың аяғына қарай ұлттық ... және ... ... табандылықпен алдыңғы шепке шыға бастады. 1989 ... ... ... ... ... ... тарихи оқиға болды, онда
мемлекеттік тіл - қазақ тілі, ал орыс тілі ұлт аралық қатынас тілі ... 1988 жылы ... ... ОК қаулысымен 20-шы, 30-шы, 50-
ші жылдарда қуғын-сүргінге ұшыраған, халықтың даңқты өкілдері:
Ш. Құдайбердиевтің, Ә. Бөкейхановтың, А. ... М. ... ... М. Дулатовтың аттары халыққа қайтарылды.
1992 жылы 4 маусымда ... ту, ... ... бекітілді
(әнұранның мәтіні 11 желтоқсанда ... 1992 ... 2 ... БҰҰ ... қабылданды. 29 қыркүйекте Алматыда қазақтардың
Бірінші дүниежүзілік құрылтайы ашылды.
1995 ж. ... ... ... ... ...... саясатты іске асыратын теңдессіз ... ... ол 27 ... және ... 250-ден астам жергілікті ұлттық-
мәдени орталықтарды біріктірді.
Ассамблея ұлт ... ... пен ... ... мен ... ... ... Бұл- ұлттық саясат облысының жаңа заң ... ... ... Бұл - ... ... мәдениеттің, дәстүр мен
ғұрыптардың жандануының басты ... ... ... және ... ... ... ... жұмыс. Бұл- съездерді, фестивальдерді,
этностарды өткізу, ұлттық бұқаралық ... ... ... халықтарының тілдерінде әдебиеттер шығару. Бұл – шет ... ... және ... ... ... өкілдерінің тарихи отанымен
байланыстарын нығайту бойынша жұмыс. Бұл – ұлттық ... ... ... позитивтік ілгерілеушіліктер.
Қазақстан халықтарының ассамблеясы республика ... ... мен ... ... үлес ... ... сәттен бастап мемлекеттің мәдени саласындағы
қызметінің негізгі басымдылықтары жарияланды:
- ұлттық ... және ... ... ... ... этностар мәдениеттерінің сақталуы және дамуы;
- тарихи-мәдени мұраның сақталуы;
- Қазақстанның мәдени-рухани дамуының ... ... мен ... ... кең ... ... ... жүргізу;
- жақын және алыс шет елдермен халықаралық мәдени ынтымақтастықтың
кеңеюі мен тереңдетілуі;
- мәдени өнім және ... ... ... ... ... ... ... 1998-2000 ж. арналған Мемлекеттік
бағдарламасы, Қазақстан Республикасында театр қызметін дамыту және ... ... ... ... ... ... 2005 жылға
дейінгі Бағдарламасы әзірленген болатын.
Дербес тіршілік ... ... ... облысындағы сөзсіз
жетістіктермен де, өмірдің осы саласында мемлекеттік қаржыландырудың күрт
қысқаруымен байланысты ... де атап ... ... ... ... тұсаукесеріне дәстүрлі
музыканың, театр өнерінің, «Дәстүрлер» жүлдесі балетінің, Еуразия ... ... ... ... шығармашылығының, жас таланттардың
халықаралық фестивальдары мүмкіндік ... ... ... ... ... сайыс және Павлодар қаласында жас таланттардың
Халықаралық фестивалі өткізілді.
Мәдениет күндерін өткізу дәстүрі ... ... Үнді мен ... ... ... ... өнерлері қазақстандықтардың есінде
қалды. Қазақстандық ұжымдардың Үнді еліндегі жауаптық өнерлері көрсетілді.
Қазақстандық мәдениетті әлемдік мәдени кеңістікке шоғырландыру ... ... ... ... ... министрліктерінің ІХ Мәжілісі
дайындалды және өткізілді, онда маңызды құжаттар ... және ... ... ... 100 жыл ... ... мерейтойлық шаралардың
тойлануы кең алықаралық жаңғырық алды. ... ... ... ... ... мен ... ... Түркияда, Ресейде,
Беларусьте, Қырғызстанда ... ... өнер ... ... ... аясында қазақстандық өнер қайраткерлерінің Литвада
өнер көрсетуі үлкен қызығушылық тудырды.
2000 жыл ... ... ... ... жылы болып
анықталды. Президент Жарлығына ... ... ... ... дамытуға және көбейтуге, даңқты ... мен ... ... жаңа таланттарды айқындауға және рухани саланың материалдық
базасын нығайтуға бағытталған шаралар өткізілді.
Ресми деректер бойынша, 2000 ... ... ... 727 ... ... және жұмысын жандандыруды, соның ішінде 468 кітапхана,
2368 объект: 1449 кітапхана, 681 клуб, 49 мұражай, 11 театр, 6 ... ... ... - 1» арнасының шығармашылық ұжымымен дайындалған және
өткізілген жалпы республикалық телемарафон мәдени-насихаттық ... ... ... ... ... - 2» жаңа ... ... оқиға болды, оның мақсаты рухани мұралар мен дәстүрлерді, мәдениет
пен өнер саласындағы жетістіктерді насихаттау, ел мен ... ... ... мен ... проблемаларын көтеру болып табылады.
2000 жылы Солтүстік Қазақстанда Қарасай мен Ағыбай батырларға, Бейбарыс
сұлтанға, Атырауда Құрманғазы мен Дина ... ... ... ... ... ... ... ашылды. Қостанайда – ... ... ... ... ... ашылды.
Сәбит Мұқановтың, Иса Байзақовтың, Бауыржан Момышұлының, ... ... ... ... ... ... ... үлкен үлес қосқан көптеген қызметкерлердің –
Ғ.Жұбанованың, ... ... ... М.Аранышевтің, И.Тынышпаевтың, Э.Файктің есімдері мәңгі
есте сақталып қалды.
400-ден астам жас таланттар мен 15 ... ... ... ... Қазақстан халықтары достығының І республикалық фестивалі,
Қазақстанның Алтай өлкесінің кәсіби және ... ... ... ... өткен «Орыс фольклоры» республикалық фестивалі,
«Студенттік көктем-2000» республикалық фестивалі, «Жас ұлан» әскери өлеңдер
фестивалі, көптеген жаңа ... ... ... Астанада өткен жас
музыканттардың республикалық сайысы маңызды оқиғалар болды.
Жас көрермендердің қазақ тіліндегі бейне ... ... ету үшін 2000 жылы ... ... ... АҚШ, Ресей,
Австралия және ... ... 100 ... шет елдік мультипликациялық
фильмдері аударылды.
Жыл аясында шешілген ... ... бірі ... ... ... ... әрі қарай байыту болды. Астанада
шығармашылық жастардың кезекті Халықаралық «Шабыт» ... ... ... ... бірі ... жас ... ... мұражайы,
кітапханасы, концерттік залы және К.Байсейітова атындағы Ұлттық опера және
балет театры бар Президенттік мәдени орталықтың ашылуы ... ... ... ... гастрольдары қайта жанданды. Шымкент
пен ... ... ... ... академиялық ЖКТ, Оралда,
Қызылордада, Павлодарда, Шымкентте, ... ... ... ... ... Неміс драма театрының, Алматы мен Түркістанда
Қ.Қуанышбаев атындағы ... ... ... ... ... ... мен ... компьютерлендіру мен
ақпараттық қамтамасыз ету жалғасып келеді. 2000 жылы ... және ... ... ... 100 ... ... ... пен мәдениет
ескерткіштерінің 10 томдық жинағын, ... ... және ... Әлкей
Марғұлан шығармаларының 14 томдық жинағын шығаруға кірісті. Еліміздің
кітапхана қорлары 318 мыңнан артық жаңа ... ... 1500 ... тойлау қарсаңында Күлтөбе мен ... Қожа ... ... ... және ... ... Мемлекеттік
тарихи-мәдени қорық-мұражайының объектілері қайта жаңғыртылды.
Қазақстан халықтары ассамблеясының қорғаушылығымен славян жазуының 1100
жылдығы және Абайдың 150 ... атап ... 2000 жылы ... ... ЮНЕСКО-
ның 2000 жылға арналған атаулы ... ... ... ... 1500 ... мерейтойына орай салтанатты жиындар өтті.
Түркістанның 1500 жылдығы Қазақстанның он жылдық ... ... ... ... «Берел қорғанының» археологиялық қызбалары
жалғастырылды. Қаратауда – қазақ ... ... ... ... ... ... ... бидің сыбайласы Саңғыл биге, Сарыарқада ХҮШ
ғасыр батырларының бірі Қабанбай ... ... ... ... алаңының қараусыз қалған төмпешікте жерленген күйші Дәулеткерейдің
мүрделері ... ... ... ақынның мемориалдық кешені қайта
салынды. Алматы облысының Ыстық қаласында «Сақ елді ... ... құру ... ... жүргізіліп жатыр. 1998 жылы жазда өткізілген,
республиканы жалпы этномәдени тексеру материалдарын өңдеу аяқталып келеді.
Халықаралық мәдени ... ... ... С.Сейфуллин атындағы
Қарағанды облыстық драма театры Каирда эксперименттік ... ... ... ... ... ... ... театры –Уфадағы өткен түркі тілдес елдердің Халықаралық ... ... ... ... ... ... «Нива» ансамблі
«Түрік әлемінің халық аспаптарының ұлттық оркестрі» бағдарламасына және
көзбен шолынатын өнердің ... ... ... ... ... ... республикалық академиялық фольклорлық-этнографиялық
оркестрі және Сүйінбай атындағы ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтар
шығармашылығының Халықаралық фестивалінің лауреаттары атанды.
«Ыстықкөл-2000» Халықаралық фестиваліне және Украинада ... ... ... мемлекеттік «Гүлдер» ансамблінің әртістер тобы қатысты.
«Түрік ... ... ... ... Абай ... ... ... Чайковский атындағы Мәскеу концерт залында Әлібек
Дінішев өнерін көрсетті. Болгарияда ... ... ... ... ... «Салтанат» ансамблі
қатысты. «Аққу» ансамблі ... ... ... ... ... ... ... қатысты. Бекболат Тілеухан мен ... ... ... ... ... ... ... табысты өнер көрсетті.
Италияның Чечина қаласында қазақстандық жас ... ... ... Абай ... ... Германияда Қ.Қуанышбаев атындағы
Қазақ музыкалық-драма театрының және ... ... ... гастрольдері
өтті. Қостанайдың драма және қуыршақтар театры Челябинскте «Сахна-2000»
фестиваліне қатысты, бұл ... ... ... ... туралы куәландырады.
Қазақстандық кино өнері де халықаралық деңгейде лайықты көрінді.
Беделді ... ... мен ... ... ... ... ... кинофильмдердің пайда болуы елеулі құбылыс болды. 2000 жылы
Францияда режиссер Серік Апрымовтың «Ақсуат» фильмінің премьерасы болды.
Италияда діни жазу мәдениетінің ... ... ... діндері әулие Жанның ... ... ... ... ... кітаптары жинағынан экспонаттар көрсетілді.
Қазақстанда елімізде және оның ... тыс ... ... ... ... ... атап ... балет әртістеріне
арналған «Дәстүрлер жүлдесі», дәстүрлі музыканың ... ... ... ... өнерінің жастар фестивалі, М.Стрихард бен Б.Вайкльдің
скрипкашылар мен вокалшылар сайысы сияқты халықаралық танымал ... ... ... өнер ... ... ... Б.Мырзахметовтың, Ф.Камаловтың, А.Мұхамед-жановтың,
А.Есдаулетовтің, А.Ақанаевтың, ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылды. Ақтөбеде өткен
декоративтік-қолданбалы өнер көрмесі жарқын оқиға болды, онда ... ... ... ... ... кесте тігу кеңінен көрсетілді.
«Гүльдер» мемлекеттік ансамблінің солистері Ардақ Исатаева мен Бақытжан
Қажымұқанов «Ыстықкөл-2000» халықаралық фестивалінің лауреаттары ... ... ... ... ... ... сайысында
екінші орынды иеленді. «Гүлдер» мемлекеттік ансамблінің ... ... пен ... ... ... өткен «На хвілях Світязя» эстрада
әндерінің ... ... ... ... Ш.Қалдаяқов атындағы
Халықаралық сайыстың жеңімпаздары Қызылордадан келген ... ... ... ... ... республикада 6143 көркемөнерпаздар ұжымдары
жұмыс істейді, оларға 76 ... ... ... ... 371 ұжым «халық»
деген құрметті атақты ... Абай ... ... және ... ... ... құру ... атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық театры, Ғ.Мүсірепов
атындағы Қазақ ... ... мен ... ... М.Лермонтов
атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры, Орталық ... ... ... ... өнер ... Ықылас атындағы
қазақ халық музыка аспаптарының мұражайы және ... ... ... ... ... музыкалық комедия театры, Неміс драма театры, Н.Сац
атындағы Орыс ... ... мен ... ... ... иеленді.
Соған қарамастан, соңғы он жылда мәдениет мекемелері қызметінің негізгі
көрсеткіштері төмендеп кетті. Сонымен, 1991 ... 1999 ... ... мұражайлардың саны 97-ден 88-ге дейін, кино қондырғыларының саны
– 10 мыңнан 500-ге дейін, кітапханалардың саны – 9,5 ... 2,5 ... ... саны 9 ... 1 мың 200-ге ... ... жылдың аяғында Қазақстан халықтары ассамблеясының ҮІІ сессиясында
мемлекет басшысы ... ... ... - өз Отанының
патриоттарын қалыптастырудың стратегиялық ынтасымен сөз ... Сол ... «мен ... мемлекеттік құрылысының негізіне мәдени ұқсастықты
этникалық емес, ... ... ... ... салынғанын бұрын
айтқан болатынмын. Біз Қазақстанның егемендігі жеке ұлттардың емес, барлық
қазақстандық ... ... мен ... ... ... ... бекіттік.. Біз Қазақстанды ... ... ... ... ... ...... мемлекеттілік құрылысындағы
маңызды кезең және онсыз әрі қарай қозғалуға болмайды. Жалпы қазақстандық
«мәдени өріс» ретінде ол ... ... және ... ... тағы бір ... ... ... біздің азаматтарымыздың азаматтық
және саяси бірлігін толықтыру керек.
Біз мәдениет өзінде дәстүрлерді, ... ... ... ... және ... сананы шоғырландырады; ол кез-келген халықтың , кез-
келген мемлекеттің келбетін анықтайды; қоғамның жүйелі ... ... оның ... ... ... ... мемлекет
азаматтарының ұқсастығы негізінде жатыр деген ұғымға келдік.
Мәдениеттердің алуан түрлілігі және олардың өзара әрекеттесуі ... ... ... ... ... ... ... өзінде әлем мәдениеті мен зорлық-зомбылық емес ... өте ... ішкі және ... ... сипатталған, мәдениет
мәселелеріне осылай келу, әлем мәдениетінің ... ... ... ... ... ... жаңа ... идеяны – «Қазақстан-2030» даму
стратегиясында іске асырылған, тәуелсіз, тұтас, біртұтас Қазақстанның
идеясын ... ... ... ... ... ... қатысты, өзінің табыстарымен республика халқына ... ... ... ... 10 ... ... ... республика
территориясында өмір сүретін этностардың саяси және ... ... ... үшін ... ... ... ... қажет. Біздің
мақсатымыз этноцентризмді жеңу және өз тарихымызбен өз ... ... ... Бұл ... ... ... ...
ақпараттық деңгейде емес, рухани деңгейде ... ... ... мүмкіндік береді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан тарихы ежелгі дүниеден бүгінгі күнге дейін. Төрт томдық. 1
т. Алматы:Атамұра. 1996.
2. Қазақстан тарихы.Бес ... ... ... ... ... ... Алматы, 1981.
4. Қазақ ССР. Қазақша энциклопедиясы. Алматы, 1985.
5. Қозыбаев М.К., Бекмаханов Н.Е. Қазақстан тарихы. Алматы, 1991.
6. Қазақстан тарихы ежелгі ... ... ... ... дейін: Оқу
құралы. Алматы,1993.
7. Асфендияров С. Қазақстан тарихы. Алматы,1993.
8. Қазақстан тарихы, очерк. Алматы,1994.
9. Артықбаев Ж.О. Қазақстан тарихы: Оқулық хрестоматия. ... ... ... С. ... ... ... ... К. Қазақстан Республикасының тарихы. Алматы:Санат, 1999.
12. Қазақтың көне тарихы: Алматы,1993.
13. Әбдіәкімұлы Ә. Қазақстан ... ... ... ... ... ... анықтама. Алматы,1998.
15. Нығмет Мыңжан. Қазақтың қысқаша тарихы. Алматы,1994.
16. Назарбаев Н.Ә. “Қазақстан-2030”. ... ... ... ... Н.Ә. ... ... Алматы:Атамұра, 1999.
18. Қазақстан Республикасының Ата заңы. Алматы:Қазақстан, 1995.
19. Қазақстан Республикасының мемлекеттік ... ... ... Қ.А. “Тарихи наным”. Алматы:Ататек, 1994.
21. Қазақ әдет-ғұрып құқының материалдары. Алматы:Жеті жарғы, 1996.
22. Қазақтың батырлық эпосы. Алматы:Рауан, 1992.
23. ... ... ... ... ... 1916 жыл, І-ІІ том. ... ... Тәтімов М. Қазақ әлемі. Алматы:Атамұра, 1993.
26. Қазақстан: ... ... ... ... ... ... У. ... газеті” 1888-1902 жж. Алматы:Ғылым, 1994.
28. Берденова К.Ә. ... ... ... ... мен
экономикалық даму негіздері. Алматы:Экономика.
29. Берденова К.Ә. Қазақ қоғамындағы әкімшілік-шаруашылық жүйелерінің
эволюциясы. Алматы:Экономика, 1999.
30. Дүкенбай Досжан. Алан. Алматы:Рауан, 1993.
31. Атабаев Қ. Қазақ ... ... ... ... көзі ... ... ... Нүрпейсов К. Қазақ совет мемлекетінің құрылуы, Известия АН Каз ССР,
1990. №5.
33. Сарыбаев Б. Қазақтың музыкалық аспаптары. Алматы: Өнер, 1981.
34. ... М. ... ... ... ... Шәкәрім. Шығармалары. Алматы:Жазушы, 1989.
36. Байтұрсынов А. Шығармалары. Алматы:Жазушы, 1989.
37. Ай-заманай, заманай-ай./“Бес ... ... ... ... Шаңырақ, үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы,1989.
39. Вяткин М. Сырым батыр. Оқу құралы. Алматы,1998.
40. Тұрсын Жұрбаев ... І-ІІ том. ... ... Едіге Мағауин. “Едіге” Халық эпосы. Алматы:Айқап, 1993.
42. Дулати М.Х. “Тарихи-Рашиди”. ... ... Ш. 5 ... ... ... 4 т. ... Айдосов А. Қорқытнама. Алматы,1997.
45. Мұрад Аджи. Қыпшақтар, Ұлы дала және түріктердің ежелгі тарихы.
Новости, 1999.
46. Гумилев Л. Ежелгі түріктер, Алматы,1994.
47. Нысанбаев Ә. ... ата. ... ... ... К. Түркі халықтарының тарихы. Алматы, 1999.
49. Бұлынтай М.Ж. Түріктер неге мұсылман болды. Алматы, 2000.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 46 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Корпорациялық басқару81 бет
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері78 бет
Басатуыш сынып оқушыларын еңбекке баулу негізінде экологиялық мәдениетін қалыптастыру мазмұны және әдістемесі57 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
XIX ғасырының мәдениеті5 бет
XX ғасырдың 20-30 жылдарындағы қазақ зиялыларының педагогикалық ойлары49 бет
«Мәдениет» ұғымы4 бет
«Мәдениет» ұғымының тарихи қалыптасуы және философиялық мағынысы22 бет
Адам және мәдениет12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь