Абылай ханның ішкі және сыртқы саясаты

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
I . тарау Абылай хан дәуірі.
1.1 Абылай өмірінің тарихи сабақтастығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. 1771 жылы Абылайдың хан болып сайлануы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ . тарау Абылай хан тұсындагы қазақ мемлекетінің саяси
құрылымы 1771.1781 ж.
2.1. Абылайдың ішкі және сыртқы саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Сегіз қырлы бір сырлы Абылай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Пайдаланған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Тақырыптың өзектілігі: Абылай хан - XVIII ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы. Абылайдың дара тұлғасы, қолбасшылық таланты мен саяси көрегендігі қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығы мен Ресей, Қытай империяларының көз алартуына қарсы күресіне байланысты қалыптасқан күрделі тарихи кезеңде көзге түсті.
Абылай сол қазақ халқының тағдыр-талайы қыл үстінде, қылыш жүзінде тұрғанда ел бірлігін ұйымдастырып, үш жүздің басын қосып, анталаған жауға тойтарыс берді. Сол арқылы қазақтың келешегіне жол салды. Абылайдың аты көзі тірісінде аңызға айналып, қазақ үшін қасиетті Алаш сияқты жауынгерлік ұранға айналды. Солай бола тұра оның өмірі мен қызметі неліктен кеңес тарихнамасында тиісті және әділ бағасын ала алмай келді деген сауалдың қойылуы заңды. Оған жауап беру үшін осы тақырыпқа байланысты құжаттарға, әдебиеттерге талдау жасаған жөн ғой деймін.
Абылай тақырыбын зерттеу үшін басты деректер болып саналатын құжаттар орыс архивтерінде. Олар — орыс патшаларының грамоталары мен Указдары. Сенат пен сыртқы істер коллегиясының документтері, аталмыш органдардың хандармен, сұлтандармен жазысқан хаттары қазақ хандығында болып қайтқан орыс елшілерінің жазбалары. Міне, осындай документтерден тұратын» «Қазақ-орыс қарым-қатынастары» деген жинақта 500-ден астам құжаттар бар. Бұл материалдарда Абылай туралы, оның ішкі және сыртқы саясатынан мағлұмат беретін көптеген жәйттер кездеседі. Әрине, ол құжаттарды жасаған негізінен үкімет мекемелері, патша чиновниктері, ал, олар отарлау әкімшілігінің көзқарасы мен саясатын көрсететіндіктен жаңағы құжаттарды пайдаланғанда жітілік, сыни саралау және басқа нұсқалармен салыстырып отыру қажет. Екіншіден, Ресей архивтерінің көптеген қорлары қазақ тарихын зерттеушілердің қолына тимей келгенін ескере отырып, оларды жан-жақты зерттеп пайдаланбай, біз тарихи шындыққа жете алмаймыз.
Абылай ханды зерттеуге қазақтың ұлы ағартушы-ғалымы Шоқан
Уәлихановтың жинастырған материалдарының алатын орны ерекше. Онда Абылайдың руы, тегі жөнінде шежіре, оның әйелдерінің аты-жөні, ата тегі және ұрпақтарының тағдыр-талайы жазылған. XIX ғасырдың 60-шы жылдары жазған «Абылай» атты мақаласы бар. Ол негізінде Абылайға арналған тұңғыш ғылыми еңбек. Онда автор өзінің ұлы атасына байланысты көптеген мәліметтер келтірген және олар өз мағынасын осы күнге дейін жойған жоқ.
1. "Бес ғасыр жырлайды" 1 т., Алматы, 1989, 76-77-6.
2. Уалиханов Ш.Ш. 1т., 217-6.
3. Абылай хан. Тарихи жырлар, т.4. Алматы, 1993,67-6.
4 Алаштың айбын ардағы Абылай хан. Алматы, 2003, 19-6.
5. Қазақ совет энциклопедиясында 120.356-6.
6. Қазақ тарихынан Алматы Жалын баспасы 1997 ж. 514 -6.
7. Қазақстан тарихы 5 т. 2002. 187-6
8. Валиханов Ч.Ч. Собр. соч., т.4 246-247 -6.
9. Қазақ елінің қысқаша тарих 5-сынып 73 -6.
10.Қадіржан Әбуев "Қазақстан тарихының ақтаңдақ беттерінен"
Алматы "Қазақстан" 1994 ж.
11. Моисеев В. Жүз жылға созылған қазақ-жоңғар соғысының тарихы мен тағылымы. // "Ақиқат" № 11 1992 ж.
12. Әбуов. Қ. Қазақтың ұлы ханы -Абылай хан.//Көкшетау, 20 маусым 1991.
13. Абылай хан және билер. //Жұлдыз № 12 1983 ж.
14. Абылайдың қалмақ ханы қалмақтың ханы Қалдан ханының қолына түскені туралы//ҚҒА.с.қ.қ. № 631.
15. Байсеркенов М. Абылайдың ақырғы күндері // Жұлдыз № 6 1996 ж.
        
        ҚАЗАҚСТАН   РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық ... ... ... ... тарихы» кафедрасы
К У Р С Т Ы Қ Ж Ұ М Ы ... ... ... ішкі және сыртқы саясаты
(1771-1781)
Орындаған: 440-33 ... ... ... Бақыт
Ғылыми жетекшісі: Исабек Б.Қ. т.ғ.к. доц. м.а.
Шымкент 2007
Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік уннверситеті
Шымкент институты
Факультет: ... оқу ... ... ... меңгерушісі
__________________
«____»______200__ж.
Студенттің курстық жобаға (жұмысына)
Т А П С Ы Р М А
__________________________________________________________
(студенттің аты-жөні)
1. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мазмұны (әдебиеттік және патенттік ... ... ... шығу ... ... ... материалдарға ... ... және ... ... ... ... ... ... ... туралы
график:_______________________
|Тарау ... ... ... қолы |
| | ... ... |
| | ... ... ... ... | | | ... ... | | | ... | | | ... | | | ... | | | ... ала ... | | | ... ... | | ... | | | |
| | | | |
8. ... ... ... ... ... қолы)
9. ... ... аты ... ... ... ... қазақ-түрік университеті ... ... ... ... ... |Жұмыс бағдарламасы ... ... ... ... және ... ... ... БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ Қ.А.Ясауи атындағы
Халықаралық қазақ-түрік университеті
Шымкент институты
Факультет______________________________________________________
Кафедра________________________________________________________
КУРСТЫҚ ЖОБА (ЖҰМЫС)
Тақырыбы______________________________________________________
Пәні___________________________________________________________
Мамандығы_____________________________________________________
Орындаған:__________________
Қабылдаған:_________________
Шымкент - 2007ж
Қ.А.Яссауи ... ... ... оқу ... ... ... студенті Айтпаева
Айнұрдың Қазақстан жаца ... пэні ... ... ... ішкі ... ... ... ... ... І К І Р
Сұлтан Бақыттың "Абылай ханның ішкі және ... ... ... атты ... ... ... тиянақталып жазылған.
Жұмыс үш бөлімнен тұрады: кіріспе, негізгі бөлім және қорытынды.
Негізгі бөлім 2-тарауға ... ... ... ... ... ... сабақтастығы ".
Онда жалпы Әбілмәнсүр қалай Абылай ... ... ... жауап таба
аласыз.
Бірінші тараудың екінші мәселесі: "1771 жылы Абылайдың хан ... ... ... иесі үш ... ... ... Абылайдың билігінің
нығаюы жайында.
Мұнда зерттеу жұмыстары мен әр ғалымның ... ... ... тараудыц бірінші мәселесі: "Абылайдың ішкі және сыртқы саясаты
".
Мұнда Қазақ мемлекетін нығайтудағы ... ... ... ... ... орта ... бастап Абылайдың сырт елдермен мәмілегерлік
саясаты.
Екінші тараудың екінші мәселесі: "Сегіз қырлы бір ... ... ... өз ... белгілі күйшісі екенін айту.
Жұмыс жоспар бойынша жүйелі жазылған. ... ... ... ... ... ... орынды пайдалана отырып, тақырыпты
жан-жақты қырынан аша білген. Курстық жұмыс қорғауға жіберіледі.
Ғылыми жетекшісі:__________ т.ғ.к.,доц.м.а. ... ... а з м ұ н ... - ... ... хан дәуірі.
1.1 ... ... ... 1771 жылы ... хан ... - ... ... хан ... ... ... саяси
құрылымы 1771-1781 ж.
2.1. ... ішкі және ... ... ... бір ... ... Абылай хан - XVIII ғасырдағы тарихымыздың аса
ірі тұлғасы. Абылайдың дара тұлғасы, ... ... мен ... ... ... Жоңғар шапқыншылығы мен ... ... көз ... ... ... ... ... күрделі
тарихи кезеңде көзге түсті.
Абылай сол қазақ халқының тағдыр-талайы қыл ... ... ... ел бірлігін ұйымдастырып, үш жүздің басын қосып, ... ... ... Сол ... қазақтың келешегіне жол салды. Абылайдың ... ... ... ... ... үшін қасиетті Алаш сияқты жауынгерлік
ұранға айналды. Солай бола тұра оның өмірі мен ... ... ... ... және әділ ... ала ... ... деген сауалдың
қойылуы заңды. Оған жауап беру үшін осы тақырыпқа байланысты ... ... ... жөн ғой ... ... ... үшін ... деректер болып саналатын құжаттар
орыс архивтерінде. Олар — орыс патшаларының грамоталары мен Указдары. Сенат
пен сыртқы істер коллегиясының документтері, аталмыш ... ... ... хаттары қазақ хандығында ... ... ... ... ... ... ... тұратын» «Қазақ-орыс
қарым-қатынастары» деген жинақта 500-ден астам ... бар. ... ... ... оның ішкі және ... ... мағлұмат
беретін көптеген жәйттер кездеседі. Әрине, ол құжаттарды жасаған негізінен
үкімет мекемелері, патша ... ал, олар ... ... мен ... ... ... құжаттарды пайдаланғанда
жітілік, сыни саралау және ... ... ... ... ... ... архивтерінің көптеген қорлары қазақ ... ... ... ... ескере отырып, оларды жан-жақты
зерттеп пайдаланбай, біз ... ... жете ... ханды зерттеуге қазақтың ұлы ... ... ... ... алатын орны ерекше. Онда Абылайдың
руы, тегі жөнінде ... оның ... ... ата тегі ... ... ... XIX ... 60-шы жылдары жазған
«Абылай» атты мақаласы бар. Ол негізінде Абылайға арналған тұңғыш ... Онда ... ... ұлы ... байланысты көптеген мәліметтер
келтірген және олар өз ... осы ... ... ... ... ... архивтері ертеде-ақ қолды болып әр ... ... ... ... ... туралы көптеген тарихи
деректер көршілес елдердің, атап ... ... ... Түркияның,
Ауғанстанның архивтерінде, қоймаларында, тіпті ... ... ... ... ... ... жатыр.
Қазақстан еліміз егемендікке қол жеткізіп, өз тарихымызды ... ... ... ... ... ... хан ... тарихи
шындық негізінде сомдалды. Абылай хан ... 100 ... ... ... - ... құрмет белгісі болды. Қазақстан
Республикасының ... Н. ... ұлы ... ... ... ... терең дипломат деп мақтанышпен жоғары бағалады.
Абылай хан өміріне, қайраткерлік, қолбасшылық, саяси қызметіне
шетелдік ... ... ... назарын аударды. Мысалы
ағылшын зерттеушісі М.Б.Олкот "Абылай - қазақтың соңғы тәуелсіз ханы". ... болу үшін ... ... ... жоқ. ... тура өз ... алды" деп тұжырымдады.
Тарихнамасы: Абылай хан және оның саясаты жайында бірқатар мәліметтер
революцияға ... ... ... ... ... «Россия.
Біздің отанымыздың толық географиялық сипаттамасы»2 деген іргелі ... Сол ... 18-ші томы ... ... ... арналған,
мұнда төмендегідей сөздерді оқуға болады:
«Қырғыздардың (қазақтардың — К. Ә.) арасында кең танымал Абылай
қырғыздарды бөгделердің билігінде қалдырмауға тырысты.
1911 жылы ... Э. Л. ... А. В. ... және Г. ... ... ... ... көрген энциклопедиялық сөздікте
Абылай хақында бұдан да кеңірек айтылған. Алайда төңкеріске дейінгі ... ... ... ... ... ең көлемді мағлұмат
беретіні Брокгауз және Ефрон энциклопедиясы. Онда: «Аблай немесе ... ... Орта ... XVIII ... ... ол 1839 ... айтқанда 1840 жылы Ресейге мәңгілік боданды болуға ант еткен. Оның
қалай қырғыздардың ... ... топ ... ... хан дәрежесіне
көтерілгені, неге оны халық қаһарманы ретінде қырғыздар осы күнге ... ... әр қилы ... бар, ... отызыншы жылдары ол Орта
жүздегі ең басты күш ... өзін ... және ... ... ... еді. Дегенмен, Орта Азиядағы қозғалыстың және Жоңғария мен Кіші
Бухарияны қытайлықтардың жаулап ... ... ... өзін ... ... ... ... боғдыхан болса оған князь атағын
берген, Түркістанда 1781 жылы, қайтыс болған» деп жазылған.
Тақырыптың құрылымы: ... үш ... ... ... бөлім және
қорытындыдан тұрады.
Негізгі бөлім екі тарауға бөлінген.
І-тараудың мәселесі: 1.1. ... ... ... сабақтастығы.
1.2.1771 жылы Абылайдың хан болып
сайлануы. ... ... 2.1. ... ішкі және ... ... ... бір ... Абылай.
Әр зерттеу жұмыстары мен әр ғалым ... ... ... мен ... ... ... ... нығайтудағы Абылай
ханның жүргізген саясаты. Оның негізгі міндеттеріне келесілер кіреді:
Абылайдың стратегиялық мақсаттарына тоқталу.
Абылай ханның Қытай мен ... ... бола ... елді ... ... сауда байланыстары.
Хронологиялық шегі: Зерттеу жұмысының кезеңі XVIII ғасырдың ... ... 1771 жылы ... хан ... ... XVIII ... орта ... бастап Абылайдың сырт
елдермен мәмілегерлік саясаты.
- 1778 жылы орыс ... ... Орта жүз ханы ... беруі.
1.1 Абылай өмірінің тарихи сабақтастығы.
Абылай (азаншақырып қойған аты Әбілмансұр) 1711 жылы ... Уәлі ... ... ... ... Оның шыққан тегі төре
тұқымынан. Арғы ... ... ... хан (1628—1680 ж.) ұрпағынан. Оның
мұрагері - Түркістан әмірі Абылай ... ... арғы ... Ол ... ... қорғауда аянбай қызмет еткен, жауларына ... ... оны ... ... ... Абылай» деп атап кеткен көрінеді.
Одан туған Уәлі сұлтан (Көркем ...... ... 1723 ... қаза ... Оны өлтірген жаулар сол кездегі ұғым бойынша
артында кегін алатын адам қалдырмау үшін үрім-бұтағының бәрін ... ... ... тірі ... Оны жасынан тәрбиелеген Ораз деген төленгіт өз
жанын пида ... аман алып ... да ... ... ... ... жыл салып баланы ертіп Ораз қалың ел қазақ жүртын іздеп Сары Арқаға
тартады. Ал жолаушылар болса әбден арып-шаршап ... Төле ... ... ... қазаққа аты мәлім Төле ... ... ж.) ... ... ... ... ... бірі болған,
ел бірлігі үшін аянбай қызмет еткен ірі тарихи түлға. ... сол ... ... одан бас пана ... ... Төле би ... ... ол қауіп ойлап атын айтпай «сіз қалай атасаңыз солай ... ... Шашы ... алба-жұлба киімі бар балаға Төле би ... ... ... Ол ... ... алып ... ... Сол кездің өзінде-ақ Сабалақ басқа бақташыларға ұқсамайтын
қылықтарымен өзіне Бидің от ... ... ... ... ... ... Күміс көмей Үмбетей жырау:
"Жас күніңде, Абылай,
Үргеніштен мұнда кеп,
Сарыарқаны жерім деп
Қалың қазақ елім деп
Келмеп пе едің жаяулай
Төле биді тапқанда,
Күндіз түйе ... деп ... ... ... ... отырмай,
Күпіңді салып астыңа,
Жең жастанып басыңа
Қол аяғың төрт жақта,
Жатушы едің сол шақта... [1]»-деп тамаша сипаттаған.
Кейбір деректерге ... ... ... Қарауыл руынан Дәулетбай
деген байдың жылқысын бағады. Бірер жыл өткеннен кейін елде ... ... ... ... да ... Оның ойын ... Дәулетбай жылқысынан таңдап ат мінгізеді, Төле би батасын беріп
шығарып салады. Жау тілеп екі көзі ... ... ... келгенде қазақ пен
қалмақ екі төбеге ошарылып, ортада Қалдан ... ... ... ұлы, ... ... ... сұрап тұр екен. Іркіліп қалған
елдің ішінен суырылып шыққан Сабалақ ханнан бата ... да, ... ... тұра ... ... ... ... боп қоқиып тұрған қалмақ
батыры ... ... ... ... қазақ қаһарманы қарсыласының басын
кесіп алып, "жау қашты" деп қалмақтарға қайтадан ат қояды. Не ... ... ... ұран сап ... ... ... қып, ... жерін есік қып"
дұшпанның іргесін айрандай ірітіп, тозаңдай тоздырады. Бұл ... ... ... конь был тот ... ... (пламя-хвост) первый
сподвижник похода молодого султана, Чалкуйрук, на ... ... ... имя ... и уважение киргиз»[2]. (қазақты айтады)—деп жазған.
1.2. 1771 жылы Абылайдың хан болып сайлануы.
Қазақ халқының тарихына XVIII ғасыр Абылай дәуірі болып ... ... дауы бола ... ... Абылайдың дара тұлғасы, қолбасшылық
таланты мен саяси көрегендігі қазақ халқының Жоңғар шапқыншылығы мен ... ... көз ... ... күресіне байланысты қалыптасқан
күрделі тарихи құылыс кезінде көзге түсті.
VIII ... ... ... ... жаңа жалпы қазақ
ханын сайлауға барлық жағдайлар қалыптасты. Бірден-бір лайықты кандидатура
ықпалды Абылай сұтан болатын, ол 1740 ... ... ... ... ... ... ең беделді әміршісі болған еді. 1757
жылдың ... Цин ... ... ... ... ол өзін хан ... 1770 жылы ... қартайған Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін Абылай
Қазақ хандығының шын ... ... ... ... ғасырдың 60-жылдарының аяғына қарай Қазақ ... ... ... және ішкі ... қызметі арқасында біршама мықты ... ... ... 1770 жылы ... ... ... тағы бір
жорық жасады. Шату асуы арқылы Қызылсу және Шамси өзендерінің аңғарына
өтіп, ... ... ... ауыр ... ... ... Орталық Қазақстанға көшіріліп, онда Абылайдың жеке вассалдары -
төлеңгіттері құқығымен қоныстандырылды. ... ... ... ... ... талқандағаннан кейін сұлтанның беделі бұрынғысынан да арта
түсті. Ресейдің отаршыл әкімшілігі қазақтардан қалмақтардың қайтарылуына
жәрдем көрсетуді талап ... ... ... өз ... бар ... ... Абылай Қытай мен Ресейдің қолдауына қол жеткізуге
тырысып, халықаралық аренада ... ... ... 1768 жылдың өзінде-
ақ ол цин императорының өзін «барлық қазақтар мен сұлтандардың бастығы» деп
тануына қол жеткізген еді[3].»
Сонымен бірге 1769 ... ... ол ... өзі үшін 10 мың ... ... ... оның ... аманатқа өз балаларының бірін ұсынды.
«Егер... бізге жау шабуыл жасаса, бізге бір сан (10 мың. — Ред.) ... ... мың ... бес жүз адам ... ... ... Ал оның үстіне
жоғарыда аталған бір сан әскер, ... тірі ... ... ... ... тірі кезінде болсын, былайша пайдаланылар еді: алыстағы ... бір сан, ... үшін - мың, ал егер онша көп ... ... жауларыма қарсы - бес жүз»[4]. Сол кезде Абылай өзінің аманат ... ... ... ... ... өз ... бойынша екі-үш жылдан
соң алмастырылып отыратын. Әрине бұл ... ол ... іс ... ... еді, мұны ... ... ... Бұл ретте Абылай
шекаралық әкімшілікке өзінің қытайлармен, түсініліп жүргеніндей, әсте ... ... ... және ... ... әсте де ... ... білдірген еді.
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы ақылдасқаннан кейін барлық үш жүздің
өкілдері жаңа ... ... үшін ... ... ... ... ... Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және
Болат сұлтандар[5], ... ... ... Кіші жүз ... Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері сөзсіз қолдау көрсетті. Халық
көп жиналған кезде қазақ ... ... ... ақкиізге көтеріліп, үш
жүздің ханы болып жарияланды. А.И. Левшиннің айтқанындай, ол «оған (атаққа)
торғауыттарды жеңуі ... және ... ... ... ... ... ордаларының ғана емес, түркістандықтар мен ташкенттіктердің де
сайлауы ... ие ... ... ... ... ... бірлігін қалпына
келтіре алды.
2.1. Абылайдың ішкі және сыртңы саясаты.
Абылайдың стратегиялық ... қол ... ... ... Жоңғариямен ұзақ жылғы қиян-кескі ұрыстардан ес жию,
"Қазақ ордасының төрт бұрышын ... ... ... ... ... сауда қатынасына ерекше көңіл ... Сол ... ... Іле ... ... кездесіп,
онымен сауда шартын жасасқан"[7]. Қытай жазба ... ... ... ... ханмен жасасқан келісім бойынша ... ... ... ... ... тоғанақтары Үрімшіге үзбей
келіп, ат, түйе, қой, өгіз өткізіп, оған ... ... ... ... және ... ... ... алып қайтқан". Абылайдың өзі бүкіл
Шыңжандағы сауданы қыздыруға ұйытқы болып, сауданың 70-80 ... осы ... ... ... тек қазақтармен жасалғандықтан да, тарихта бұл
саудалар "Құлжа-қазақ саудасы", ... ... ... деп ... алып ... Қытай, Ресеймен сауда байланыстарын нығайтқан
Абылай хан ... ... ... ... ... Абай ауданының
батысынан басталатын) яғни Ертіс өзенінің сол жағын бойлай, шығысқа қарай
созылып ... ... ... ... "Хан ... деп ... Ел ... жол", ... ... ... аты ... ... ... ... ... ... дейін
бодандық аукымында қарап келді. "Абылай орыс ... мен ... ... дипломатиялық саясат жүргізді. Екі бірдей күшті жауға қарсы
күресте Абылай Россияға арқа ... ... ... ... ал одан ... ... ... ойысып отырды", делінген Қазақ совет
энциклопедиясында [8] ... ... ... мен ... ... мен ... ... иеленуден дәмеленіп, емексуі кезеңінде даулы
мәселелерді ... ... ... ... ... ... Абылай саясаты мейлінше дұрыс еді". Қалай дегенде де
Абылайдың Қытай мен ... ... бас ... ... ... ... ... Ел мүддесі жолында астарлы да айлалы саясат ұстанған сақ
саясатын, көреген көсем белгілі бір ... шығу ... ғана ... ... Мұны ... бүкпесіз шындық ретінде дәлелдеп
береді: "Уверенный в своих ... он ... ... к ... ... ... и признавал себя, смотря по нужде, то поданным
русским, то китайским; а на ... деле был ... ... (168. с. 264). "Қытай мен Россияға тәуелдімін
дей отырып, шын мәнінде сол мемлекеттермен Абылай ... ... ... (78.175-6)."...Сол кезде Төле би мен Қазыбек билерді айтпасақ,
Абылайға тең келер қазақ даласында адам табу қиын еді. Ол ... ... ... ... ... Тарбағатай маңындағы қалмақтар басып
алған жерлерді қайтарып алды. Ол өте ... ... ... ... болады.
Соның арқасында қазақ аузын айдаһардай ашқан батыстағы да, шығыстағы ... ... ... - ... ... бек ... (253. ... отаршылдық пиғылдағы орыс үкіметі 1778 жылы оны ... ... Орта ... ханы ғана деп грамота беріп, Орынборға ... ... ... ... ... ... Абылай
мұндай жымысқы саясаттың астарын аңдап, бармай қояды. Қазақ хандығын қалай
қабылдағаны ... ... ... ... деп ... ... "что
приобрел опыт победами над тургутами и по смерти Абулмамбета, избранием ... от всех орд ... но и от ... и ... с. ... Және осы бір ... жауаптан Абылай өзінің алдыңғы
ата-бабаларындай ешкімге тәуелді болмай, дербес ел болуды ... ... ... 1778 жылы 22 ... орыс ... ... ... бас тартуы да оның Ресей патшалығының ... ойын ... ... ... ... жолында ұстанған батыл бағытынан
таймағанын ұғынамыз. "Абылай на сем условием не ... дать ... ... Он ... что - ... от него ... знаков
покорности имели целью сделать его сомнительным в глазах китайцев.
Дана да ... ... бұл ... ... ... ордасының ханы екенін,
Қытай патшалығының әлдеқашан-ақ мойындағанын, енді орыс мемлекетінің ... сол ... ... түсіретінін бекерге ескертіп тұрған жоқ.
Оның табандылығы мен айтқанынан қайтпайтын адуындылығынан ... ... ... ... ... грамотадағы жазылған бұйрықта: "Если Аблай -
этот упрямый, но в своей стороне знаменитый ... ... от ... бы то ни ... то ... к нему ... ... для
присутствования при торжестве, причем поручить привести Аблая к присяге,
которую он должен принять, как и ... ... хан ... стоя, на
коленях..." деп айтылғанындай, патша өкіметінің Абылайға Орта жүз ... ... ... ... ... асқақ тұлғалы, асқар ойлы,
алғыр да алып тұлға ... ... ... жоқ, тізе ... ... ... ант беруге, хандық атақты алуға шақырғанымен, одан бас тартып,
Петропавлдағы қамалында, яғни Ақсарайында қала ... ол ма, ... орыс ... бас ... ... соғысқа қарсы орыс әскерінің жіберілуіне үзілді-кесілді қарсы
шығуымен қоймай, өз ... Еділ ... ... қолға түскен
орыстар мен түрікмендерді босатудан бас тартқандығы. 1778 жылы Орынбор
губернаторы ... ... ... ... ... ... ... Огарев Орта жүздің ханы етіп ... ... оған ... ... ... ... мәселе көтерген. Оны тұтқынға алып,
Ресейдің ішкі жағына ... ... яғни ... сұлтанның тағдырын
қайталамақ болған. ... ... ... ... ... хан ... алды деп Орынбор губернаторына хабарлама жасаған . Яғни, ... ... ... ... ... іздеген патша өкіметі ел ... ... ... Қ. ... ... хандығының Ресей патшалығына
бодан болуын тарихшылардың үш кезеңге бөліп қарайтының оның алғашқысы 1731
жылдан 1822 жылға дейін ... ... ... ... ... ... ... таласты патша ... ... ... ... ... да ... ... ашады. "1790
жылдан орыстардың хандық билікті жойып, жүздік басқару жүйесін толықтай
құртуының нэтижесінде XIX ... ... ... ... біржолата айырылды," - дейді американ ... ... (300). ... ... патшалығының отарлау саясатын Абылай хан
дүниеден қайтқан соң ғана жүзеге асыра алғаны ... жылы ... ... ССР ... ... хан мен ... ... сұлтандардың 1740 жылдары Россия бодандығын қабылдауын "қазақ
халқына бейбітшілік қажет болды, ал оны орыс ... ғана бере ... ... ... ұғымға таңған. Осылайша ... ... ... ... ... ... ... көрсеткісі келген. Шындығында солай болып па еді?! "Оны (Абылайды - Ә.
Т.) Әбілмәмбеттің көзі ... ... хан ... ... ... үшін бүл, яғни ... ... өздерінің тағайындауынсыз,
халықтың қалауымен хан ... ... ... ... зор ... туғызатын тірлік
болды. Сондықтан да Ресей патшасы далалық ұлықтарынан Абылайды жасанды
түрде болса да ... хан етіп ... ... ... ... ... ... 1778 жылдың 22 қазанында оны "Орта жүздің ханы" деп зорға
бекіткен болды. Бірақ бұдан кейін де ... сырт ... ... ... орыс ... ұлықтарын араластырған жоқ"[9]. ... ... ... хан болып, ... ... ... ... елдер санасып жатқандығын тарихшы В. ... ... ... хан ... ... ... 50-жылдардан бастап
бірақ сахарасында Абылайдың дегені ... ... жел есіп ... ... ... ... мемлекеттігін дэл осы Абылай тұсында мойындай бастады"
дей келе, Абылайдың Ресей патшалығына бодандығын да ... ... ... ... ... де шындық. Ол орыс ... ... ... ... ... ... міндеттеген жоқ...
Абылай сондай-ақ Цинь сарайымен қарым-қатынасын да осы ... ... ... өз ... мүддесін ғана ойлады " (182).
Шын мәнінде Абылайдың ... ... ... ... ... ... алып елдердің саясат сойылымен сілтейтін соғыстарынан Қазақ
ордасын аман алып қалу еді. ... атап ... ... ... де, ... да бодан болмады.
Абылай ханның ішкі саясаты. Бүкілхалықтық мойындауға және үш жүздің
ханы ... ... ... ... шексіз билік болған жоқ,
Сұлтандардың едәуір бөлігі, әсіресе Барақ сұлтан мен ... ... ... тақты заңсыз иеленді деп санады. Мәселен, ... ... жылы ... губернаторына Абылай «ханның қадір-қасиетін мүлде
әділетсіз иеленгенін, ... бала ... ... ... ... ... ... бойынша өзіне тиесілі» ... ... ... Әбілпейіз, иеліктері Обаған мен ... ... ... ... ... еді деуге болады. Түркістан
мен Сырдарияның ... ... ... бөліскен Сәмекенің баласы Есім мен
Әбілмәмбеттің баласы Болат өздерін хан деп атай берді. Хан билігіне наразы
болған ... ... оны ... әскери күшпен құлатуға да тырысты.
Дағдылы құқықпен шектеулі Абылай, Ш. Уәлихановтың ... ... ... ... кетуін ауыздықтауға ұмтылды. Абылайдың орасан зор
беделі қазақтарды ханға бағынышта ... ... ... ... саяси
жағдайда аман қалу үшін Қазақ хандығының саяси жүйесін ... ... ... ... ... екенін өте жақсы түсінді. Бұған жету үшін хан
бірнеше бағытта ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың бірінші ширегінде әрбір ру бірлестігі іс жүзінде автономиялы
болды және оларды өздерінің билері, рубасылары ... Бұл ... хан көп ... билердің еркіне тәуелді болды және оның
жекелеген ... ... ... ... ... етуге үлкен мүмкіндіктері
болмады. XVIII ғасырдың 20—30-жылдарында бұл жүйе өзгере ... ... ру ... және саяси көшбасшы етіп шақырған сұлтандардың рөлі арта
түсті. Абылай ... мен ... ... ... ... қазақы
кісілік рухы негізінде бір орталық буындары элементтерін ... ... ... балалары осындай билеушілер рөліне кірісті. 1774 жылы Әділ
сүлтан Ұлы жүздің бір бөлігінің билеушісі болып тағайындалды, оған ... ... ... қала ... оған ... ... Жетісуда оның басқа бір баласы Сүйік, Орталық Қазақстанда
Қасым билік етті.
Орта жүз бен Ұлы ... ... ... жері ... балалары арасында
бөлінді. Тек Кіші жүзде және Орта жүздің батыс ... ... ... Қазақстанның кейбір аудандарында — Барақтың ұрпақтары, ал Қытаймен
шекара өңіріне таяу жерлерде және ... ... ... ... билік етті.
Орталық билікті күшейту үшін ... ... ... екінші
кешені — біртұлғаның қызметіне және оның ... ... ... ... ... құқықтың дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай
хан қылмыскерлерді өлім жазасына кесуге үкім шығару құқығын өзі алды. ... ... ... ... ғана ... Билер кеңесі мен ... ... ... ... ... ... ... құқықтың
дәстүрлі болуы және басқарудың нақты тұтқаларындағы кемшілік ... ... ... ... ақырына дейін жүргізуге мүмкіндік
бермеді. Оның үстіне бүкіл басқару жүйесін соғыстар ... ... ... еді. Федерализм элементтері рулық басқару принциптерімен ... ... хан ... ... ... мен ... ... дәрежеде
шектеп отырды. Мемлекеттік машинаның орнықтылығы түгелдей және толығымен
ханның өз ... оның ... ... ... шешу ... таба ... байланысты болды.
Абылай ханның сыртқы саясаты. Қазақ халқының жоңғар басқыншылығына
қарсы күресі қорытындыларының қазақ халқы үшін зор ... ... ... ... ... саяси маңызын қарастыра келіп, бірнеше қырын
атап өту ... ... ... ... ... ... зор жойылып кету каупі
төнгеніне қарамастан, ... ... ... ... өз ... қала ... бұл өз кезегінде қазақ иеліктерінің Цин ... ... ... ... берді. Жоңғариядағы көтерілісті
тұншықтырған соң, цин үкіметі 1758 жылы Шығыс ... ... ... ... ... іс ... бүкіл қазақ халқының ханы деп ... ... ... ... ... ... ... Ресейдің бодандығында
болғанымен, сыртқы саяси акцияларда ол егемендігін сақтап қалды. Жекелеген
қазақ билеушілерімен және цин ... ... ... сипаты
әдеттегі елшілік байланыстар шеңберінен шықпады. ... да 1757 ... ... ... цин ... ... ... аумақтың бөлігі емес,
ал билеушілерінің өздері және ең ... ... хан ... ... деп ... Күрделі әскери- саяси жағдай және ... ... ... ... ... ... ... алуға
жасалған әрекеттер Абылайды, Әбілмәмбетті, Әбілпейізді маньчжур сарайымен
елшілік қатынастар жасауға және ... бір ... Цин ... ... егемендігін тануға итермеледі. Қазақ билеушілерімен
дипломатиялық әдепті сақтауға Циндік ... өз ... ... ... ... ... ... көруі айқын себеп болды. Сондықтан
да айтарлықтай қатынастар жасалып отырды. Дипломатиялық ... кем ... тағы бір ... ... циндер қазақ билеушілерінің
Ресеймен экономикалық және саяси қатынастарын тежеу үшін оларды өз жағына
тартқысы ... ... ... ... ... ... ... қою
қазақтардың циндермен сауда қатынастарының үнемі тарыла беруіне, ал соның
ізімен саяси қатынастардың да ... әкеп ... ... мен Қытайдың
саяси қатынастарында Орта жүз иеліктері көрнекті рөл атқарды, ал ... ... ... ... ... ... ... халқының жоңғар басқыншылығына қарсы күресінің ... ... зор ... ... ... сақталуымен ғана емес, сонымен
қатар Қазақстанның батыс дамуы үлгілеріне шығуымен де қалыптасты. ... ... ... ал сол ... ... елдермен де қатынастар
ұзақ уақыт бойы үздік-создық ... ... ... ... ... ... және т.б,). ... қосып алу жөніндегі саяси
акциялар отарлау сипатында болды, бірақ сонымен бірге белгілі бір дәрежеде
халықтар жақындаса ... ... ... езгі ... ... сайын,
Ресейдің прогресшіл жұртшылығы қазақ халқымен және оның мәдениетімен етене
жақындасу нүктесін табуға ... ... ... ... ... аса ... этностың қатар өмір сүруі қайшылықты болатын, алайда Қазақстанның
полиэтникалық халқы екі ... ... ... бойы ... Ал ... ... ... жартысындағы өзара сауда қатынастарына үлкен үлес
берілді. Қазақ иеліктері мен ... ... ... біртіндеп ұлғая түсті.
1743 жылы негізі ... ... ... ... ... ... айналды. Айырбас сарайында белсенді сауда
жүргізілді, онда 1747 жылы ... саны 131 ... ... ... Сейіт слободасы ірі сауда орталығына айналды. Императрица
Елизаветаның жарлығында ... ... ... ... 1760 ... ... үй саны — 300 жэне еркек адамдар саны 1158 жан ... ... ... еді, олар ... және Орта Азия
мемлекеттерімен едәуір ... ... ... ... ... бір ... ... болды, онда XVIII ғасырдың екінші жартысында 344 дүкен мен
148 қойма орналасты. Дүкендер көпестерге жалға берілді. ... ... ... ... ... ... ... Айырбас сарайына күніне
тауар артылған 1000 шақты түйе келіп тұрды. Жылқы, иленбегентері, ... ... ... ... және т.б. көп ... ... 1754 жылғы жарлығында: «Орынбордағы сауда-саттық ... ... ... пэрмен берілді. Сауданың өсуін мына цифрлар дәлелдейді:
1738 жылы баж 547 ром болды, ал 28000 ... ... ... 1749 ... - 44 188 сом ... яғни 900 000 сомның тауарлары сатылды. 1751 ... - 85 123 сом, ал ... ... — 1,7 млн сом; 12 жыл ... 8 ... тауарларсатылды. Тауар айналымы мынадай цифрлармен көрсетілді[14].
XVIII ғасырда қазақтар Орынборда, Троицкіде, ... ... ... Омбыда, Өскеменде және Үй, Ертіс, ... ... ... да бекіністер мен қазақ қоныстарында сауда жүргізді. XVIII
ғасырдың аяғына қарай қазақтар Орынбордың бір өзіне ғана жылына 200 ... қой ... ... ... ... тоқыма өндірісінің тауарлары
әкелінді.
|Жылдар |Айналымдағы барлық |Түскен баж (күміс,|Азиялық |
| ... ... сом |сом) ... |
| ... | ... ... |4431 147 3 259 820 |324 192 |55 090 43528 ... |3313511 |258 865 455 894 |111365 ... | | | ... ... және бидай ұны, қарабидай және қарабидай ұны түрінде
астық келіп жатты. ... бұл ... ... ... ... Ресей шойын, темір және мыс қазандар, тағандар, балта, орақ, шалғы,
шелек, қайшы және т.б. ... ... ... ... ... ... ... Ресейден темір қаңылтыр, орама қалайы, ... және ... да ... ... алып ... ... қатар ұсақ саудагерлер әрекет етті, атап айтқанда,
Орал казак әскерінің ... ірі ... ... ... Бұл ... ... тең емес ... ретінде жүргізілді. Буған М. П. ... ... ... ... қазан аңтерісіне айырбасталды, бұл ретте
ернеуінің әрбір ... ... (5 ... үшін бір ... ... 4 қарсақ,
немесе тон тігуге арналған 3—5 ең жақсы елтірі алынатын». Мұндай ... ... 1 пұт, ... 10-12 ... ... ... ақшаға
аударғанда 50 сомға жуық түрды, ал ол Ірбіт (Иркутск) ... 2 ... ... ... ... ... ... беру кезінде қазақ
мемлекеттілігінің сауда саясатын қалыптастыру аса маңызды бөлікке айналды.
Бұл арада ортаазиялық көпестердің" ... ... зор рөл ... ... Қазақ даласына Бұхарадан, Хиуадан, Ташкенттен, Қоқаннан сауда
керуендері келіп тұрды. Өз кезегінде, бұл ... ... ... ... ... Қытай иелігіндегі жоңғарлар жерінде тұрған
қалашықтар мен бекіністерге айдап апарады, ал онда ... үшін ... ... ... ... жақын жатқандықтан, жоғарыда аталған
Өскемен жөне Семей ... ... ... және ... ... ... ... кең көлем алмады. Ол Құлжа мен Шәуешекте ғана жүргізілді.
Бірақ мұнда да қазақтар көпестермен және жай ... ... ... жоқ.
Мәселе мынада болатын: Жоңғария аумағына орналастырылған цин ... ... ... пен жем ... ... ... қүйма күміс сияқты алуан
түрлі тауарлар алатын. Бұл тауарлар мен ... ... олар ... ... ал ... малды өз кезегінде өздерінде ақшаға ... ... нақ осы ақша ... ... ... Пайданы қамтамасыз
ету үшін цин үкіметі ешкімге қазақтармен айырбас жасауға рұқсат етпеді. Осы
себеппен қазақтардың сауда жасау мақсатымен ... ... ... ... Сауда операциясы былайша жүргізілді: қазақтар қытай қаласына мал
айдап ... ... ... цин ... ... ... шығатын да,
барлық малды алып қоятын. Оның орнына қазақтарға қаладан тауар алып ... ... ... ... бүкіл сауда-саттық осымен тынатын. Сондықтан
алынатын тауарлар жөнінен қазақтар маньчжур әскерлерінің өз үкіметінен не
алатындығына ... ... ... Сондай-ақ мал өткізгенде де қазақтар
жалпы қытай рыногының қажеттерін ... Іле және ... ... қажеттерін ғана негізге алуға тиіс еді. Сондықтан сауданың
өзінде де өсуге бейімдік болмады, ал сол ... ... ... ... ... алғанда сауда қазақтар үшін де, ... ... мен ... ... үшін де өте тиімді кәсіп болды. ... ... ... оның ... зор ... ... Сөйтіп ол
сауда үшін өте қиын тауарды иеліктен ... ... әкеп ... бір ... талап-тонауға ұшырады немесе жекелеген ру иелері
тауарға көп салық салды. Оның ... ... ... ... ... ... ... сақталмай жүргізілді, ал көлемі мен салмағын кем өлшеу
кеңтаралған құбылыс болатын. Осыған ... ... мен ... Орта
Азия мемлекеттері және циндік Қытай ... ... ... ... ... Бұл ... алмасудың көбеюіне, жекелеген аймақтармен,
әсіресе ішкі ... ... ... орнатылуына көп жағынан
көмектесті.
Жоңғар ... ... ... ... ... ұшырауы Цин
империясының шекарасын Қазақстанға өте жақындатып жіберді, сондықтан қазақ
билеушілерінін алдында, атап ... ... ... ... ... ... тұрды. Сол кезден бастап Абылайдың қазақ
даласын саяси ... ... ... ... жүзеге асыру
жөніндегі нысаналы қызметі өрістеді. ... ... ... ... ... қолдана отырып, Абылай өз иеліктеріне
империяның әскери құрамаларын ешбір ... ... жоқ, ... ... ... ... рубасылардың бетімен кеткенін байқамаған сыңай
білдіріп, жаңа бекіністер мен қамалдар салуға мүмкіндік бермейді; нақ ... ... ... ... ... және ... вассалы
ретінде саудаға, бейбіт шаруашылық қызметке жәрдемдеседі. Орта жүздегі ірі
билеуші болған Барақ сұлтан Абылайдан үлгі алып, ол да ... ... ... сияқты болады. Мәселен, 1745 жылы ол Қазақстан мен
Ресей арасында сауда ... өте ... ... саясаты Ұлы жүздің билеушілеріне де әсерін тигізді. Абылай
өзінің Тобыл губернаторы ... ... Ұлы жүз ... - ... ру
бірлестігін Ресей бодандығына қабылдау жөнінде ... ... ... (1745 ... ... ... ішкі өмірдегі маңызды әрекеттері арасынан оның жеке
ұлан — төлеңгіттерді құруын атап өту ... ... жеке ... ... ... әрқашанда болған, бірақ Абылай ханда оның саны өте көп болды,
сөйтіп XIX ғасырдың ... ... ... ... руы ... Бұл орайда төлеңгіттерді ұстаудың белгілі бір ережелері сақталды.
Абылай ханның қатысуымен қазақ жасақгары тұрақты әскер сипатын ... ... бен Кіші ... әр түрлі руларынан шыққан қолбасшылар әскери іспен
тұрақты айналысты. Бөгенбай, Қабанбай, Баян, Есет, Наурызбай, ... ... 10 000 ... ... ... ірі құрамаларды үнемі басқарып
жүрді. Батыр институтының өзі әскери ... ... ... түрде
айналысатын адам саны көп жасақтарды қамти бастады. Мұны ... ... ... ... ол ... ... бір саяси
қайраткерге әскери күзет ретінде батырлар еріп жүретін болған, ал ... ... ... өкіл міндетін атқарған. ... ... ... ... ... ... ашу ... келіссөзді Қабанбай батырдың жүргізгені атап өтіледі. Ресей
өкімет орындарымен саяси келіс сөздерді Жәнібек ... ... ... ... ... Қанжығалы Бөгенбай, Құлеке, Деріпсәлі және басқа
да көптеген батырлар сияқты ... ... де ... ... ... ... шептері де біртұтас мемлекеттің құрамдас бөлігі
ретінде Абылайдың жоспарына енді. 1762 жылы ол ... ... ... сол ... Ұлы жүз ... мен ... ескі замандардан бері
қазақтардың жері болып келген Сыр өңірі қоныстарын ... ... 1765 жылы ол ... ... ... Ташкентте бір жыл болды. ... ол ... ... ... ... қырғыздарға қарсы жорьщқа шықты
және онда 1770 жылы «Жайлау қырғыны» болды, мұнда Абылай қырғыздардың тас-
талқанын шығарды, ал ... ... ол ... ... ... дерлік Жетісуды басып алған Қоқан ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен
Қырғызстанның қазіргі шекарасы ... яғни ... ... ... ... ... Орта Азияға қатысты ... ... ... ... ... қамтамасыз ету
принципін мүлтіксіз ұстанды, ал оның ... ... сол бір ... ... ... ... тән ... Абылай тұсында Жетісу Ұлы жүз рулары
қоныстанған жерге айналды, ал олардың ата-бабалары ерте кезден осы ... ... еді. ... басты мақсаттарының біріне қол жеткізілді.
Абылайдың сыртқы саясаты да ... және ... ... ... мен ... ... күшті мемлекттермен қатынастарының Орта Азия
мемлекеттерімен қатынастарынан ... ... ... ... күш-қуатын өте жақсы ұғынған хан, бір ... ... ... ... ... ... өз ... екі
державаның да ықпалы күшеюіне жол бермей, олармен қатынастарда барынша
икемділдік көрсетуге ... ... әуел ... екі ... - деді цин императоры өзінің 1779 жылғы жарлығында, — ...Абылай
бізге ... ... ... ... өз ... ... сондықтан біздің оны
өз бодандығымызға қабылдамауымыз керек екенін мәлімдеп, наразылық ... ... ... деп жауап қайтардық: «Сіздер Абылайды өз ... Егер ... оны ... ... ол ешбір жағдайда бізге
бағынуға өтпеген болар еді... Ал сіздер, ... ... ... ... ... Егер ... ... оқиға бола қалса, сақтық жасау ... ... ... ... ... ... өзінің адалдығына үнемі
иландырып отырды, екінші жағынан, ол мәселені «Ресей сарайына ... ал ... ... хат ... бір ... үшін, оған
бағынышты қырғыз-қайсақтарға қытайлардың ... ... ... жасамауы
үшін жалғастырып» отырған сияқты етіп көрсетті. Хан иеліктерін ... ... ... қаш ... ... ... де тырысты. Мәселен, 1772 жылы Ресейден өзінің сыртқы және ішкі
жауларына қарсы күресу үшін тағы ... ... Бұл ... ол ... ... ... бар екенін былаі деп хабарлады: «Қай жақтан ... да бір ... ... дұшпандық әрекет немесе арсыздық жасайтын болса,
оған қарсы тұратын болады және егер сол боғдыханнан ... ... ... күш ... ол ... талап етуім бойынша он мыңға дейін немесе
жиырма ... ... ... да ... ... ... ... Шынына келгенде,
Абылайдың адалдығына күмәнді Ресей де, ... да оған ... ... ... ... ... Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан ... ... ... ... ... атағын тануға әзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай ... ... ... ... аренадағы беделін нығайта түсетінін түсінген
Абылай Петербургке өзінің баласы Тоғым бастаған елшілік жіберді. 1778 ... II ... оны хан деп және Орта ... ғана ханы деп ... туралы
грамотаға қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы жүзге билігін танығысы ... ... ... ... ... ... Петропавлда да ант
беруден бас тартты. Отаршылдық ... ... хан ... ... де ... ... хан «мен өз дәрежеме халықтың сайлауымен
әлдеқашан-ақ бекітілгенмін» деп мэлімдеп, ант ... ... ... Ханның мұндай мінез көрсетуін оның 1773-75 ... ... ... ... ... ... ... қарауымен
түсіндіруге болады, ал ол көтерілістің ... ... ... ... ... тіпті онымен бірлесе отырып орыс бекіністеріне шабуыл
жасауға да ниеттенген еді. Ханға ықпалын ... ... ... ... ... 1779 жылы оған 300 сом және 200 пұт үн ... жыл
сайынғы жалақы тағайындады, бірақ 70-жылдардың аяғына қарай Абылай Ресеймен
қандай да болсын қатынастарының бәрін мүлде ... ... ... ... ... болды. Абылайдың күш ... ... ... ... ... Жетісуда қырғыздармен қақтығыстары жалғаса
берді және Абылай оларға қарсы ... ... ... ... 1774 ... ... ... жорықтар жасалды. Соңғысы қырғыз руларының ... ... ... ... ... Ташкентпен және
Ходжентпен соғыста Сайрам, ... ... және ... қазақтарға
қайтарылды. Сонымен Абылай ханның XVIII ғасырдың 70-жылдарындағы ... ... ... ... ... ... қалпына келтіруге, оның
халықаралық аренадағы жағдайының нығаюына жеткізді.
Абылайға дейін де, одан кейін де бірде-бір ... ... ... ... ... ... Бұл ең алдымен оның ... ... ... байланысты еді. Ш. Уәлиханов былай деді: ... ... ... сипатта болды... Бұл хан уақыт қастерлі ... ... ... ... ... ете ... өз ... оны әулие деп санайтындай сипат бере білді», Көреген саясатшы
және шебер ... ... ... ... ... және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ханның жеке қасиеттері де
едәуір дәрежеде себепші ... ... ... шыққанына қарамастан, балалық
шағында оның бақташы да, түйеші де болуына, жоңғарларға қарсы ... ... ... қатысуына және шайқаста батыр атағын алуына ... ... ... ... ... ... ... жаза білді. Ол сирек
кездесетін саясатшы, тамаша қолбасшы және дипломат болды. Абылайдың жасынан-
ақ өнерге деген ... ... ... ... ... ... ... қойып тыңдаған. Халықтың ауыз әдебиетінің ... ... ... ... қазақтың халық аспаптары домбыра,
қобыз тартуды үйренген.
Қазір бізге Абылайдың өз ... ... ... бірі ... болып отыр. Ешқандай нотаға түсірілмей-ақ, қағазға жазылмай-ақ мұнан
250 жылдай бұрын Абылай шығарған күйлер бізге ... ... ... өзі ... ... ... тыныс-тіршілігін, халықтық мұң-мұқтажын, оның
көкейінде жүрген мәселелерді жырлағанын дәлелдейді. Сондықтан да ол ... ... ... ... ... бір ... екіншісіне өтіп, осы
уақытқа дейін келген.
Әзірге бізге Абылай шығарған[16]. "Ақ толқын", "Ала-байрақ", "Бұлан
жігіт", "Дүние қалды", "Жетім ... ... ... ... ... ... "Майда жал", "Садақ қақпай", „Сары бура" сияқты күйлер мәлім болып
отыр.
Аталған күйлердің көпшілігі Абылайдың өзі ... ... оның ... мен ... ... кезеңдеріне арналған. "Шанды
жорық" күйі ... ... ... ер ... ... бірі Баян
батырдың ерлігін және оның шайқаста қаза болуын бейнелейді."Қоржын ... де ... бір ... оқиғаға негізделген. Қазақтар мен Еділ бойындағы
қалмақтар арасындағы шайқас бірнеше күнге ... ... жеті ... ... ... ғана ... жеңіп, азық-түлікке жетеді.
Қазақ халқының ұлы көсемінің бейнесін жасауға көптеген ... ... ... ... ... Әуезов, Сәкен Сейфуллин де қалам
сілтеді. Бірақ ... ... ... ... туындылар жарық көрмей
жоғалып кетті. Тек аса көрнекті ... ... ... ... ... ... ... әдебиетте сомдай алды, оның романы ... ... ... орысшасы "Отчаяние").
Абылай тарих көшін көшпелі өркениеттің бүрынғы күш-қуатын қалпына
келтірді. Ол ... ... ... ... ... ... өзі ... өмір
сүрсе, сонша өмір сүрді. 1781 жылы шамамен 70 жасында ... ... келе ... дүние салып, Қожа Ахмет Ясауи ... ... ... ... ... ... қазақ халқының сан
ғасырлар бойы аңсаған арманы іске асты. Бұл ... ... ... ... жоқ. Кез-келген өркениетті кемелденген мемлекет өз
тарихын қастерлей, оны ұрпақтардың санасына жеткізуге жағдай ... ... ... ... ... ... тәжірибесі, асыл қазынасы
(мұрасы). Сондықтан Қазақстанның ... ... ... ... оның жаңа ... сай ... да болуы керек.
Сол тәуелсіздік тұғырына өз үлесін қосқан "Абылай - қазақтың соңғы
тәуелсіз ... Ол хан болу үшін ... ... ... жоқ. ... ... халқының қолынан алды. Өз заманында, одан кейінгі ғасырларда Абылайды
ақын-жыраулар ... алып ... ... Абылай хан егемен еліміздің
тарихында да сол қадір-қасиетімен, мәуеленіп, биіктей береді.
Абылай хан халықтың ... ... алып ... ... ... тұғырында тұруы тиіс. Ол дәуірден дәуірге асқақтайтын ұлы
тулға, рухты ұлт ... ... ... ... үлгісі.
Біздің тарихымыз ерлікке бай, "Ел сүйген ерге өлім жоқ" деп дана
халық нақылы, бостандық үшін ... ел қамы үшін түн ... төрт ... ат, ... ... түспеген, халық көңілінен шыққан Абылай атамыз
жайында дәл айтылғандай.
Абылай хан өз ... аса ... ... қаһарман қолбасшысы,
өте қабілетті дәрежедегі мемлекет қайраткері.
Біз өзіміздің ойлау жүйемізді, ... ... ... ... терең дамыта отырып, барлық салада ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. "Бес ғасыр жырлайды" 1 т., ... 1989, ... ... Ш.Ш. 1т., ... ... хан. ... ... т.4. Алматы, 1993,67-6.
4 Алаштың айбын ардағы Абылай хан. Алматы, 2003, ... ... ... ... ... Қазақ тарихынан Алматы Жалын баспасы 1997 ж. 514 ... ... ... 5 т. 2002. ... Валиханов Ч.Ч. Собр. соч., т.4 246-247 -6.
9. ... ... ... тарих 5-сынып 73 -6.
10.Қадіржан Әбуев "Қазақстан тарихының ... ... ... 1994 ... Моисеев В. Жүз жылға созылған қазақ-жоңғар ... ... ... // ... № 11 1992 ж.
12. Әбуов. Қ. Қазақтың ұлы ханы -Абылай хан.//Көкшетау, 20 маусым 1991.
13. ... хан және ... ... № 12 1983 ... ... ... ханы қалмақтың ханы Қалдан ханының қолына түскені
туралы//ҚҒА.с.қ.қ. № 631.
15. Байсеркенов М. ... ... ... // ... № 6 1996 ... «Бес ғас ыр жырлайды» 1 т., Алматы, 1989, 76 – 77 б.
[2] Уалиханов Ш.Ш. 1 т., 217 – ... ... хан. ... жырлар, т 4. Алматы, 1993, 67 – б.
[4] Абылай хан. Тарихи жырлар, т.4. ... 1993, 41 – ... ... хан. ... ... т.4. Алматы, 1993, 43 – б.
[6] Алаштың ... ... ... хан. ... 2003, 19 – ... ... айбын ардағы Абылай хан. Алматы, 2003, 20 ... ... ... ... 120. 356 – б.
[9] Алаштың айбын ардағы абылай хан. Алматы, 2003, 23 – ... ... ... ... Жалын баспасы 1997 ж. 514 – б.
[11] Қазақстан тарихы 5 т. 2002. 187 – б.
[12] ... ... 5 т. 2002. 189 ... ... тарихынан Алматы Жалын баспасы 1997 ж. 516 –б.
[14] Қазақстан тарихы Алматы ... ... 1997 ж. 518 – ... ... Ч.Ч. Собр. Соч., т. 4 246 – 247 – б.
[16] Қазақ елінің қысқаша тарихы 5 – сынып 73 – б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 31 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абылай ханның сыртқы саясаты17 бет
Абылай хан билігінің ғылыми әдебиеттерде көрініс табуы16 бет
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы13 бет
"Бұқар толғауларындағы абылай мен тарихи абылай (тарих және көркемдік шындық)"12 бет
XVІІ ғасырдың екінші жартысы мен XVІІІ ғасырдың аралығындағы қазақ қоғамындағы саяси-әлеуметтік хал-ахуал16 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр)16 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан16 бет
Абылай хан туралы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь